12. uttarabastisiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತ ಉತ್ತರಬಸ್ತಿಸಿದ್ಧಿಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾದೇವೋತ್ತರಬಸ್ತಿಸಿದ್ಧಿರಭಿಧೀಯತೇ| ಉತ್ತರಾಣಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಾನಾಂ ಬಸ್ತೀನಾಂ ಸಿದ್ಧಿರುತ್ತರಬಸ್ತಿಸಿದ್ಧಿಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

ಅಥ ಸ್ವಲ್ವಾತುರಂ ವೈದ್ಯಃ ಸಂಶುದ್ಧಂ ವಮನಾದಿಭಿಃ| ದುರ್ಬಲಂ ಕೃಶಮಲ್ಪಾಗ್ನಿಂ ಮುಕ್ತಸನ್ಧಾನಬನ್ಧನಮ್||೩|| ನಿರ್ಹೃತಾನಿಲವಿಣ್ಮೂತ್ರಕಫಪಿತ್ತಂ ಕೃಶಾಶಯಮ್| ಶೂನ್ಯದೇಹಂ ಪ್ರತೀಕಾರಾಸಹಿಷ್ಣುಂ ಪರಿಪಾಲಯೇತ್||೪|| ಯಥಾಽಣ್ಡಂ ತರುಣಂ ಪೂರ್ಣಂ ತೈಲಪಾತ್ರಂ ಯಥೈವ ಚ| ಗೋಪಾಲ ಇವ ದಣ್ಡೀ ಗಾಃ ಸರ್ವಸ್ಮಾದಪಚಾರತಃ||೫||

ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಬಸ್ತೀನಾಂ ವಿಷಯಂ ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರಜನಿತವ್ಯಾಧಿಸಮೂಹಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಸಮ್ಯಗುಪಚಾರಮೇವ ತಾವದಾಹ- ಅಥ ಸ್ವಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಮನಾದಿಭಿರಿತಿ ವಮನವಿರೇಚನನಿರೂಹಶಿರೋವಿರೇಚನೈಃ; ಕಿನ್ತು ನಿರೂಹಶಿರೋವಿರೇಚನಯೋರ್ನ ಸರ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಪೇಯಾದಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತೇನಾಯಂ ಕ್ರಮ ಏತಯೋರ್ನ ಭವತಿ| ಮುಕ್ತಸನ್ಧಾನಬನ್ಧನಮಿತಿ ಮುಕ್ತಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಮ್| ಕೃಶಾಶಯಮಿತಿ ದೋಷಶೂನ್ಯಾಮಾಶಯಮ್| ಪ್ರತೀಕಾರಾಸಹಿಷ್ಣುಮಿತಿ ಉಚ್ಚೈರ್ಭಾಷ್ಯಾದಿಕ್ರಿಯಾಕ್ಷಮಂ; ಕಿಂವಾ ವಮನಾದಿಪ್ರಯೋಗಾಸಹಿಷ್ಣುಮ್| ಪರಿಪಾಲಯೇತ್ ಸರ್ವಸ್ಮಾದಪಚಾರತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತರುಣಾಣ್ಡಾದಿದೃಷ್ಟಾನ್ತತ್ರಯಾಭಿಧಾನಂ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ||೩-೫||

Adhikarana 3 (6-8) · Śloka 8

ಅಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ತು ಪೂರ್ವಂ ಪೇಯಾದಿನಾ ಭಿಷಕ್| ರಸೋತ್ತರೇಣೋಪಚರೇತ್ ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ರಮಕೋವಿದಃ||೬|| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಸ್ವಾದುಹೃದ್ಯಾನಿ ತತೋಽಮ್ಲಲವಣೌ ರಸೌ| ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತೌ ತತೋ ಭೂಯಃ ಕಷಾಯಕಟುಕೌ ತತಃ||೭|| ಅನ್ಯೋಽನ್ಯಪ್ರತ್ಯನೀಕಾನಾಂ ರಸಾನಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಯೋಃ| ವ್ಯತ್ಯಾಸಾದುಪಯೋಗೇನ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಗಮಯೇದ್ಭಿಷಕ್||೮||

ರಸೋತ್ತರೇಣೋಪಚರೇದಿತ್ಯತ್ರ ರಸಃ ಮಾಂಸರಸರೂಪ ಉತ್ತರೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ತೇನ ಪೇಯಾದಿನಾ ರಸೋತ್ತರೇಣ ಕ್ರಮೇಣ; ಕಿಂವಾ ವಮನವಿರೇಚನಯೋರನ್ತರೇ ಪೇಯಾದಿನಾ ಕ್ರಮೇಣೋಪಚರೇತ್, ನಿರೂಹೇ ತು ರಸೋತ್ತರೇಣೇತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾ| ತತ್ರ ಚ ನಿರೂಹೇ ಸ್ತೋಕಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಪೇಕ್ಷ್ಯಾ ರಸಾದಿರೇವ ಕ್ರಮೋ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮೇವ ಪ್ರಾಕ್; ಕಿಂವಾ ರಸಾಭ್ಯಾಸಕ್ರಮ ಉತ್ತರಕಾಲಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ತೇನ ಪೇಯಾದಿನಾ ರಸೋತ್ತರೇಣ| ರಸಾಭ್ಯಾಸಕ್ರಮಮೇವಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಸ್ವಾದುಹೃದ್ಯಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಪೇಯಾಕ್ರಮೋತ್ತರಕಾಲಂ ಯದಾ ವಿರೇಚನಾದಿಕರ್ಮಾನ್ತರಂ ನ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತದಾ ಸಂಶೋಧನಮೂಲಶರೀರಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಾರ್ಥಂ ಬಲಾಪ್ಯಾಯನಾರ್ಥಂ ಚಾಯಂ ರಸಾಭ್ಯಾಸಕ್ರಮೋ ಜ್ಞೇಯಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮೇ ಏವ ರಸಸಂಸ್ಕಾರಾರ್ಥಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಸಿದ್ಧಾದಿಕ್ರಮಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಅತ್ರ ಚಾಮ್ಲಸ್ವಾದೂ ಪ್ರಥಮಂ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಿತವಾತಪ್ರಶಮನಾಯೋಪಯುಜ್ಯೇತೇ, ತಥಾಽಮ್ಲಲವಣೈ ತದೂರ್ಧ್ವಸ್ಥಿತಾಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ, ತತಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾರ್ಥಂ ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತೌ, ತತಃ ಪಿತ್ತೋರ್ಧ್ವಸ್ಥಿತಕಫಪ್ರಶಮನಾರ್ಥಂ ಕಷಾಯಕಟುಕೌ, ಇತ್ಯೇಷ ಕ್ರಮಃ| ಅತ್ರಾಪಿ ಚ ಯೌ ರಸೌ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಭೂತೌ ತಾವೇವ ಮಿಶ್ರಿತಾವುಪಯುಜ್ಯೇತೇ| ಏಷಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ರಸಯುಗ್ಮಾನಾಮುಪಯೋಗಃ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮೇ ಏವ| ಏವಂ ದ್ವಾದಶಾನ್ನಕಾಲೈಃ ಸರ್ವರಸಭೋಜನಪ್ರಾಪ್ತಿರುತ್ತಮವಿಧಯಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ಅನ್ಯೋನ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೋನ್ಯಪ್ರತ್ಯನೀಕಾನಾಮಿತಿ ಪರಸ್ಪರಮಭಿಭಾವಕಾನಾಮ್| ವ್ಯತ್ಯಾಸಾದುಪಯೋಜಯೇದಿತಿ ಏಕಂ ಯುಗ್ಮಮುಪಯುಜ್ಯಾಪರಸ್ಯ ಯುಗ್ಮಸ್ಯೋಪಯೋಗಃ| ಪ್ರಕೃತಿಂ ಗಮಯೇದಿತಿ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಂ ಗಮಯೇತ್| ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರಂ ರಸಾಭ್ಯಾಸೇ ಪ್ರಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಯೋರಿತಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧರಸಮುಪಯುಜ್ಯ ರೂಕ್ಷೋ ಯೋಜ್ಯಃ, ರೂಕ್ಷಂ ವೋಪಯುಜ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧ ಇತ್ಯನೇನ ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಂ ಗಮಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷೌ ಚಾತ್ರೋದಾಹರಣಾರ್ಥಮುಪಾತೌ, ತೇನ ಗುರುಲಘ್ವಾದಿಯುಗ್ಮರಸವ್ಯತ್ಯಾಸಾಭ್ಯಾಸೋಽಪ್ಯತ್ರ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಕಿಂವಾ ಕಷಾಯಕಟುಕೌ ತತ ಇತ್ಯನೇನ ಯುಗ್ಮರಸಾಭ್ಯಾಸ ಉಪದರ್ಶಿತಃ, ಅನ್ಯೋನ್ಯಪ್ರತ್ಯನೀಕಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಾನಾಮನ್ಯೋನ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸೇನಾಭ್ಯಾಸ ಉಚ್ಯತೇ||೬-೮||

Adhikarana 4 (9) · Śloka 9

ಸರ್ವಕ್ಷಮೋ ಹ್ಯಸಂಸರ್ಗೋ ರತಿಯುಕ್ತಃ ಸ್ಥಿರೇನ್ದ್ರಿಯಃ| ಬಲವಾನ್ ಸತ್ತ್ವಸಮ್ಪನ್ನೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಗತಃ||೯||

ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮರಸಾಭ್ಯಾಸಾಭ್ಯಾಮುಪಪಾದಿತಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಸ್ಯ ಪುಂಸೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸರ್ವಕ್ಷಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಕ್ಷಮ ಇತಿ ಸರ್ವರಸಾಭ್ಯಾಸಕ್ಷಮಃ| ಅಸಂಸರ್ಗ ಇತಿ ಅಸಕ್ತವೇಗಃ; ಕಿಂವಾ ‘ನಿರಾಸಙ್ಗ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ, ನಿರಾಸಙ್ಗಃ ಪ್ರತಿನಿಯತವಿಷಯಾಪರಾಹತಃ ಸರ್ವಚೇಷ್ಟಾಕ್ಷಮಃ||೯||

Adhikarana 5 (10-12) · Śloka 12

ಏತಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಮಪ್ರಾಪ್ತಃ ಸರ್ವವರ್ಜ್ಯಾನಿ ವರ್ಜಯೇತ್| ಮಹಾದೋಷಕರಾಣ್ಯಷ್ಟಾವಿಮಾನಿ ತು ವಿಶೇಷತಃ||೧೦|| ಉಚ್ಚೈರ್ಭಾಷ್ಯಂ ರಥಕ್ಷೋಭಮವಿಚಙ್ಕ್ರಮಣಾಸನೇ| ಅಜೀರ್ಣಾಹಿತಭೋಜ್ಯೇ ಚ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಂ ಸಮೈಥುನಮ್||೧೧|| ತಜ್ಜಾ ದೇಹೋರ್ಧ್ವಸರ್ವಾಧೋಮಧ್ಯಪೀಡಾಮದೋಷಜಾಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಃ ಕ್ಷಯಜಾಶ್ಚೈವ ವ್ಯಾಧ್ಯಃ ಸ್ಯುರ್ಯಥಾಕ್ರಮಮ್||೧೨||

ತಜ್ಜಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಉಚ್ಚೈರ್ಭಾಷ್ಯಾದಿಜಾ ದೇಹೋರ್ಧ್ವಪೀಡಾದಯೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಉಚ್ಚೈರ್ಭಾಷ್ಯಾದೂರ್ಧ್ವದೇಹೇ ಪೀಡಾ, ರಥಕ್ಷೋಭಾತ್ ಸರ್ವದೇಹಪೀಡಾ, ಅತಿಚಙ್ಕ್ರಮಣಾದಧಃ ಪೀಡಾ, ಅತ್ಯಾಸನಾದ್ದೇಹಮಧ್ಯಪೀಡಾ, ಅಜೀರ್ಣಭೋಜನೇನಾಮಜಾಃ, ಅಹಿತಭೋಜನೇನ ದೋಷಜಾಃ, ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಃ, ಮೈಥುನೇನ ಕ್ಷಯಜಾ ಇತಿ||೧೦-೧೨||

Adhikarana 6 (13-14) · Śloka 14

ತೇಷಾಂ ವಿಸ್ತರತೋ ಲಿಙ್ಗಮೇಕೈಕಸ್ಯ ಚ ಭೇಷಜಮ್| ಯಥಾವತ್ಸಮ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ ಬಸ್ತೀಂಶ್ಚ ಯಾಪನಾನ್||೧೩|| ತತ್ರೋಚ್ಚೈರ್ಭಾಷ್ಯಾತಿಭಾಷ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಶಿರಸ್ತಾಪಶಙ್ಖಕರ್ಣನಿಸ್ತೋದಶ್ರೋತ್ರೋಪರೋಧಮುಖತಾಲುಕಣ್ಠಶೋಷತೈಮಿರ್ಯಪಿಪಾಸಾಜ್ವರತಮಕ- ಹನುಗ್ರಹಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭನಿಷ್ಠೀವನೋರಃಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಸ್ವರಭೇದಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ (೧)| ರಥಕ್ಷೋಭಾತ್ ಸನ್ಧಿಪರ್ವಶೈಥಿಲ್ಯಹನುನಾಸಾಕರ್ಣಶಿರಃಶೂಲತೋದಕುಕ್ಷಿಕ್ಷೋಭಾಟೋಪಾನ್ತ್ರಕೂಜನಾಧ್ಮಾನಹೃದಯೇನ್ದ್ರಿಯೋಪರೋಧ- ಸ್ಫಿಕ್ಪಾರ್ಶ್ವವಙ್ಕ್ಷಣವೃಷಣಕಟೀಪೃಷ್ಠವೇದನಾಸನ್ಧಿಸ್ಕನ್ಧಗ್ರೀವಾದೌರ್ಬಲ್ಯಾಙ್ಗಾಭಿತಾಪಪಾದಶೋಫಪ್ರಸ್ವಾಪಹರ್ಷಣಾದಯಃ (೨)| ಅತಿಚಙ್ಕಮಣಾತ್ ಪಾದಜಙ್ಘೋರುಜಾನುವಙ್ಕ್ಷಣಶ್ರೋಣೀಪೃಷ್ಠಶೂಲಸಕ್ಥಿಸಾದನಿಸ್ತೋದ- ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಾಙ್ಗಮರ್ದಾಂಸಾಭಿತಾಪಸಿರಾಧಮನೀಹರ್ಷಶ್ವಾಸಕಾಸಾದಯಃ (೩)| ಅತ್ಯಾಸನಾದ್ರಥಕ್ಷೋಭಜಾಃ ಸ್ಫಿಕ್ಪಾರ್ಶ್ವವಙ್ಕ್ಷಣವೃಷಣಕಟೀಪೃಷ್ಠವೇದನಾದಯಃ (೪)| ಅಜೀರ್ಣಾಧ್ಯಶನಾಭ್ಯಾಂ ತು ಮುಖಶೋಷಾಧ್ಮಾನಶೂಲನಿಸ್ತೋದಪಿಪಾಸಾಗಾತ್ರಸಾದಚ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಮೂರ್ಚ್ಛಾಜ್ವರಪ್ರವಾಹಣಾಮವಿಷಾದಯಃ(೫)| ವಿಷಮಾಹಿತಾಶನಾಭ್ಯಾಮನನ್ನಾಭಿಲಾಷದೌರ್ಬಲ್ಯವೈವರ್ಣ್ಯಕಣ್ಡೂಪಾಮಾಗಾತ್ರಸಾದವಾತಾದಿಪ್ರಕೋಪಜಾಶ್ಚ ಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶೋವಿಕಾರಾದಯಃ (೬)| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದರೋಚಕಾವಿಪಾಕಾಗ್ನಿನಾಶಸ್ತೈಮಿತ್ಯಪಾಣ್ಡುತ್ವಕಣ್ಡೂಪಾಮಾದಾಹಚ್ಛರ್ದ್ಯಙ್ಗಮರ್ದಹೃತ್ಸ್ತಮ್ಭಜಾಡ್ಯತನ್ದ್ರಾನಿದ್ರಾ- ಪ್ರಸಙ್ಗಗ್ರನ್ಥಿಜನ್ಮದೌರ್ಬಲ್ಯರಕ್ತಮೂತ್ರಾಕ್ಷಿತಾತಾಲುಲೇಪಾಃ (೭)| ವ್ಯವಾಯಾದಾಶುಬಲನಾಶೋರುಸಾದಶಿರೋಬಸ್ತಿಗುದಮೇಢ್ರವಙ್ಕ್ಷಣೋರುಜಾನುಜಙ್ಘಾಪಾದಶೂಲಹೃದಯಸ್ಪನ್ದನನೇತ್ರಪೀಡಾಙ್ಗಶೈಥಿಲ್ಯ- ಶುಕ್ರಮಾರ್ಗಶೋಣಿತಾಗಮನಕಾಸಶ್ವಾಸಶೋಣಿತಷ್ಠೀವನಸ್ವರಾವಸಾದಕಟೀದೌರ್ಬಲ್ಯೈಕಾಙ್ಗಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗಮುಷ್ಕಶ್ವಯಥು- ವಾತವರ್ಚೋಮೂತ್ರಸಙ್ಗಶುಕ್ರವಿಸರ್ಗಜಾಡ್ಯವೇಪಥುಬಾಧಿರ್ಯವಿಷಾದಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ; ಅವಲುಪ್ಯತ ಇವ ಗುದಃ, ತಾಡ್ಯತ ಇವ ಮೇಢ್ರಮ್, ಅವಸೀದತೀವ ಮನೋ, ವೇಪತೇ ಹೃದಯಂ, ಪೀಡ್ಯನ್ತೇ ಸನ್ಧಯಃ, ತಮಃ ಪ್ರವೇಶ್ಯತ ಇವ ಚ (೮)| ಇತ್ಯೇವಮೇಭಿರಷ್ಟಭಿರಪಚಾರೈರೇತೇ ಪ್ರಾದುರ್ಭವನ್ತ್ಯುಪದ್ರವಾಃ||೧೪||

ಅತ್ರೋಚ್ಚೈರ್ಭಾಷ್ಯಾದಿಕೋ ಗ್ರನ್ಥಃ ಪ್ರಾಯೋ ವ್ಯಕ್ತ ಏವ| ಅತಿಭಾಷಿತಸ್ಯಾಸೂತ್ರಿತಸ್ಯೋಚ್ಚೈರ್ಭಾಷ್ಯೇಣ ಸಮಾನತ್ವಾದುದಾಹರಣಮ್| ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಜಙ್ಘಾಪಿಣ್ಡಿಕಯೋರುದ್ವೇಷ್ಟನಾಕಾರಾ ವೇದನಾ| ಸಿರಾಧಮನೀಹರ್ಷಃ ಸಿರಾಧಮನ್ಯೋರುಚ್ಛೂಲ(ನ)ತ್ವಮ್| ರಥಕ್ಷೋಭಜಾ ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ಸನ್ಧಿಶೈಥಿಲ್ಯಾದೀನಾಮಪಿ ಪ್ರಸಕ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದತಸ್ತನ್ನಿರಾಸಾರ್ಥಮಾಹ- ಸ್ಫಿಕ್ಪಾರ್ಶ್ವವಙ್ಕ್ಷಣವೃಷಣಕಟೀಪೃಷ್ಠವೇದನಾದಯಃ ಸ್ಯುರಿತಿ| ಅಜೀರ್ಣಾಧ್ಯಶನಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯತ್ರ ಅಜೀರ್ಣಾಶನಸ್ಯಾಮಜವಿಕಾರಕರ್ತೃತ್ವಾದಧ್ಯಶನಸ್ಯಾಸೂತ್ರಿತಸ್ಯೋಪಾದಾನಮ್| ಏವಮಹಿತಾಶನಜವಿಕಾರಸಮಾನವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವಾದ್ವಿಷಮಾಶನಸ್ಯಾಪ್ಯಸೂತ್ರಿತಸ್ಯೋಪಾದಾನಮ್| ಅವಲುಪ್ಯತ ಇವ ಛಿದ್ಯತ ಇವ||೧೩-೧೪||

Adhikarana 7 (15) · Śloka 15

ತೇಷಾಂ ಸಿದ್ಧಿಃ- ತತ್ರೋಚ್ಚೈರ್ಭಾಷ್ಯಾತಿಭಾಷ್ಯಜಾನಾಮಭ್ಯಙ್ಗಸ್ವೇದೋಪನಾಹಧೂಮನಸ್ಯೋಪರಿಭಕ್ತಸ್ನೇಹಪಾನರಸಕ್ಷೀರಾದಿರ್ವಾತಹರಃ ಸರ್ವೋ ವಿಧಿರ್ಮೌನಂ ಚ (೧)| ರಥಕ್ಷೋಭಾತಿಚಙ್ಕ್ರಮಣಾತ್ಯಾಸನಜಾನಾಂ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾದಿವಾತಹರಂ ಕರ್ಮ ಸರ್ವಂ ನಿದಾನವರ್ಜನಂ ಚ (೨)| ಅಜೀರ್ಣಾಧ್ಯಶನಜಾನಾಂ ನಿರವಶೇಷತಶ್ಛರ್ದನಂ ರೂಕ್ಷಃ ಸ್ವೇದೋ ಲಙ್ಘನೀಯಪಾಚನೀಯದೀಪನೀಯೌಷಧಾವಚಾರಣಂ ಚ (೩)| ವಿಷಮಾಹಿತಾಶನಜಾನಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಹರಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ (೪)| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಜಾನಾಂ ಧೂಮಪಾನಲಙ್ಘನವಮನಶಿರೋವಿರೇಚನವ್ಯಾಯಾಮರೂಕ್ಷಾಶನಾರಿಷ್ಟದೀಪನೀಯೌಷಧೋಪಯೋಗಃ ಪ್ರಘರ್ಷಣೋನ್ಮರ್ದನಪರಿಷೇಚನಾದಿಶ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಃ ಸರ್ವೋ ವಿಧಿಃ (೫)| ಮೈಥುನಜಾನಾಂ ಜೀವನೀಯಸಿದ್ಧಯೋಃ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಷೋರುಪಯೋಗಃ, ತಥಾ ವಾತಹರಾಃ ಸ್ವೇದಾಭ್ಯಙ್ಗೋಪನಾಹಾ ವೃಷ್ಯಾಶ್ಚಾಹಾರಾಃ ಸ್ನೇಹಾಃ ಸ್ನೇಹವಿಧಯೋ ಯಾಪನಾಬಸ್ತಯೋಽನುವಾಸನಂ ಚ; ಮೂತ್ರವೈಕೃತಬಸ್ತಿಶೂಲೇಷು ಚೋತ್ತರಬಸ್ತಿರ್ವಿದಾರೀಗನ್ಧಾದಿಗಣಜೀವನೀಯಕ್ಷೀರಸಂಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಂ ಸ್ಯಾತ್||೧೫||

ತೇಷಾಂ ಸಿದ್ಧಿರಿತಿ ತೇಷಾಮುಕ್ತವಿಕಾರಾಣಾಂ ಸಾಧನಂ ಭೇಷಜಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿರವಶೇಷತಶ್ಛರ್ದನಮಿತಿ ಅಜೀರ್ಣಾನ್ನಸ್ಯ ನಿರವಶೇಷತಶ್ಛರ್ದನಮ್| ಮೂತ್ರವೈಕೃತೇತ್ಯಾದಿ ಯದಾ ಮೈಥುನಾನ್ಮೂತ್ರವೈಕೃತಾದಿ ಭವತಿ ತದಾ ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಜೀವನೀಯಗಣಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ವಾಥಕಲ್ಕೀಕೃತಾಭ್ಯಾಂ ಸಕ್ಷೀರಂ ತೈಲಂ ಸಾಧಯಿತ್ವೋತ್ತರಬಸ್ತಿರ್ದೇಯಃ||೧೫||

Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17

ಯಾಪನಾಶ್ಚ ಬಸ್ತಯಃ ಸರ್ವಕಾಲಂ ದೇಯಾಃ; ತಾನುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ಮುಸ್ತೋಶೀರಬಲಾರಗ್ವಧರಾಸ್ನಾಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಕಟುರೋಹಿಣೀತ್ರಾಯಮಾಣಾಪುನರ್ನವಾಬಿಭೀತಕಗುಡೂಚೀಸ್ಥಿರಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲಾನಿ ಪಲಿಕಾನಿ ಖಣ್ಡಶಃ ಕ್ಲೃಪ್ತಾನ್ಯಷ್ಟೌ ಚ ಮದನಫಲಾನಿ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯ ಜಲಾಢಕೇ ಪರಿಕ್ವಾಥ್ಯ ಪಾದಶೇಷೋ ರಸಃ ಕ್ಷೀರದ್ವಿಪ್ರಸ್ಥಸಂಯುಕ್ತಃ ಪುನಃ ಶೃತಃ ಕ್ಷೀರಾವಶೇಷಃ ಪಾದಜಾಙ್ಗಲರಸಸ್ತುಲ್ಯಮಧುಘೃತಃ ಶತಕುಸುಮಾಮಧುಕಕುಟಜಫಲರಸಾಞ್ಜನಪ್ರಿಯಙ್ಗುಕಲ್ಕೀಕೃತಃ ಸಸೈನ್ಧವಃ ಸುಖೋಷ್ಣೋ ಬಸ್ತಿಃ ಶುಕ್ರಮಾಂಸಬಲಜನನಃ ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಕಾಸಗುಲ್ಮಶೂಲವಿಷಮಜ್ವರಬ್ರಧ್ನ(ವರ್ಧ್ಮ)- ಕುಣ್ಡಲೋದಾವರ್ತಕುಕ್ಷಿಶೂಲಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾಸೃಗ್ರಜೋವಿಸರ್ಪಪ್ರವಾಹಿಕಾಶಿರೋರುಜಾ- ಜಾನೂರುಜಙ್ಘಾಬಸ್ತಿಗ್ರಹಾಶ್ಮರ್ಯುನ್ಮಾದಾರ್ಶಃಪ್ರಮೇಹಾಧ್ಮಾನವಾತರಕ್ತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮವ್ಯಾಧಿಹರಃ ಸದ್ಯೋ ಬಲಜನನೋ ರಸಾಯನಶ್ಚೇತಿ (೧)| ಏರಣ್ಡಮೂಲಪಲಾಶಾತ್ ಷಟ್ಪಲಂ ಶಾಲಿಪರ್ಣೀಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀ ಬೃಹತೀ ಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾ ಗೋಕ್ಷುರಕೋ ರಾಸ್ನಾಽಶ್ವಗನ್ಧಾ ಗುಡೂಚೀ ವರ್ಷಾಭೂರಾರಗ್ವಧೋ ದೇವದಾರ್ವಿತಿ ಪಲಿಕಾನಿ ಖಣ್ಡಶಃ ಕ್ಲೃಪ್ತಾನಿ ಫಲಾನಿ ಚಾಷ್ಟೌ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯ ಜಲಾಢಕೇ ಕ್ಷೀರಪಾದೇ ಪಚೇತ್| ಪಾದಶೇಷಂ ಕಷಾಯಂ ಪೂತಂ ಶತಕುಸುಮಾಕುಷ್ಠಮುಸ್ತಪಿಪ್ಪಲೀಹಪುಷಾಬಿಲ್ವವಚಾವತ್ಸಕಫಲರಸಾಞ್ಜನಪ್ರಿಯಙ್ಗುಯವಾನಿಪ್ರಕ್ಷೇಪಕಲ್ಕಿತಂ ಮಧುಘೃತತೈಲಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತಂ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ನಿರೂಹಮೇಕಂ ದ್ವೌ ತ್ರೀನ್ ವಾ ದದ್ಯಾತ್| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪ್ರಶಸ್ತೋ ವಿಶೇಷತೋ ಲಲಿತಸುಕುಮಾರಸ್ತ್ರೀವಿಹಾರಕ್ಷೀಣಕ್ಷತಸ್ಥವಿರಚಿರಾರ್ಶಸಾಮಪತ್ಯಕಾಮಾನಾಂ ಚ (೨)| ತದ್ವತ್ ಸಹಚರಬಲಾದರ್ಭಮೂಲಸಾರಿವಾಸಿದ್ಧೇನ ಪಯಸಾ (೩)| ತಥಾ ಬೃಹತೀಕಣ್ಟಕಾರೀಶತಾವರೀಚ್ಛಿನ್ನರುಹಾಶೃತೇನ ಪಯಸಾ ಮಧುಕಮದನಪಿಪ್ಪಲೀಕಲ್ಕಿತೇನ ಪೂರ್ವವದ್ವಸ್ತಿಃ (೪)| ತಥಾ ಬಲಾತಿಬಲಾವಿದಾರೀಶಾಲಿಪರ್ಣೀಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀಬೃಹತೀಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾದರ್ಭಮೂಲಪರೂಷಕಕಾಶ್ಮರ್ಯಬಿಲ್ವಫಲಯವಸಿದ್ಧೇನ ಪಯಸಾ ಮಧುಕಮದನಕಲ್ಕಿತೇನ ಮಧುಘೃತಸೌವರ್ಚಲಯುಕ್ತೇನ ಕಾಸಜ್ವರಗುಲ್ಮಪ್ಲೀಹಾರ್ದಿತಸ್ತ್ರೀಮದ್ಯಕ್ಲಿಷ್ಟಾನಾಂ ಸದ್ಯೋಬಲಜನನೋ ರಸಾಯನಶ್ಚ (೫)| ಬಲಾತಿಬಲಾರಾಸ್ನಾರಗ್ವಧಮದನಬಿಲ್ವಗುಡೂಚೀಪುನರ್ನವೈರಣ್ಡಾಶ್ವಗನ್ಧಾಸಹಚರಪಲಾಶದೇವದಾರುದ್ವಿಪಞ್ಚಮೂಲಾನಿ ಪಲಿಕಾನಿ ಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥದ್ವಿಪ್ರಸೃತಂ ಶುಷ್ಕಮೂಲಕಾನಾಂ ಚ ಜಲದ್ರೋಣಸಿದ್ಧಂ ನಿರೂಹಪ್ರಮಾಣಾವಶೇಷಂ ಕಷಾಯಂ ಪೂತಂ ಮಧುಕಮದನಶತಪುಷ್ಪಾಕುಷ್ಠಪಿಪ್ಪಲೀವಚಾವತ್ಸಕಫಲರಸಾಞ್ಜನಪ್ರಿಯಙ್ಗುಯವಾನೀಕಲ್ಕಿಕೃತಂ ಗುಡಘೃತತೈಲಕ್ಷೌದ್ರಕ್ಷೀರಮಾಂಸರಸಾಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತಂ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಂ ದದ್ಯಾಚ್ಛುಕ್ರಮೂತ್ರವರ್ಚಃಸಙ್ಗೇಽನಿಲಜೇ ಗುಲ್ಮಹೃದ್ರೋಗಾಧ್ಮಾನಬ್ರಧ್ನಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠಕಟೀಗ್ರಹಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶಬಲಕ್ಷಯೇಷು ಚ (೬)| ಹಪುಷಾರ್ಧಕುಡವೋ ದ್ವಿಗುಣಾರ್ಧಕ್ಷುಣ್ಣಯವಃ ಕ್ಷೀರೋದಕಸಿದ್ಧಃ ಕ್ಷೀರಶೇಷೋ ಮಧುಘೃತತೈಲಲವಣಯುಕ್ತಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗವಿಸೃತವಾತರಕ್ತಸಕ್ತವಿಣ್ಮೂತ್ರಸ್ತ್ರೀಖೇದಿತಹಿತೋ ವಾತಹರೋ ಬುದ್ಧಿಮೇಧಾಗ್ನಿಬಲಜನನಶ್ಚ (೭)| ಹ್ರಸ್ವಪಞ್ಚಮೂಲೀಕಷಾಯಃ ಕ್ಷೀರೋದಕಸಿದ್ಧಃ ಪಿಪ್ಪಲೀಮಧುಕಮದನಕಲ್ಕೀಕೃತಃ ಸಗುಡಘೃತತೈಲಲವಣಃ ಕ್ಷೀಣವಿಷಮಜ್ವರಕರ್ಶಿತಸ್ಯ ಬಸ್ತಿಃ (೮)| ಬಲಾತಿಬಲಾಪಾಮಾರ್ಗಾತ್ಮಗುಪ್ತಾಷ್ಟಪಲಾರ್ಧಕ್ಷುಣ್ಣಯವಾಞ್ಜಲಿಕಷಾಯಃ ಸಗುಡಘೃತತೈಲಲವಣಯುಕ್ತಃ ಪೂರ್ವವದ್ಬಸ್ತಿಃಸ್ಥವಿರದುರ್ಬಲಕ್ಷೀಣಶುಕ್ರರುಧಿರಾಣಾಂ ಪಥ್ಯತಮಃ (೯)| ಬಲಾಮಧುಕವಿದಾರೀದರ್ಭಮೂಲಮೃದ್ವೀಕಾಯವೈಃ ಕಷಾಯಮಾಜೇನ ಪಯಸಾ ಪಕ್ತ್ವಾ ಮಧುಕಮದನಕಲ್ಕಿತಂ ಸಮಧುಘೃತಸೈನ್ಧವಂ ಜ್ವರಾರ್ತೇಭ್ಯೋ ಬಸ್ತಿಂ ದದ್ಯಾತ್ (೧೦)| ಶಾಲಿಪರ್ಣೀಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀಗೋಕ್ಷುರಕಮೂಲಕಾಶ್ಮರ್ಯಪರೂಷಕಖರ್ಜೂರಫಲಮಧೂಕಪುಷ್ಪೈರಜಾಕ್ಷೀರಜಲಪ್ರಸ್ಥಾಭ್ಯಾಂ ಸಿದ್ಧಃ ಕಷಾಯಃ ಪಿಪ್ಪಲೀಮಧುಕೋತ್ಪಲಕಲ್ಕಿತಃ ಸಘೃತಸೈನ್ಧವಃ ಕ್ಷೀಣೇನ್ದ್ರಿಯವಿಷಮಜ್ವರಕರ್ಶಿತಸ್ಯ ಬಸ್ತಿಃ ಶಸ್ತಃ (೧೧)| ಸ್ಥಿರಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲೀಪಞ್ಚಪಲೇನ ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಯವಗೋಧೂಮಮಾಷಪಞ್ಚಪ್ರಸೃತೇನ ಛಾಗಂ ಪಯಃ ಶೃತಂ ಪಾದಶೇಷಂ ಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡರಸಸಮಮಧುಘೃತಶರ್ಕರಾಸೈನ್ಧವಸೌವರ್ಚಲಯುಕ್ತೋ ವಸ್ತಿರ್ವೃಷ್ಯತಮೋ ಬಲವರ್ಣಜನನಶ್ಚ | ಇತಿ ಯಾಪನಾ ಬಸ್ತಯೋ ದ್ವಾದಶ||೧೬|| ಕಲ್ಪಶ್ಚೈಷ ಶಿಖಿಗೋನರ್ದಹಂಸಸಾರಸಾಣ್ಡರಸೇಷು ಸ್ಯಾತ್||೧೭||

ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾನ್ ಯಾಪನಬಸ್ತೀನಾಹ- ಯಾಪನಾಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಕಾಲಂ ದೇಯಾ ಇತ್ಯನೇನ ಪೂರ್ವನಿರೂಹಾಣಾಮಸಾರ್ವಕಾಲಿಕತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಏತೇಷಾಂ ಚ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ದಾನಮವಿರುದ್ಧಮ್| ಆಯುಷೋ ಯಾಪನಂ ದೀರ್ಧಕಾಲಾನುವರ್ತನಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ಯಾಪನಾ ಬಸ್ತಯಃ| ಮುಸ್ತೇತ್ಯಾದೌ ಖಣ್ಡಶಃ ಕ್ಲೃಪ್ತಾನೀತಿ ಖಣ್ಡಂ ಖಣ್ಡಂ ಕೃತಾನಿ| ಪಾದಜಾಙ್ಗಲರಸ ಇತಿ ಯಥೋಕ್ತಕ್ಷೀರಕೃತಕ್ವಾಥಪಾದಿಕಜಾಙ್ಗಲರಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತುಲ್ಯಂ ಮಧುನಾ ಘೃತಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ತುಲ್ಯಮಧುಘೃತಃ; ಏತೇನ ಪೂರ್ವಂ ಬಸ್ತೌ ಯಥಾನಿಯಮಿತಸ್ನೇಹಮಾನೇನ ಯಾವದ್ ಘೃತಂ ದೇಯಂ ಭವತಿ ತಾವನ್ಮಾನಂ ಮಧ್ವಪ್ಯತ್ರ ದೇಯಮ್| ಅಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಬಸ್ತೌ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಬಸ್ತಿಮಾನವಿಭಾಗೇನೈವ ಬಸ್ತಿಃ ಕಲ್ಪಯಿತವ್ಯಃ| ಅತ್ರ ಕ್ಷೀರಂ ಕಷಾಯಸ್ಥಾನೇ ಭವತಿ| ಶತಕುಸುಮಾ ಶತಪುಷ್ಪಾ| ಸಸೈನ್ಧವಮಿತಿ ಈಷತ್ಸೈನ್ಧವಮ್| ಏರಣ್ಡಮೂಲೇತ್ಯಾದಿರ್ದ್ವಿತೀಯಃ| ತದ್ವತ್ ಸಹಚರೇತ್ಯಾದಿಕಸ್ತೃತೀಯಃ| ತದ್ವದಿತಿ ಪೂರ್ವವದ್ಬಸ್ತಿವಿಧಾನೇನ| ತಥಾ ಬೃಹತೀತ್ಯಾದಿಕಶ್ಚತುರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಚ ಬಸ್ತೌ ಫಲಶ್ರುತಿರ್ನಾಸ್ತಿ, ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ‘ಇತ್ಯೇತೇ ಬಸ್ತಯಃ ಸ್ನೇಹಾಶ್ಚೋಕ್ತಾ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಫಲಶ್ರುತಿರ್ಜ್ಞೇಯಾ| ಬಲಾತಿಬಲಾವಿದಾರೀತ್ಯಾದಿಕಃ ಪಞ್ಚಮಃ| ಬಲಾತಿಬಲಾರಾಸ್ನೇತ್ಯಾದಿಕಃ ಷಷ್ಠಃ| ಶುಷ್ಕಮೂಲಕಾಣಾಂ ಚೇತ್ಯತ್ರ ‘ದ್ವಿಪ್ರಸೃತಂ’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ನಿರೂಹಪ್ರಮಾಣ್ಶೇಷಂ ಕಷಾಯಮಿತಿ ನಿರೂಹಪುಟಕತ್ರಯಯೋಗ್ಯಪ್ರಮಾಣಂ ಕಷಾಯಮ್; ಏವಂ ಪುಟಕತ್ರಯದೇಯಾಃ ಪಞ್ಚಕಷಾಯಪ್ರಸೃತಾಃ ಸ್ಥಾಪ್ಯಾ ಭವಿಷ್ಯನ್ತಿ| ಕ್ವಾಥಪರಿಭಾಷಯೈವ ಕರ್ತವ್ಯೋಽತ್ರ ಚ ಕ್ವಾಥಃ| ನಿರೂಹಪ್ರಮಾಣಶೇಷಂ ಕಷಾಯಂ ಮಧುಕಮದನಾದಿನಾ ಯುಕ್ತಂ ಸಿದ್ಧಂ ಬಸ್ತಿಂ ದದ್ಯಾದಿತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಹಪುಷೇತ್ಯಾದಿಕಃ ಸಪ್ತಮಃ| ಸ್ತಿಮಿತಾಃ ಶುಷ್ಕಾಃ ಪುನಃ ಕಣ್ಡಿತಾಃ ಕ್ಷುಣ್ಣಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಪೂರ್ವಪಠಿತಂ ಮುಸ್ತಾದಿಕಮತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ಕಾಶ್ಮೀರಾಃ ಪಠನ್ತಿ| ಹ್ರಸ್ವಪಞ್ಚಮೂಲೀತ್ಯಾದಿಕೋಽಷ್ಟಮಃ| ಬಲಾತಿಬಲಾಪಾಮಾರ್ಗೇತ್ಯಾದಿಕೋ ನವಮಃ| ಬಲಾಮಧುಕೇತ್ಯಾದಿಕೋ ದಶಮಃ| ಅತ್ರ ಬಲಾದಿಕಷಾಯಸ್ಯ ಪುನರಾಜೇನ ಪಯಸಾ ಪಾಕಾತ್ ಕ್ಷೀರಶೇಷಃ ಪಾಕಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ| ಶಾಲಿಪರ್ಣೀತ್ಯಾದಿಕ ಏಕಾದಶಃ| ಸ್ಥಿರೇತ್ಯಾದಿಕೋ ದ್ವಾದಶಃ| ಏರಕಾ ಹೋಗ್ಗಲಃ| ಕಲ್ಪಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ಆತಿದೇಶಿಕಾಸ್ತ್ರಯೋಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ||೧೬-೧೭||

Adhikarana 9 (18) · Śloka 18

ಸತಿತ್ತಿರಿಃ ಸಮಯೂರಃ ಸರಾಜಹಂಸಃ ಪಞ್ಚಮೂಲೀಪಯಃ ಸಿದ್ಧಃ ಶತಪುಷ್ಪಾಮಧುಕರಾಸ್ನಾಕುಟಜಮದನಫಲಪಿಪ್ಪಲೀ ಕಲ್ಕೋ ಘೃತತೈಲಗುಡಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತೋ ಬಸ್ತಿರ್ಬಲವರ್ಣಶುಕ್ರಜನನೋ ರಸಾಯನಶ್ಚ (೧)| ದ್ವಿಪಞ್ಚಮೂಲೀಕುಕ್ಕುಟರಸಸಿದ್ಧಂ ಪಯಃ ಪಾದಶೇಷಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮಧುಕರಾಸ್ನಾಮದನಕಲ್ಕಂ ಶರ್ಕರಾಮಧುಘೃತಯುಕ್ತಂ ಸ್ತ್ರೀಷ್ವತಿಕಾಮಾನಾಂ ಬಲಜನನೋ ಬಸ್ತಿಃ (೨)| ಮಯೂರಮಪಿತ್ತಪಕ್ಷಪಾದಾಸ್ಯಾನ್ತ್ರಂ ಸ್ಥಿರಾದಿಭಿಃ ಪಲಿಕೈಃ ಸಜಲೇ ಪಯಸಿ ಪಕ್ತ್ವಾ ಕ್ಷೀರಶೇಷಂ ಮದನಪಿಪ್ಪಲೀವಿದಾರೀಶತಕುಸುಮಾಮಧುಕಕಲ್ಕೀಕೃತಂ ಮಧುಘೃತಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತಂ ಬಸ್ತಿಂ ದದ್ಯಾತ್ ಸ್ತ್ರೀಷ್ವತಿಪ್ರಸಕ್ತಕ್ಷೀಣೇನ್ದ್ರಿಯೇಭ್ಯೋ ಬಲವರ್ಣಕರಮ್ (೩)| ಕಲ್ಪಶ್ಚೈಷ ವಿಷ್ಕಿರಪ್ರತುದಪ್ರಸಹಾಮ್ಬುಚರೇಷು ಸ್ಯಾತ್, ಅಕ್ಷೀರೋ ರೋಹಿತಾದಿಷು ಚ ಮತ್ಸ್ಯೇಷು (೪)| ಗೋಧಾನಕುಲಮಾರ್ಜಾರಮೂಷಿಕಶಲ್ಲಕಮಾಂಸಾನಾಂ ದಶಪಲಾನ್ ಭಾಗಾನ್ ಸಪಞ್ಚಮೂಲಾನ್ ಪಯಸಿ ಪಕ್ತ್ವಾ ತತ್ಪಯಃಪಿಪ್ಪಲೀಫಲಕಲ್ಕಸೈನ್ಧವಸೌವರ್ಚಲಶರ್ಕರಾಮಧುಘೃತತೈಲಯುಕ್ತೋ ಬಸ್ತಿರ್ಬಲ್ಯೋ ರಸಾಯನಃ ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತಸ್ಯ ಸನ್ಧಾನಕರೋ ಮಥಿತೋರಸ್ಕರಥಗಜಹಯಭಗ್ನವಾತಬಲಾಸಕಪ್ರಭೃತ್ಯುದಾವರ್ತವಾತಸಕ್ತಮೂತ್ರವರ್ಚಶ್ಶುಕಾಣಾಂ ಹಿತತಮಶ್ಚ (೫)| ಕೂರ್ಮಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಪಿಶಿತಸಿದ್ಧಂ ಪಯೋ ಗೋವೃಷನಾಗಹಯನಕ್ರಹಂಸಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡರಸಮಧುಘೃತಶರ್ಕರಾಸೈನ್ಧವೇಕ್ಷುರಕಾತ್ಮಗುಪ್ತಾಫಲಕಲ್ಕಸಂಸೃಷ್ಟೋ ಬಸ್ತಿರ್ವೃದ್ಧಾನಾಮಪಿ ಬಲಜನನಃ (೬)| ಕರ್ಕಟಕರಸಶ್ಚಟಕಾಣ್ಡರಸಯುಕ್ತಃ ಸಮಧುಘೃತಶರ್ಕರೋ ಬಸ್ತಿಃ; ಇತ್ಯೇತೇ ಬಸ್ತಯಃ ಪರಮವೃಷ್ಯಾಃ ಉಚ್ಚಟಕೇಕ್ಷುರಕಾತ್ಮಗುಪ್ತಾಶೃತಕ್ಷೀರಪ್ರತಿಭೋಜನಾನುಪಾನಾತ್ ಸ್ತ್ರೀಶತಗಾಮಿನಂ ನರಂ ಕುರ್ಯುಃ (೭)| ಗೋವೃಷಬಸ್ತವರಾಹವೃಷಣಕರ್ಕಟಚಟಕಸಿದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಮುಚ್ಚಟಕೇಕ್ಷುರಕಾತ್ಮಗುಪ್ತಾಮಧುಘೃತಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತಃ ಕಿಞ್ಚಿಲ್ಲವಣಿತೋ ಬಸ್ತಿಃ (೮)| ದಶಮೂಲಮಯೂರಹಂಸಕುಕ್ಕುಟಕ್ವಾಥಾತ್ ಪಞ್ಚಪ್ರಸೃತಂ ತೈಲಘೃತವಸಾಮಜ್ಜಚತುಷ್ಪ್ರಸೃತಯುಕ್ತಂ ಶತಪುಷ್ಪಾಮುಸ್ತಹಪುಷಾಕಲ್ಕೀಕೃತಃ ಸಲವಣೋ ಬಸ್ತಿಃ ಪಾದಗುಲ್ಫೋರುಜಾನುಜಙ್ಘಾತ್ರಿಕವಙ್ಕ್ಷಣಬಸ್ತಿವೃಷಣಾನಿಲರೋಗಹರಃ (೯)| ಮೃಗವಿಷ್ಕಿರಾನೂಪಬಿಲೇಶಯಾನಾಮೇತೇನೈವ ಕಲ್ಪೇನ ಬಸ್ತಯೋ ದೇಯಾಃ (೧೦)| ಮಧುಘೃತದ್ವಿಪ್ರಸೃತಸ್ತುಲ್ಯೋಷ್ಣೋದಕಃ ಶತಪುಷ್ಪಾರ್ಧಪಲಃ ಸೈನ್ಧವಾರ್ಧಾಕ್ಷಯುಕ್ತೋ ಬಸ್ತಿರ್ವೃಷ್ಯತಮೋ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಪಿತ್ತವಾತಹರಃ (೧೧)| ಸದ್ಯೋಘೃತತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಚತುಷ್ಪ್ರಸ್ಥಂ ಹಪುಷಾರ್ಧಪಲಂ ಸೈನ್ಧವಾರ್ಧಾಕ್ಷಯುಕ್ತೋ ಬಸ್ತಿರ್ವೃಷ್ಯತಮೋ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಪಿತ್ತವ್ಯಾಧಿಹರೋ ರಸಾಯನಃ (೧೨)| ಮಧುತೈಲಂ ಚತುಃಪ್ರಸೃತಂ ಶತಪುಷ್ಪಾರ್ಧಪಲಂ ಸೈನ್ಧವಾರ್ಧಾಕ್ಷಯುಕ್ತೋ ಬಸ್ತಿರ್ದೀಪನೋ ಬೃಂಹಣೋ ಬಲವರ್ಣಕರೋ ನಿರುಪದ್ರವೋ ವೃಷ್ಯತಮೋ ರಸಾಯನಃ ಕ್ರಿಮಿಕುಷ್ಠೋದಾವರ್ತಗುಲ್ಮಾರ್ಶೋಬ್ರಧ್ನಪ್ಲೀಹಮೇಹಹರಃ (೧೩)| ತದ್ವನ್ಮಧುಘೃತಾಭ್ಯಾಂ ಪಯಸ್ತುಲ್ಯೋ ಬಸ್ತಿಃ ಪೂರ್ವಕಲ್ಕೇನ ಬಲವರ್ಣಕರೋ ವೃಷ್ಯತಮೋ ನಿರುಪದ್ರವೋ ಬಸ್ತಿಮೇಢ್ರಪಾಕಪರಿಕರ್ತಿಕಾಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಪಿತ್ತವ್ಯಾಧಿಹರೋ ರಸಾಯನಶ್ಚ (೧೪)| ತದ್ವನ್ಮಧುಘೃತಾಭ್ಯಾಂ ಮಾಂಸರಸತುಲ್ಯೋ ಮುಸ್ತಾಕ್ಷಯುಕ್ತಃ ಪೂರ್ವವದ್ಬಸ್ತಿರ್ವಾತಬಲಾಸಪಾದಹರ್ಷಗುಲ್ಮತ್ರಿಕೋರುಜಾನೂರುನಿಕುಞ್ಚನಬಸ್ತಿವೃಷಣಮೇಢ್ರತ್ರಿಕಪೃಷ್ಠಶೂಲಹರಃ (೧೫)| ಸುರಾಸೌವೀರಕಕುಲತ್ಥಮಾಂಸರಸಮಧುಘೃತತೈಲಸಪ್ತಪ್ರಸೃತೋ ಮುಸ್ತಶತಾಹ್ವಾಕಲ್ಕಿತಃ ಸಲವಣೋ ಬಸ್ತಿಃ ಸರ್ವವಾತರೋಗಹರಃ (೧೬)| ದ್ವಿಪಞ್ಚಮೂಲತ್ರಿಫಲಾಬಿಲ್ವಮದನಫಲಕಷಾಯೋ ಗೋಮೂತ್ರಸಿದ್ಧಃ ಕುಟಜಮದನಫಲಮುಸ್ತಪಾಠಾಕಲ್ಕಿತಃ ಸೈನ್ಧವಯಾವಶೂಕಕ್ಷೌದ್ರತೈಲಯುಕ್ತೋ ಬಸ್ತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವ್ಯಾಧಿಬಸ್ತ್ಯಾಟೋಪವಾತಶುಕ್ರಸಙ್ಗಪಾಣ್ಡುರೋಗಾಜೀರ್ಣವಿಸೂಚಿಕಾಲಸಕೇಷು ದೇಯ ಇತಿ||೧೮||

ಸತಿತ್ತಿರಿರಿತ್ಯಾದಿಕ ಏಕೈಕಯೋಗೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಮೇಕೋನತ್ರಿಂಶತಾಂ ಬಸ್ತೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ತ್ರಯೋದಶಃ| ದ್ವಿಪಞ್ಚಮೂಲೀತ್ಯಾದಿಕಶ್ಚತುರ್ದಶಃ| ಮಯೂರಮಪಿತ್ತಪಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿಕಃ ಪಞ್ಚದಶಃ| ಕಲ್ಪಶ್ಚೈಷ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಽತಿದೇಶಿಕಂ ಪಞ್ಚದಶಾಧಿಕಂ ಶತಮಾಹ| ತತ್ರ ವಿಷ್ಕಿರೈಃ “ಲಾವೋ ವರ್ತೀರಕಶ್ಚೈವ” ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತೈಸ್ತಥಾ “ವರ್ತಕೋ ವರ್ತಿಕಾ” (ಸೂ.ಅ.೨೭) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತೈರ್ವಿಂಶತಿರ್ಯೋಗಾ ಭವನ್ತಿ; ಮಯುರಶ್ಚಾತ್ರ ವಿಷ್ಕಿರಪಠಿತೋಽಪಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತತ್ವಾನ್ನೇಹ ಗಣ್ಯತೇ; ಪ್ರತುದೈಶ್ಚ ‘ಶತಪತ್ರ...’ (ಸೂ.ಅ.೨೭) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತೈಸ್ತ್ರಿಂಶದ್ಭವನ್ತಿ; ತಥಾ ಪ್ರಸಹೈಶ್ಚ ‘ಗೋಖರಾಶ್ವತರ...’ (ಸೂ.ಅ.೨೭) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತೈರೇಕೋನತ್ರಿಂಶತ್; ಅಮ್ಬುಚರಾಶ್ಚ ಹಂಸಾದಯಃ ಸಪ್ತವಿಂಶತಿರುಕ್ತಾಃ, ಏತೈಃ ಸಪ್ತವಿಂಶತಿರ್ಭವನ್ತಿ; ರೋಹಿತಾದಿಭಿರ್ಮತ್ಸ್ಯೈರ್ನವ; ಏವಂ ಪಞ್ಚದಶೋತ್ತರಂ ಶತಂ ಭವತಿ| ಅಕ್ಷೀರ ಇತಿ ರೋಹಿತಾದಿಷು ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಗೋಧಾನಕುಲೇತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಗಣನೀಯೇಷು ಷೋಡಶಃ| ಕೂರ್ಮಾದೀನಾಮನ್ಯತಮೇತ್ಯಾದಿಕಃ ಸಪ್ತದಶಃ| ಅತ್ರ ಕೂರ್ಮಕರ್ಕಟಾದಯ ಏಕಾದಶ ಪಠಿತಾಃ| ತತ್ರ ಯಃ ಪ್ರಾಯಃ ಕೂರ್ಮೇಣ ಕ್ರಿಯತೇ ಸ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಗಣನಾಯಾಂ ಪ್ರವಿಶತಿ| ಕರ್ಕಟಾದಿಭಿಸ್ತ್ವಾದಿಗ್ರಹಣಗೃಹೀತೈರ್ಯೇ ದಶ ಬಸ್ತಯೋ ಭವನ್ತಿ ತೇ ಅತಿದೇಶಿಕಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಗೋವೃಷಬಸ್ತಾದಿರಷ್ಟಾದಶಃ| ಗೋವೃಷಃ ಪುಂವೃಷಃ| ಕರ್ಕಟಾದಿರೇಕೋನವಿಂಶತಿತಮಃ| ಇತ್ಯೇತೇ ಬಸ್ತಯ ಇತ್ಯನೇನ ಕೂರ್ಮಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಮಿತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋಕ್ತಾ ಬಸ್ತಯಃ ಪ್ರತ್ಯವಮೃಶ್ಯನ್ತೇ| ಉಚ್ಚಟಕೇತ್ಯಾದಿ ಉಚ್ಚಟಾ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಾ, ಇಕ್ಷುರಕಃ ಕೋಕಿಲಾಕ್ಷಃ| ದಶಮೂಲೀತ್ಯಾದಿಕೋ ವಿಂಶತಿತಮಃ| ಮೃಗವಿಷ್ಕಿರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಆತಿದೇಶಿಕಾ ಊನಷಷ್ಟಿರ್ಯೋಗಾಃ| ತತ್ರ ಮೃಗೈಃ ‘ಪೃಷತಃ ಶರಭೋ ರಾಮಃ’ (ಸೂ.ಅ.೨೭) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತೈಃ ಸಪ್ತದಶ, ಸಪ್ತದಶಭಿರ್ವಿಷ್ಕಿರೈಶ್ಚ ಸಪ್ತದಶ, ಲಾವಾದಿಭಿಶ್ಚ ಮಯೂರಕುಕ್ಕುಟವರ್ಜಿತೈರುನವಿಂಶತ್ಯಾ ಊನವಿಂಶತಿಃ, ಆನೂಪೈಶ್ಚ ಸೃಮರಾದಿಭಿರ್ನವ, ಬಿಲೇಶಯೈಃ ಶ್ವೇತಶ್ಯಾಮಚತುರ್ದಂಷ್ಟ್ರಾದಿಭಿಶ್ಚತುರ್ದಶ| ಮಧುಘೃತೇತ್ಯಾದಿಕ ಏಕವಿಂಶತಿತಮಃ| ಸದ್ಯೋಘೃತತೈಲೇತ್ಯಾದಿಕೋ ದ್ವಾವಿಂಶತಿತಮಃ| ಮಧುತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿಕಸ್ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿತಮಃ| ತದ್ವನ್ಮಧುಘೃತಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿಕಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿತಮಃ| ಏತದನ್ತಾಃ ಷಟ್ ಪ್ರಯೋಗಾ ಉಕ್ತಾ ಮಧುತೈಲಪ್ರಧಾನತ್ವಾನ್ಮಾಧುತೈಲಿಕಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ದ್ವಿಪಞ್ಚಮೂಲೀತ್ಯಾದಿಕಂ ಕೇಚಿನ್ನ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಾದ್ಬಸ್ತಿಸೂತ್ರೀಯಸಿದ್ಧಿಪಠಿತತ್ವಾಚ್ಚೇಹ ನ ಪಠನೀಯ ಇತಿ ಚ ವದನ್ತಿ||೧೮||

Adhikarana 10 (19(1)) · Śloka 19

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ವೃಷ್ಯತಮಾನ್ ಸ್ನೇಹಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ಶತಾವರೀಗುಡೂಚೀಕ್ಷುವಿದಾರ್ಯಾಮಲಕದ್ರಾಕ್ಷಾಖರ್ಜೂರಾಣಾಂ ಯನ್ತ್ರಪೀಡಿತಾನಾಂ ರಸಪ್ರಸ್ಥಂ ಪೃಥಗೇಕೈಕಂ ತದ್ವದ್ಘೃತತೈಲಗೋಮಹಿಷ್ಯಜಾಕ್ಷೀರಾಣಾಂ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ದದ್ಯಾತ್, ಜೀವಕರ್ಷಭಕಮೇದಾಮಹಾಮೇದಾತ್ವಕ್ಕ್ಷೀರೀಶೃಙ್ಗಾಟಕಮಧೂಲಿಕಾಮಧುಕೋಚ್ಚಟಾಪಿಪ್ಪಲೀಪುಷ್ಕರಬೀಜನೀಲೋತ್ಪಲಕದಮ್ಬಪುಷ್ಪ- ಪುಣ್ಡರೀಕಕೇಶರಕಲ್ಕಾನ್ ಪೃಷತತರಕ್ಷುಮಾಂಸಕುಕ್ಕುಟಚಟಕಚಕೋರಮತ್ತಾಕ್ಷಬರ್ಹಿಜೀವಞ್ಜೀವಕುಲಿಙ್ಗಹಂಸಾಣ್ಡರಸವಸಾಮಜ್ಜಾದೇಶ್ಚ ಪ್ರಸ್ಥಂ ದತ್ತ್ವಾ ಸಾಧಯೇತ್| ಬ್ರಹ್ಮಘೋಷಶಙ್ಖಪಟಹಭೇರೀನಿನಾದೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ಸಿತಚ್ಛತ್ರಕೃತಚ್ಛಾಯಂ ಗಜಸ್ಕನ್ಧಮಾರೋಪಯೇದ್ಭಗವನ್ತಂ ವೃಷಧ್ವಜಮಭಿಪೂಜ್ಯ, ತಂ ಸ್ನೇಹಂ ತ್ರಿಭಾಗಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಮಙ್ಗಲಾಶೀಃ ಸ್ತುತಿದೇವತಾರ್ಚನೈರ್ಬಸ್ತಿಂ ಗಮಯೇತ್| ನೃಣಾಂ ಸ್ತ್ರೀವಿಹಾರಿಣಾಂ ನಷ್ಟರೇತಸಾಂ ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣವಿಷಮಜ್ವರಾರ್ತಾನಾಂ ವ್ಯಾಪನ್ನಯೋನೀನಾಂ ವನ್ಧ್ಯಾನಾಂ ರಕ್ತಗುಲ್ಮಿನೀನಾಂ ಮೃತಾಪತ್ಯಾನಾಮನಾರ್ತವಾನಾಂ ಚ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಕ್ಷೀಣಮಾಂಸರುಧಿರಾಣಾಂ ಪಥ್ಯತಮಂ ರಸಾಯನಮುತ್ತಮಂ ವಲೀಪಲಿತನಾಶನಂ ವಿದ್ಯಾತ್ (೧)|೧೯|

ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿತ್ರಯಾರ್ಥಂ ಸ್ನೇಹತ್ರಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮತ್ತಾಕ್ಷಃ ಕೋಕಿಲಃ| ಜೀವಞ್ಜೀವಃ ವಿಷದರ್ಶನಮೃತ್ಯುಃ| ಪುಷ್ಕರಾಕ್ಷಃ ಹಂಸವಿಶೇಷಃ| ಬ್ರಹ್ಮಘೋಷಃ ವೇದಧ್ವನಿಃ| ಏತೇ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಘೋಷಾದಯೋಽದೃಷ್ಟದ್ವಾರಾ ಉಪಕಾರಕಾ ರಕ್ಷಃಪ್ರಭೃತಿವೀರ್ಯಾಪಹರಣಾರ್ಥಂ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ||೧೯(೧)||

Adhikarana 11 (19(2)) · Śloka 19

ಬಲಾಗೋಕ್ಷುರಕರಾಸ್ನಾಶ್ವಗನ್ಧಾಶತಾವರೀಸಹಚರಾಣಾಂ ಶತಂ ಶತಮಾಪೋಥ್ಯ ಜಲದ್ರೋಣಶತೇ ಪ್ರಸಾಧ್ಯಂ, ತಸ್ಮಿನ್ ಜಲದ್ರೋಣಾವಶೇಷೇ ರಸೇ ವಸ್ತ್ರಪೂತೇ ವಿದಾರ್ಯಾಮಲಕಸ್ವರಸಯೋರ್ಬಸ್ತಮಹಿಷವರಾಹವೃಷಕುಕ್ಕುಟಬರ್ಹಿಹಂಸಕಾರಣ್ಡವಸಾರಸಾಣ್ಡರಸಾನಾಂ ಘೃತತೈಲಯೋಶ್ಚೈಕೈಕಂ ಪ್ರಸ್ಥಮಷ್ಟೌ ಪ್ರಸ್ಥಾನ್ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ದತ್ತ್ವಾ ಚನ್ದನಮಧುಕಮಧೂಲಿಕಾತ್ವಕ್ಕ್ಷೀರೀಬಿಸಮೃಣಾಲನೀಲೋತ್ಪಲಪಟೋಲಾತ್ಮಗುಪ್ತಾನ್ನಪಾಕಿತಾಲಮಸ್ತಕಖರ್ಜೂರಮೃದ್ವೀಕಾತಾಮಲಕೀ- ಕಣ್ಟಕಾರೀಜೀವಕರ್ಷಭಕಕ್ಷುದ್ರಸಹಾಮಹಾಸಹಾಶತಾವರೀಮೇದಾಪಿಪ್ಪಲೀಹ್ರೀಬೇರತ್ವಕ್ಪತ್ರಕಲ್ಕಾಂಶ್ಚ ದತ್ತ್ವಾ ಸಾಧಯೇತ್| ಬ್ರಹ್ಮಘೋಷಾದಿನಾ ವಿಧಿನಾ ಸಿದ್ಧಂ ಬಸ್ತಿಂ ದದ್ಯಾತ್| ತೇನ ಸ್ತ್ರೀಶತಂ ಗಚ್ಛೇತ್; ನ ಚಾತ್ರಾಸ್ತೇ ವಿಹಾರಾಹಾರಯನ್ತ್ರಣಾ ಕಾಚಿತ್| ಏಷ ವೃಷ್ಯೋ ಬಲ್ಯೋ ಬೃಂಹಣ ಆಯುಷ್ಯೋ ವಲೀಪಲಿತನುತ್ ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣನಷ್ಟಶುಕ್ರವಿಷಮಜ್ವರಾರ್ತಾನಾಂ ವ್ಯಾಪನ್ನಯೋನೀನಾಂ ಚ ಪಥ್ಯತಮಃ (೨)|೧೯|

ಬಲೇತ್ಯಾದಿಕಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ತೈಲಮ್||೧೯(೨)||

Adhikarana 12 (19) · Śloka 19

ಸಹಚರಪಲಶತಮುದಕದ್ರೋಣಚತುಷ್ಟ್ಯೇ ಪಕ್ತ್ವಾ ದ್ರೋಣಶೇಷೇ ರಸೇ ಸುಪೂತೇ ವಿದಾರೀಕ್ಷುರಸಪ್ರಸ್ಥಾಭ್ಯಾಮಷ್ಟಗುಣಕ್ಷೀರಂ ಘೃತತೈಲಪ್ರಸ್ಥಂ ಬಲಾಮಧುಕಮಧೂಕಚನ್ದನಮಧೂಲಿಕಾಸಾರಿವಾಮೇದಾಮಹಾಮೇದಾಕಾಕೋಲಿಕ್ಷೀರಕಾಕೋಲೀಪಯಸ್ಯಾಗುರುಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾವ್ಯಾಘ್ರನಖ- ಶಟೀಸಹಚರಸಹಸ್ರವೀರ್ಯಾವರಾಙ್ಗಲೋಧ್ರಾಣಾಮಕ್ಷಮಾತ್ರೈರ್ದ್ವಿಗುಣಶರ್ಕರೈಃ ಕಲ್ಕೈಃ ಸಾಧಯೇತ್| ಬಹ್ಮಘೋಷಾದಿನಾ ವಿಧಿನಾ ಸಿದ್ಧಂ ಬಸ್ತಿಂ ದದ್ಯಾತ್| ಏಷ ಸರ್ವರೋಗಹರೋ ರಸಾಯನೋ ಲಲಿತಾನಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠೋಽನ್ತಃಪುರಚಾರಿಣೀನಾಂ ಕ್ಷತಕ್ಷಯವಾತಪಿತ್ತವೇದನಾಶ್ವಾಸಕಾಸಹರಸ್ತ್ರಿಭಾಗಮಾಕ್ಷಿಕೋ ವಲೀಪಲಿತನುದ್ವರ್ಣರೂಪಬಲಮಾಂಸಶುಕ್ರವರ್ಧನಃ (೩)| ಇತ್ಯೇತೇ ರಸಾಯನಾಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಯಃ ಸತಿ ವಿಭವೇ ಶತಪಾಕಾಃ ಸಹಸ್ರಪಾಕಾ ವಾ ಕಾರ್ಯಾ ವೀರ್ಯಬಲಾಧಾನಾರ್ಥಮಿತಿ||೧೯||

ಸಹಚರಪಲಶತಮಿತ್ಯಾದಿಕಃ ಸ್ನೇಹಸ್ತೃತೀಯಃ| ಸಹಸ್ರವೀರ್ಯಾ ದೂರ್ವಾ| ವರಾಙ್ಗಂ ಗುಡತ್ವಕ್| ಶತಪಾಕಾಃ ಸಹಸ್ರಪಾಕಾಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಸ್ನೇಹಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಶತಗುಣೇನ ಸಹಸ್ರಗುಣೇನ ವಾ ದ್ರವೇಣ ಏಕದೈವ ಪಾಕಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಕೇಚಿತ್||೧೯||

Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಇತ್ಯೇತೇ ಬಸ್ತಯಃ ಸ್ನೇಹಾಶ್ಚೋಕ್ತಾ ಯಾಪನಸಞ್ಜ್ಞಿತಾಃ| ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಮಾತುರಾಣಾಂ ಚ ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಚಾವಿರೋಧಿನಾಃ||೨೦|| ಅತಿವ್ಯವಾಯಶೀಲಾನಾಂ ಶುಕ್ರಮಾಂಸಬಲಪ್ರದಾಃ| ಸರ್ವರೋಗಪ್ರಶಮನಾಃ ಸರ್ವೇಷ್ವೃತುಷು ಯೌಗಿಕಾಃ||೨೧|| ನಾರೀಣಾಮಪ್ರಜಾತಾನಾಂ ನರಾಣಾಂ ಚಾಪ್ಯಪತ್ಯದಾಃ| ಉಭಯಾರ್ಥಕರಾ ದೃಷ್ಟಾಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿನಿರೂಹಯೋಃ||೨೨||

ಉಭಯಾರ್ಥಕರಾ ದೃಷ್ಟಾ ಇತಿ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿನಿರೂಹಯೋರಿಪಿ ಸಾಧ್ಯಮರ್ಥಂ ಸ್ನೇಹನಂ ಶೋಧನಂ ಚ ಕುರ್ವತ ಇತಿ ಭಾವಃ||೨೦-೨೨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

ವ್ಯಾಯಾಮೋ ಮೈಥುನಂ ಮದ್ಯಂ ಮಧೂನಿ ಶಿಶಿರಾಮ್ಬು ಚ| ಸಮ್ಭೋಜನಂ ರಥಕ್ಷೋಭೋ ಬಸ್ತಿಷ್ವೇತೇಷು ಗರ್ಹಿತಮ್||೨೩||

ಯಾಪನಬಸ್ತಿಷು ವರ್ಜನೀಯಮಾಹ- ವ್ಯಾಯಾಮ ಇತ್ಯಾದಿ||೨೩||

Adhikarana 15 (24-28) · Śloka 29

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ - ಶಿಖಿಗೋನರ್ದಹಂಸಾಣ್ಡೈರ್ದಕ್ಷವದ್ಬಸ್ತಯಸ್ತ್ರಯಃ| ವಿಂಶತಿರ್ವಿಷ್ಕಿರೈಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ಪ್ರತುದೈಃ ಪ್ರಸಹೈರ್ನವ||೨೪|| ವಿಂಶತಿಶ್ಚ ತಥಾ ಸಪ್ತವಿಂಶತಿಶ್ಚಾಮ್ಬುಚಾರಿಭಿಃ| ನವ ಮತ್ಸ್ಯಾದಿಭಿಶ್ಚೈವ ಶಿಖಿಕಲ್ಪೇನ ಬಸ್ತಯಃ||೨೫|| ದಶ ಕರ್ಕಟಕಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಕೂರ್ಮಕಲ್ಕೇನ ಬಸ್ತಯಃ| ಮೃಗೈಃ ಸಪ್ತದಶೈಕೋನವಿಂಶತಿರ್ವಿಷ್ಕಿರೈರ್ದಶ ||೨೬|| ಆನೂಪೈರ್ದಕ್ಷಶಿಖಿವದ್ಭೂಶಯೈಶ್ಚ ಚತುರ್ದಶ| ಏಕೋನತ್ರಿಂಶದಿತ್ಯೇತೇ ಸಹ ಸ್ನೇಹೈಃ ಸಮಾಸತಃ||೨೭|| ಪ್ರೋಕ್ತಾ ವಿಸ್ತರಶೋ ಭಿನ್ನಾ ದ್ವೇ ಶತೇ ಷೋಡಶೋತ್ತರೇ| ಏತೇ ಮಾಕ್ಷಿಕಸಂಯುಕ್ತಾಃ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯತಿವೃಷಂ ನರಮ್||೨೮|| ನಾತಿಯೋಗಂ ನ ವಾಽಯೋಗಂ ಸ್ತಮ್ಭಿತಾಸ್ತೇ ಚ ಕುರ್ವತೇ|೨೯|

ಶಿಖಿಗೋನರ್ದೇತ್ಯಾದಿನಾ ಉಕ್ತಬಸ್ತಿಸಙ್ಗ್ರಹಂ ಕರೋತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಶ್ಚ ಪೂರ್ವಮೇವ ವ್ಯಾಹೃತಃ| ಏಕೋನತ್ರಿಂಶದಿತ್ಯೇತೇ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಬಸ್ತಯಃ ಸ್ನೇಹೈಃ ಸಮಮೇಕೋನತ್ರಿಂಶದ್ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮಾಹಾರಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ- ದ್ವೇ ಶತೇ ಷೋಡಶೋತ್ತರೇ ಇತಿ| ತಚ್ಚ ಯಥಾಽಸ್ಮಾಭಿರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ತಥಾ ವ್ಯಕ್ತಮೇವ ಪೂರ್ಯತೇ| ಅತಿವೃಷಮಿತಿ ಶುಕ್ರೋಪಚಯವನ್ತಮ್| ಸ್ತಮ್ಭಿತಾಶ್ಚೇತಿ ಮಧುನಾ ಸ್ತಮ್ಭಿತಾಃ||೨೪-೨೮||-

Adhikarana 16 (29) · Śloka 30

ಮೃದುತ್ವಾನ್ನ ನಿವರ್ತನ್ತೇ ಯಸ್ಯ ತ್ವೇತೇ ಪ್ರಯೋಜಿತಾಃ||೨೯|| ಸಮೂತ್ರೈರ್ಬಸ್ತಿಭಿಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೈರಾಸ್ಥಾಪ್ಯಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವ ಸಃ|೩೦|

ಯಾಪನಾಬಸ್ತ್ಯಪ್ರವೃತ್ತೌ ಕರ್ತವ್ಯಮಾಹ- ಮೃದುತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ||೨೯||-

Adhikarana 17 (30) · Śloka 31

ಶೋಫಾಗ್ನಿನಾಶಪಾಣ್ಡುತ್ವಶೂಲಾರ್ಶಃಪರಿಕರ್ತಿಕಾಃ||೩೦|| ಸ್ಯುರ್ಜ್ವರಶ್ಚಾತಿಸಾರಶ್ಚ ಯಾಪನಾತ್ಯರ್ಥಸೇವನಾತ್|೩೧|

ಯಾಪನಾಬಸ್ತ್ಯತಿಪ್ರಯೋಗೇ ದೋಷಮಾಹ- ಶೋಫೇತ್ಯಾದಿ||೩೦||-

Adhikarana 18 (31-32) · Śloka 33

ಅರಿಷ್ಟಕ್ಷೀರಸೀಧ್ವಾದ್ಯಾ ತತ್ರೇಷ್ಟಾ ದೀಪನೀ ಕ್ರಿಯಾ||೩೧|| ಯುಕ್ತ್ಯಾ ತಸ್ಮಾನ್ನಿಷೇವೇತ ಯಾಪನಾನ್ನ ಪ್ರಸಙ್ಗತಃ| ಇತ್ಯುಚ್ಚೈರ್ಭಾಷ್ಯಪೂರ್ವಾಣಾಂ ವ್ಯಾಪದಃ ಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಃ||೩೨|| ವಿಸ್ತರೇಣ ಪೃಥಕ್ ಪ್ರೋಕ್ತಾಸ್ತೇಭ್ಯೋ ರಕ್ಷೇನ್ನರಂ ಸದಾ|೩೩|

ಏತಚ್ಛೋಫಾದಿಷು ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಅರಿಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾದಿತಿ ಯಾಪನಾತ್ಯರ್ಥಪ್ರಯೋಗೇ ಶೋಥಾದಿದರ್ಶನಾತ್| ನ ಪ್ರಸಙ್ಗತ ಇತಿ ನ ಅಭ್ಯಾಸತಃ ಸೇವೇತ| ತೇಭ್ಯೋ ರಕ್ಷೇದಿತಿ ಉಚ್ಚೈರ್ಭಾಷ್ಯಾದಿಜನ್ಯವ್ಯಾಪಭ್ದ್ಯೋ ರಕ್ಷೇತ್||೩೧-೩೨||-

Adhikarana 19 (33) · Śloka 34

ಕರ್ಮಣಾಂ ವಮನಾದಿನಾಮಸಮ್ಯಕ್ಕರಣಾಪದಾಮ್||೩೩|| ಯತ್ರೋಕ್ತಂ ಸಾಧನಂ ಸ್ಥಾನೇ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಂ ತದುಚ್ಯತೇ|೩೪|

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಶಬ್ದಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಾಭಿಧೇಯಂ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಂ ಸಙ್ಗೃಹ್ಣನ್ನಾಹ- ಕರ್ಮಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸಮ್ಯಕ್ಕರಣಾಪದಾಮಿತಿ ವಮನಾದೀನಾಮಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಯೋಗೇ ಜನಿತಾನಾಮಾಪದಾಂ; ವಮನಾದಿವ್ಯಾಪತ್ಪ್ರತಿಕಾರಶ್ಚ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಾರ್ಥಃ ಪ್ರಧಾನತಯೋಪದರ್ಶಿತಃ; ತೇನ ವಮನಾದಿಕಲ್ಪನಾದ್ಯಭಿಧಾನಮಪಿ ಅನಾಗತವಮನಾದಿವ್ಯಾಪನ್ನಿಷೇಧಪ್ರಯೋಜನಕಂ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ಯುಕ್ತಮೇವ||೩೩||-

Adhikarana 20 (34) · Śloka 35

ಇತ್ಯಧ್ಯಾಯಶತಂ ವಿಂಶಮಾತ್ರೇಯಮುನಿವಾಙ್ಮಯಮ್||೩೪|| ಹಿತಾರ್ಥಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪ್ರೋಕ್ತಮಗ್ನಿವೇಶೇನ ಧೀಮತಾ|೩೫|

ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಂ ಸಮಾಪ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ತನ್ತ್ರಮುಪಸಂಹರತಿ- ಇತ್ಯಧ್ಯಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ರೇಯಮುನಿವಾಙ್ಮಯಮಿತಿ ಅನುಕೃತಾತ್ರೇಯವಚನಭಯಮ್||೩೪||-

Adhikarana 21 (35) · Śloka 36

ದೀರ್ಘಮಾಯುರ್ಯಶಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ತ್ರಿವರ್ಗಂ ಚಾಪಿ ಪುಷ್ಕಲಮ್||೩೫|| ಸಿದ್ಧಿಂ ಚಾನುತ್ತಮಾಂ ಲೋಕೇ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ವಿಧಿನಾ ಪಠನ್|೩೬|

ಏತತ್ತನ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನೇ ಫಲಮಾಹ- ದೀರ್ಘಮಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿವರ್ಗಮಿತಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಾನ್| ಪುಷ್ಕಲಮಿತಿ ಮೋಕ್ಷಂ; ಕಿಂವಾ ಪುಷ್ಕಲಮಿತಿ ತ್ರಿವರ್ಗವಿಶೇಷಣಮ್| ಸಿದ್ಧಿಮಿತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಯೋಗಸಾಧ್ಯನಿಷ್ಪಾದಕತ್ವಮ್| ವಿಧಿನಾ ಪಠನ್ನಿತಿ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೋಕ್ತೇನ ಪಾಠವಿಧಿನಾ| ಏತತ್ಸವಿಂಶಮಧ್ಯಾಯಶತಂ ಪಠತಃ ದೀರ್ಘಾಯುರ್ಲಾಭಾದಯಶ್ಚ ಏವಮ್ಭೂತಪಾಠಜನಿತಧರ್ಮವಶಾದೇವ ತಥಾ ಪಾಠಜನಿತಶಾಸ್ತ್ರಾವಬೋಧಪೂರ್ವಕಶಾಸ್ತ್ರಾನುಷ್ಠಾನಾಚ್ಚ ಭವನ್ತಿ||೩೫||-

Adhikarana 22 (36-40) · Śloka 41

ವಿಸ್ತಾರಯತಿ ಲೇಶೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪತ್ಯತಿವಿಸ್ತರಮ್||೩೬|| ಸಂಸ್ಕರ್ತಾ ಕುರುತೇ ತನ್ತ್ರಂ ಪುರಾಣಂ ಚ ಪುನರ್ನವಮ್| ಅತಸ್ತನ್ತ್ರೋತ್ತಮಮಿದಂ ಚರಕೇಣಾತಿಬುದ್ಧಿನಾ||೩೭|| ಸಂಸ್ಕೃತಂ ತತ್ತ್ವಸಮ್ಪೂರ್ಣಂ ತ್ರಿಭಾಗೇನೋಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ತಚ್ಛಙ್ಕರಂ ಭೂತಪತಿಂ ಸಮ್ಪ್ರಸಾದ್ಯ ಸಮಾಪಯತ್||೩೮|| ಅಖಣ್ಡಾರ್ಥಂ ದೃಢಬಲೋ ಜಾತಃ ಪಞ್ಚನದೇ ಪುರೇ| ಕೃತ್ವಾ ಬಹುಭ್ಯಸ್ತನ್ತ್ರೇಭ್ಯೋ ವಿಶೇಷೋಞ್ಛಶಿಲೋಚ್ಚಯಮ್||೩೯|| ಸಪ್ತದಶೌಷಧಾಧ್ಯಾಯಸಿದ್ಧಿಕಲ್ಪೈರಪೂರಯತ್| ಇದಮನ್ಯೂನಶಬ್ದಾರ್ಥಂ ತನ್ತ್ರದೋಷವಿವರ್ಜಿತಮ್||೪೦|| ಷಡ್ವಿಂಶತಾ ವಿಚಿತ್ರಾಭಿರ್ಭೂಷಿತಂ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಿಭಿಃ|೪೧|

ಏತಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಸಂಸ್ಕಾರೋಪಪತ್ಯುಪದರ್ಶನಪೂರ್ವಕಂ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರಕೌ ಚರಕದೃಢಬಲೌ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ ದೃಢಬಲಃ- ವಿಸ್ತಾರಯತೀತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾಚ್ಛಾಸ್ತ್ರೇ ಪ್ರಥಮಮತಿವಿಸ್ತಾರತಯಾ ಕ್ವಚಿಲ್ಲೇಶೋಕ್ತ್ಯಾ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದಿತೇಷು ನ ಸಮ್ಯಗರ್ಥಾವಗಮಃ, ತೇನ ತದತಿವಿಸ್ತರಲೇಶೋಕ್ತದೋಷನಿರಾಸಾರ್ಥಂ ಸಂಸ್ಕರ್ತಾ ಯುಜ್ಯತೇ, ಅತಃ ತನ್ತ್ರೋತ್ತಮಮಿದಂ ಚರಕೇಣ ಸಂಸ್ಕೃತಮ್| ಪೂರ್ವಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ಚಾತೀವ ವಿಸ್ತರತ್ವಾದಿನಾ ತನ್ತ್ರಾಭಿಧಾನಂ ಪೂರ್ವಶ್ರೋತೃಜನಾಭಿಪ್ರಾಯಾದೇವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್; ಇದಾನೀನ್ತನಶ್ರೋತೃಪುರುಷಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ತು ಸಂಸ್ಕರ್ತುಃ ಸಂಸ್ಕಾರೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೋಕ್ತಮತಿಹನ್ತಿ ವಿಸ್ತರೋಕ್ತಂ ನ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರೌ ಹಿತ್ವಾ ಸಂಸ್ಕುರ್ಯಾಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಮಾದಿತಃ” ಇತಿ| ಪುರಾಣಂ ಚ ಪುನರ್ನವಮಿತಿ ವಿಸ್ತಾರಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾದಿನಾ ಪುನರ್ನವಂ ಕುರುತೇ| ಚರಕಸಂಸ್ಕಾರಾಪೂರ್ಣತಾಂ ದರ್ಶಯನ್ ದೃಢಬಲ ಆಹ- ತತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತೃತೀಯೋ ಭಾಗಸ್ತ್ರಿಭಾಗಃ| ತ್ರಿಭಾಗಾಸಮ್ಪೂರ್ಣತಾ ಚೇಯಮದೂರಾನ್ತರತಯೋಕ್ತಾ, ತೇನ ದೃಢಬಲಪ್ರತಿಪಾದಿತೈಕಚತ್ವಾರಿಂಶದಧ್ಯಾಯಾನಾಂ ನ ಸವಿಂಶಾಧ್ಯಾಯಶತತ್ರಿಭಾಗತಾ ಯುಜ್ಯತೇ ಇತಿ ನೋದ್ಭಾವನೀಯಮ್| ಆತ್ಮನಃ ಪಞ್ಚನದಪುರಭವತ್ವೇನ ಶ್ರೇಷ್ಠಪ್ರದೇಶಭವತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಆತ್ಮನಃ ಸಂಸ್ಕಾರೇ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾನೀತಾರ್ಥೇನ ಸಂಸ್ಕಾರಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕೃತ್ವಾ ಬಹುಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತನ್ತ್ರೇಭ್ಯಃ ಸುಶ್ರುತವಿದೇಹಾದಿತನ್ತ್ರೇಭ್ಯಃ| ವಿಶೇಷಸ್ಯ ಚರಕೋಕ್ತಾರ್ಥಾದತಿರಿಕ್ತರೂಪಸ್ಯ ಉಞ್ಛಶಿಲರೂಪ ಉಚ್ಚಯೋ ವಿಶೇಷೋಞ್ಛಶಿಲೋಚ್ಚಯಃ; ತಮನ್ಯತನ್ತ್ರೇಭ್ಯಃ ಕೃತ್ವಾ ಸಪ್ತದಶೌಷಧಾಧ್ಯಾಯಸಿದ್ಧಿಕಲ್ಪೈರಿದಮನ್ಯೂನಶಬ್ದಾರ್ಥಂ ತನ್ತ್ರದೋಷವಿವರ್ಜಿತಂ ಷಡ್ವಿಂಶತ್ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಿಭಿರ್ಭೂಷಿತಮಪೂರಯದೃಢಬಲ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ತತ್ರ ಭೂಮಿಪತಿತಾನಾಮಣೂನಾಂ ಧಾನ್ಯಾದಿಬೀಜಾನಾಂ ಶೋಧನ್ಯಾ ಸಂಹರಣಮುಞ್ಛಃ; ಪ್ರವಿರಲಸ್ಯ ತು ಕಣಿಶಾದಿರೂಪತಯಾ ಪತಿತಸ್ಯ ಚಯನಂ ಶಿಲಃ| ಏತೇನ ತನ್ತ್ರೇಷು ಯತ್ಸಾರಭೂತಂ ತಚ್ಚರಕಾಚಾರ್ಯೈಃ ಸಙ್ಗೃಹೀತಂ; ಮಯಾ ತು ಉರ್ವರಿತಂ ಪರಿಶಿಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವಾ ಪೂರಿತಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅನ್ಯೂನಶಬ್ದಮನ್ಯೂನಾರ್ಥಂ ಚೇತಿ ಅನ್ಯೂನಶಬ್ದಾರ್ಥಮ್| ತನ್ತ್ರದೋಷಾಶ್ಚತುರ್ದಶ “ಪುನರುಕ್ತಂ ದುಷ್ಪ್ರಣೀತಸೂತ್ರಸಙ್ಗ್ರಹಮಕ್ರಮಂ” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೋಕ್ತಾಸ್ತೈರ್ವರ್ಜಿತಮ್ | ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಿಭಿರಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಿಭಿಃ| ವಿಚಿತ್ರಾಭಿರಿತಿ ವಿಚಿತ್ರಾರ್ಥನ್ಯಾಯಯುಕ್ತಾಭಿಸ್ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಿಭಿಃ||೩೬-೪೦||-

Adhikarana 23 (41-44) · Śloka 45

ತತ್ರಾಧಿಕರಣಂ ಯೋಗೋ ಹೇತ್ವರ್ಥೋಽರ್ಥಃ ಪದಸ್ಯ ಚ||೪೧|| ಪ್ರದೇಶೋದ್ದೇಶನಿರ್ದೇಶವಾಕ್ಯಶೇಷಾಃ ಪ್ರಯೋಜನಮ್| ಉಪದೇಶಾಪದೇಶಾತಿದೇಶಾರ್ಥಾಪತ್ತಿನಿರ್ಣಯಾಃ||೪೨|| ಪ್ರಸಙ್ಗೈಕಾನ್ತನೈಕಾನ್ತಾಃ ಸಾಪವರ್ಗೋ ವಿಪರ್ಯಯಃ| ಪೂರ್ವಪಕ್ಷವಿಧಾನಾನುಮತವ್ಯಾಖ್ಯಾನಸಂಶಯಾಃ||೪೩|| ಅತೀತಾನಾಗತಾವೇಕ್ಷಾಸ್ವಸಞ್ಜ್ಞೋಹ್ಯಸಮುಚ್ಚಯಾಃ| ನಿದರ್ಶನಂ ನಿರ್ವಚನಂ ಸನ್ನಿಯೋಗೋ ವಿಕಲ್ಪನಮ್||೪೪|| ಪ್ರತ್ಯುತ್ಸಾರಸ್ತಥೋದ್ಧಾರಃ ಸಮ್ಭವಸ್ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಯಃ|೪೫|

ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತೀರೇವಾಹ - ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಧಿಕರಣಂ ನಾಮ ಯಮರ್ಥಮಧಿಕೃತ್ಯ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಕರ್ತಾ; ಯಥಾ “ವಿಘ್ನಭೂತಾ ಯದಾ ರೋಗಾ” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ರೋಗಾದಿಕಮಧಿಕೃತ್ಯಾಯುರ್ವೇದೋ ಮಹರ್ಷಿಭಿಃ ಕೃತ ಇತಿ ‘ರೋಗಾಃ’ ಇತ್ಯಧಿಕರಣಮ್| ಯೋಗೋ ನಾಮ ಯೋಜನಾ ವ್ಯಸ್ತಾನಾಂ ಪದಾನಾಮೇಕೀಕರಣಮ್| ಉದಾಹರಣಂ ತಾವದ್ಯಥಾ- ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹೇತೂದಾಹರಣೋಪನಯನಿಗಮನಾನಿ; ತತ್ರ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ- ಮಾತೃಜಶ್ಚಾಯಂ ಗರ್ಭಃ, ಹೇತುಃ- ಮಾತರಮನ್ತರೇಣ ಗರ್ಭಾನುಪಪತ್ತೇಃ, ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ- ಕೂಟಾಗಾರಃ, ಉಪನಯಃ- ಯಥಾ ನಾನಾದ್ರವ್ಯಸಮುದಾಯಾತ್ ಕೂಟಾಗಾರಸ್ತಥಾ ಗರ್ಭನಿರ್ವರ್ತನಂ, ತಸ್ಮಾನ್ಮಾತೃಜಶ್ಚಾಯಮಿತ್ಯೇಷಾಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯೋಗಃ; ಏವಮನ್ಯೇಽಪಿ ಯೋಗಾರ್ಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾಃ| ಹೇತ್ವರ್ಥೋ ನಾಮಯದನ್ಯತ್ರಾಭಿಹಿತಮನ್ಯತ್ರೋಪಪದ್ಯತೇ; ಯಥಾ- “ಸಮಾನಗುಣಾಭ್ಯಾಸೋ ಹಿ ಧಾತೂನಾಂ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮ್” (ಸೂ.ಅ.೧೨) ಇತಿ ವಾತಮಧಿಕೃತ್ಯೋಕ್ತಂ, ತತ್ರ ವಾತಸ್ಯೇತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಯದಯಂ ಸಮಾನಶಬ್ದಂ ಧಾತೂನಾಮಿತಿ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಯಥಾ ವಾಯೋಸ್ತಥಾ ರಸಾದೀನಾಮಪಿ ಸಮಾನಗುಣಾಭ್ಯಾಸೋ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮಿತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ಪದಾರ್ಥೋ ನಾಮ ಪದಸ್ಯ ಪದಯೋಃ ಪದಾನಾಂ ವಾಽರ್ಥಃ ಪದಾರ್ಥಃ| ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಮಿತಿಪದೇನ ಖಾದಯಶ್ಚೇತನಾಷಷ್ಠಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ; ಪದಯೋರರ್ಥೋ ನಾಮ ಯಥಾ- ‘ಆಯುಷೋ ವೇದ’ ಇತಿ ಪದಯೋರಾಯುರ್ಬೋಧಕಂ ತನ್ತ್ರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಏವಂ ಪದಾನಾಮಪ್ಯರ್ಥ ಉದಾಹಾರ್ಯಃ| ಪ್ರದೇಶೋ ನಾಮ ಯದ್ಬಹುತ್ವಾದರ್ಥಸ್ಯ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನಾಭಿಧಾತುಮಶಕ್ಯಮೇಕದೇಶೇನಾಭಿಧೀಯತೇ; ಯಥಾ- “ಅನುಪಾನೈಕದೇಶೋಽಯಮುಕ್ತಃ ಪ್ರಾಯೋಪಯೋಗಿಕಃ’ (ಸೂ.ಅ.೨೭) ಇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ದೇಶೋ ನಾಮ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಭಿಧಾನಂ; ಯಥಾ- “ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಜ್ಞಾನಂ” (ಸೂ.ಅ.೧), ಅನೇನ ಸರ್ವಾಯುರ್ವೇದಾಭಿಧೇಯೋದ್ದೇಶಃ| ನಿರ್ದೇಶೋ ನಾಮ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯೋಕ್ತಸ್ಯ ವಿವರಣಂ; ಯಥಾ- ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಸ್ಯ ಪುನಃ ಪ್ರಪಞ್ಚನಂ “ಸರ್ವದಾ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಂ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ “ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಕಾರಣಂ”(ಸೂ.ಅ.೧) ಇತ್ಯನ್ತೇನ ಕಾರಣಪ್ರಪಞ್ಚನಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಕ್ಯಶೇಷೋ ನಾಮ ಯಲ್ಲಾಘವಾರ್ಥಮಾಚಾರ್ಯೇಣ ವಾಕ್ಯೇಷು ಪದಮಕೃತಂ ಗಮ್ಯಮಾನತಯಾ ಪೂರ್ಯತೇ; ಯಥಾ “ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಹೇತುಭಾವಾನಾಂ” (ಸೂ.ಅ.೧೬) ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅಸ್ತಿ’ ಇತಿ ಪದಂ ಪೂರ್ಯತೇ, ತಥಾ “ಜಾಙ್ಗಲಜೈ ರಸೈಃ” ಇತ್ಯತ್ರ ಮಾಂಸಶಬ್ದಃ ಪೂರ್ಯತೇ| ವಾಕ್ಯೇಷು ಚೈತ ಏವ ಪದಾಃ ಶೇಷಾಃ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ, ಯೇಽನಿವೇಶಿತಾ ಅಪಿ ಪ್ರತೀಯನ್ತೇ| ಪ್ರಯೋಜನಂ ನಾಮ ಯದರ್ಥಂ ಕಾಮಯಮಾನಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ; ಯಥಾ- “ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕ್ರಿಯಾ ಚೋಕ್ತಾ ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಮ್” (ಸೂ.ಅ.೧)| ಉಪದೇಶೋ ನಾಮಾಪ್ತಾನುಶಾಸನಂ; ಯಥಾ- “ಸ್ನೇಹಮಗ್ರೇ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ತತಃ ಸ್ವೇದಮನನ್ತರಮ್” (ಸೂ.ಅ.೧೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಪದೇಶೋ ನಾಮ ಯತ್ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾರ್ಥಸಾಧನಾಯ ಹೇತುವಚನಂ; ಯಥಾ- “ವಾತಾಜ್ಜಲಂ ಜಲಾದ್ದೇಶಂ ದೇಶಾತ್ ಕಾಲಂ ಸ್ವಭಾವತಃ| ವಿದ್ಯಾದ್ದುಷ್ಪರಿಹಾರ್ಯತ್ವಾತ್” (ವಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿ, ತತ್ರ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾರ್ಥಸ್ಯ ಹೇತುವಚನಂ- ದುಷ್ಪರಿಹಾರ್ಯತ್ವಾದಿತಿ| ಅತಿದೇಶೋ ನಾಮ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಪ್ರಕಾಶ್ಯಾರ್ಥಮನುಕ್ತಾರ್ಥಸಾಧನಾಯೈವ ಏವಮನ್ಯದಪಿ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಮಿತಿ ಪರಿಭಾಷ್ಯತೇ; ಯಥಾ- “ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ಯಾದನುಕ್ತಮಿಹ ಪೂಜಿತಮ್| ವೃತಂ ತದಪಿ ಚಾತ್ರೇಯಃ ಸದೈವಾಭ್ಯನುಮನ್ಯತೇ” (ಸೂ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿರ್ನಾಮ ಯದಕಿರ್ತಿತಮರ್ಥಾದಾಪದ್ಯತೇ ಸಾಽರ್ಥಾಪತ್ತಿಃ; ಯಥಾ- ನಕ್ತಂ ದಧಿಭೋಜನನಿಷೇಧಃ, ಅರ್ಥಾದ್ದಿವಾ ಭುಞ್ಜೀತೇತ್ಯಾಪದ್ಯತೇ| ನಿರ್ಣಯೋ ನಾಮ ವಿಚಾರಿತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಂ; ಯಥಾ- ಚತುಷ್ಪದಭೇಷಜತ್ವಾದಿ ವಿಚಾರಂ ಕೃತ್ವಾಽಭಿಧೀಯತೇ- “ಯದುಕ್ತಂ ಷೋಡಶಕಲಂ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಭೇಷಜಂ ತದ್ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಮಲಮಾರೋಗ್ಯಾಯ” (ಸೂ.ಅ.೧೦) ಇತಿ| ಪ್ರಸಙ್ಗೋ ನಾಮ ಪೂರ್ವಾಭಿಹಿತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರಕರಣಾಗತತ್ವಾದಿನಾ ಪುನರಭಿಧಾನಂ; ಯಥಾ- “ತತ್ರಾತಿಪ್ರಭಾವತಾಂ ದೃಶ್ಯಾನಾತಿಮಾತ್ರದರ್ಶನಮತಿಯೋಗಃ” (ಸೂ.ಅ.೧೧) ಏವಮಾದ್ಯಭಿಧಾಯ, ಪುನಃ “ಅತ್ಯುಗ್ರಶಬ್ದಶ್ರವಣಾಚ್ಛ್ರವಣಾತ್ ಸರ್ವಶೋ ನ ಚ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ಏವಾರ್ಥೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಏಕಾನ್ತೋ ನಾಮ ಯದವಧಾರಣೇನೋಚ್ಯತೇ; ಯಥಾ- ನಿಜಃ ಶರೀರದೋಷೋತ್ಥಃ, ತ್ರಿವೃದ್ವಿರೇಚಯತೀತ್ಯಾದಿ| ಅನೈಕಾನ್ತೋ ನಾಮ ಅನ್ಯತರಪಕ್ಷಾನವಧಾರಣಂ, ಯಥಾ- “ಯೇ ಹ್ಯಾತುರಾಃ ಕೇವಲಾದ್ಭೇಷಜಾದೃತೇ ಮ್ರಿಯನ್ತೇ, ನ ಚ ತೇ ಸರ್ವ ಏವ ಭೇಷಜೋಪಪನ್ನಾಃ ಸಮುತ್ತಿಷ್ಠೇರನ್” (ಸೂ.ಅ.೧೦) ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಪವರ್ಗೋ ನಾಮ ಸಾಕಲ್ಯೇನೋದ್ದಿಷ್ಟಸ್ಯೈಕದೇಶಾಪಕರ್ಷಣಂ; ಯಥಾ- “ನ ಪರ್ಯುಷಿತಾನ್ನಮಾದದೀತಾನ್ಯತ್ರ ಮಾಂಸಹರಿತಕಶುಷ್ಕಶಾಕಫಲಭಕ್ಷ್ಯೇಭ್ಯಃ” (ಸೂ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಹಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಪರ್ಯುಷಿತಭಕ್ಷಣನಿಷೇಧಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಾಂಸಾದೇಃ ಪರ್ಯುಷಿತಸ್ಯಾಪಿ ಭಕ್ಷಣಮಪಕೃಷ್ಯ ವಿಧೀಯತೇ| ವಿಪರ್ಯಯೋ ನಾಮ ಅಪಕೃಷ್ಟಾತ್ ಪ್ರತೀಪೋದಾಹರಣಂ; ಯಥಾ- “ನಿದಾನೋಕ್ತಾನ್ಯಸ್ಯ ನೋಪಶೇರತೇ ವಿಪರೀತಾನಿ ಚೋಪಶೇರತೇ” (ನಿ.ಅ.೩) ಇತಿ| ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೋ ನಾಮ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾರ್ಥಸನ್ದೂಷಕಂ ವಾಕ್ಯಂ; ಯಥಾ- “ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ನ ಪಯಸಾಽಭ್ಯವಹರೇತ್” ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ “ಸರ್ವಾನೇವ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ನ ಪಯಸಾಽಭ್ಯವಹರೇದನ್ಯತ್ರ ಚಿಲಿಚಿಮಾತ್” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತಿ| ವಿಧಾನಂ ನಾಮ ಸೂತ್ರಕಾರಶ್ಚ ವಿಧಾಯ ವರ್ಣಯತಿ; ಯಥಾ- “ಮಲಾಯನಾನಿ ಬಾಧ್ಯನ್ತೇ ದುಷ್ಟೈರ್ಮಾತ್ರಾಧಿಕೈರ್ಮಲೈಃ” ಇತ್ಯತ್ರ ದುಷ್ಟಿಶಬ್ದೇನ ಮಲಾನಾಂ ಹೀನತ್ವಮಧಿಕತ್ವಮಾಚಾರ್ಯಗೃಹೀತಮಾಚಾರ್ಯೋ ವರ್ಣಯತಿ- “ಮಲವೃದ್ಧಿಂ ಗುರುತಯಾ ಲಾಘವಾನ್ಮಲಸಙ್ಕ್ಷಯಮ್| ಮಲಾಯನಾನಾಂ ಬುಧ್ಯೇತ ಸಙ್ಗೋತ್ಸರ್ಗಾದತೀವ ಚ” (ಸೂ.ಅ.೭) ಇತಿ; ಕೇಚಿತ್ತು ಪ್ರಕರಣಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾಽರ್ಥಾಭಿಧಾನಂ ವಿಧಾನಮಾಹುಃ, ಯಥಾ- ರಸರುಧಿರಮಾಂಸಮೇದೋಸ್ಥಿಮಜ್ಜಶುಕ್ರಾಣಾಮುತ್ಪಾದಕ್ರಮಾನುರೋಧೇನಾಭಿಧಾನಮ್| ಅನುಮತಂ ನಾಮ ಏಕೀಯಮತಸ್ಯಾನಿವಾರಣೇನಾನುಮನನಂ; ಯಥಾ- “ಗರ್ಭಶಲ್ಯಸ್ಯ ಜರಾಯುಃಪ್ರಪಾತನಂ ಕರ್ಮ ಸಂಶಮನಮಿತ್ಯೇಕೇ” (ಶಾ.ಅ.೮) ಇತ್ಯಾದ್ಯೇಕೀಯಮತಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾಪ್ರತಿಷೇಧಾದನುಮನ್ಯತೇ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ನಾಮ ಯತ್ ಸರ್ವಬುದ್ಧ್ಯವಿಷಯಂ ವ್ಯಾಕ್ರಿಯತೇ, ಯಥಾ- “ಪ್ರಥಮೇ ಮಾಸಿ ಸಮ್ಮೂರ್ಛಿತಃ ಸರ್ವಧಾತುಕಲುಷೀಕೃತಃ ಖೇಟಭೂತೋ ಭವತ್ಯವ್ಯಕ್ತವಿಗ್ರಹಃ” (ಶಾ.ಅ.೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಸ್ಮದಾದ್ಯವಿದಿತಾರ್ಥವ್ಯಾಕರಣಮ್| ಸಂಶಯೋ ನಾಮ ವಿಶೇಷಾಕಾಙ್ಕ್ಷಾನಿರ್ಧಾರಿತೋಭಯವಿಷಯಜ್ಞಾನಂ, ಯಥಾ- “ಮಾತರಂ ಪಿತರಂ ಚೈಕೇ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಜನ್ಮಕಾರಣಮ್| ಸ್ವಭಾವಂ ಪರನಿರ್ಮಾಣಂ ಯದೃಚ್ಛಾಂ ಚಾಪರೇ ಜನಾಃ||” (ಸೂ.ಅ.೧೧) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಃ ಸಂಶಯಃ| ಅತೀತಾವೇಕ್ಷಣಂ ನಾಮ ಯದತೀತಮೇವೋಚ್ಯತೇ; ಯಥಾ- “ಸಾ ಕುಟೀ ತಚ್ಚ ಶಯನಂ ಜ್ವರಂ ಸಂಶಮಯತ್ಯಪಿ” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯತ್ರ ಸ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯವಿಹಿತಕುಟ್ಯಾದಿಕಮತೀತಮವೇಕ್ಷತೇ ಅನಾಗತಾವೇಕ್ಷಣಂ ನಾಮ ಯದನಾಗತಂ ವಿಧಿಂ ಪ್ರಮಾಣಿಕೃತ್ಯಾರ್ಥಸಾಧನಂ; ಯಥಾ- “ಅಥವಾ ತಿಕ್ತಸರ್ಪಿಷಃ” ಇತ್ಯಾದ್ಯನಾಗತಾವೇಕ್ಷಣೇನೋಚ್ಯತೇ| ಸ್ವಸಞ್ಜ್ಞಾ ನಾಮ ಯಾ ತನ್ತ್ರಕಾರೈರ್ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಕ್ರಿಯತೇ; ಯಥಾ- ಜೇನ್ತಾಕಹೋಲಾಕಾದಿಕಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಊಹ್ಯಂ ನಾಮ ಯದನಿಬದ್ಧಂ ಗ್ರನ್ಥೇ ಪ್ರಜ್ಞಯಾ ತರ್ಕ್ಯತ್ವೇನೋಪದಿಶ್ಯತೇ; ಯಥಾ- “ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಮಪಿ ಯದ್ಯದ್ ದ್ರವ್ಯಮಯೌಗಿಕಂ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ತದಪಕರ್ಷಯೇತ್” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಸಮುಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ಯದಿದಂ ಚೇದಂ ಚೇತಿ ಕೃತ್ವಾ ವಿಧೀಯತೇ; ಯಥಾ- ‘ವರ್ಣಶ್ಚ ಸ್ವರಶ್ಚ’ (ಇ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿದರ್ಶನಂ ನಾಮ- ಮೂರ್ಖವಿದುಷಾಂ ಬುದ್ಧಿಸಾಮ್ಯವಿಷಯೋ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ; ಯಥಾ- “ವಿಜ್ಞಾತಮಮೃತಂ ಯಥಾ” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ವಚನಂ ನಾಮ ಪಣ್ಡಿತಬುದ್ಧಿಗಮ್ಯೋ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ; ಯಥಾ- “ಜ್ಞಾಯತೇ ನಿತ್ಯಗಸ್ಯೇವ ಕಾಲಸ್ಯಾತ್ಯಯಕಾರಣಮ್” (ಸೂ.ಅ.೧೬) ಇತಿ| ನಿದರ್ಶನನಿರ್ವಚನಯೋರಯಂ ವಿಶೇಷಃ- ಯನ್ನಿದರ್ಶನಂ ಮೂರ್ಖವಿದುಷಾಂ ಬುದ್ಧಿಸಾಮಾನ್ಯವಿಷಯಂ, ನಿರ್ವಚನಂ ತು ಪಣ್ಡಿತಬುದ್ಧಿವೇದ್ಯಮೇವ; ಕಿಂವಾ ನಿರ್ವಚನಂ ನಿರುಕ್ತಿಃ- ಯಥಾ- “ವಿವಿಧಂ ಸರ್ಪತಿ ಯತೋ ವಿಸರ್ಪಸ್ತೇನ ಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ” (ಚಿ.ಅ.೨೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿಯೋಗೋ ನಾಮ ಅವಶ್ಯಾನುಷ್ಠೇಯತಯಾ ವಿಧಾನಂ; ಯಥಾ- “ನ ತ್ವಯಾ ಸ್ವೇದಮೂರ್ಚ್ಛಾಪರೀತೇನಾಪಿ ಪಿಣ್ಡಿಕೈಷಾ ವಿಮೋಕ್ತವ್ಯಾ” (ಸೂ.ಅ.೧೪) ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಲ್ಪಃ ಪಾಕ್ಷಿಕಾಭಿಧಾನಂ; ಯಥಾ- “ಸಾರೋದಕಂ ವಾಽಥ ಕುಶೋದಕಂ ವಾ” (ಚಿ.ಅ.೬) ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತ್ಯುತ್ಸಾರೋ ನಾಮ ಉಪಪತ್ತ್ಯಾ ಪರಮತನಿವಾರಣಂ; ಯಥಾ ವಾರ್ಯೋವಿದಃ ಪ್ರಾಹ- “ರಸಜಾನಿ ತು ಭೂತಾನಿ ರಜಸಾ ವ್ಯಾಧಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೫) ಇತ್ಯಾದಿ, ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷೋ ನಿಷೇಧಯತಿ- “ನ ಹ್ಯಾತ್ಮಾ ರಜಸಃ ಸ್ಮೃತಃ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಧಾರೋ ನಾಮ ಪರಪಕ್ಷದೂಷಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ವಪಕ್ಷೋದ್ಧರಣಂ; ಯಥಾ- “ಯೇಷಾಮೇವ ಹಿ ಭಾವಾನಾಂ ಸಮ್ಪತ್ ಸಞ್ಜನಯೇನ್ನರಮ್| ತೇಷಾಮೇವ ಹಿ ಭಾವಾನಾಂ ವಿಪದ್ವ್ಯಾಧೀನುದೀರಯೇತ್” (ಸೂ.ಅ.೨೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ವಪಕ್ಷೋದ್ಧರಣಮ್| ಸಮ್ಭವೋ ನಾಮ ಯದ್ಯಸ್ಮಿನ್ನುಪಪದ್ಯತೇ ಸ ತಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಃ; ಯಥಾ- ಮುಖೇ ಪಿಪ್ಲುವ್ಯಙ್ಗನೀಲಿಕಾದಯಃ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಇತ್ಯೇತಾಃ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶತ್ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಯೋ ವ್ಯಾಹೃತಾಃ| ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರೇಣ ತ್ವನ್ಯಾಶ್ಚತಸ್ರಸ್ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಯಃ ಪರಿಪ್ರಶ್ನ-ವ್ಯಾಕರಣ-ವ್ಯುತ್ಕ್ರಾನ್ತಾಭಿಧಾನ-ಹೇತ್ವಾಖ್ಯಾ ವ್ಯಾಹೃತಾಃ; ತಾಶ್ಚ ತನ್ತ್ರೇಽಪಠಿತತ್ವಾದೇತಾ ಸ್ವೇವಾನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಾಃ| ತತ್ರ ಪರಿಪ್ರಶ್ನ ಉದ್ದೇಶೇಽನ್ತರ್ಭವತಿ, ವ್ಯಾಕರಣಂ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ, ವ್ಯುತ್ಕ್ರಾನ್ತಾಭಿಧಾನಂ ನಿರ್ದೇಶಪ್ರಭೇದಃ, ಹೇತುಶಬ್ದೇನ ಯಾನಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದೀನಿ ಪ್ರಮಾಣಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ತಾನಿ ಹೇತಾವನ್ತರ್ಭವನ್ತಿ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಪಞ್ಚದಶಪ್ರಕಾರಾ, ಸಪ್ತವಿಧಾ ಕಲ್ಪನಾ, ಏಕವಿಂಶತಿರರ್ಥಾಶ್ರಯಾಃ, ಸಪ್ತದಶ ತಾಚ್ಛೀಲ್ಯಾನಿ, ಚತುರ್ದಶ ಚ ತನ್ತ್ರದೋಷಾ ಭವನ್ತಿ, ತದುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿತತ್ವಾನ್ನೇಹ ವಿಲಿಖಿತಾ ಆಚಾರ್ಯೇಣ (?)||೪೧-೪೪||-

Adhikarana 24 (45) · Śloka 46

ತನ್ತ್ರೇ ಸಮಾಸವ್ಯಾಸೋಕ್ತೇ ಭವನ್ತ್ಯೇತಾ ಹಿ ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ||೪೫|| ಏಕದೇಶೇನ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಸಮಾಸಾಭಿಹಿತೇ ತಥಾ|೪೬|

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತೀರುದ್ದಿಶ್ಯ ತಾಸಾಂ ತನ್ತ್ರೇ ಏವಾನುಸರಣಮಾಹ- ತನ್ತ್ರೇ ಸಮಾಸವ್ಯಾಸೋಕ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾಸಾಭಿಹಿತೇ ಇತ್ಯನೇನ ಅತಿಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ತೇ ತನ್ತ್ರೇ ನಾವಶ್ಯಂ ಸರ್ವಾಸ್ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಯೋ ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ, ಕಿಂವಾ ಸಮಾಸಾಭಿಹಿತೇ ಏಕದೇಶೇನ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೪೫||-

Adhikarana 25 (46) · Śloka 47

ಯಥಾಽಮ್ಬುಜವನಸ್ಯಾರ್ಕಃ ಪ್ರದೀಪೋ ವೇಶ್ಮನೋ ಯಥಾ||೪೬|| ಪ್ರಬೋಧನಪ್ರಕಾಶಾರ್ಥಾಸ್ತಥಾ ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಯುಕ್ತಯಃ|೪೭|

ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತೀನಾಂ ಕಾರ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಽಮ್ಬುಜವನಸ್ಯ ಸಙ್ಕುಚಿತಸ್ಯ ವಿಸ್ತಾರಕೋಽರ್ಕಸ್ತಥಾ ತನ್ತ್ರೇ ಸಙ್ಕುಚಿತಸ್ಯಾರ್ಥಪ್ರದೇಶಸ್ಯ ವಿಸ್ತಾರಕಾಸ್ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಯಃ; ಪ್ರವೋಧನಾದ್ವಿಸ್ತಾರಕಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಕದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದರ್ಶಯತಿ; ದೀಪದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ತು ಯಥಾ ದೀಪಃ ಸನ್ತಮೇವ ತಮಸಾ ಪಿಹಿತಂ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ ತಥಾ ಹೇತ್ವಾದಿಕಾಸ್ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಯಃ ಸನ್ತಮರ್ಥಂ ಗೂಢಂ ಪ್ರಕಾಶಯನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಏತದೇವಾರ್ಥದ್ವಯಂ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತೀನಾಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯೋಕ್ತಂ ಪ್ರಬೋಧನಪ್ರಕಾಶಾರ್ಥಾ ಇತಿ||೪೬||-

Adhikarana 26 (47-48) · Śloka 48

ಏಕಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಯಸ್ಯೇಹ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಲಬ್ಧಾಸ್ಪದಾ ಮತಿಃ||೪೭|| ಸ ಶಾಸ್ತ್ರಮನ್ಯದಪ್ಯಾಶು ಯುಕ್ತಿಜ್ಞತ್ವಾತ್ ಪ್ರಬುಧ್ಯತೇ| ಅಧೀಯಾನೋಽಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾ ವಿನಾ ಭಿಷಕ್| ನಾಧಿಗಚ್ಛತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಾನರ್ಥಾನ್ ಭಾಗ್ಯಕ್ಷಯೇ ಯಥಾ||೪೮||

ಸಮ್ಯಕ್ಶಾಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸಫಲಮಾಹ- ಏಕಸ್ಮಿನ್ನಪೀತ್ಯಾದಿ||೪೭-೪೮||

Adhikarana 27 (49-50) · Śloka 50

ದುರ್ಗೃಹೀತಂ ಕ್ಷಿಣೋತ್ಯೇವ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಶಸ್ತ್ರಮಿವಾಬುಧಮ್| ಸುಗೃಹೀತಂ ತದೇವ ಜ್ಞಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಶಸ್ತ್ರಂ ಚ ರಕ್ಷತಿ||೪೯|| (ತಸ್ಮಾದೇತಾಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ವಿಸ್ತರೇಣೋತ್ತರೇ ಪುನಃ| ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಸ್ಯೈವ ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಗುಣದೋಷತಃ)||೫೦||

ಶಾಸ್ತ್ರೇ ದುರ್ಜ್ಞಾನಸಮ್ಯಕ್ಜ್ಞಾನಯೋರ್ದೋಷಗುಣಾನಾಹ- ದುರ್ಗೃಹೀತಮಿತ್ಯಾದಿ| ದುರ್ಗೃಹೀತಂ ಶಸ್ತ್ರಂ ಯಥಾಽಽತ್ಮನ ಏವ ಕರಚ್ಛೇದಾದಿಕಮಾಪಾದಯತಿ, ತಥಾ ದುರ್ಗೃಹೀತಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಮಿಥ್ಯಾಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಾದಾತ್ಮನೋಽಪಿ ವ್ಯಾಪದಮಾವಹತಿ, ಯಥಾ ವಾ ಶಸ್ತ್ರಂ ಸುಗೃಹೀತಂ ತಸ್ಕರಾದಿಭ್ಯೋ ರಕ್ಷಾಂ ಕರೋತಿ, ತಥಾ ಸುಗೃಹೀತಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಾತ್ಮನ ಆತುರಸ್ಯ ಚ ರಕ್ಷಾಮಾಪಾದಯತೀತಿ| ತಸ್ಮಾದೇತಾ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಶ್ಲೋಕಮುತ್ತರೇ ತನ್ತ್ರೇ ತನ್ತ್ರೇಯುಕ್ತಿವ್ಯಾಕರಣೇ ಪ್ರತಿಪಾದಕಂ ಪಠನ್ತಿ, ತಂ ಚಾನಾರ್ಷಂ ವೃದ್ಧಾ ವದನ್ತಿ, ಅಗ್ನಿವೇಶತನ್ತ್ರೇ ಉತ್ತರತನ್ತ್ರಾಸ್ಯೈವಾನಾರ್ಷತ್ವಾತ್||೪೯-೫೦||

Adhikarana 28 (51) · Śloka 51

ಇದಮಖಿಲಮಧೀತ್ಯ ಸಮ್ಯಗರ್ಥಾನ್ ವಿಮೃಶತಿ ಯೋಽವಿಮನಾಃ ಪ್ರಯೋಗನಿತ್ಯಃ| ಸ ಮನುಜಸುಖಜೀವಿತಪ್ರದಾತಾ ಭವತಿ ಧೃತಿಸ್ಮೃತಿಬುದ್ಧಿಧರ್ಮವೃದ್ಧಃ||೫೧||

ತನ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನಫಲಮಾಹ- ಇದಮಖಿಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅವಿಮನಾ ಇತಿ ತನ್ತ್ರಾರ್ಥಾವಿಚಲಿತಮನಾಃ| ಪ್ರಯೋಗನಿತ್ಯ ಇತಿ ನಿತ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕರ್ತವ್ಯತಯಾ ಯಸ್ಯ ಸಃ| ಸುಖಸ್ಯ ಜೀವಿತಸ್ಯ ಚ ಪ್ರದಾತಾ; ಕಿಂವಾ ಸುಕಾರೂಪಸ್ಯ ಜೀವಿತಸ್ಯ ಪ್ರದಾತಾ ಸುಖಜೀವಿತಪ್ರದಾತಾ| ಧೃತ್ಯಾದೀತಿ ಉಪಚಿತಾ ಧೃತಿಸ್ಮೃತಿಬುದ್ಧಿಧರ್ಮಾ ಯಸ್ಯ ಸ ಧೃತಿಸ್ಮೃತಿಬುದ್ಧಿಧರ್ಮವೃದ್ಧಃ||೫೧||

Adhikarana 29 (52-55) · Śloka 55

(ಯಸ್ಯ ದ್ವಾದಶಸಾಹಸ್ರೀ ಹೃದಿ ತಿಷ್ಠತಿ ಸಂಹಿತಾ| ಸೋಽರ್ಥಜ್ಞಃ ಸ ವಿಚಾರಜ್ಞಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಕುಶಲಶ್ಚ ಸಃ||೫೨|| ರೋಗಾಂಸ್ತೇಷಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಚ ಸ ಕಿಮರ್ಥಂ ನ ಬುಧ್ಯತೇ| ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಹ್ನಿವೇಶಸ್ಯ ಸುಸ್ಥಾತುರಹಿತಂ ಪ್ರತಿ||೫೩|| ಯದಿಹಾಸ್ತಿ ತದನ್ಯತ್ರ ಯನ್ನೇಹಾಸ್ತಿ ನ ತತ್ಕ್ವಚಿತ್| ಅಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ||೫೪|| ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇಽಷ್ಟಮೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ತಸ್ಮಿನ್ ದೃಢಬಲೇನ ತು| ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಂ ಸ್ವಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಸಮಾಸೇನ ಸಮಾಪಿತಮ್)||೫೫||

ಯಸ್ಯ ದ್ವಾದಶಸಾಹಸ್ರೀತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕತ್ರಯಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತಚ್ಚಾಪ್ರಸ್ತುತಮಿತಿ||೫೨-೫೫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇಽಪ್ರಾಪ್ತೇ ದೃಢಬಲಸಮ್ಪೂರಿತೇ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ಉತ್ತರಬಸ್ತಿಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಮ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೨|| ಇತಿ ಚರಕಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಅಷ್ಟಮಂ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಂ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಮ್| ಸಮಾಪ್ತೇಯಂ ಚರಕಸಂಹಿತಾ|

ಗೌಡಾಧಿನಾಥರಸವತ್ಯಧಿಕಾರಿಪಾತ್ರನಾರಾಯಣಸ್ಯ ತನಯಃ ಸುನಯೋಽನ್ತರಙ್ಗಾತ್| ಭಾನೋರನು ಪ್ರಥಿತಲೋಧ್ರ್ರವಲೀಕುಲೀನಃ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿರಿಹ ಕರ್ತೃಪದಾಧಿಕಾರೀ|| ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ಉತ್ತರಬಸ್ತಿಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಮ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೨||