12. uttarabastisiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാത ഉത്തരബസ്തിസിദ്ധിം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

പാരിശേഷ്യാദേവോത്തരബസ്തിസിദ്ധിരഭിധീയതേ| ഉത്തരാണാം ശ്രേഷ്ഠാനാം ബസ്തീനാം സിദ്ധിരുത്തരബസ്തിസിദ്ധിഃ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

അഥ സ്വല്വാതുരം വൈദ്യഃ സംശുദ്ധം വമനാദിഭിഃ| ദുര്ബലം കൃശമല്പാഗ്നിം മുക്തസന്ധാനബന്ധനമ്||൩|| നിര്ഹൃതാനിലവിണ്മൂത്രകഫപിത്തം കൃശാശയമ്| ശൂന്യദേഹം പ്രതീകാരാസഹിഷ്ണും പരിപാലയേത്||൪|| യഥാऽണ്ഡം തരുണം പൂര്ണം തൈലപാത്രം യഥൈവ ച| ഗോപാല ഇവ ദണ്ഡീ ഗാഃ സര്വസ്മാദപചാരതഃ||൫||

വക്ഷ്യമാണബസ്തീനാം വിഷയം മിഥ്യോപചാരജനിതവ്യാധിസമൂഹം ദര്ശയിതും സമ്യഗുപചാരമേവ താവദാഹ- അഥ സ്വല്വിത്യാദി| വമനാദിഭിരിതി വമനവിരേചനനിരൂഹശിരോവിരേചനൈഃ; കിന്തു നിരൂഹശിരോവിരേചനയോര്ന സര്വം വക്ഷ്യമാണം പേയാദി സമ്ബധ്യതേ, തേനായം ക്രമ ഏതയോര്ന ഭവതി| മുക്തസന്ധാനബന്ധനമിതി മുക്തസന്ധിബന്ധനമ്| കൃശാശയമിതി ദോഷശൂന്യാമാശയമ്| പ്രതീകാരാസഹിഷ്ണുമിതി ഉച്ചൈര്ഭാഷ്യാദിക്രിയാക്ഷമം; കിംവാ വമനാദിപ്രയോഗാസഹിഷ്ണുമ്| പരിപാലയേത് സര്വസ്മാദപചാരത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| തരുണാണ്ഡാദിദൃഷ്ടാന്തത്രയാഭിധാനം കസ്യചിത് കിഞ്ചിത് പ്രസിദ്ധം ഭവിഷ്യതീത്യഭിപ്രായേണ||൩-൫||

Adhikarana 3 (6-8) · Śloka 8

അഗ്നിസന്ധുക്ഷണാര്ഥം തു പൂര്വം പേയാദിനാ ഭിഷക്| രസോത്തരേണോപചരേത് ക്രമേണ ക്രമകോവിദഃ||൬|| സ്നിഗ്ധാമ്ലസ്വാദുഹൃദ്യാനി തതോऽമ്ലലവണൌ രസൌ| സ്വാദുതിക്തൌ തതോ ഭൂയഃ കഷായകടുകൌ തതഃ||൭|| അന്യോऽന്യപ്രത്യനീകാനാം രസാനാം സ്നിഗ്ധരൂക്ഷയോഃ| വ്യത്യാസാദുപയോഗേന പ്രകൃതിം ഗമയേദ്ഭിഷക്||൮||

രസോത്തരേണോപചരേദിത്യത്ര രസഃ മാംസരസരൂപ ഉത്തരേ യസ്മിന് തേന പേയാദിനാ രസോത്തരേണ ക്രമേണ; കിംവാ വമനവിരേചനയോരന്തരേ പേയാദിനാ ക്രമേണോപചരേത്, നിരൂഹേ തു രസോത്തരേണേതി വ്യവസ്ഥാ| തത്ര ച നിരൂഹേ സ്തോകാഗ്നിമാന്ദ്യാപേക്ഷ്യാ രസാദിരേവ ക്രമോ ഭവതീതി പ്രതിപാദിതമേവ പ്രാക്; കിംവാ രസാഭ്യാസക്രമ ഉത്തരകാലം യസ്മിന് തേന പേയാദിനാ രസോത്തരേണ| രസാഭ്യാസക്രമമേവാഹ- സ്നിഗ്ധാമ്ലസ്വാദുഹൃദ്യാനീത്യാദി| പേയാക്രമോത്തരകാലം യദാ വിരേചനാദികര്മാന്തരം ന കര്തവ്യം തദാ സംശോധനമൂലശരീരസ്യ പ്രകൃതിഭോജനാര്ഥം ബലാപ്യായനാര്ഥം ചായം രസാഭ്യാസക്രമോ ജ്ഞേയഃ; അന്യേ തു പേയാദിക്രമേ ഏവ രസസംസ്കാരാര്ഥം സ്നിഗ്ധാമ്ലസിദ്ധാദിക്രമം വര്ണയന്തി| അത്ര ചാമ്ലസ്വാദൂ പ്രഥമം പക്വാശയസ്ഥിതവാതപ്രശമനായോപയുജ്യേതേ, തഥാऽമ്ലലവണൈ തദൂര്ധ്വസ്ഥിതാഗ്നിസന്ധുക്ഷണാര്ഥം, തതഃ പിത്തപ്രശമനാര്ഥം സ്വാദുതിക്തൌ, തതഃ പിത്തോര്ധ്വസ്ഥിതകഫപ്രശമനാര്ഥം കഷായകടുകൌ, ഇത്യേഷ ക്രമഃ| അത്രാപി ച യൌ രസൌ പ്രത്യനീകഭൂതൌ താവേവ മിശ്രിതാവുപയുജ്യേതേ| ഏഷാം ചതുര്ണാം രസയുഗ്മാനാമുപയോഗഃ പേയാദിക്രമേ ഏവ| ഏവം ദ്വാദശാന്നകാലൈഃ സര്വരസഭോജനപ്രാപ്തിരുത്തമവിധയാ ജ്ഞേയാ| അന്യോന്യേത്യാദി| അന്യോന്യപ്രത്യനീകാനാമിതി പരസ്പരമഭിഭാവകാനാമ്| വ്യത്യാസാദുപയോജയേദിതി ഏകം യുഗ്മമുപയുജ്യാപരസ്യ യുഗ്മസ്യോപയോഗഃ| പ്രകൃതിം ഗമയേദിതി പ്രകൃതിഭോജനം ഗമയേത്| പ്രകാരാന്തരം രസാഭ്യാസേ പ്രാഹ- സ്നിഗ്ധരൂക്ഷയോരിതി| സ്നിഗ്ധരസമുപയുജ്യ രൂക്ഷോ യോജ്യഃ, രൂക്ഷം വോപയുജ്യ സ്നിഗ്ധ ഇത്യനേന ക്രമേണ പ്രകൃതിഭോജനം ഗമയേദിത്യര്ഥഃ| സ്നിഗ്ധരൂക്ഷൌ ചാത്രോദാഹരണാര്ഥമുപാതൌ, തേന ഗുരുലഘ്വാദിയുഗ്മരസവ്യത്യാസാഭ്യാസോऽപ്യത്ര ബോദ്ധവ്യഃ| കിംവാ കഷായകടുകൌ തത ഇത്യനേന യുഗ്മരസാഭ്യാസ ഉപദര്ശിതഃ, അന്യോന്യപ്രത്യനീകാനാമിത്യാദിനാ തു പ്രത്യേകം പ്രത്യനീകാനാമന്യോന്യവ്യത്യാസേനാഭ്യാസ ഉച്യതേ||൬-൮||

Adhikarana 4 (9) · Śloka 9

സര്വക്ഷമോ ഹ്യസംസര്ഗോ രതിയുക്തഃ സ്ഥിരേന്ദ്രിയഃ| ബലവാന് സത്ത്വസമ്പന്നോ വിജ്ഞേയഃ പ്രകൃതിം ഗതഃ||൯||

പേയാദിക്രമരസാഭ്യാസാഭ്യാമുപപാദിതസ്വാസ്ഥ്യസ്യ പുംസോ ലക്ഷണമാഹ- സര്വക്ഷമ ഇത്യാദി| സര്വക്ഷമ ഇതി സര്വരസാഭ്യാസക്ഷമഃ| അസംസര്ഗ ഇതി അസക്തവേഗഃ; കിംവാ ‘നിരാസങ്ഗ’ ഇതി പാഠഃ, നിരാസങ്ഗഃ പ്രതിനിയതവിഷയാപരാഹതഃ സര്വചേഷ്ടാക്ഷമഃ||൯||

Adhikarana 5 (10-12) · Śloka 12

ഏതാം പ്രകൃതിമപ്രാപ്തഃ സര്വവര്ജ്യാനി വര്ജയേത്| മഹാദോഷകരാണ്യഷ്ടാവിമാനി തു വിശേഷതഃ||൧൦|| ഉച്ചൈര്ഭാഷ്യം രഥക്ഷോഭമവിചങ്ക്രമണാസനേ| അജീര്ണാഹിതഭോജ്യേ ച ദിവാസ്വപ്നം സമൈഥുനമ്||൧൧|| തജ്ജാ ദേഹോര്ധ്വസര്വാധോമധ്യപീഡാമദോഷജാഃ| ശ്ലേഷ്മജാഃ ക്ഷയജാശ്ചൈവ വ്യാധ്യഃ സ്യുര്യഥാക്രമമ്||൧൨||

തജ്ജാ ഇത്യാദി യഥാക്രമം ഉച്ചൈര്ഭാഷ്യാദിജാ ദേഹോര്ധ്വപീഡാദയോ ജ്ഞേയാഃ| ഉച്ചൈര്ഭാഷ്യാദൂര്ധ്വദേഹേ പീഡാ, രഥക്ഷോഭാത് സര്വദേഹപീഡാ, അതിചങ്ക്രമണാദധഃ പീഡാ, അത്യാസനാദ്ദേഹമധ്യപീഡാ, അജീര്ണഭോജനേനാമജാഃ, അഹിതഭോജനേന ദോഷജാഃ, ദിവാസ്വപ്നേന ശ്ലേഷ്മജാഃ, മൈഥുനേന ക്ഷയജാ ഇതി||൧൦-൧൨||

Adhikarana 6 (13-14) · Śloka 14

തേഷാം വിസ്തരതോ ലിങ്ഗമേകൈകസ്യ ച ഭേഷജമ്| യഥാവത്സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി സിദ്ധാന് ബസ്തീംശ്ച യാപനാന്||൧൩|| തത്രോച്ചൈര്ഭാഷ്യാതിഭാഷ്യാഭ്യാം ശിരസ്താപശങ്ഖകര്ണനിസ്തോദശ്രോത്രോപരോധമുഖതാലുകണ്ഠശോഷതൈമിര്യപിപാസാജ്വരതമക- ഹനുഗ്രഹമന്യാസ്തമ്ഭനിഷ്ഠീവനോരഃപാര്ശ്വശൂലസ്വരഭേദഹിക്കാശ്വാസാദയഃ സ്യുഃ (൧)| രഥക്ഷോഭാത് സന്ധിപര്വശൈഥില്യഹനുനാസാകര്ണശിരഃശൂലതോദകുക്ഷിക്ഷോഭാടോപാന്ത്രകൂജനാധ്മാനഹൃദയേന്ദ്രിയോപരോധ- സ്ഫിക്പാര്ശ്വവങ്ക്ഷണവൃഷണകടീപൃഷ്ഠവേദനാസന്ധിസ്കന്ധഗ്രീവാദൌര്ബല്യാങ്ഗാഭിതാപപാദശോഫപ്രസ്വാപഹര്ഷണാദയഃ (൨)| അതിചങ്കമണാത് പാദജങ്ഘോരുജാനുവങ്ക്ഷണശ്രോണീപൃഷ്ഠശൂലസക്ഥിസാദനിസ്തോദ- പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനാങ്ഗമര്ദാംസാഭിതാപസിരാധമനീഹര്ഷശ്വാസകാസാദയഃ (൩)| അത്യാസനാദ്രഥക്ഷോഭജാഃ സ്ഫിക്പാര്ശ്വവങ്ക്ഷണവൃഷണകടീപൃഷ്ഠവേദനാദയഃ (൪)| അജീര്ണാധ്യശനാഭ്യാം തു മുഖശോഷാധ്മാനശൂലനിസ്തോദപിപാസാഗാത്രസാദച്ഛര്ദ്യതീസാരമൂര്ച്ഛാജ്വരപ്രവാഹണാമവിഷാദയഃ(൫)| വിഷമാഹിതാശനാഭ്യാമനന്നാഭിലാഷദൌര്ബല്യവൈവര്ണ്യകണ്ഡൂപാമാഗാത്രസാദവാതാദിപ്രകോപജാശ്ച ഗ്രഹണ്യര്ശോവികാരാദയഃ (൬)| ദിവാസ്വപ്നാദരോചകാവിപാകാഗ്നിനാശസ്തൈമിത്യപാണ്ഡുത്വകണ്ഡൂപാമാദാഹച്ഛര്ദ്യങ്ഗമര്ദഹൃത്സ്തമ്ഭജാഡ്യതന്ദ്രാനിദ്രാ- പ്രസങ്ഗഗ്രന്ഥിജന്മദൌര്ബല്യരക്തമൂത്രാക്ഷിതാതാലുലേപാഃ (൭)| വ്യവായാദാശുബലനാശോരുസാദശിരോബസ്തിഗുദമേഢ്രവങ്ക്ഷണോരുജാനുജങ്ഘാപാദശൂലഹൃദയസ്പന്ദനനേത്രപീഡാങ്ഗശൈഥില്യ- ശുക്രമാര്ഗശോണിതാഗമനകാസശ്വാസശോണിതഷ്ഠീവനസ്വരാവസാദകടീദൌര്ബല്യൈകാങ്ഗസര്വാങ്ഗരോഗമുഷ്കശ്വയഥു- വാതവര്ചോമൂത്രസങ്ഗശുക്രവിസര്ഗജാഡ്യവേപഥുബാധിര്യവിഷാദാദയഃ സ്യുഃ; അവലുപ്യത ഇവ ഗുദഃ, താഡ്യത ഇവ മേഢ്രമ്, അവസീദതീവ മനോ, വേപതേ ഹൃദയം, പീഡ്യന്തേ സന്ധയഃ, തമഃ പ്രവേശ്യത ഇവ ച (൮)| ഇത്യേവമേഭിരഷ്ടഭിരപചാരൈരേതേ പ്രാദുര്ഭവന്ത്യുപദ്രവാഃ||൧൪||

അത്രോച്ചൈര്ഭാഷ്യാദികോ ഗ്രന്ഥഃ പ്രായോ വ്യക്ത ഏവ| അതിഭാഷിതസ്യാസൂത്രിതസ്യോച്ചൈര്ഭാഷ്യേണ സമാനത്വാദുദാഹരണമ്| പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം ജങ്ഘാപിണ്ഡികയോരുദ്വേഷ്ടനാകാരാ വേദനാ| സിരാധമനീഹര്ഷഃ സിരാധമന്യോരുച്ഛൂല(ന)ത്വമ്| രഥക്ഷോഭജാ ഇത്യുക്തേ സന്ധിശൈഥില്യാദീനാമപി പ്രസക്തിഃ സ്യാദതസ്തന്നിരാസാര്ഥമാഹ- സ്ഫിക്പാര്ശ്വവങ്ക്ഷണവൃഷണകടീപൃഷ്ഠവേദനാദയഃ സ്യുരിതി| അജീര്ണാധ്യശനാഭ്യാമിത്യത്ര അജീര്ണാശനസ്യാമജവികാരകര്തൃത്വാദധ്യശനസ്യാസൂത്രിതസ്യോപാദാനമ്| ഏവമഹിതാശനജവികാരസമാനവികാരകാരിത്വാദ്വിഷമാശനസ്യാപ്യസൂത്രിതസ്യോപാദാനമ്| അവലുപ്യത ഇവ ഛിദ്യത ഇവ||൧൩-൧൪||

Adhikarana 7 (15) · Śloka 15

തേഷാം സിദ്ധിഃ- തത്രോച്ചൈര്ഭാഷ്യാതിഭാഷ്യജാനാമഭ്യങ്ഗസ്വേദോപനാഹധൂമനസ്യോപരിഭക്തസ്നേഹപാനരസക്ഷീരാദിര്വാതഹരഃ സര്വോ വിധിര്മൌനം ച (൧)| രഥക്ഷോഭാതിചങ്ക്രമണാത്യാസനജാനാം സ്നേഹസ്വേദാദിവാതഹരം കര്മ സര്വം നിദാനവര്ജനം ച (൨)| അജീര്ണാധ്യശനജാനാം നിരവശേഷതശ്ഛര്ദനം രൂക്ഷഃ സ്വേദോ ലങ്ഘനീയപാചനീയദീപനീയൌഷധാവചാരണം ച (൩)| വിഷമാഹിതാശനജാനാം യഥാസ്വം ദോഷഹരാഃ ക്രിയാഃ (൪)| ദിവാസ്വപ്നജാനാം ധൂമപാനലങ്ഘനവമനശിരോവിരേചനവ്യായാമരൂക്ഷാശനാരിഷ്ടദീപനീയൌഷധോപയോഗഃ പ്രഘര്ഷണോന്മര്ദനപരിഷേചനാദിശ്ച ശ്ലേഷ്മഹരഃ സര്വോ വിധിഃ (൫)| മൈഥുനജാനാം ജീവനീയസിദ്ധയോഃ ക്ഷീരസര്പിഷോരുപയോഗഃ, തഥാ വാതഹരാഃ സ്വേദാഭ്യങ്ഗോപനാഹാ വൃഷ്യാശ്ചാഹാരാഃ സ്നേഹാഃ സ്നേഹവിധയോ യാപനാബസ്തയോऽനുവാസനം ച; മൂത്രവൈകൃതബസ്തിശൂലേഷു ചോത്തരബസ്തിര്വിദാരീഗന്ധാദിഗണജീവനീയക്ഷീരസംസിദ്ധം തൈലം സ്യാത്||൧൫||

തേഷാം സിദ്ധിരിതി തേഷാമുക്തവികാരാണാം സാധനം ഭേഷജമിത്യര്ഥഃ| നിരവശേഷതശ്ഛര്ദനമിതി അജീര്ണാന്നസ്യ നിരവശേഷതശ്ഛര്ദനമ്| മൂത്രവൈകൃതേത്യാദി യദാ മൈഥുനാന്മൂത്രവൈകൃതാദി ഭവതി തദാ വിദാരിഗന്ധാദിജീവനീയഗണാഭ്യാം ക്വാഥകല്കീകൃതാഭ്യാം സക്ഷീരം തൈലം സാധയിത്വോത്തരബസ്തിര്ദേയഃ||൧൫||

Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17

യാപനാശ്ച ബസ്തയഃ സര്വകാലം ദേയാഃ; താനുപദേക്ഷ്യാമഃ- മുസ്തോശീരബലാരഗ്വധരാസ്നാമഞ്ജിഷ്ഠാകടുരോഹിണീത്രായമാണാപുനര്നവാബിഭീതകഗുഡൂചീസ്ഥിരാദിപഞ്ചമൂലാനി പലികാനി ഖണ്ഡശഃ ക്ലൃപ്താന്യഷ്ടൌ ച മദനഫലാനി പ്രക്ഷാല്യ ജലാഢകേ പരിക്വാഥ്യ പാദശേഷോ രസഃ ക്ഷീരദ്വിപ്രസ്ഥസംയുക്തഃ പുനഃ ശൃതഃ ക്ഷീരാവശേഷഃ പാദജാങ്ഗലരസസ്തുല്യമധുഘൃതഃ ശതകുസുമാമധുകകുടജഫലരസാഞ്ജനപ്രിയങ്ഗുകല്കീകൃതഃ സസൈന്ധവഃ സുഖോഷ്ണോ ബസ്തിഃ ശുക്രമാംസബലജനനഃ ക്ഷതക്ഷീണകാസഗുല്മശൂലവിഷമജ്വരബ്രധ്ന(വര്ധ്മ)- കുണ്ഡലോദാവര്തകുക്ഷിശൂലമൂത്രകൃച്ഛ്രാസൃഗ്രജോവിസര്പപ്രവാഹികാശിരോരുജാ- ജാനൂരുജങ്ഘാബസ്തിഗ്രഹാശ്മര്യുന്മാദാര്ശഃപ്രമേഹാധ്മാനവാതരക്തപിത്തശ്ലേഷ്മവ്യാധിഹരഃ സദ്യോ ബലജനനോ രസായനശ്ചേതി (൧)| ഏരണ്ഡമൂലപലാശാത് ഷട്പലം ശാലിപര്ണീപൃശ്നിപര്ണീ ബൃഹതീ കണ്ടകാരികാ ഗോക്ഷുരകോ രാസ്നാऽശ്വഗന്ധാ ഗുഡൂചീ വര്ഷാഭൂരാരഗ്വധോ ദേവദാര്വിതി പലികാനി ഖണ്ഡശഃ ക്ലൃപ്താനി ഫലാനി ചാഷ്ടൌ പ്രക്ഷാല്യ ജലാഢകേ ക്ഷീരപാദേ പചേത്| പാദശേഷം കഷായം പൂതം ശതകുസുമാകുഷ്ഠമുസ്തപിപ്പലീഹപുഷാബില്വവചാവത്സകഫലരസാഞ്ജനപ്രിയങ്ഗുയവാനിപ്രക്ഷേപകല്കിതം മധുഘൃതതൈലസൈന്ധവയുക്തം സുഖോഷ്ണം നിരൂഹമേകം ദ്വൌ ത്രീന് വാ ദദ്യാത്| സര്വേഷാം പ്രശസ്തോ വിശേഷതോ ലലിതസുകുമാരസ്ത്രീവിഹാരക്ഷീണക്ഷതസ്ഥവിരചിരാര്ശസാമപത്യകാമാനാം ച (൨)| തദ്വത് സഹചരബലാദര്ഭമൂലസാരിവാസിദ്ധേന പയസാ (൩)| തഥാ ബൃഹതീകണ്ടകാരീശതാവരീച്ഛിന്നരുഹാശൃതേന പയസാ മധുകമദനപിപ്പലീകല്കിതേന പൂര്വവദ്വസ്തിഃ (൪)| തഥാ ബലാതിബലാവിദാരീശാലിപര്ണീപൃശ്നിപര്ണീബൃഹതീകണ്ടകാരികാദര്ഭമൂലപരൂഷകകാശ്മര്യബില്വഫലയവസിദ്ധേന പയസാ മധുകമദനകല്കിതേന മധുഘൃതസൌവര്ചലയുക്തേന കാസജ്വരഗുല്മപ്ലീഹാര്ദിതസ്ത്രീമദ്യക്ലിഷ്ടാനാം സദ്യോബലജനനോ രസായനശ്ച (൫)| ബലാതിബലാരാസ്നാരഗ്വധമദനബില്വഗുഡൂചീപുനര്നവൈരണ്ഡാശ്വഗന്ധാസഹചരപലാശദേവദാരുദ്വിപഞ്ചമൂലാനി പലികാനി യവകോലകുലത്ഥദ്വിപ്രസൃതം ശുഷ്കമൂലകാനാം ച ജലദ്രോണസിദ്ധം നിരൂഹപ്രമാണാവശേഷം കഷായം പൂതം മധുകമദനശതപുഷ്പാകുഷ്ഠപിപ്പലീവചാവത്സകഫലരസാഞ്ജനപ്രിയങ്ഗുയവാനീകല്കികൃതം ഗുഡഘൃതതൈലക്ഷൌദ്രക്ഷീരമാംസരസാമ്ലകാഞ്ജികസൈന്ധവയുക്തം സുഖോഷ്ണം ബസ്തിം ദദ്യാച്ഛുക്രമൂത്രവര്ചഃസങ്ഗേऽനിലജേ ഗുല്മഹൃദ്രോഗാധ്മാനബ്രധ്നപാര്ശ്വപൃഷ്ഠകടീഗ്രഹസഞ്ജ്ഞാനാശബലക്ഷയേഷു ച (൬)| ഹപുഷാര്ധകുഡവോ ദ്വിഗുണാര്ധക്ഷുണ്ണയവഃ ക്ഷീരോദകസിദ്ധഃ ക്ഷീരശേഷോ മധുഘൃതതൈലലവണയുക്തഃ സര്വാങ്ഗവിസൃതവാതരക്തസക്തവിണ്മൂത്രസ്ത്രീഖേദിതഹിതോ വാതഹരോ ബുദ്ധിമേധാഗ്നിബലജനനശ്ച (൭)| ഹ്രസ്വപഞ്ചമൂലീകഷായഃ ക്ഷീരോദകസിദ്ധഃ പിപ്പലീമധുകമദനകല്കീകൃതഃ സഗുഡഘൃതതൈലലവണഃ ക്ഷീണവിഷമജ്വരകര്ശിതസ്യ ബസ്തിഃ (൮)| ബലാതിബലാപാമാര്ഗാത്മഗുപ്താഷ്ടപലാര്ധക്ഷുണ്ണയവാഞ്ജലികഷായഃ സഗുഡഘൃതതൈലലവണയുക്തഃ പൂര്വവദ്ബസ്തിഃസ്ഥവിരദുര്ബലക്ഷീണശുക്രരുധിരാണാം പഥ്യതമഃ (൯)| ബലാമധുകവിദാരീദര്ഭമൂലമൃദ്വീകായവൈഃ കഷായമാജേന പയസാ പക്ത്വാ മധുകമദനകല്കിതം സമധുഘൃതസൈന്ധവം ജ്വരാര്തേഭ്യോ ബസ്തിം ദദ്യാത് (൧൦)| ശാലിപര്ണീപൃശ്നിപര്ണീഗോക്ഷുരകമൂലകാശ്മര്യപരൂഷകഖര്ജൂരഫലമധൂകപുഷ്പൈരജാക്ഷീരജലപ്രസ്ഥാഭ്യാം സിദ്ധഃ കഷായഃ പിപ്പലീമധുകോത്പലകല്കിതഃ സഘൃതസൈന്ധവഃ ക്ഷീണേന്ദ്രിയവിഷമജ്വരകര്ശിതസ്യ ബസ്തിഃ ശസ്തഃ (൧൧)| സ്ഥിരാദിപഞ്ചമൂലീപഞ്ചപലേന ശാലിഷഷ്ടികയവഗോധൂമമാഷപഞ്ചപ്രസൃതേന ഛാഗം പയഃ ശൃതം പാദശേഷം കുക്കുടാണ്ഡരസസമമധുഘൃതശര്കരാസൈന്ധവസൌവര്ചലയുക്തോ വസ്തിര്വൃഷ്യതമോ ബലവര്ണജനനശ്ച | ഇതി യാപനാ ബസ്തയോ ദ്വാദശ||൧൬|| കല്പശ്ചൈഷ ശിഖിഗോനര്ദഹംസസാരസാണ്ഡരസേഷു സ്യാത്||൧൭||

പ്രതിജ്ഞാതാന് യാപനബസ്തീനാഹ- യാപനാശ്ചേത്യാദി| സര്വകാലം ദേയാ ഇത്യനേന പൂര്വനിരൂഹാണാമസാര്വകാലികത്വം ദര്ശയതി; ഏതേഷാം ച സര്വസ്മിന് കാലേ ദാനമവിരുദ്ധമ്| ആയുഷോ യാപനം ദീര്ധകാലാനുവര്തനം കുര്വന്തീതി യാപനാ ബസ്തയഃ| മുസ്തേത്യാദൌ ഖണ്ഡശഃ ക്ലൃപ്താനീതി ഖണ്ഡം ഖണ്ഡം കൃതാനി| പാദജാങ്ഗലരസ ഇതി യഥോക്തക്ഷീരകൃതക്വാഥപാദികജാങ്ഗലരസ ഇത്യര്ഥഃ| തുല്യം മധുനാ ഘൃതം യസ്മിന് സ തുല്യമധുഘൃതഃ; ഏതേന പൂര്വം ബസ്തൌ യഥാനിയമിതസ്നേഹമാനേന യാവദ് ഘൃതം ദേയം ഭവതി താവന്മാനം മധ്വപ്യത്ര ദേയമ്| അസ്മിംശ്ച ബസ്തൌ പൂര്വോക്തബസ്തിമാനവിഭാഗേനൈവ ബസ്തിഃ കല്പയിതവ്യഃ| അത്ര ക്ഷീരം കഷായസ്ഥാനേ ഭവതി| ശതകുസുമാ ശതപുഷ്പാ| സസൈന്ധവമിതി ഈഷത്സൈന്ധവമ്| ഏരണ്ഡമൂലേത്യാദിര്ദ്വിതീയഃ| തദ്വത് സഹചരേത്യാദികസ്തൃതീയഃ| തദ്വദിതി പൂര്വവദ്ബസ്തിവിധാനേന| തഥാ ബൃഹതീത്യാദികശ്ചതുര്ഥഃ| അത്ര ച ബസ്തൌ ഫലശ്രുതിര്നാസ്തി, സാമാന്യേന ‘ഇത്യേതേ ബസ്തയഃ സ്നേഹാശ്ചോക്താ’ ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണാ ഫലശ്രുതിര്ജ്ഞേയാ| ബലാതിബലാവിദാരീത്യാദികഃ പഞ്ചമഃ| ബലാതിബലാരാസ്നേത്യാദികഃ ഷഷ്ഠഃ| ശുഷ്കമൂലകാണാം ചേത്യത്ര ‘ദ്വിപ്രസൃതം’ ഇത്യനുവര്തതേ| നിരൂഹപ്രമാണ്ശേഷം കഷായമിതി നിരൂഹപുടകത്രയയോഗ്യപ്രമാണം കഷായമ്; ഏവം പുടകത്രയദേയാഃ പഞ്ചകഷായപ്രസൃതാഃ സ്ഥാപ്യാ ഭവിഷ്യന്തി| ക്വാഥപരിഭാഷയൈവ കര്തവ്യോऽത്ര ച ക്വാഥഃ| നിരൂഹപ്രമാണശേഷം കഷായം മധുകമദനാദിനാ യുക്തം സിദ്ധം ബസ്തിം ദദ്യാദിതി യോജനീയമ്| ഹപുഷേത്യാദികഃ സപ്തമഃ| സ്തിമിതാഃ ശുഷ്കാഃ പുനഃ കണ്ഡിതാഃ ക്ഷുണ്ണാ ഉച്യന്തേ| പൂര്വപഠിതം മുസ്താദികമത്ര പ്രദേശേ കാശ്മീരാഃ പഠന്തി| ഹ്രസ്വപഞ്ചമൂലീത്യാദികോऽഷ്ടമഃ| ബലാതിബലാപാമാര്ഗേത്യാദികോ നവമഃ| ബലാമധുകേത്യാദികോ ദശമഃ| അത്ര ബലാദികഷായസ്യ പുനരാജേന പയസാ പാകാത് ക്ഷീരശേഷഃ പാകഃ കര്തവ്യഃ| ശാലിപര്ണീത്യാദിക ഏകാദശഃ| സ്ഥിരേത്യാദികോ ദ്വാദശഃ| ഏരകാ ഹോഗ്ഗലഃ| കല്പശ്ചേത്യാദിനാ ആതിദേശികാസ്ത്രയോऽഭിധീയന്തേ||൧൬-൧൭||

Adhikarana 9 (18) · Śloka 18

സതിത്തിരിഃ സമയൂരഃ സരാജഹംസഃ പഞ്ചമൂലീപയഃ സിദ്ധഃ ശതപുഷ്പാമധുകരാസ്നാകുടജമദനഫലപിപ്പലീ കല്കോ ഘൃതതൈലഗുഡസൈന്ധവയുക്തോ ബസ്തിര്ബലവര്ണശുക്രജനനോ രസായനശ്ച (൧)| ദ്വിപഞ്ചമൂലീകുക്കുടരസസിദ്ധം പയഃ പാദശേഷം പിപ്പലീമധുകരാസ്നാമദനകല്കം ശര്കരാമധുഘൃതയുക്തം സ്ത്രീഷ്വതികാമാനാം ബലജനനോ ബസ്തിഃ (൨)| മയൂരമപിത്തപക്ഷപാദാസ്യാന്ത്രം സ്ഥിരാദിഭിഃ പലികൈഃ സജലേ പയസി പക്ത്വാ ക്ഷീരശേഷം മദനപിപ്പലീവിദാരീശതകുസുമാമധുകകല്കീകൃതം മധുഘൃതസൈന്ധവയുക്തം ബസ്തിം ദദ്യാത് സ്ത്രീഷ്വതിപ്രസക്തക്ഷീണേന്ദ്രിയേഭ്യോ ബലവര്ണകരമ് (൩)| കല്പശ്ചൈഷ വിഷ്കിരപ്രതുദപ്രസഹാമ്ബുചരേഷു സ്യാത്, അക്ഷീരോ രോഹിതാദിഷു ച മത്സ്യേഷു (൪)| ഗോധാനകുലമാര്ജാരമൂഷികശല്ലകമാംസാനാം ദശപലാന് ഭാഗാന് സപഞ്ചമൂലാന് പയസി പക്ത്വാ തത്പയഃപിപ്പലീഫലകല്കസൈന്ധവസൌവര്ചലശര്കരാമധുഘൃതതൈലയുക്തോ ബസ്തിര്ബല്യോ രസായനഃ ക്ഷീണക്ഷതസ്യ സന്ധാനകരോ മഥിതോരസ്കരഥഗജഹയഭഗ്നവാതബലാസകപ്രഭൃത്യുദാവര്തവാതസക്തമൂത്രവര്ചശ്ശുകാണാം ഹിതതമശ്ച (൫)| കൂര്മാദീനാമന്യതമപിശിതസിദ്ധം പയോ ഗോവൃഷനാഗഹയനക്രഹംസകുക്കുടാണ്ഡരസമധുഘൃതശര്കരാസൈന്ധവേക്ഷുരകാത്മഗുപ്താഫലകല്കസംസൃഷ്ടോ ബസ്തിര്വൃദ്ധാനാമപി ബലജനനഃ (൬)| കര്കടകരസശ്ചടകാണ്ഡരസയുക്തഃ സമധുഘൃതശര്കരോ ബസ്തിഃ; ഇത്യേതേ ബസ്തയഃ പരമവൃഷ്യാഃ ഉച്ചടകേക്ഷുരകാത്മഗുപ്താശൃതക്ഷീരപ്രതിഭോജനാനുപാനാത് സ്ത്രീശതഗാമിനം നരം കുര്യുഃ (൭)| ഗോവൃഷബസ്തവരാഹവൃഷണകര്കടചടകസിദ്ധം ക്ഷീരമുച്ചടകേക്ഷുരകാത്മഗുപ്താമധുഘൃതസൈന്ധവയുക്തഃ കിഞ്ചില്ലവണിതോ ബസ്തിഃ (൮)| ദശമൂലമയൂരഹംസകുക്കുടക്വാഥാത് പഞ്ചപ്രസൃതം തൈലഘൃതവസാമജ്ജചതുഷ്പ്രസൃതയുക്തം ശതപുഷ്പാമുസ്തഹപുഷാകല്കീകൃതഃ സലവണോ ബസ്തിഃ പാദഗുല്ഫോരുജാനുജങ്ഘാത്രികവങ്ക്ഷണബസ്തിവൃഷണാനിലരോഗഹരഃ (൯)| മൃഗവിഷ്കിരാനൂപബിലേശയാനാമേതേനൈവ കല്പേന ബസ്തയോ ദേയാഃ (൧൦)| മധുഘൃതദ്വിപ്രസൃതസ്തുല്യോഷ്ണോദകഃ ശതപുഷ്പാര്ധപലഃ സൈന്ധവാര്ധാക്ഷയുക്തോ ബസ്തിര്വൃഷ്യതമോ മൂത്രകൃച്ഛ്രപിത്തവാതഹരഃ (൧൧)| സദ്യോഘൃതതൈലവസാമജ്ജചതുഷ്പ്രസ്ഥം ഹപുഷാര്ധപലം സൈന്ധവാര്ധാക്ഷയുക്തോ ബസ്തിര്വൃഷ്യതമോ മൂത്രകൃച്ഛ്രപിത്തവ്യാധിഹരോ രസായനഃ (൧൨)| മധുതൈലം ചതുഃപ്രസൃതം ശതപുഷ്പാര്ധപലം സൈന്ധവാര്ധാക്ഷയുക്തോ ബസ്തിര്ദീപനോ ബൃംഹണോ ബലവര്ണകരോ നിരുപദ്രവോ വൃഷ്യതമോ രസായനഃ ക്രിമികുഷ്ഠോദാവര്തഗുല്മാര്ശോബ്രധ്നപ്ലീഹമേഹഹരഃ (൧൩)| തദ്വന്മധുഘൃതാഭ്യാം പയസ്തുല്യോ ബസ്തിഃ പൂര്വകല്കേന ബലവര്ണകരോ വൃഷ്യതമോ നിരുപദ്രവോ ബസ്തിമേഢ്രപാകപരികര്തികാമൂത്രകൃച്ഛ്രപിത്തവ്യാധിഹരോ രസായനശ്ച (൧൪)| തദ്വന്മധുഘൃതാഭ്യാം മാംസരസതുല്യോ മുസ്താക്ഷയുക്തഃ പൂര്വവദ്ബസ്തിര്വാതബലാസപാദഹര്ഷഗുല്മത്രികോരുജാനൂരുനികുഞ്ചനബസ്തിവൃഷണമേഢ്രത്രികപൃഷ്ഠശൂലഹരഃ (൧൫)| സുരാസൌവീരകകുലത്ഥമാംസരസമധുഘൃതതൈലസപ്തപ്രസൃതോ മുസ്തശതാഹ്വാകല്കിതഃ സലവണോ ബസ്തിഃ സര്വവാതരോഗഹരഃ (൧൬)| ദ്വിപഞ്ചമൂലത്രിഫലാബില്വമദനഫലകഷായോ ഗോമൂത്രസിദ്ധഃ കുടജമദനഫലമുസ്തപാഠാകല്കിതഃ സൈന്ധവയാവശൂകക്ഷൌദ്രതൈലയുക്തോ ബസ്തിഃ ശ്ലേഷ്മവ്യാധിബസ്ത്യാടോപവാതശുക്രസങ്ഗപാണ്ഡുരോഗാജീര്ണവിസൂചികാലസകേഷു ദേയ ഇതി||൧൮||

സതിത്തിരിരിത്യാദിക ഏകൈകയോഗേന വക്ഷ്യമാണാനാമേകോനത്രിംശതാം ബസ്തീനാം മധ്യേ ത്രയോദശഃ| ദ്വിപഞ്ചമൂലീത്യാദികശ്ചതുര്ദശഃ| മയൂരമപിത്തപക്ഷേത്യാദികഃ പഞ്ചദശഃ| കല്പശ്ചൈഷ ഇത്യാദിനാऽऽതിദേശികം പഞ്ചദശാധികം ശതമാഹ| തത്ര വിഷ്കിരൈഃ “ലാവോ വര്തീരകശ്ചൈവ” ഇത്യാദിനോക്തൈസ്തഥാ “വര്തകോ വര്തികാ” (സൂ.അ.൨൭) ഇത്യാദിനോക്തൈര്വിംശതിര്യോഗാ ഭവന്തി; മയുരശ്ചാത്ര വിഷ്കിരപഠിതോऽപി പൂര്വോക്തത്വാന്നേഹ ഗണ്യതേ; പ്രതുദൈശ്ച ‘ശതപത്ര...’ (സൂ.അ.൨൭) ഇത്യാദിനോക്തൈസ്ത്രിംശദ്ഭവന്തി; തഥാ പ്രസഹൈശ്ച ‘ഗോഖരാശ്വതര...’ (സൂ.അ.൨൭) ഇത്യാദിനോക്തൈരേകോനത്രിംശത്; അമ്ബുചരാശ്ച ഹംസാദയഃ സപ്തവിംശതിരുക്താഃ, ഏതൈഃ സപ്തവിംശതിര്ഭവന്തി; രോഹിതാദിഭിര്മത്സ്യൈര്നവ; ഏവം പഞ്ചദശോത്തരം ശതം ഭവതി| അക്ഷീര ഇതി രോഹിതാദിഷു സമ്ബധ്യതേ| ഗോധാനകുലേത്യാദിഭിഃ പ്രത്യേകം ഗണനീയേഷു ഷോഡശഃ| കൂര്മാദീനാമന്യതമേത്യാദികഃ സപ്തദശഃ| അത്ര കൂര്മകര്കടാദയ ഏകാദശ പഠിതാഃ| തത്ര യഃ പ്രായഃ കൂര്മേണ ക്രിയതേ സ പ്രത്യേകം ഗണനായാം പ്രവിശതി| കര്കടാദിഭിസ്ത്വാദിഗ്രഹണഗൃഹീതൈര്യേ ദശ ബസ്തയോ ഭവന്തി തേ അതിദേശികാ ജ്ഞേയാഃ| ഗോവൃഷബസ്താദിരഷ്ടാദശഃ| ഗോവൃഷഃ പുംവൃഷഃ| കര്കടാദിരേകോനവിംശതിതമഃ| ഇത്യേതേ ബസ്തയ ഇത്യനേന കൂര്മാദീനാമന്യതമമിത്യാദിഗ്രന്ഥോക്താ ബസ്തയഃ പ്രത്യവമൃശ്യന്തേ| ഉച്ചടകേത്യാദി ഉച്ചടാ സ്വനാമഖ്യാതാ, ഇക്ഷുരകഃ കോകിലാക്ഷഃ| ദശമൂലീത്യാദികോ വിംശതിതമഃ| മൃഗവിഷ്കിരേത്യാദിനാ ആതിദേശികാ ഊനഷഷ്ടിര്യോഗാഃ| തത്ര മൃഗൈഃ ‘പൃഷതഃ ശരഭോ രാമഃ’ (സൂ.അ.൨൭) ഇത്യാദിനോക്തൈഃ സപ്തദശ, സപ്തദശഭിര്വിഷ്കിരൈശ്ച സപ്തദശ, ലാവാദിഭിശ്ച മയൂരകുക്കുടവര്ജിതൈരുനവിംശത്യാ ഊനവിംശതിഃ, ആനൂപൈശ്ച സൃമരാദിഭിര്നവ, ബിലേശയൈഃ ശ്വേതശ്യാമചതുര്ദംഷ്ട്രാദിഭിശ്ചതുര്ദശ| മധുഘൃതേത്യാദിക ഏകവിംശതിതമഃ| സദ്യോഘൃതതൈലേത്യാദികോ ദ്വാവിംശതിതമഃ| മധുതൈലമിത്യാദികസ്ത്രയോവിംശതിതമഃ| തദ്വന്മധുഘൃതാഭ്യാമിത്യാദികശ്ചതുര്വിംശതിതമഃ| ഏതദന്താഃ ഷട് പ്രയോഗാ ഉക്താ മധുതൈലപ്രധാനത്വാന്മാധുതൈലികാ ജ്ഞേയാഃ| ദ്വിപഞ്ചമൂലീത്യാദികം കേചിന്ന പഠന്തി, സ ച സങ്ഖ്യാതിരേകാദ്ബസ്തിസൂത്രീയസിദ്ധിപഠിതത്വാച്ചേഹ ന പഠനീയ ഇതി ച വദന്തി||൧൮||

Adhikarana 10 (19(1)) · Śloka 19

അത ഊര്ധ്വം വൃഷ്യതമാന് സ്നേഹാന് വക്ഷ്യാമഃ| ശതാവരീഗുഡൂചീക്ഷുവിദാര്യാമലകദ്രാക്ഷാഖര്ജൂരാണാം യന്ത്രപീഡിതാനാം രസപ്രസ്ഥം പൃഥഗേകൈകം തദ്വദ്ഘൃതതൈലഗോമഹിഷ്യജാക്ഷീരാണാം ദ്വൌ ദ്വൌ ദദ്യാത്, ജീവകര്ഷഭകമേദാമഹാമേദാത്വക്ക്ഷീരീശൃങ്ഗാടകമധൂലികാമധുകോച്ചടാപിപ്പലീപുഷ്കരബീജനീലോത്പലകദമ്ബപുഷ്പ- പുണ്ഡരീകകേശരകല്കാന് പൃഷതതരക്ഷുമാംസകുക്കുടചടകചകോരമത്താക്ഷബര്ഹിജീവഞ്ജീവകുലിങ്ഗഹംസാണ്ഡരസവസാമജ്ജാദേശ്ച പ്രസ്ഥം ദത്ത്വാ സാധയേത്| ബ്രഹ്മഘോഷശങ്ഖപടഹഭേരീനിനാദൈഃ സിദ്ധം സിതച്ഛത്രകൃതച്ഛായം ഗജസ്കന്ധമാരോപയേദ്ഭഗവന്തം വൃഷധ്വജമഭിപൂജ്യ, തം സ്നേഹം ത്രിഭാഗമാക്ഷികം മങ്ഗലാശീഃ സ്തുതിദേവതാര്ചനൈര്ബസ്തിം ഗമയേത്| നൃണാം സ്ത്രീവിഹാരിണാം നഷ്ടരേതസാം ക്ഷതക്ഷീണവിഷമജ്വരാര്താനാം വ്യാപന്നയോനീനാം വന്ധ്യാനാം രക്തഗുല്മിനീനാം മൃതാപത്യാനാമനാര്തവാനാം ച സ്ത്രീണാം ക്ഷീണമാംസരുധിരാണാം പഥ്യതമം രസായനമുത്തമം വലീപലിതനാശനം വിദ്യാത് (൧)|൧൯|

സ്നേഹബസ്തിത്രയാര്ഥം സ്നേഹത്രയം ദര്ശയന്നാഹ- അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| മത്താക്ഷഃ കോകിലഃ| ജീവഞ്ജീവഃ വിഷദര്ശനമൃത്യുഃ| പുഷ്കരാക്ഷഃ ഹംസവിശേഷഃ| ബ്രഹ്മഘോഷഃ വേദധ്വനിഃ| ഏതേ ച ബ്രഹ്മഘോഷാദയോऽദൃഷ്ടദ്വാരാ ഉപകാരകാ രക്ഷഃപ്രഭൃതിവീര്യാപഹരണാര്ഥം ക്രിയന്തേ||൧൯(൧)||

Adhikarana 11 (19(2)) · Śloka 19

ബലാഗോക്ഷുരകരാസ്നാശ്വഗന്ധാശതാവരീസഹചരാണാം ശതം ശതമാപോഥ്യ ജലദ്രോണശതേ പ്രസാധ്യം, തസ്മിന് ജലദ്രോണാവശേഷേ രസേ വസ്ത്രപൂതേ വിദാര്യാമലകസ്വരസയോര്ബസ്തമഹിഷവരാഹവൃഷകുക്കുടബര്ഹിഹംസകാരണ്ഡവസാരസാണ്ഡരസാനാം ഘൃതതൈലയോശ്ചൈകൈകം പ്രസ്ഥമഷ്ടൌ പ്രസ്ഥാന് ക്ഷീരസ്യ ദത്ത്വാ ചന്ദനമധുകമധൂലികാത്വക്ക്ഷീരീബിസമൃണാലനീലോത്പലപടോലാത്മഗുപ്താന്നപാകിതാലമസ്തകഖര്ജൂരമൃദ്വീകാതാമലകീ- കണ്ടകാരീജീവകര്ഷഭകക്ഷുദ്രസഹാമഹാസഹാശതാവരീമേദാപിപ്പലീഹ്രീബേരത്വക്പത്രകല്കാംശ്ച ദത്ത്വാ സാധയേത്| ബ്രഹ്മഘോഷാദിനാ വിധിനാ സിദ്ധം ബസ്തിം ദദ്യാത്| തേന സ്ത്രീശതം ഗച്ഛേത്; ന ചാത്രാസ്തേ വിഹാരാഹാരയന്ത്രണാ കാചിത്| ഏഷ വൃഷ്യോ ബല്യോ ബൃംഹണ ആയുഷ്യോ വലീപലിതനുത് ക്ഷതക്ഷീണനഷ്ടശുക്രവിഷമജ്വരാര്താനാം വ്യാപന്നയോനീനാം ച പഥ്യതമഃ (൨)|൧൯|

ബലേത്യാദികം ദ്വിതീയം തൈലമ്||൧൯(൨)||

Adhikarana 12 (19) · Śloka 19

സഹചരപലശതമുദകദ്രോണചതുഷ്ട്യേ പക്ത്വാ ദ്രോണശേഷേ രസേ സുപൂതേ വിദാരീക്ഷുരസപ്രസ്ഥാഭ്യാമഷ്ടഗുണക്ഷീരം ഘൃതതൈലപ്രസ്ഥം ബലാമധുകമധൂകചന്ദനമധൂലികാസാരിവാമേദാമഹാമേദാകാകോലിക്ഷീരകാകോലീപയസ്യാഗുരുമഞ്ജിഷ്ഠാവ്യാഘ്രനഖ- ശടീസഹചരസഹസ്രവീര്യാവരാങ്ഗലോധ്രാണാമക്ഷമാത്രൈര്ദ്വിഗുണശര്കരൈഃ കല്കൈഃ സാധയേത്| ബഹ്മഘോഷാദിനാ വിധിനാ സിദ്ധം ബസ്തിം ദദ്യാത്| ഏഷ സര്വരോഗഹരോ രസായനോ ലലിതാനാം ശ്രേഷ്ഠോऽന്തഃപുരചാരിണീനാം ക്ഷതക്ഷയവാതപിത്തവേദനാശ്വാസകാസഹരസ്ത്രിഭാഗമാക്ഷികോ വലീപലിതനുദ്വര്ണരൂപബലമാംസശുക്രവര്ധനഃ (൩)| ഇത്യേതേ രസായനാഃ സ്നേഹബസ്തയഃ സതി വിഭവേ ശതപാകാഃ സഹസ്രപാകാ വാ കാര്യാ വീര്യബലാധാനാര്ഥമിതി||൧൯||

സഹചരപലശതമിത്യാദികഃ സ്നേഹസ്തൃതീയഃ| സഹസ്രവീര്യാ ദൂര്വാ| വരാങ്ഗം ഗുഡത്വക്| ശതപാകാഃ സഹസ്രപാകാശ്ചേത്യത്ര സ്നേഹാപേക്ഷയാ ശതഗുണേന സഹസ്രഗുണേന വാ ദ്രവേണ ഏകദൈവ പാകം മന്യന്തേ കേചിത്||൧൯||

Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22

ഭവന്തി ചാത്ര- ഇത്യേതേ ബസ്തയഃ സ്നേഹാശ്ചോക്താ യാപനസഞ്ജ്ഞിതാഃ| സ്വസ്ഥാനാമാതുരാണാം ച വൃദ്ധാനാം ചാവിരോധിനാഃ||൨൦|| അതിവ്യവായശീലാനാം ശുക്രമാംസബലപ്രദാഃ| സര്വരോഗപ്രശമനാഃ സര്വേഷ്വൃതുഷു യൌഗികാഃ||൨൧|| നാരീണാമപ്രജാതാനാം നരാണാം ചാപ്യപത്യദാഃ| ഉഭയാര്ഥകരാ ദൃഷ്ടാഃ സ്നേഹബസ്തിനിരൂഹയോഃ||൨൨||

ഉഭയാര്ഥകരാ ദൃഷ്ടാ ഇതി സ്നേഹബസ്തിനിരൂഹയോരിപി സാധ്യമര്ഥം സ്നേഹനം ശോധനം ച കുര്വത ഇതി ഭാവഃ||൨൦-൨൨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

വ്യായാമോ മൈഥുനം മദ്യം മധൂനി ശിശിരാമ്ബു ച| സമ്ഭോജനം രഥക്ഷോഭോ ബസ്തിഷ്വേതേഷു ഗര്ഹിതമ്||൨൩||

യാപനബസ്തിഷു വര്ജനീയമാഹ- വ്യായാമ ഇത്യാദി||൨൩||

Adhikarana 15 (24-28) · Śloka 29

തത്ര ശ്ലോകാഃ - ശിഖിഗോനര്ദഹംസാണ്ഡൈര്ദക്ഷവദ്ബസ്തയസ്ത്രയഃ| വിംശതിര്വിഷ്കിരൈസ്ത്രിംശത്പ്രതുദൈഃ പ്രസഹൈര്നവ||൨൪|| വിംശതിശ്ച തഥാ സപ്തവിംശതിശ്ചാമ്ബുചാരിഭിഃ| നവ മത്സ്യാദിഭിശ്ചൈവ ശിഖികല്പേന ബസ്തയഃ||൨൫|| ദശ കര്കടകാദ്യൈശ്ച കൂര്മകല്കേന ബസ്തയഃ| മൃഗൈഃ സപ്തദശൈകോനവിംശതിര്വിഷ്കിരൈര്ദശ ||൨൬|| ആനൂപൈര്ദക്ഷശിഖിവദ്ഭൂശയൈശ്ച ചതുര്ദശ| ഏകോനത്രിംശദിത്യേതേ സഹ സ്നേഹൈഃ സമാസതഃ||൨൭|| പ്രോക്താ വിസ്തരശോ ഭിന്നാ ദ്വേ ശതേ ഷോഡശോത്തരേ| ഏതേ മാക്ഷികസംയുക്താഃ കുര്വന്ത്യതിവൃഷം നരമ്||൨൮|| നാതിയോഗം ന വാऽയോഗം സ്തമ്ഭിതാസ്തേ ച കുര്വതേ|൨൯|

ശിഖിഗോനര്ദേത്യാദിനാ ഉക്തബസ്തിസങ്ഗ്രഹം കരോതി| സങ്ഗ്രഹാര്ഥശ്ച പൂര്വമേവ വ്യാഹൃതഃ| ഏകോനത്രിംശദിത്യേതേ ഇതി പ്രത്യേകം നിര്ദിഷ്ടാ ബസ്തയഃ സ്നേഹൈഃ സമമേകോനത്രിംശദ്ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| സമാഹാരസങ്ഖ്യാമാഹ- ദ്വേ ശതേ ഷോഡശോത്തരേ ഇതി| തച്ച യഥാऽസ്മാഭിര്വ്യാഖ്യാതം തഥാ വ്യക്തമേവ പൂര്യതേ| അതിവൃഷമിതി ശുക്രോപചയവന്തമ്| സ്തമ്ഭിതാശ്ചേതി മധുനാ സ്തമ്ഭിതാഃ||൨൪-൨൮||-

Adhikarana 16 (29) · Śloka 30

മൃദുത്വാന്ന നിവര്തന്തേ യസ്യ ത്വേതേ പ്രയോജിതാഃ||൨൯|| സമൂത്രൈര്ബസ്തിഭിസ്തീക്ഷ്ണൈരാസ്ഥാപ്യഃ ക്ഷിപ്രമേവ സഃ|൩൦|

യാപനാബസ്ത്യപ്രവൃത്തൌ കര്തവ്യമാഹ- മൃദുത്വാദിത്യാദി||൨൯||-

Adhikarana 17 (30) · Śloka 31

ശോഫാഗ്നിനാശപാണ്ഡുത്വശൂലാര്ശഃപരികര്തികാഃ||൩൦|| സ്യുര്ജ്വരശ്ചാതിസാരശ്ച യാപനാത്യര്ഥസേവനാത്|൩൧|

യാപനാബസ്ത്യതിപ്രയോഗേ ദോഷമാഹ- ശോഫേത്യാദി||൩൦||-

Adhikarana 18 (31-32) · Śloka 33

അരിഷ്ടക്ഷീരസീധ്വാദ്യാ തത്രേഷ്ടാ ദീപനീ ക്രിയാ||൩൧|| യുക്ത്യാ തസ്മാന്നിഷേവേത യാപനാന്ന പ്രസങ്ഗതഃ| ഇത്യുച്ചൈര്ഭാഷ്യപൂര്വാണാം വ്യാപദഃ സചികിത്സിതാഃ||൩൨|| വിസ്തരേണ പൃഥക് പ്രോക്താസ്തേഭ്യോ രക്ഷേന്നരം സദാ|൩൩|

ഏതച്ഛോഫാദിഷു ചികിത്സാമാഹ- അരിഷ്ടേത്യാദി| തസ്മാദിതി യാപനാത്യര്ഥപ്രയോഗേ ശോഥാദിദര്ശനാത്| ന പ്രസങ്ഗത ഇതി ന അഭ്യാസതഃ സേവേത| തേഭ്യോ രക്ഷേദിതി ഉച്ചൈര്ഭാഷ്യാദിജന്യവ്യാപഭ്ദ്യോ രക്ഷേത്||൩൧-൩൨||-

Adhikarana 19 (33) · Śloka 34

കര്മണാം വമനാദിനാമസമ്യക്കരണാപദാമ്||൩൩|| യത്രോക്തം സാധനം സ്ഥാനേ സിദ്ധിസ്ഥാനം തദുച്യതേ|൩൪|

സമ്പ്രതി സിദ്ധിസ്ഥാനശബ്ദസ്യ നിരുക്തിം ദര്ശയന് സിദ്ധിസ്ഥാനാഭിധേയം വാക്യാര്ഥം സങ്ഗൃഹ്ണന്നാഹ- കര്മണാമിത്യാദി| അസമ്യക്കരണാപദാമിതി വമനാദീനാമസമ്യക്പ്രയോഗേ ജനിതാനാമാപദാം; വമനാദിവ്യാപത്പ്രതികാരശ്ച സിദ്ധിസ്ഥാനാര്ഥഃ പ്രധാനതയോപദര്ശിതഃ; തേന വമനാദികല്പനാദ്യഭിധാനമപി അനാഗതവമനാദിവ്യാപന്നിഷേധപ്രയോജനകം സിദ്ധിസ്ഥാനേ യുക്തമേവ||൩൩||-

Adhikarana 20 (34) · Śloka 35

ഇത്യധ്യായശതം വിംശമാത്രേയമുനിവാങ്മയമ്||൩൪|| ഹിതാര്ഥം പ്രാണിനാം പ്രോക്തമഗ്നിവേശേന ധീമതാ|൩൫|

സിദ്ധിസ്ഥാനം സമാപ്യ കൃത്സ്നം തന്ത്രമുപസംഹരതി- ഇത്യധ്യായേത്യാദി| ആത്രേയമുനിവാങ്മയമിതി അനുകൃതാത്രേയവചനഭയമ്||൩൪||-

Adhikarana 21 (35) · Śloka 36

ദീര്ഘമായുര്യശഃ സ്വാസ്ഥ്യം ത്രിവര്ഗം ചാപി പുഷ്കലമ്||൩൫|| സിദ്ധിം ചാനുത്തമാം ലോകേ പ്രാപ്നോതി വിധിനാ പഠന്|൩൬|

ഏതത്തന്ത്രാധ്യയനേ ഫലമാഹ- ദീര്ഘമായുരിത്യാദി| ത്രിവര്ഗമിതി ധര്മാര്ഥകാമാന്| പുഷ്കലമിതി മോക്ഷം; കിംവാ പുഷ്കലമിതി ത്രിവര്ഗവിശേഷണമ്| സിദ്ധിമിതി ചികിത്സാപ്രയോഗസാധ്യനിഷ്പാദകത്വമ്| വിധിനാ പഠന്നിതി രോഗഭിഷഗ്ജിതീയോക്തേന പാഠവിധിനാ| ഏതത്സവിംശമധ്യായശതം പഠതഃ ദീര്ഘായുര്ലാഭാദയശ്ച ഏവമ്ഭൂതപാഠജനിതധര്മവശാദേവ തഥാ പാഠജനിതശാസ്ത്രാവബോധപൂര്വകശാസ്ത്രാനുഷ്ഠാനാച്ച ഭവന്തി||൩൫||-

Adhikarana 22 (36-40) · Śloka 41

വിസ്താരയതി ലേശോക്തം സങ്ക്ഷിപത്യതിവിസ്തരമ്||൩൬|| സംസ്കര്താ കുരുതേ തന്ത്രം പുരാണം ച പുനര്നവമ്| അതസ്തന്ത്രോത്തമമിദം ചരകേണാതിബുദ്ധിനാ||൩൭|| സംസ്കൃതം തത്ത്വസമ്പൂര്ണം ത്രിഭാഗേനോപലക്ഷ്യതേ| തച്ഛങ്കരം ഭൂതപതിം സമ്പ്രസാദ്യ സമാപയത്||൩൮|| അഖണ്ഡാര്ഥം ദൃഢബലോ ജാതഃ പഞ്ചനദേ പുരേ| കൃത്വാ ബഹുഭ്യസ്തന്ത്രേഭ്യോ വിശേഷോഞ്ഛശിലോച്ചയമ്||൩൯|| സപ്തദശൌഷധാധ്യായസിദ്ധികല്പൈരപൂരയത്| ഇദമന്യൂനശബ്ദാര്ഥം തന്ത്രദോഷവിവര്ജിതമ്||൪൦|| ഷഡ്വിംശതാ വിചിത്രാഭിര്ഭൂഷിതം തന്ത്രയുക്തിഭിഃ|൪൧|

ഏതച്ഛാസ്ത്രസംസ്കാരോപപത്യുപദര്ശനപൂര്വകം ശാസ്ത്രസ്യ സംസ്കാരകൌ ചരകദൃഢബലൌ ദര്ശയന്നാഹ ദൃഢബലഃ- വിസ്താരയതീത്യാദി| യസ്മാച്ഛാസ്ത്രേ പ്രഥമമതിവിസ്താരതയാ ക്വചില്ലേശോക്ത്യാ ച പ്രതിപാദിതേഷു ന സമ്യഗര്ഥാവഗമഃ, തേന തദതിവിസ്തരലേശോക്തദോഷനിരാസാര്ഥം സംസ്കര്താ യുജ്യതേ, അതഃ തന്ത്രോത്തമമിദം ചരകേണ സംസ്കൃതമ്| പൂര്വഗ്രന്ഥസ്യ ചാതീവ വിസ്തരത്വാദിനാ തന്ത്രാഭിധാനം പൂര്വശ്രോതൃജനാഭിപ്രായാദേവ ബോദ്ധവ്യമ്; ഇദാനീന്തനശ്രോതൃപുരുഷാഭിപ്രായേണ തു സംസ്കര്തുഃ സംസ്കാരോ ജ്ഞേയഃ| ഉക്തം ച- “സങ്ക്ഷേപോക്തമതിഹന്തി വിസ്തരോക്തം ന ഗൃഹ്യതേ| സങ്ക്ഷേപവിസ്തരൌ ഹിത്വാ സംസ്കുര്യാച്ഛാസ്ത്രമാദിതഃ” ഇതി| പുരാണം ച പുനര്നവമിതി വിസ്താരസങ്ക്ഷേപാദിനാ പുനര്നവം കുരുതേ| ചരകസംസ്കാരാപൂര്ണതാം ദര്ശയന് ദൃഢബല ആഹ- തത്വിത്യാദി| തൃതീയോ ഭാഗസ്ത്രിഭാഗഃ| ത്രിഭാഗാസമ്പൂര്ണതാ ചേയമദൂരാന്തരതയോക്താ, തേന ദൃഢബലപ്രതിപാദിതൈകചത്വാരിംശദധ്യായാനാം ന സവിംശാധ്യായശതത്രിഭാഗതാ യുജ്യതേ ഇതി നോദ്ഭാവനീയമ്| ആത്മനഃ പഞ്ചനദപുരഭവത്വേന ശ്രേഷ്ഠപ്രദേശഭവത്വം ദര്ശയതി| ആത്മനഃ സംസ്കാരേ തന്ത്രാന്തരാനീതാര്ഥേന സംസ്കാരം ദര്ശയന്നാഹ- കൃത്വാ ബഹുഭ്യ ഇത്യാദി| തന്ത്രേഭ്യഃ സുശ്രുതവിദേഹാദിതന്ത്രേഭ്യഃ| വിശേഷസ്യ ചരകോക്താര്ഥാദതിരിക്തരൂപസ്യ ഉഞ്ഛശിലരൂപ ഉച്ചയോ വിശേഷോഞ്ഛശിലോച്ചയഃ; തമന്യതന്ത്രേഭ്യഃ കൃത്വാ സപ്തദശൌഷധാധ്യായസിദ്ധികല്പൈരിദമന്യൂനശബ്ദാര്ഥം തന്ത്രദോഷവിവര്ജിതം ഷഡ്വിംശത്തന്ത്രയുക്തിഭിര്ഭൂഷിതമപൂരയദൃഢബല ഇതി യോജനാ| തത്ര ഭൂമിപതിതാനാമണൂനാം ധാന്യാദിബീജാനാം ശോധന്യാ സംഹരണമുഞ്ഛഃ; പ്രവിരലസ്യ തു കണിശാദിരൂപതയാ പതിതസ്യ ചയനം ശിലഃ| ഏതേന തന്ത്രേഷു യത്സാരഭൂതം തച്ചരകാചാര്യൈഃ സങ്ഗൃഹീതം; മയാ തു ഉര്വരിതം പരിശിഷ്ടം കൃത്വാ പൂരിതമിതി ദര്ശയതി| അന്യൂനശബ്ദമന്യൂനാര്ഥം ചേതി അന്യൂനശബ്ദാര്ഥമ്| തന്ത്രദോഷാശ്ചതുര്ദശ “പുനരുക്തം ദുഷ്പ്രണീതസൂത്രസങ്ഗ്രഹമക്രമം” (വി.അ.൮) ഇത്യാദിനാ രോഗഭിഷഗ്ജിതീയോക്താസ്തൈര്വര്ജിതമ് | തന്ത്രയുക്തിഭിരിതി വക്ഷ്യമാണതന്ത്രയുക്തിഭിഃ| വിചിത്രാഭിരിതി വിചിത്രാര്ഥന്യായയുക്താഭിസ്തന്ത്രയുക്തിഭിഃ||൩൬-൪൦||-

Adhikarana 23 (41-44) · Śloka 45

തത്രാധികരണം യോഗോ ഹേത്വര്ഥോऽര്ഥഃ പദസ്യ ച||൪൧|| പ്രദേശോദ്ദേശനിര്ദേശവാക്യശേഷാഃ പ്രയോജനമ്| ഉപദേശാപദേശാതിദേശാര്ഥാപത്തിനിര്ണയാഃ||൪൨|| പ്രസങ്ഗൈകാന്തനൈകാന്താഃ സാപവര്ഗോ വിപര്യയഃ| പൂര്വപക്ഷവിധാനാനുമതവ്യാഖ്യാനസംശയാഃ||൪൩|| അതീതാനാഗതാവേക്ഷാസ്വസഞ്ജ്ഞോഹ്യസമുച്ചയാഃ| നിദര്ശനം നിര്വചനം സന്നിയോഗോ വികല്പനമ്||൪൪|| പ്രത്യുത്സാരസ്തഥോദ്ധാരഃ സമ്ഭവസ്തന്ത്രയുക്തയഃ|൪൫|

തന്ത്രയുക്തീരേവാഹ - തത്രേത്യാദി| അധികരണം നാമ യമര്ഥമധികൃത്യ പ്രവര്തതേ കര്താ; യഥാ “വിഘ്നഭൂതാ യദാ രോഗാ” (സൂ.അ.൧) ഇത്യാദി| അത്ര രോഗാദികമധികൃത്യായുര്വേദോ മഹര്ഷിഭിഃ കൃത ഇതി ‘രോഗാഃ’ ഇത്യധികരണമ്| യോഗോ നാമ യോജനാ വ്യസ്താനാം പദാനാമേകീകരണമ്| ഉദാഹരണം താവദ്യഥാ- പ്രതിജ്ഞാഹേതൂദാഹരണോപനയനിഗമനാനി; തത്ര പ്രതിജ്ഞാ- മാതൃജശ്ചായം ഗര്ഭഃ, ഹേതുഃ- മാതരമന്തരേണ ഗര്ഭാനുപപത്തേഃ, ദൃഷ്ടാന്തഃ- കൂടാഗാരഃ, ഉപനയഃ- യഥാ നാനാദ്രവ്യസമുദായാത് കൂടാഗാരസ്തഥാ ഗര്ഭനിര്വര്തനം, തസ്മാന്മാതൃജശ്ചായമിത്യേഷാം പ്രതിജ്ഞായോഗഃ; ഏവമന്യേऽപി യോഗാര്ഥാ വ്യാഖ്യേയാഃ| ഹേത്വര്ഥോ നാമയദന്യത്രാഭിഹിതമന്യത്രോപപദ്യതേ; യഥാ- “സമാനഗുണാഭ്യാസോ ഹി ധാതൂനാം വൃദ്ധികാരണമ്” (സൂ.അ.൧൨) ഇതി വാതമധികൃത്യോക്തം, തത്ര വാതസ്യേതി വക്തവ്യേ യദയം സമാനശബ്ദം ധാതൂനാമിതി കരോതി, തേന യഥാ വായോസ്തഥാ രസാദീനാമപി സമാനഗുണാഭ്യാസോ വൃദ്ധികാരണമിതി ഗമ്യതേ| പദാര്ഥോ നാമ പദസ്യ പദയോഃ പദാനാം വാऽര്ഥഃ പദാര്ഥഃ| തത്ര ദ്രവ്യമിതിപദേന ഖാദയശ്ചേതനാഷഷ്ഠാ ഉച്യന്തേ; പദയോരര്ഥോ നാമ യഥാ- ‘ആയുഷോ വേദ’ ഇതി പദയോരായുര്ബോധകം തന്ത്രമിത്യര്ഥഃ; ഏവം പദാനാമപ്യര്ഥ ഉദാഹാര്യഃ| പ്രദേശോ നാമ യദ്ബഹുത്വാദര്ഥസ്യ കാര്ത്സ്ന്യേനാഭിധാതുമശക്യമേകദേശേനാഭിധീയതേ; യഥാ- “അനുപാനൈകദേശോऽയമുക്തഃ പ്രായോപയോഗികഃ’ (സൂ.അ.൨൭) ഇത്യാദി| ഉദ്ദേശോ നാമ സങ്ക്ഷേപാഭിധാനം; യഥാ- “ഹേതുലിങ്ഗൌഷധജ്ഞാനം” (സൂ.അ.൧), അനേന സര്വായുര്വേദാഭിധേയോദ്ദേശഃ| നിര്ദേശോ നാമ സങ്ഖ്യേയോക്തസ്യ വിവരണം; യഥാ- ഹേതുലിങ്ഗൌഷധസ്യ പുനഃ പ്രപഞ്ചനം “സര്വദാ സര്വഭാവാനാം” ഇത്യാദിനാ “ഇത്യുക്തം കാരണം”(സൂ.അ.൧) ഇത്യന്തേന കാരണപ്രപഞ്ചനമിത്യാദി| വാക്യശേഷോ നാമ യല്ലാഘവാര്ഥമാചാര്യേണ വാക്യേഷു പദമകൃതം ഗമ്യമാനതയാ പൂര്യതേ; യഥാ “പ്രവൃത്തിര്ഹേതുഭാവാനാം” (സൂ.അ.൧൬) ഇത്യത്ര ‘അസ്തി’ ഇതി പദം പൂര്യതേ, തഥാ “ജാങ്ഗലജൈ രസൈഃ” ഇത്യത്ര മാംസശബ്ദഃ പൂര്യതേ| വാക്യേഷു ചൈത ഏവ പദാഃ ശേഷാഃ ക്രിയന്തേ, യേऽനിവേശിതാ അപി പ്രതീയന്തേ| പ്രയോജനം നാമ യദര്ഥം കാമയമാനഃ പ്രവര്തതേ; യഥാ- “ധാതുസാമ്യക്രിയാ ചോക്താ തന്ത്രസ്യാസ്യ പ്രയോജനമ്” (സൂ.അ.൧)| ഉപദേശോ നാമാപ്താനുശാസനം; യഥാ- “സ്നേഹമഗ്രേ പ്രയുഞ്ജീത തതഃ സ്വേദമനന്തരമ്” (സൂ.അ.൧൩) ഇത്യാദി| അപദേശോ നാമ യത്പ്രതിജ്ഞാതാര്ഥസാധനായ ഹേതുവചനം; യഥാ- “വാതാജ്ജലം ജലാദ്ദേശം ദേശാത് കാലം സ്വഭാവതഃ| വിദ്യാദ്ദുഷ്പരിഹാര്യത്വാത്” (വി.അ.൩) ഇത്യാദി, തത്ര പ്രതിജ്ഞാതാര്ഥസ്യ ഹേതുവചനം- ദുഷ്പരിഹാര്യത്വാദിതി| അതിദേശോ നാമ യത്കിഞ്ചിദേവ പ്രകാശ്യാര്ഥമനുക്താര്ഥസാധനായൈവ ഏവമന്യദപി പ്രത്യേതവ്യമിതി പരിഭാഷ്യതേ; യഥാ- “യച്ചാന്യദപി കിഞ്ചിത് സ്യാദനുക്തമിഹ പൂജിതമ്| വൃതം തദപി ചാത്രേയഃ സദൈവാഭ്യനുമന്യതേ” (സൂ.അ.൮) ഇതി| അര്ഥാപത്തിര്നാമ യദകിര്തിതമര്ഥാദാപദ്യതേ സാऽര്ഥാപത്തിഃ; യഥാ- നക്തം ദധിഭോജനനിഷേധഃ, അര്ഥാദ്ദിവാ ഭുഞ്ജീതേത്യാപദ്യതേ| നിര്ണയോ നാമ വിചാരിതസ്യാര്ഥസ്യ വ്യവസ്ഥാപനം; യഥാ- ചതുഷ്പദഭേഷജത്വാദി വിചാരം കൃത്വാऽഭിധീയതേ- “യദുക്തം ഷോഡശകലം പൂര്വാധ്യായേ ഭേഷജം തദ്യുക്തിയുക്തമലമാരോഗ്യായ” (സൂ.അ.൧൦) ഇതി| പ്രസങ്ഗോ നാമ പൂര്വാഭിഹിതസ്യാര്ഥസ്യ പ്രകരണാഗതത്വാദിനാ പുനരഭിധാനം; യഥാ- “തത്രാതിപ്രഭാവതാം ദൃശ്യാനാതിമാത്രദര്ശനമതിയോഗഃ” (സൂ.അ.൧൧) ഏവമാദ്യഭിധായ, പുനഃ “അത്യുഗ്രശബ്ദശ്രവണാച്ഛ്രവണാത് സര്വശോ ന ച” (ശാ.അ.൧) ഇത്യാദിനാ പൂര്വോക്ത ഏവാര്ഥോऽഭിധീയതേ| ഏകാന്തോ നാമ യദവധാരണേനോച്യതേ; യഥാ- നിജഃ ശരീരദോഷോത്ഥഃ, ത്രിവൃദ്വിരേചയതീത്യാദി| അനൈകാന്തോ നാമ അന്യതരപക്ഷാനവധാരണം, യഥാ- “യേ ഹ്യാതുരാഃ കേവലാദ്ഭേഷജാദൃതേ മ്രിയന്തേ, ന ച തേ സര്വ ഏവ ഭേഷജോപപന്നാഃ സമുത്തിഷ്ഠേരന്” (സൂ.അ.൧൦) ഇത്യാദി| അപവര്ഗോ നാമ സാകല്യേനോദ്ദിഷ്ടസ്യൈകദേശാപകര്ഷണം; യഥാ- “ന പര്യുഷിതാന്നമാദദീതാന്യത്ര മാംസഹരിതകശുഷ്കശാകഫലഭക്ഷ്യേഭ്യഃ” (സൂ.അ.൮) ഇതി| അത്ര ഹി സാമാന്യേന പര്യുഷിതഭക്ഷണനിഷേധം കൃത്വാ മാംസാദേഃ പര്യുഷിതസ്യാപി ഭക്ഷണമപകൃഷ്യ വിധീയതേ| വിപര്യയോ നാമ അപകൃഷ്ടാത് പ്രതീപോദാഹരണം; യഥാ- “നിദാനോക്താന്യസ്യ നോപശേരതേ വിപരീതാനി ചോപശേരതേ” (നി.അ.൩) ഇതി| പൂര്വപക്ഷോ നാമ പ്രതിജ്ഞാതാര്ഥസന്ദൂഷകം വാക്യം; യഥാ- “മത്സ്യാന്ന പയസാऽഭ്യവഹരേത്” ഇതി പ്രതിജ്ഞാതസ്യാര്ഥസ്യ “സര്വാനേവ മത്സ്യാന്ന പയസാऽഭ്യവഹരേദന്യത്ര ചിലിചിമാത്” (സൂ.അ.൨൬) ഇതി| വിധാനം നാമ സൂത്രകാരശ്ച വിധായ വര്ണയതി; യഥാ- “മലായനാനി ബാധ്യന്തേ ദുഷ്ടൈര്മാത്രാധികൈര്മലൈഃ” ഇത്യത്ര ദുഷ്ടിശബ്ദേന മലാനാം ഹീനത്വമധികത്വമാചാര്യഗൃഹീതമാചാര്യോ വര്ണയതി- “മലവൃദ്ധിം ഗുരുതയാ ലാഘവാന്മലസങ്ക്ഷയമ്| മലായനാനാം ബുധ്യേത സങ്ഗോത്സര്ഗാദതീവ ച” (സൂ.അ.൭) ഇതി; കേചിത്തു പ്രകരണാനുപൂര്വ്യാऽര്ഥാഭിധാനം വിധാനമാഹുഃ, യഥാ- രസരുധിരമാംസമേദോസ്ഥിമജ്ജശുക്രാണാമുത്പാദക്രമാനുരോധേനാഭിധാനമ്| അനുമതം നാമ ഏകീയമതസ്യാനിവാരണേനാനുമനനം; യഥാ- “ഗര്ഭശല്യസ്യ ജരായുഃപ്രപാതനം കര്മ സംശമനമിത്യേകേ” (ശാ.അ.൮) ഇത്യാദ്യേകീയമതം പ്രതിപാദ്യാപ്രതിഷേധാദനുമന്യതേ| വ്യാഖ്യാനം നാമ യത് സര്വബുദ്ധ്യവിഷയം വ്യാക്രിയതേ, യഥാ- “പ്രഥമേ മാസി സമ്മൂര്ഛിതഃ സര്വധാതുകലുഷീകൃതഃ ഖേടഭൂതോ ഭവത്യവ്യക്തവിഗ്രഹഃ” (ശാ.അ.൪) ഇത്യാദിനാऽസ്മദാദ്യവിദിതാര്ഥവ്യാകരണമ്| സംശയോ നാമ വിശേഷാകാങ്ക്ഷാനിര്ധാരിതോഭയവിഷയജ്ഞാനം, യഥാ- “മാതരം പിതരം ചൈകേ മന്യന്തേ ജന്മകാരണമ്| സ്വഭാവം പരനിര്മാണം യദൃച്ഛാം ചാപരേ ജനാഃ||” (സൂ.അ.൧൧) ഇത്യാദിനോക്തഃ സംശയഃ| അതീതാവേക്ഷണം നാമ യദതീതമേവോച്യതേ; യഥാ- “സാ കുടീ തച്ച ശയനം ജ്വരം സംശമയത്യപി” (ചി.അ.൩) ഇത്യത്ര സ്വേദാധ്യായവിഹിതകുട്യാദികമതീതമവേക്ഷതേ അനാഗതാവേക്ഷണം നാമ യദനാഗതം വിധിം പ്രമാണികൃത്യാര്ഥസാധനം; യഥാ- “അഥവാ തിക്തസര്പിഷഃ” ഇത്യാദ്യനാഗതാവേക്ഷണേനോച്യതേ| സ്വസഞ്ജ്ഞാ നാമ യാ തന്ത്രകാരൈര്വ്യവഹാരാര്ഥം സഞ്ജ്ഞാ ക്രിയതേ; യഥാ- ജേന്താകഹോലാകാദികാ സഞ്ജ്ഞാ| ഊഹ്യം നാമ യദനിബദ്ധം ഗ്രന്ഥേ പ്രജ്ഞയാ തര്ക്യത്വേനോപദിശ്യതേ; യഥാ- “പരിസങ്ഖ്യാതമപി യദ്യദ് ദ്രവ്യമയൌഗികം മന്യേത തത്തദപകര്ഷയേത്” (വി.അ.൮) ഇതി| സമുച്ചയോ നാമ യദിദം ചേദം ചേതി കൃത്വാ വിധീയതേ; യഥാ- ‘വര്ണശ്ച സ്വരശ്ച’ (ഇ.അ.൧) ഇത്യാദി| നിദര്ശനം നാമ- മൂര്ഖവിദുഷാം ബുദ്ധിസാമ്യവിഷയോ ദൃഷ്ടാന്തഃ; യഥാ- “വിജ്ഞാതമമൃതം യഥാ” (സൂ.അ.൧) ഇത്യാദി| നിര്വചനം നാമ പണ്ഡിതബുദ്ധിഗമ്യോ ദൃഷ്ടാന്തഃ; യഥാ- “ജ്ഞായതേ നിത്യഗസ്യേവ കാലസ്യാത്യയകാരണമ്” (സൂ.അ.൧൬) ഇതി| നിദര്ശനനിര്വചനയോരയം വിശേഷഃ- യന്നിദര്ശനം മൂര്ഖവിദുഷാം ബുദ്ധിസാമാന്യവിഷയം, നിര്വചനം തു പണ്ഡിതബുദ്ധിവേദ്യമേവ; കിംവാ നിര്വചനം നിരുക്തിഃ- യഥാ- “വിവിധം സര്പതി യതോ വിസര്പസ്തേന സഞ്ജ്ഞിതഃ” (ചി.അ.൨൧) ഇത്യാദി| നിയോഗോ നാമ അവശ്യാനുഷ്ഠേയതയാ വിധാനം; യഥാ- “ന ത്വയാ സ്വേദമൂര്ച്ഛാപരീതേനാപി പിണ്ഡികൈഷാ വിമോക്തവ്യാ” (സൂ.അ.൧൪) ഇത്യാദി| വികല്പഃ പാക്ഷികാഭിധാനം; യഥാ- “സാരോദകം വാऽഥ കുശോദകം വാ” (ചി.അ.൬) ഇത്യാദി| പ്രത്യുത്സാരോ നാമ ഉപപത്ത്യാ പരമതനിവാരണം; യഥാ വാര്യോവിദഃ പ്രാഹ- “രസജാനി തു ഭൂതാനി രജസാ വ്യാധയഃ സ്മൃതാഃ” (സൂ.അ.൨൫) ഇത്യാദി, ഹിരണ്യാക്ഷോ നിഷേധയതി- “ന ഹ്യാത്മാ രജസഃ സ്മൃതഃ” ഇത്യാദി| ഉദ്ധാരോ നാമ പരപക്ഷദൂഷണം കൃത്വാ സ്വപക്ഷോദ്ധരണം; യഥാ- “യേഷാമേവ ഹി ഭാവാനാം സമ്പത് സഞ്ജനയേന്നരമ്| തേഷാമേവ ഹി ഭാവാനാം വിപദ്വ്യാധീനുദീരയേത്” (സൂ.അ.൨൫) ഇത്യാദിനാ സ്വപക്ഷോദ്ധരണമ്| സമ്ഭവോ നാമ യദ്യസ്മിന്നുപപദ്യതേ സ തസ്യ സമ്ഭവഃ; യഥാ- മുഖേ പിപ്ലുവ്യങ്ഗനീലികാദയഃ സമ്ഭവന്തീത്യാദി| ഇത്യേതാഃ ഷട്ത്രിംശത്തന്ത്രയുക്തയോ വ്യാഹൃതാഃ| ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രേണ ത്വന്യാശ്ചതസ്രസ്തന്ത്രയുക്തയഃ പരിപ്രശ്ന-വ്യാകരണ-വ്യുത്ക്രാന്താഭിധാന-ഹേത്വാഖ്യാ വ്യാഹൃതാഃ; താശ്ച തന്ത്രേऽപഠിതത്വാദേതാ സ്വേവാന്തര്ഭാവനീയാഃ| തത്ര പരിപ്രശ്ന ഉദ്ദേശേऽന്തര്ഭവതി, വ്യാകരണം തു വ്യാഖ്യാനേ, വ്യുത്ക്രാന്താഭിധാനം നിര്ദേശപ്രഭേദഃ, ഹേതുശബ്ദേന യാനി പ്രത്യക്ഷാദീനി പ്രമാണാന്യുക്താനി താനി ഹേതാവന്തര്ഭവന്തി| വ്യാഖ്യാ പഞ്ചദശപ്രകാരാ, സപ്തവിധാ കല്പനാ, ഏകവിംശതിരര്ഥാശ്രയാഃ, സപ്തദശ താച്ഛീല്യാനി, ചതുര്ദശ ച തന്ത്രദോഷാ ഭവന്തി, തദുത്തരതന്ത്രേ പ്രതിപാദിതത്വാന്നേഹ വിലിഖിതാ ആചാര്യേണ (?)||൪൧-൪൪||-

Adhikarana 24 (45) · Śloka 46

തന്ത്രേ സമാസവ്യാസോക്തേ ഭവന്ത്യേതാ ഹി കൃത്സ്നശഃ||൪൫|| ഏകദേശേന ദൃശ്യന്തേ സമാസാഭിഹിതേ തഥാ|൪൬|

സമ്പ്രതി തന്ത്രയുക്തീരുദ്ദിശ്യ താസാം തന്ത്രേ ഏവാനുസരണമാഹ- തന്ത്രേ സമാസവ്യാസോക്തേ ഇത്യാദി| സമാസാഭിഹിതേ ഇത്യനേന അതിസങ്ക്ഷിപ്തേ തന്ത്രേ നാവശ്യം സര്വാസ്തന്ത്രയുക്തയോ ഭവന്തീതി ദര്ശയതി, കിംവാ സമാസാഭിഹിതേ ഏകദേശേന ദൃശ്യന്തേ ഇതി സമ്ബന്ധഃ||൪൫||-

Adhikarana 25 (46) · Śloka 47

യഥാऽമ്ബുജവനസ്യാര്കഃ പ്രദീപോ വേശ്മനോ യഥാ||൪൬|| പ്രബോധനപ്രകാശാര്ഥാസ്തഥാ തന്ത്രസ്യ യുക്തയഃ|൪൭|

തന്ത്രയുക്തീനാം കാര്യം ദൃഷ്ടാന്തേന ദര്ശയന്നാഹ- യഥേത്യാദി| യഥാऽമ്ബുജവനസ്യ സങ്കുചിതസ്യ വിസ്താരകോऽര്കസ്തഥാ തന്ത്രേ സങ്കുചിതസ്യാര്ഥപ്രദേശസ്യ വിസ്താരകാസ്തന്ത്രയുക്തയഃ; പ്രവോധനാദ്വിസ്താരകാ ഭവന്തീത്യര്കദൃഷ്ടാന്തേന ദര്ശയതി; ദീപദൃഷ്ടാന്തേന തു യഥാ ദീപഃ സന്തമേവ തമസാ പിഹിതം പ്രകാശയതി തഥാ ഹേത്വാദികാസ്തന്ത്രയുക്തയഃ സന്തമര്ഥം ഗൂഢം പ്രകാശയന്തീതി ദര്ശയതി| ഏതദേവാര്ഥദ്വയം തന്ത്രയുക്തീനാം സമ്പാദ്യമഭിപ്രേത്യോക്തം പ്രബോധനപ്രകാശാര്ഥാ ഇതി||൪൬||-

Adhikarana 26 (47-48) · Śloka 48

ഏകസ്മിന്നപി യസ്യേഹ ശാസ്ത്രേ ലബ്ധാസ്പദാ മതിഃ||൪൭|| സ ശാസ്ത്രമന്യദപ്യാശു യുക്തിജ്ഞത്വാത് പ്രബുധ്യതേ| അധീയാനോऽപി ശാസ്ത്രാണി തന്ത്രയുക്ത്യാ വിനാ ഭിഷക്| നാധിഗച്ഛതി ശാസ്ത്രാര്ഥാനര്ഥാന് ഭാഗ്യക്ഷയേ യഥാ||൪൮||

സമ്യക്ശാസ്ത്രാഭ്യാസഫലമാഹ- ഏകസ്മിന്നപീത്യാദി||൪൭-൪൮||

Adhikarana 27 (49-50) · Śloka 50

ദുര്ഗൃഹീതം ക്ഷിണോത്യേവ ശാസ്ത്രം ശസ്ത്രമിവാബുധമ്| സുഗൃഹീതം തദേവ ജ്ഞം ശാസ്ത്രം ശസ്ത്രം ച രക്ഷതി||൪൯|| (തസ്മാദേതാഃ പ്രവക്ഷ്യന്തേ വിസ്തരേണോത്തരേ പുനഃ| തത്ത്വജ്ഞാനാര്ഥമസ്യൈവ തന്ത്രസ്യ ഗുണദോഷതഃ)||൫൦||

ശാസ്ത്രേ ദുര്ജ്ഞാനസമ്യക്ജ്ഞാനയോര്ദോഷഗുണാനാഹ- ദുര്ഗൃഹീതമിത്യാദി| ദുര്ഗൃഹീതം ശസ്ത്രം യഥാऽऽത്മന ഏവ കരച്ഛേദാദികമാപാദയതി, തഥാ ദുര്ഗൃഹീതം ശാസ്ത്രം മിഥ്യാഭേഷജപ്രയോഗാദാത്മനോऽപി വ്യാപദമാവഹതി, യഥാ വാ ശസ്ത്രം സുഗൃഹീതം തസ്കരാദിഭ്യോ രക്ഷാം കരോതി, തഥാ സുഗൃഹീതം ശാസ്ത്രമാത്മന ആതുരസ്യ ച രക്ഷാമാപാദയതീതി| തസ്മാദേതാ ഇത്യാദികം ശ്ലോകമുത്തരേ തന്ത്രേ തന്ത്രേയുക്തിവ്യാകരണേ പ്രതിപാദകം പഠന്തി, തം ചാനാര്ഷം വൃദ്ധാ വദന്തി, അഗ്നിവേശതന്ത്രേ ഉത്തരതന്ത്രാസ്യൈവാനാര്ഷത്വാത്||൪൯-൫൦||

Adhikarana 28 (51) · Śloka 51

ഇദമഖിലമധീത്യ സമ്യഗര്ഥാന് വിമൃശതി യോऽവിമനാഃ പ്രയോഗനിത്യഃ| സ മനുജസുഖജീവിതപ്രദാതാ ഭവതി ധൃതിസ്മൃതിബുദ്ധിധര്മവൃദ്ധഃ||൫൧||

തന്ത്രാധ്യയനഫലമാഹ- ഇദമഖിലമിത്യാദി| അവിമനാ ഇതി തന്ത്രാര്ഥാവിചലിതമനാഃ| പ്രയോഗനിത്യ ഇതി നിത്യം ചികിത്സാ കര്തവ്യതയാ യസ്യ സഃ| സുഖസ്യ ജീവിതസ്യ ച പ്രദാതാ; കിംവാ സുകാരൂപസ്യ ജീവിതസ്യ പ്രദാതാ സുഖജീവിതപ്രദാതാ| ധൃത്യാദീതി ഉപചിതാ ധൃതിസ്മൃതിബുദ്ധിധര്മാ യസ്യ സ ധൃതിസ്മൃതിബുദ്ധിധര്മവൃദ്ധഃ||൫൧||

Adhikarana 29 (52-55) · Śloka 55

(യസ്യ ദ്വാദശസാഹസ്രീ ഹൃദി തിഷ്ഠതി സംഹിതാ| സോऽര്ഥജ്ഞഃ സ വിചാരജ്ഞശ്ചികിത്സാകുശലശ്ച സഃ||൫൨|| രോഗാംസ്തേഷാം ചികിത്സാം ച സ കിമര്ഥം ന ബുധ്യതേ| ചികിത്സാ വഹ്നിവേശസ്യ സുസ്ഥാതുരഹിതം പ്രതി||൫൩|| യദിഹാസ്തി തദന്യത്ര യന്നേഹാസ്തി ന തത്ക്വചിത്| അഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ||൫൪|| സിദ്ധിസ്ഥാനേऽഷ്ടമേ പ്രാപ്തേ തസ്മിന് ദൃഢബലേന തു| സിദ്ധിസ്ഥാനം സ്വസിദ്ധ്യര്ഥം സമാസേന സമാപിതമ്)||൫൫||

യസ്യ ദ്വാദശസാഹസ്രീത്യാദിശ്ലോകത്രയം കേചിത് പഠന്തി; തച്ചാപ്രസ്തുതമിതി||൫൨-൫൫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ സിദ്ധിസ്ഥാനേ ഉത്തരബസ്തിസിദ്ധിര്നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ||൧൨|| ഇതി ചരകസംഹിതായാം അഷ്ടമം സിദ്ധിസ്ഥാനം സമ്പൂര്ണമ്| സമാപ്തേയം ചരകസംഹിതാ|

ഗൌഡാധിനാഥരസവത്യധികാരിപാത്രനാരായണസ്യ തനയഃ സുനയോऽന്തരങ്ഗാത്| ഭാനോരനു പ്രഥിതലോധ്ര്രവലീകുലീനഃ ശ്രീചക്രപാണിരിഹ കര്തൃപദാധികാരീ|| ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം സിദ്ധിസ്ഥാനേ ഉത്തരബസ്തിസിദ്ധിര്നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ||൧൨||