6. vamanavirēcanavyāpatsiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વમનવિરેચનવ્યાપત્સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

વ્યાપત્સિદ્ધ્યભિધાનપ્રસઙ્ગાદ્વમનવિરેચનયોરપિ વ્યાપત્સિદ્ધિરુચ્યતે, બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિસ્તુ વમનવિરેચનપૂર્વકત્વાદ્બસ્તેઃ પશ્ચાદભિધીયતે; તેન બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધ્યભિધાનેન બસ્તેરિહ કર્મભ્યઃ પ્રાધાન્યમપિ દ્યોતિતં; બસ્તિપ્રાધાન્યં “તસ્માચ્ચિકિત્સાર્ધમિતિ બ્રુવન્તિ સર્વાં ચિકિત્સામપિ બસ્તિમેકે” (સિ.અ.૧) ઇત્યનેનોક્તમ્| અત્ર ચાનાગતવ્યાપચ્ચિકિત્સાર્થત્વાદ્વમનવિરેચનયોઃ સમ્યગ્વિધ્યભિધાનં તેન નોત્સૂત્રતા વમનવિરેચનવિધ્યભિધાનસ્ય||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

અથ શોધનયોઃ સમ્યગ્વિધિમૂર્ધ્વાનુલોમયોઃ| અસમ્યક્કૃતયોશ્ચૈવ દોષાન્ વક્ષ્યામિ સૌષધાન્||૩||

અથેત્યાદૌ સમ્યગિતિ વિધિવિશેષણમ્| ઊર્ધ્વાનુલોમયોરિતિ વમનવિરેચનયોઃ| દોષાનિતિ વ્યાપદઃ| શોધનયોશ્ચ વિધિર્યદ્યપિ કલ્પનાસિદ્ધ્યુપકલ્પનીયાદૌ તત્ર તત્રાભિહિતઃ, તથાઽપ્યનુક્તવિશેષપ્રતિપાદનાર્થમભિધાનં, તત્પ્રસઙ્ગાચ્ચ તત્રાપ્યુક્તોઽર્થ ઉચ્યતે, સર્વથાઽનુક્તાભિધાનં ‘નાતિસ્નિગ્ધાન્ વિરેચયેત્’ ઇત્યાદિ જ્ઞેયમ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અત્યુષ્ણવર્ષશીતા હિ ગ્રીષ્મવર્ષાહિમાગમાઃ| તદન્તરે પ્રાવૃડાદ્યાસ્તેષાં સાધારણાસ્ત્રયઃ||૪||

ઔત્સર્ગિકં સંશોધનયોગ્યં કાલં દર્શયન્નાહ- અત્યુષ્ણેત્યાદિ| અત્યુષ્ણેત્યાદિ ગ્રીષ્માદિષુ યથાસઙ્ખ્યં જ્ઞેયમ્| તદન્તરે ઇતિ ગ્રીષ્માદીનાં મધ્યે| પ્રાવૃડાદ્યા ઇતિ પ્રાવૃટ્શરદ્વસન્તાઃ| તેષાં સાધારણા ઇતિ ઉષ્ણવર્ષશીતાનાં સાધારણાઃ; અનુદ્ભૂતોષ્ણવર્ષશીતા ઇતિ યાવત્||૪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

પ્રાવૃટ્ શુચિનભૌ જ્ઞેયૌ શરદૂર્જસહૌ પુનઃ| તપસ્યશ્ચ મધુશ્ચૈવ વસન્તઃ શોધનં પ્રતિ||૫|| એતાનૃતૂન્ વિકલ્પ્યૈવં દદ્યાત્ સંશોધનં ભિષક્| સ્વસ્થવૃત્તમભિપ્રેત્ય વ્યાધૌ વ્યાધિવશેન તુ||૬||

પ્રાવૃડાદીન્ માસવિભાગેન દર્શયન્નાહ- પ્રાવૃટ્ શુચિનભાવિત્યાદિ| શુચિનભૌ આષાઢશ્રાવણૌ| ઊર્જસહૌ કાર્તિકમાર્ગશીર્ષૌ| તપસ્યઃ ફાલ્ગુનઃ| મધુ ચૈત્રઃ| શોધનં પ્રતીતિ શોધને કર્તવ્યેઽયં યથોક્તઃ પ્રાવૃડાદિઋતુવિભાગો ભવતિ; સ્વસ્થવૃત્તૌ રસોત્પત્તૌ વા તસ્યાશિતીયોક્ત એવ વર્ષાશરદ્ધેમન્તશિશિરવસન્તગ્રીષ્મરૂપઃ ઋતુક્રમો ભવતિ| એતાનૃતૂનિતિ પ્રાવૃડાદીનૃતૂન્| વિકલ્પ્યૈવમિતિ યથોક્તમાસવિભાગેન વ્યવસ્થાપ્ય સંશોધનં દદ્યાત્| એતદુક્તસંશોધનાઙ્ગર્તુક્રમવિભાગેનૈવ ચરકસંસ્કારઽપિ નવેગાન્ધારણીયે “માધવપ્રથમે માસિ” (સૂ.અ.૭) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન ચૈત્રશ્રાવણાગ્રહાયણેષુ વમનાદિસંશોધનમુક્તં, તથા રોગભિષગ્જિતીયે (વિ.અ.૮) ચ શિશિરં પરિત્યજ્ય પ્રાવૃડાદિનૈવ ઋતુક્રમઃ સંશોધનાઙ્ગતયોક્તઃ; તેન, રસબલોત્પાદચિન્તાયાં સ્વસ્થવૃત્તાનુષ્ઠાનેષુ ચ શિશિરાદિક્રમો ભવતિ, સંશોધનવ્યવસ્થાયાં તુ પ્રાવૃડાદિરિતિ પ્રાવૃડાદિક્રમોઽયં સંશોધનાનુકૂલતયાઽઽચાર્યેણ કલ્પિતો ન પારમાર્થિકઃ| યે તુ, પ્રાવૃડાદિક્રમં ગઙ્ગાયા દક્ષિણે કૂલે, ઉત્તરેઽપિ શિશિરાદિક્રમં વદન્તિ, તન્મતે ‘શોધનં પ્રતિ’ ઇતિ ગ્રન્થોઽનુપપન્નઃ; તેન, “ભૂયો વર્ષતિ પર્જન્યો ગઙ્ગાયા દક્ષિણે જલમ્| તેન વર્ષાપ્રાવૃડાખ્યૌ ઋતૂ તેષાં પ્રકલ્પિતૌ ” ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન યદિ નામ દેશભેદેનાપિ ઋતુક્રમઃ પારમાર્થિકોઽભિધીયતે, તથાઽપિ નાસાવાચાર્યસ્યેહાભિમતઃ, પ્રપઞ્ચિતશ્ચાયમર્થઃ સૂત્રસ્થાન એવ| અયં ચ શોધનકાલોપદેશોઽનાત્યયિકે વ્યાધૌ જ્ઞેયઃ, આત્યયિકે તુ ઊષ્માદિપ્રતિકારં કૃત્વા અત્યુષ્ણેઽપિ કાલે સંશોધનપ્રવૃત્તિર્ભવત્યેવ, ઉક્તો હ્યયમર્થો રોગભિષગ્જિતીયે- “આત્યયિકે તુ પુનઃ કર્મણિ કામમૃતું વિકલ્પ્ય કૃત્રિમગુણોપધાનેન” (વિ.અ.૮) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન||૫-૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

કર્મણાં વમનાદીનામન્તરેષ્વન્તરેષુ ચ| સ્નેહસ્વેદૌ પ્રયુઞ્જીત સ્નેહં ચાન્તે પ્રયોજયેત્||૭||

કર્મણામિત્યાદૌ અન્તરેષ્વિતિ વમનાનન્તરં વિરેચને કર્તવ્યે વિરેચનાનન્તરં વા બસ્તૌ કર્તવ્યે સ્નેહસ્વેદૌ યથોક્તવિધાનેન પુનઃ કર્તવ્યૌ, ન સકૃત્પ્રયુક્તેનૈવ સ્નેહસ્વેદેન પઞ્ચકર્માણિ કર્તવ્યાનીત્યર્થઃ| સ્નેહં ચાન્તે પ્રયોજયેદિતિ સંશોધનકર્મપરિસમાપ્તૌ સંશોધનજનિતગ્લાનિપરિહારાર્થં સંશમનીયસ્નેહં પ્રયોજયેદિત્યર્થઃ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

વિસર્પપિડકાશોફકામલાપાણ્ડુરોગિણઃ | અભિઘાતવિષાર્તાંશ્ચ નાતિસ્નિગ્ધાન્ વિરેચયેત્||૮||

નાતિસ્નિગ્ધાનિતિ અનતિસ્નિગ્ધકાયાન્ નરાન્||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

નાતિસ્નિગ્ધશરીરાય દદ્યાત્ સ્નેહવિરેચનમ્| સ્નેહોત્ક્લિષ્ટશરીરાય રૂક્ષં દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૯||

અવશ્યકર્તવ્યે વિરેચને સતિ અતિસ્નિગ્ધાસ્નિગ્ધયોઃ સમ્યગ્યોગકારકં વિરેચનં દર્શયન્નાહ- નાતીત્યાદિ| સ્નેહવિરેચનમિતિ સ્નિગ્ધં વિરેચનમિત્યર્થઃ| અનતિસ્નિગ્ધે સ્નેહવિરેચનમનતિસ્નિગ્ધત્વેન ક્રિયમાણવિરેચનાયોગપ્રતિષેધાર્થમ્; અતિસ્નિગ્ધસ્ય સ્નેહવિરેચનં સ્નેહનપ્રકર્ષાદતિવેગં ગચ્છન્ પ્રચલિતાનપિ દોષાન્ નિહન્તું ન શક્નોતિ, દોષાસ્તુ તેન વિરેચનેન સ્વસ્થાનાત્ પ્રચ્યાવિતા ભૂયઃસ્રોતઃસુ લીયન્તે, તત્પ્રતિષેધાર્થં રૂક્ષં વિરેચનં સમ્યગ્યોગકારકં દદ્યાદિત્યયમાશયઃ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

સ્નેહસ્વેદોપપન્નેન જીર્ણે માત્રાવદૌષધમ્| એકાગ્રમનસા પીતં સમ્યગ્યોગાય કલ્પતે||૧૦||

સમ્યગ્યોગકારિકાં સંશોધનસામગ્રીમાહ- સ્નેહસ્વેદોપપન્નેનેત્યાદિ| માત્રાવદિતિ ‘અલ્પમાત્રં મહાવેગં’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણમલ્પમાત્રાવત્ત્વં જ્ઞેયમ્| એકાગ્રમનસેતિ સંશોધનૈકચિત્તેન, કામાદિવ્યગ્રમનસો હિ વેગવિઘાતાદયોગઃ સ્યાત્||૧૦||

Adhikarana 9 (11-13) · Śloka 13

સ્નિગ્ધાત્ પાત્રાદ્યથા તોયમયત્નેન પ્રણુદ્યતે| કફાદયઃ પ્રણુદ્યન્તે સ્નિગ્ધાદ્દેહાત્તથૌષધૈઃ||૧૧|| આર્દ્રં કાષ્ઠં યથા વહ્નિર્વિષ્યન્દયતિ સર્વતઃ| તથા સ્નિગ્ધસ્ય વૈ દોષાન્ સ્વેદો વિષ્યન્દયેત્ સ્થિરાન્||૧૨|| ક્લિષ્ટં વાસો યથોત્ક્લેશ્ય મલઃ સંશોધ્યતેઽમ્ભસા| સ્નેહસ્વેદૈસ્તથોત્ક્લેશ્ય શોધ્યતે શોધનૈર્મલઃ ||૧૩||

સ્નેહસ્વેદયોઃ ફલં ‘સ્નિગ્ધાત્ પાત્રાત્’ ઇત્યાદિના ભૂરિદૃષ્ટાન્તેન દર્શયન્ સ્નેહસ્વેદયોરવશ્યકર્તવ્યતાં સૂચયતિ| અયત્નેનેતિ અલ્પાયાસેન| પ્રણુદ્યન્તે ઇતિ આકૃષ્યન્તે| વિષ્યન્દયતિ સર્વત ઇતિ સર્વતઃ સ્થિતં દ્રવમાકર્ષતિ| અગ્નિદૃષ્ટાન્તેન સ્નિગ્ધગાત્રસ્ય સમ્યગ્દોષહરણમુચ્યતે, તૃતીયદૃષ્ટાન્તેન તુ સ્નેહસ્વેદયોર્મિલિતયોઃ ફલમુચ્યતે| ક્લિષ્ટમિતિ મ્લાનમ્| ઉત્ક્લેશ્યેતિ ક્ષારાગ્નિસમ્બન્ધાત્ સમુત્ક્લેશ્ય||૧૧-૧૩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

અજીર્ણે વર્ધતે ગ્લાનિર્વિબન્ધશ્ચાપિ જાયતે| પીતં સંશોધનં ચૈવ વિપરીતં પ્રવર્તતે||૧૪||

શોધનસમ્યગ્યોગસામગ્ર્યભિધાને પ્રોક્તસ્નેહસ્વેદયોઃ ફલમભિધાય, ક્રમાગતસ્ય જીર્ણે પીતમિત્યસ્ય વિપર્યયે દોષમાહ- અજીર્ણે વર્ધતે ગ્લાનિરિતિ; અજીર્ણાવસ્થાયાં પીતે શોધને સતિ ગ્લાનિર્મહતી ભવતિ| વિપરીતં પ્રવર્તતે ઇતિ વમનમધો યાતિ, વિરેચનં ચોર્ધ્વં યાતિ||૧૪||

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16

અલ્પમાત્રં મહાવેગં બહુદોષહરં સુખમ્| લઘુપાકં સુખાસ્વાદં પ્રીણનં વ્યાધિનાશનમ્||૧૫|| અવિકારિ ચ વ્યાપત્તૌ નાતિગ્લાનિકરં ચ યત્| ગન્ધવર્ણરસોપેતં વિદ્યાન્માત્રાવદૌષધમ્||૧૬||

માત્રાવદિતિ યદુક્તં તદ્વિવૃણોતિ- અલ્પમાત્રમિત્યાદિ| અલ્પમાત્રં મહાવેગમિતિ અલ્પમાત્રત્વે સત્યપિ પ્રશસ્તમહાવેગમ્| અવિકારીતિ વ્યાપત્તાવપિ ઈષદ્વિકારકારિ| માત્રાવદિતિ પ્રશસ્તમાત્રાવત્| યદ્યપિ ચ સુખાસ્વાદાદયો માત્રાયાઃ ફલં ન ભવન્તિ, તથાઽપીહ માત્રાયાઃ પ્રશસ્તત્વેન દ્રવ્યસંસ્કારાદિવિશેષાધીના અપિ તે ગૃહ્યન્તે; સુખાદ્યાશ્રયદ્રવ્યગતત્વમપિ હિ માત્રાયાઃ પ્રાશસ્ત્યમિહ; કિંવા, એવમ્ભૂતે એવ સંશોધને એતન્માત્રાવત્ત્વં પરિભાષિતં જ્ઞેયમ્||૧૫-૧૬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

વિધૂય માનસાન્ દોષાન્ કામાદીનશુભોદયાન્ | એકાગ્રમનસા પીતં સમ્યગ્યોગાય કલ્પતે||૧૭||

એકાગ્રમનસેતિ યદુક્તં તદ્વિવૃણોતિ- વિધૂયેત્યાદિ||૧૭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

નરઃ શ્વો વમનં પાતા ભુઞ્જીત કફવર્ધનમ્| સુજરં દ્રવભૂયિષ્ઠં, લઘ્વશીતં વિરેચનમ્||૧૮|| ઉત્ક્લિષ્ટાલ્પકફત્વેન ક્ષિપ્રં દોષાઃ સ્રવન્તિ હિ|૧૯|

વમનવિરેચનયોઃ પૂર્વદિને યથા ભોક્તવ્યં તદાહ- નર ઇત્યાદિ| એતત્ પ્રાગુક્તમપિ પ્રકરણવશાદ્વિશેષાભિધિત્સયાઽભિધીયતે| પાતેતિ પાતુકામઃ| દ્રવભૂયિષ્ઠમિતિ ચ્છેદઃ| વિરેચનં પાતા લઘુ અશીતં ચ ભુઞ્જીતેતિ સમ્બન્ધઃ| એવમ્ભૂતભોજનોપપત્તિમાહ- ઉત્ક્લિષ્ટેત્યાદિ| ઉત્ક્લિષ્ટાલ્પકફત્વેનેતિ વમનં પ્રતિ ઉત્ક્લિષ્ટકફત્વેન, વિરેચનં પ્રતિ ત્વલ્પકફત્વેનેતિ વિભાગઃ||૧૮||-

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20

પીતૌષધસ્ય તુ ભિષક્ શુદ્ધિલિઙ્ગાનિ લક્ષયેત્||૧૯|| ઊર્ધ્વં કફાનુગે પિત્તે વિટ્પિત્તેઽનુકફે ત્વધઃ| હૃતદોષં વદેત્ કાર્શ્યદૌર્બલ્યે ચેત્ સલાઘવે||૨૦||

વમનવિરેચનયોઃ શુદ્ધિલિઙ્ગાનિ યદ્યપિ પ્રાગુક્તાનિ, તથાઽપીહ શેષૌષધમલાદિવિશેષાભિધાનાર્થં પુનઃ પીતૌષધસ્યેત્યાદિના તાન્યભિધત્તે| કફાનુગે પિત્તે ઊર્ધ્વહૃતદોષં વદેત્, વિટ્પિત્તે ચાનુકફે દૃશ્યમાનેઽધોહૃતદોષં વદેદિતિ યોજના; એતત્ કફાન્તત્વં વિરેચનસ્ય, વમનસ્ય ચ પિત્તાન્તત્વં પૂર્વમેવ વ્યાહૃતમ્| એતત્ પિત્તાન્તત્વં કફાન્તત્વં વાઽસમ્યક્શુદ્ધેઽપિ દોષસ્યાનુપૂર્વ્યાઽવસ્થાનાદ્ભવતીતિ કૃત્વા લક્ષણાન્તરાણ્યપિ એતયોઃ સાહચર્યેણાહ- કાર્શ્યદૌર્બલ્યે ચેત્ સલાઘવે ઇતિ||૧૯-૨૦||

Adhikarana 15 (21) · Śloka 22

વામયેત્તુ તતઃ શેષમૌષધં ન ત્વલાઘવે| સ્તૈમિત્યેઽનિલસઙ્ગે ચ નિરુદ્ગારેઽપિ વામયેત્||૨૧|| આલાઘવાત્તનુત્વાચ્ચ કફસ્યાપત્ પરં ભવેત્|૨૨|

વિરેચનયોગે સાવશેષ એવૌષધે શુદ્ધિલક્ષણદર્શને સતિ કર્તવ્યમાહ- વામયેત્તુ તતઃ શેષમૌષધમિતિ; શુદ્ધિલક્ષણે જાતે શેષમૌષધમુપલભ્ય વિરેચનાતિયોગપ્રતિષેધાર્થં વામયેદિત્યર્થઃ| ન ત્વલાઘવે ઇત્યનેન લાઘવવ્યતિરિક્તશેષશુદ્ધિલક્ષણદર્શને સત્યપિ ન વિરેચનશેષૌષધવમિઃ કર્તવ્યા| વમનૌષધપ્રયોગે કર્તવ્યમાહ- સ્તૈમિત્યે ઇત્યાદિ| વમનૌષધપ્રયોગે યાવત્ સ્તૈમિત્યાનિલસઙ્ગૌ વર્તેતે, તાવન્નિરુદ્ગારેઽપિ ભેષજે સતિ વમનં કારયિતવ્યમ્| એતદ્વમનાવધિમાહ- આલાઘવાત્તનુત્વાચ્ચ કફસ્યેતિ| પ્રમાદાલ્લાઘવતનુત્વયોઃ પરતઃ ક્રિયમાણવમનસ્ય દોષમાહ- આપત્ પરં ભવેદિતિ; આપદિતિ અતિયોગલક્ષણા| અન્યે તુ, સ્તૈમિત્યે ઇત્યાદિનાઽપિ વિરેચનૌષધસ્યૈવાવસ્થિકં વમનમુચ્યતે ઇત્યાહુઃ||૨૧||-

Adhikarana 16 (22-23) · Śloka 23

વમિતે વર્ધતે વહ્નિઃ શમં દોષા વ્રજન્તિ હિ||૨૨|| વમિતં લઙ્ઘયેત્ સમ્યગ્જીર્ણલિઙ્ગાન્યલક્ષયન્| તાનિ દૃષ્ટ્વા તુ પેયાદિક્રમં કુર્યાન્ન લઙ્ઘનમ્||૨૩||

યથોક્તવમનફલમાહ- વમિતે વર્ધતે ઇત્યાદિના| સમ્યગ્જીર્ણલિઙ્ગાન્યલક્ષયન્નિતિ સંશોધનભેષજસ્ય વક્ષ્યમાણસમ્યગ્જીર્ણલિઙ્ગાન્યલક્ષયન્| તાનીતિ જીર્ણૌષધલિઙ્ગાનિ||૨૨-૨૩||

Adhikarana 17 (24) · Śloka 24

સંશોધનાભ્યાં શુદ્ધસ્ય હૃતદોષસ્ય દેહિનઃ| યાત્યગ્નિર્મન્દતાં તસ્માત્ ક્રમં પેયાદિમાચરેત્||૨૪||

શુદ્ધસ્ય પેયાદિક્રમોપપત્તિમાહ- સંશોધનાભ્યામિત્યાદિ| યદ્યપિ નિરૂઢસ્યાપ્યગ્નિમાન્દ્યં ભવતિ, તથાઽપિ નિરૂઢસ્ય તાદૃગગ્નિમાન્દ્યં ન ભવતિ યેન પેયાદિક્રમઃ ક્રિયતે, અતો નિરૂહવ્યુદાસાર્થં સંશોધનાભ્યામિતિ દ્વિવચનં કૃતમ્| યા તુ સમ્યગ્વિરિક્તલક્ષણે “ઊર્જોઽગ્નિઃ” (સિ.અ.૧) ઇત્યનેનાગ્નિવૃદ્ધિરુક્તા, સા ચ વિરેચનૌષધક્ષોભાતિસઙ્ગાત્ કૃતાઽગ્નિમાન્દ્યાપેક્ષયાઽગ્નિવૃદ્ધિઃ ; તેનેહ યાત્યગ્નિર્મન્દતામિતિ વચનેન સમં ન વિરોધઃ||૨૪||

Adhikarana 18 (25) · Śloka 25

કફપિત્તે વિશુદ્ધેઽલ્પં મદ્યપે વાતપૈત્તિકે| તર્પણાદિક્રમં કુર્યાત્ પેયાઽભિષ્યન્દયેદ્ધિ તાન્||૨૫||

તર્પણાદિવિષયમાહ- કફપિત્તે ઇત્યાદિ| વિશુદ્ધેઽલ્પમિતિ અસમ્યગ્વિશુદ્ધે| તર્પણાદિક્રમે ચ પેયાયાઃ સ્થાને સ્વચ્છતર્પણં, વિલેપ્યાઃ સ્થાને ચ ઘનતર્પણં દેયમ્||૨૫||

Adhikarana 19 (26-27) · Śloka 27

અનુલોમોઽનિલઃ સ્વાસ્થ્યં ક્ષુત્તૃષ્ણોર્જો મનસ્વિતા| લઘુત્વમિન્દ્રિયોદ્ગારશુદ્ધિર્જીર્ણૌષધાકૃતિઃ||૨૬|| ક્લમો દાહોઽઙ્ગસદનં ભ્રમો મૂર્ચ્છા શિરોરુજા| અરતિર્બલહાનિશ્ચ સાવશેષૌષધાકૃતિઃ||૨૭||

જીર્ણૌષધલિઙ્ગાન્યાહ- અનુલોમ ઇત્યાદિ| ઊર્જઃ બલમ્| ઇન્દ્રિયશુદ્ધિઃ ઇન્દ્રિયપાટવમ્| ઉદ્ગારસ્ય ચૌષધગન્ધાદિવિરહિત્વમેવ શુદ્ધિઃ||૨૬-૨૭||

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

અકાલેઽલ્પાતિમાત્રં ચ પુરાણં ન ચ ભાવિતમ્| અસમ્યક્સંસ્કૃતં ચૈવ વ્યાપદ્યેતૌષધં દ્રુતમ્||૨૮||

યાદૃશમૌષધં વ્યાપદ્યતે તદાહ- અકાલે ઇત્યાદિ| અલ્પં વા અતિમાત્રં વાઽલ્પાતિમાત્રમ્| ન ચ ભાવિતમિતિ સ્વરસૈસ્તુલ્યવીર્યૈર્વાઽભાવિતમ્||૨૮||

Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30

આધ્માનં પરિકર્તિશ્ચ સ્રાવો હૃદ્ગાત્રયોર્ગ્રહઃ| જીવાદાનં સવિભ્રંશઃ સ્તમ્ભઃ સોપદ્રવઃ ક્લમઃ||૨૯|| અયોગાદતિયોગાચ્ચ દશૈતા વ્યાપદો મતાઃ| પ્રેષ્યભૈષજ્યવૈદ્યાનાં વૈગુણ્યાદાતુરસ્ય ચ||૩૦||

સંશોધનાયોગાતિયોગજન્યા આવિષ્કૃતા વ્યાપદઃ પ્રાહ- આધ્માનમિત્યાદિ| (આધ્માનાદયશ્ચામી નાવશ્યમયોગાતિયોગાન્તે ભવન્તિ, તેનોપદ્રવભૂતત્વાત્ પૃથગુક્તાઃ|) એતા વ્યાપદઃ પ્રેષ્યાદિવૈગુણ્યાદુત્પન્ના અયોગાદતિયોગાચ્ચ ભવન્તીતિ વાક્યાર્થઃ| તત્રાધ્માનમયોગાદ્ભવતિ, પરિકર્તિકા ત્વતિયોગાત્, સ્રાવોઽયોગાત્, હૃદ્ગ્રહોઽપ્યયોગાદેવ, તથાઽઙ્ગગ્રહોઽયોગાચ્ચ ભવતિ, જીવાદાનમતિયોગાત્; વિભ્રંશસ્તુ ગુદભ્રંશ-સઞ્જ્ઞાભ્રંશ-કણ્ડ્વાદિલક્ષણભ્રંશભેદાત્ત્રિવિધો વક્તવ્યઃ; ગુદભ્રંશ-સઞ્જ્ઞાભ્રંશાવતિયોગજન્યૌ, શેષસ્તુ વિભ્રંશોઽયોગજન્યઃ; ઉપદ્રવોઽપ્યયોગજન્ય એવ, ક્લમોઽપ્યયોગજઃ| એતેષાં ચાયોગાતિયોગજન્યત્વવિભાગ ઉત્તરગ્રન્થે સ્ફુટો ભવિષ્યતિ| યદ્યપિ ચાયોગાતિયોગમિથ્યાયોગાસ્તત્ર તત્ર કારણત્વેનોક્તાઃ, તથાઽપીહ વમનવિરેચનયોર્મિથ્યાયોગં નેચ્છતિ; યતો દોષાણાં ચતુર્વિધૈવ પ્રવૃત્તિર્ભવતિ, યત્- અતિપ્રવૃતિઃ, અસમ્યક્પ્રવૃત્તિર્વા, અપ્રવૃત્તિઃ, અલ્પપ્રવૃત્તિર્વા; તત્રાપ્યપ્રવૃત્ત્યલ્પવૃત્તી અયોગગૃહીતે એવ; યાઽપિ ચાત્ર પ્રાતિલોમ્યેન પ્રવૃત્તિઃ, સાઽપિ દોષસ્યાપેક્ષિતસ્યાપ્રવર્તકત્વાદયોગગૃહીતતૈવ; વક્ષ્યતિ હિ “અયોગઃ પ્રાતિલોમ્યેન ન ચાલ્પં વા પ્રવર્તનમ્” ઇતિ||૨૯-૩૦||

Adhikarana 22 (31-34) · Śloka 34

યોગઃ સમ્યક્પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદતિયોગોઽતિવર્તનમ્| અયોગઃ પ્રાતિલોમ્યેન ન ચાલ્પં વા પ્રવર્તનમ્||૩૧|| શ્લેષ્મોત્ક્લિષ્ટેન દુર્ગન્ધમહૃદ્યમતિ વા બહુ| વિરેચનમજીર્ણે ચ પીતમૂર્ધ્વં પ્રવર્તતે||૩૨|| ક્ષુધાર્તમૃદુકોષ્ઠાભ્યાં સ્વલ્પોત્ક્લિષ્ટકફેન વા| તીક્ષ્ણં પીતં સ્થિતં ક્ષુબ્ધં વમનં સ્યાદ્વિરેચનમ્||૩૩|| પ્રાતિલોમ્યેન દોષાણાં હરણાત્તે હ્યકૃત્સ્નશઃ| અયોગસઞ્જ્ઞે, કૃચ્છ્રેણ યાતિ દોષો નવાઽલ્પશઃ||૩૪||

યોગાતિયોગાયોગસ્વરૂપમાહ- યોગ ઇત્યાદિ| અતિવર્તનમિતિ સંશોધ્યાતિરિક્તપ્રવર્તનમ્| પ્રાતિલોમ્યેનેતિ વમનસ્ય વિરેચનેન, વિરેચનસ્ય વમનેન પ્રવર્તનમ્; એતચ્ચ પ્રાતિલોમ્યપ્રવર્તનં પ્રાયો વિવક્ષિતદોષાપ્રવર્તકતયૈવાયોગનિક્ષિપ્તમ્| ન ચાલ્પં વા પ્રવર્તનમિતિ સર્વથાઽપ્રવર્તનમલ્પં વા પ્રવર્તનમિતિ| સ્થિતમિતિ ઝટિતિ ઊર્ધ્વં ગચ્છત્ | એતત્પ્રાતિલોમ્યપ્રવૃત્ત્યા યથાઽયોગત્વં તદાહ- પ્રાતિલોમ્યેનેત્યાદિ| પ્રાતિલોમ્યેનાકૃત્સ્નહરણાત્ અયોગસઞ્જ્ઞે તે ઇતિ યોજ્યમ્| પ્રાતિલોમ્યહરણેઽકૃસ્નદોષહરણમેવ દર્શયન્નાહ- કૃચ્છ્રેણેત્યાદિ| પ્રતિલોમહરણે કૃત્સ્નો દોષો ન યાતિ, અલ્પશો વા યાતીતિ ભાવઃ; તેનાકૃત્સ્નદોષહરણં પ્રતિલોમહરણે ઉપપન્નમિતિ ભાવઃ| ‘કૃચ્છ્રેણ યદાગચ્છતિ ચાલ્પશ’ ઇતિ પાઠે, યચ્છબ્દો હેતૌ; પૂર્વત્ર પાઠે વા શબ્દો હેતૌ||૩૧-૩૪||

Adhikarana 23 (35-36) · Śloka 36

પીતૌષધો ન શુદ્ધશ્ચેજ્જીર્ણે તસ્મિન્ પુનઃ પિબેત્| ઔષધં ન ત્વજીર્ણેઽન્યદ્ભયં સ્યાદતિયોગતઃ||૩૫|| કોષ્ઠસ્ય ગુરુતાં જ્ઞાત્વા લઘુત્વં બલમેવ ચ| અયોગે મૃદુ વા દદ્યાદૌષધં તીક્ષ્ણમેવ વા||૩૬||

આધ્માનાદીનામયોગાતિયોગૌ કારણત્વેનોક્તૌ, તેન કારણયોરયોગાતિયોગયોઃ પ્રથમં હેતુલિઙ્ગચિકિત્સિતાનિ પ્રાહ- પીતૌષધ ઇત્યાદિ| જીર્ણે ઇતિ ઔષધે જીર્ણે| પુનઃ પિબેદિતિ તદહરેવ| ભયં સ્યાદતિયોગત ઇતિ પૂર્વાજીર્ણૌષધનવીનૌષધાભ્યામતિયોગઃ સ્યાત્| મૃદુ વા દદ્યાદિત્યાદૌ ગુરુકોષ્ઠે બલવતિ તીક્ષ્ણં, લઘુકોષ્ઠે દુર્બલે ચ મૃદુ દદ્યાદિતિ વ્યવસ્થા||૩૫-૩૬||

Adhikarana 24 (37) · Śloka 37

વમનં ન તુ દુશ્છર્દં દુષ્કોષ્ઠં ન વિરેચનમ્| પાયયેતૌષધં ભૂયો હન્યાત્ પીતં પુનર્હિ તૌ||૩૭||

પુનર્વમનવિરેચનાદાનવિષયૌ પ્રાહ- વમનં ન ત્વિત્યાદિ| પુનઃ પીતં તુ હન્યાદિત્યર્થઃ||૩૭||

Adhikarana 25 (38-39) · Śloka 39

અસ્નિગ્ધાસ્વિન્નદેહસ્ય રૂક્ષસ્યાનવમૌષધમ્| દોષાનુત્ક્લિશ્ય નિર્હર્તુમશક્તં જનયેદ્ગદાન્||૩૮|| વિભ્રંશં શ્વયથું હિક્કાં તમસો દર્શનં ભૃશમ્ | પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં કણ્ડૂમૂર્વોઃ સાદં વિવર્ણતામ્||૩૯||

સ્તોકપ્રવૃત્તિરૂપમયોગં કારણભેદેનાહ- અસ્નિગ્ધેત્યાદિ| અસ્નિગ્ધસ્યેતિ અસમ્યક્સ્નિગ્ધસ્ય| રૂક્ષસ્યેતિ ન મનાગપિ સ્નિગ્ધસ્ય| અનવમિતિ જીર્ણતયા મન્દવીર્યમ્| નિર્હર્તુમિતિ નિઃશેષેણ હર્તુમ્| વિભ્રંશમિતિ વિપરીતપ્રવૃત્તિસામર્થ્યમ્||૩૮-૩૯||

Adhikarana 26 (40-44) · Śloka 44

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય ચાત્યલ્પં દીપ્તાગ્નેર્જીર્ણમૌષધમ્| શીતૈર્વા સ્તબ્ધમામે વા દોષાનુત્ક્લિશ્ય નાહરેત્||૪૦|| તાનેવ જનયેદ્રોગાનયોગઃ સર્વ એવ સઃ| વિજ્ઞાય મતિમાંસ્તત્ર યથોક્તાં કારયેત્ ક્રિયામ્||૪૧|| તં તૈલલવણાભ્યક્તં સ્વિન્નં પ્રસ્તરસઙ્કરૈઃ| પાયયેત પુનર્જીર્ણે સમૂત્રૈર્વા નિરૂહયેત્||૪૨|| નિરૂઢં ચ રસૈર્ધાન્વૈર્ભોજયિત્વાઽનુવાસયેત્| ફલમાગધિકાદારુસિદ્ધતૈલેન માત્રયા||૪૩|| સ્નિગ્ધં વાતહરૈઃ સ્નેહૈઃ પુનસ્તીક્ષ્ણેન શોધયેત્| ન ચાતિતીક્ષ્ણેન તતો હ્યતિયોગસ્તુ જાયતે||૪૪||

અપરમયોગમાહ- સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય ચેત્યાદિ| જીર્ણમિતિ અલ્પત્વાદ્દીપ્તાગ્નિત્વાચ્ચ જીર્ણમ્| આમે ઇતિ અપક્વે દોષે, ‘પીતં’ ઇતિ શેષઃ| એતેઽત્રાયોગલક્ષણત્રયેણ યે પ્રતિપાદિતા ગદા ન તે ભિન્નસામગ્રીજન્યા ભિન્નચિકિત્સા વા, તેન ન પૂર્વમયોગજન્યવ્યાપત્તિપ્રસ્તાવે પઠિતાઃ; એવમતિયોગલક્ષણતયા વક્ષ્યમાણગદેષ્વપિ વાચ્યમ્| યથોક્તમિતિ ‘પીતૌષધો ન શુદ્ધશ્ચેત્’ ઇત્યાદિનોક્તં; કિંવાઽગ્રે ‘તં તૈલ’ ઇત્યાદિગ્રન્થેનોક્તમ્| પાયયેતેતિ સંશોધનં પાયયેત| ધાન્વૈરિતિ ધન્વમૃગપક્ષિમાંસરસૈઃ||૪૦-૪૪||

Adhikarana 27 (45-51) · Śloka 51

અતિતીક્ષ્ણં ક્ષુધાર્તસ્ય મૃદુકોષ્ઠસ્ય ભેષજમ્| હૃત્વાઽઽશુ વિટ્પિત્તકફાન્ ધાતૂન્વિસ્રાવયેદ્દ્રવાન્||૪૫|| બલસ્વરક્ષયં દાહં કણ્ઠશોષં ભ્રમં તૃષામ્| કુર્યાચ્ચ મધુરૈસ્તત્ર શેષમૌષધમુલ્લિખેત્||૪૬|| વમને તુ વિરેકઃ સ્યાદ્વિરેકે વમનં પુનઃ | પરિષેકાવગાહાદ્યૈઃ સુશીતૈઃ સ્તમ્ભયેચ્ચ તત્||૪૭|| કષાયમધુરૈઃ શીતૈરન્નપાનૌષધૈસ્તથા| રક્તપિત્તાતિસારઘ્નૈર્દાહજ્વરહરૈરપિ||૪૮|| અઞ્જનં ચન્દનોશીરમજ્જાસૃક્શર્કરોદકમ્| લાજચૂર્ણૈઃ પિબેન્મન્થમતિયોગહરં પરમ્||૪૯|| શુઙ્ગાભિર્વા વટાદીનાં સિદ્ધાં પેયાં સમાક્ષિકામ્| વર્ચઃસાઙ્ગ્રાહિકૈઃ સિદ્ધં ક્ષીરં ભોજ્યં ચ દાપયેત્||૫૦|| જાઙ્ગલૈર્વા રસૈર્ભોજ્યં પિચ્છાબસ્તિશ્ચ શસ્યતે| મધુરૈરનુવાસ્યશ્ચ સિદ્ધેન ક્ષીરસર્પિષા||૫૧||

અતિયોગસ્ય હેત્વાદિકમાહ- અતિતીક્ષ્ણમિત્યાદિ| ઇયં ચ સામગ્રી વિરેચનાતિયોગસ્યૈવ ઘટતે; યતો મૃદુકોષ્ઠે બુભુક્ષિતે ચ વિટ્પિત્તકફહરણક્રમેણ ચ સૈવાતિયુજ્યતે ; વમનાતિયોગસામગ્રી ચાનેનોદાહરણેનોન્નેયા; કિંવા, અતિતીક્ષ્ણમિતિ પદેનૈવ વમનસ્યાપ્યતિતીક્ષ્ણત્વમતિયોગકારણમુક્તં, વિટ્પિત્તકફહરણં યથાયોગ્યતયા ક્રમેણ વિરેચને વમને ચ બોદ્ધવ્યમ્| શેષમૌષધમુલ્લિખેદિતિ તાદાત્વિકી ચિકિત્સા| મૃદ્વિતિપદં વમનેન વિરેચનેન ચ સમ્બધ્યતે| વટાદીનામિતિ ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થકપીતનાનામ્| વર્ચઃસઙ્ગ્રાહિકાઃ ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયોક્તાઃ પ્રિયઙ્ગ્વનન્તાદયઃ||૪૫-૫૧||

Adhikarana 28 (52-56) · Śloka 56

વમનસ્યાતિયોગે તુ શીતામ્બુપરિષેચિતઃ| પિબેત્ કફહરૈર્મન્થં સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્||૫૨|| સોદ્ગારાયાં ભૃશં વમ્યાં મૂર્ચ્છાયાં ધાન્યમુસ્તયોઃ| સમધૂકાઞ્જનં ચૂર્ણં લેહયેન્મધુસંયુતમ્||૫૩|| વમતોઽન્તઃપ્રવિષ્ટાયાં જિહ્વાયાં કવલગ્રહાઃ| સ્નિગ્ધામ્લલવણૈર્હૃદ્યૈર્યૂષક્ષીરરસૈર્હિતાઃ||૫૪|| ફલાન્યમ્લાનિ ખાદેયુસ્તસ્ય ચાન્યેઽગ્રતો નરાઃ| નિઃસૃતાં તુ તિલદ્રાક્ષાકલ્કલિપ્તાં પ્રવેશયેત્||૫૫|| વાગ્ગ્રહાનિલરોગેષુ ઘૃતમાંસોપસાધિતામ્| યવાગૂં તનુકાં દદ્યાત્ સ્નેહસ્વેદૌ ચ બુદ્ધિમાન્||૫૬||

પુરતોઽમ્લફલખાદનં મુખસ્રાવણેન જિહ્વાસ્તબ્ધત્વં હન્તુમ્ | અતિયોગે નિઃસૃતામિતિ જિહ્વાવિશેષણમ્||૫૨-૫૬||

Adhikarana 29 (57) · Śloka 57

વમિતશ્ચ વિરિક્તશ્ચ મન્દાગ્નિશ્ચ વિલઙ્ઘિતઃ| અગ્નિપ્રાણવિવૃદ્ધ્યર્થં ક્રમં પેયાદિકં ભજેત્ ||૫૭||

અતિયોગેઽપિ યથા પેયાદિક્રમો ભવતિ તદાહ- વમિતશ્ચેત્યાદિ| અતિહરણાદતિવમિતોઽતિવિરિક્તશ્ચેતિ બોદ્ધવ્યમ્||૫૭||

Adhikarana 30 (58-60) · Śloka 60

બહુદોષસ્ય રૂક્ષસ્ય હીનાગ્નેરલ્પમૌષધમ્| સોદાવર્તસ્ય ચોત્ક્લિશ્ય દોષાન્માર્ગાન્નિરુધ્ય ચ||૫૮|| ભૃશમાધ્માપયેન્નાભિં પૃષ્ઠપાર્શ્વશિરોરુજમ્| શ્વાસવિણ્મૂત્રવાતાનાં સઙ્ગં કુર્યાચ્ચ દારુણમ્||૫૯|| અભ્યઙ્ગસ્વેદવર્ત્યાદિ સનિરૂહાનુવાસનમ્| ઉદાવર્તહરં સર્વં કર્માધ્માતસ્ય શસ્યતે||૬૦||

અયોગાતિયોગયોરાધ્માનાદિવ્યાપદાં યથાક્રમં હેતુલિઙ્ગચિકિત્સાદિ નિર્દિશન્નાહ- બહુદોષસ્યેત્યાદિ| એતાશ્ચ વ્યાપદો નાવશ્યમતિયોગાયોગયોર્ભવન્તિ, ઉપદ્રવભૂતત્વાત્ ; અત એવોપકલ્પનીયે- “અતિયોગાયોગનિમિત્તાનિમાનુપદ્રવાન્ વિદ્યાત્”- “આધ્માનં પરિકર્તિકા”(સૂ.અ.૧૫) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન એતા દશ વ્યાપદઃ પ્રતિપાદિતાઃ||૫૮-૬૦||

Adhikarana 31 (61-63) · Śloka 63

સ્નિગ્ધેન ગુરુકોષ્ઠેન સામે બલવદૌષધમ્| ક્ષામેણ મૃદુકોષ્ઠેન શ્રાન્તેનાલ્પબલેન વા||૬૧|| પીતં ગત્વા ગુદં સામમાશુ દોષં નિરસ્ય ચ| તીવ્રશૂલાં સપિચ્છાસ્રાં કરોતિ પરિકર્તિકામ્||૬૨|| લઙ્ઘનં પાચનં સામે રૂક્ષોષ્ણં લઘુભોજનમ્| બૃંહણીયો વિધિઃ સર્વઃ ક્ષામસ્ય મધુરસ્તથા||૬૩||

પરિકર્તિકામાહ- સ્નિગ્ધેનેત્યાદિ| પીતં ગત્વા ગુદમિત્યાદિ વિરેચનાતિયોગજન્યપરિકર્તિકાયાં સઙ્ગતં, ન વમનાતિયોગજન્યપરિકર્તિકાયામ્; ઉપકલ્પનીયે ચ સાક્ષાદ્વમનાયોગાતિયોગજન્યતયૈવાધ્માનાદય ઉક્તાઃ, તેનાનુક્તોઽપિ વમનવ્યાપત્તૌ પરિકર્તોઽનેનોદાહરણેન કલ્પનીયઃ; તન્ત્રાન્તરેઽપ્યુક્તં- ‘યા તુ પરિકર્તિકા વિરેચને, તદ્વમને કણ્ઠકર્ષણં; યોઽધઃપરિસ્રાવો વિરેચને, સ વમને કફપ્રસેકઃ” (સુ.ચિ.અ.૩૪) ઇતિ; તદનયા દિશા આધ્માનાદીનિ વમનવિરેચનયોરયોગાતિયોગજન્યતયા વ્યાખ્યાતાનીત્યેકે| આશુ દોષં નિરસ્યેતિ વમનાતિયોગજન્યેયં વ્યાપત્| અત્ર લઙ્ઘનાદિક્રિયા અતિયોગે સત્યપ્યામપાચનાય જ્ઞેયા| ક્ષામેણ મૃદુકોષ્ઠેનેત્યાદિસમ્પ્રાપ્તિજનિતસ્ય ક્ષામપુરુષપ્રભવસ્ય લઙ્ઘનપાચનાદ્યમુપક્રાન્તમેવ||૬૧-૬૩||

Adhikarana 32 (64-67) · Śloka 67

આમે જીર્ણેઽનુબન્ધશ્ચેત્ ક્ષારામ્લં લઘુ શસ્યતે| પુષ્પકાસીસમિશ્રં વા ક્ષારેણ લવણેન વા||૬૪|| સદાડિમરસં સર્પિઃ પિબેદ્વાતેઽધિકે સતિ| દધ્યમ્લં ભોજને પાને સંયુક્તં દાડિમત્વચા||૬૫|| દેવદારુતિલાનાં વા કલ્કમુષ્ણામ્બુના પિબેત્| અશ્વત્થોદુમ્બરપ્લક્ષકદમ્બૈર્વા શૃતં પયઃ||૬૬|| કષાયમધુરં શીતં પિચ્છાબસ્તિમથાપિ વા| યષ્ટીમધુકસિદ્ધં વા સ્નેહબસ્તિં પ્રદાપયેત્||૬૭||

આમાવસ્થાકર્તવ્યમાહ- આમે જીર્ણ ઇત્યાદિ| ક્ષારામ્લં લઘુ શસ્યત ઇતિ અતીસારે યદુક્તં- “ચાઙ્ગેરીકોલદધ્યમ્લનાગરક્ષારસંયુતમ્| ઘૃતં” (ચિ.અ.૧૯) ઇતિ; લઘુમાત્રં ચ શસ્યત ઇતિ જ્ઞેયમ્| પુષ્પકાસીસમિત્યત્ર પુષ્પશબ્દેન કેચિત્ સાઙ્ગ્રાહિકાનિ ધાતકીકુસુમાદીનિ ગ્રાહયન્તિ||૬૪-૬૭||

Adhikarana 33 (68-70) · Śloka 70

અલ્પં તુ બહુદોષસ્ય દોષમુત્ક્લિશ્ય ભેષજમ્| અલ્પાલ્પં સ્રાવયેત્ કણ્ડૂં શોફં કુષ્ઠાનિ ગૌરવમ્||૬૮|| કુર્યાચ્ચાગ્નિબલોત્ક્લેશસ્તૈમિત્યારુચિપાણ્ડુતાઃ| પરિસ્રાવઃ સ, તં દોષં શમયેદ્વામયેદપિ||૬૯|| સ્નેહિતં વા પુનસ્તીક્ષ્ણં પાયયેત્ વિરેચનમ્| શુદ્ધે ચૂર્ણાસવારિષ્ટાન્ સંસ્કૃતાંશ્ચ પ્રદાપયેત્||૭૦||

અલ્પમિત્યાદિના પરિસ્રાવમાહ| શમયેદ્વામયેદપીત્યાદૌ અલ્પદોષે શમનં, બહુદોષે ઊર્ધ્વગતદોષે તુ વમનમિતિ વ્યવસ્થા| વામયેદપીત્યત્રાપિ સ્નેહિતં પુનરિતિ સમ્બધ્યતે| ચૂર્ણાસવારિષ્ટા ગ્રહણ્યર્શશ્ચિકિત્સાદિષુ જ્ઞેયાઃ||૬૮-૭૦||

Adhikarana 34 (71-75) · Śloka 75

પીતૌષધસ્ય વેગાનાં નિગ્રહાન્મારુતાદયઃ| કુપિતા હૃદયં ગત્વા ઘોરં કુર્વન્તિ હૃદ્ગ્રહમ્||૭૧|| સ હિક્કાકાસપાર્શ્વાર્તિદૈન્યલાલાક્ષિવિભ્રમૈઃ| જિહ્વાં ખાદતિ નિઃસઞ્જ્ઞો દન્તાન્ કિટિકિટાપયન્||૭૨|| ન ગચ્છેદ્વિભ્રમં તત્ર વામયેદાશુ તં ભિષક્| મધુરૈઃ પિત્તમૂર્ચ્છાર્તં કટુભિઃ કફમૂર્ચ્છિતમ્||૭૩|| પાચનીયૈસ્તતશ્ચાસ્ય દોષશેષં વિપાચયેત્| કાયાગ્નિં ચ બલં ચાસ્ય ક્રમેણોત્થાપયેત્તતઃ ||૭૪|| પવનેનાતિવમતો હૃદયં યસ્ય પીડ્યતે| તસ્મૈ સ્નિગ્ધામ્લલવણં દદ્યાત્ પિત્તકફેઽન્યથા||૭૫||

પીતૌષધસ્યેત્યાદિના હૃદ્ગ્રહમાહ| ન ગચ્છેદ્વિભ્રમં તત્રેતિ હૃદ્ગ્રહપીડિતોઽયં મ્રિયમાણો વાઽયમિતિ ભ્રાન્તિં ન ગચ્છેદિત્યર્થઃ| વમનં ચાત્ર મૂર્ચ્છિતે દુઃશકપ્રયોગં, તેન મૂર્ચ્છારમ્ભ એવ વમનં કારયિતવ્યં; કિંવા મૂર્ચ્છાયામપ્યઙ્ગુલીપ્રવેશાદિના વમનં કારયિતવ્યમ્| પિત્તમૂર્ચ્છાર્તમિતિ પિત્તપ્રબલદોષજનિતમૂર્ચ્છાર્તમ્| અતિવમત ઇતિ વમનાયાતિપ્રવાહણં કુર્વતઃ| પિત્તકફેઽન્યથેતિ પિત્તે કફે વા હૃદયપીડાકરે સ્નિગ્ધામ્લલવણવિપરીતં રૂક્ષતિક્તકટુકાદિક્રમં કુર્યાત્||૭૧-૭૫||

Adhikarana 35 (76-77) · Śloka 77

પીતૌષધસ્ય વેગાનાં નિગ્રહેણ કફેન વા| રુદ્ધોઽતિ વા વિશુદ્ધસ્ય ગૃહ્ણાત્યઙ્ગાનિ મારુતઃ||૭૬|| સ્તમ્ભવેપથુનિસ્તોદસાદોદ્વેષ્ટનમન્થનૈઃ| તત્ર વાતહરં સર્વં સ્નેહસ્વેદાદિ કારયેત્ ||૭૭||

પીતૌષધસ્યેત્યાદિના અઙ્ગગ્રહણમયોગજમતિયોગજં ચાહ| કફેન વા રુદ્ધો દોષઃ પુનરઙ્ગાનિ નિગૃહ્ણાતિ; શુદ્ધસ્ય વા મારુતઃ કુપિતોઽઙ્ગાનિ પ્રતિગૃહ્ણાતિ સ્તમ્ભાદિભિઃ||૭૬-૭૭||

Adhikarana 36 (78-84) · Śloka 84

અતિતીક્ષ્ણં મૃદૌ કોષ્ઠે લઘુદોષસ્ય ભેષજમ્| દોષાન્ હૃત્વા વિનિર્મથ્ય જીવં હરતિ શોણિતમ્||૭૮|| તેનાન્નં મિશ્રિતં દદ્યાદ્વાયસાય શુનેઽપિ વા| ભુઙ્ક્તે તચ્ચેદ્વદેજ્જીવં ન ભુઙ્ક્તે પિત્તમાદિશેત્||૭૯|| શુક્લં વા ભાવિતં વસ્ત્રમાવાનં કોષ્ણવારિણા| પ્રક્ષાલિતં વિવર્ણં સ્યાત્ પિત્તે શુદ્ધં તુ શોણિતે||૮૦|| તૃષ્ણામૂર્ચ્છામદાર્તસ્ય કુર્યાદામરણાત્ ક્રિયામ્| તસ્ય પિત્તહરીં સર્વામતિયોગે ચ યા હિતા ||૮૧|| મૃગગોમહિષાજાનાં સદ્યસ્કં જીવતામસૃક્| પિબેજ્જીવાભિસન્ધાનં જીવં તદ્ધ્યાશુ ગચ્છતિ ||૮૨|| તદેવ દર્ભમૃદિતં રક્તં બસ્તિં પ્રદાપયેત્| શ્યામાકાશ્મર્યબદરીદૂર્વોશીરૈઃ શૃતં પયઃ||૮૩|| ઘૃતમણ્ડાઞ્જનયુતં શીતં બસ્તિં પ્રદાપયેત્| પિચ્છાબસ્તિં સુશીતં વા ઘૃતમણ્ડાનુવાસનમ્||૮૪||

અતિતીક્ષ્ણમિત્યાદિના જીવાદાનમાહ| લઘુદોષસ્યેતિ સ્વલ્પદોષસ્ય| વિનિર્મથ્યેતિ શોણિતમેવ ક્ષોભયિત્વા | જીવમિતિ જીવનહેતુધાતુરૂપં શોણિતમ્| શોણિતં કિઞ્ચિદ્રક્તપિત્તક્ષોભાદ્ભવતિ, કિઞ્ચિચ્ચ જીવશોણિતં ભવતિ; તદ્વિશેષપરીક્ષાર્થમાહ- તેનાન્નમિત્યાદિ| પિત્તમાદિશેદિતિ શોણિતગતં પિત્તમાદિશેદ્ રક્તપિત્તમિતિ યાવત્| આવાનમિતિ શુષ્કમ્| પિત્તે ઇતિ રક્તપિત્તે સતિ ક્ષાલિતં વસ્ત્રં વિવર્ણં ભવતિ, જીવશોણિતે તુ સતિ શુદ્ધં વસ્ત્રં ભવતિ| પરીક્ષા ચ ચિકિત્સાભેદાર્થમેવ; રક્તપિત્તે રક્તપિત્તહરી ક્રિયા, જીવશોણિતં તુ દૃષ્ટ્વા ‘તૃષ્ણામૂર્ચ્છામદાર્તસ્ય’ ઇત્યાદિનોક્તા કર્તવ્યા| અતિયોગે ચ યા હિતેતિ અત્રૈવ ‘પરિષેકાવગાહાદ્યૈઃ સુશીતૈઃ સ્તમ્ભયેચ્ચ તમ્’ ઇત્યાદિનોક્તા જ્ઞેયા| જીવં તદ્ધ્યાશુ ગચ્છતીતિ અસૃક્પ્રભાવાદાશ્વેવ શોણિતરૂપતાં યાતિ સદ્યસ્કમસૃક્| શ્યામેત્યાદૌ શ્યામા પ્રિયઙ્ગુઃ||૭૮-૮૪||

Adhikarana 37 (85-87) · Śloka 87

ગુદં ભ્રષ્ટં કષાયૈશ્ચ સ્તમ્ભયિત્વા પ્રવેશયેત્| સામ ગાન્ધર્વશબ્દાંશ્ચ સઞ્જ્ઞાનાશેઽસ્ય કારયેત્||૮૫|| યદા વિરેચનં પીતં વિડન્તમવતિષ્ઠતે| વમનં ભેષજાન્તં વા દોષાનુત્ક્લિશ્ય નાવહેત્||૮૬|| તદા કુર્વન્તિ કણ્ડ્વાદીન્ દોષાઃ પ્રકુપિતા ગદાન્| સ વિભ્રંશો મતસ્તત્ર સ્યાદ્યથાવ્યાધિ ભેષજમ્||૮૭||

ગુદં ભ્રષ્ટમિત્યાદિના ગુદભ્રંશરૂપં વિભ્રંશમાહ| કષાયૈરિતિ કષાયરસૈઃ| સામેત્યાદિના સઞ્જ્ઞાવિભ્રંશરૂપવિભ્રંશચિકિત્સામાહ| સામ સાન્ત્વનમ્| ગાન્ધર્વશબ્દો ગીતમ્| એતૌ ચ વિભ્રંશાવતિયોગજન્યૌ| યદેત્યાદિના તૃતીયમયોગજન્યવિભ્રંશમાહ| વિડન્તમવતિષ્ઠત ઇતિ મલમાત્રમપહૃત્યાવતિષ્ઠતે| ભેષજાન્તમિતિ ભેષજમાત્રં વમનેનાવતિષ્ઠતે| નાવહેદિતિ નાપહરતિ| એતદ્વ્યાપદશ્ચ વિભ્રંશસઞ્જ્ઞા પારિભાષિકી| યથાવ્યાધિભેષજમિતિ કણ્ડ્વાદિવિપરીતં ભેષજમ્||૮૫-૮૭||

Adhikarana 38 (88-89) · Śloka 89

પીતં સ્નિગ્ધેન સસ્નેહં તદ્દોષૈર્માર્દવાદ્વૃતમ્| ન વાહયતિ દોષાંસ્તુ સ્વસ્થાનાત્ સ્તમ્ભયેચ્ચ્યુતાન્||૮૮|| વાતસઙ્ગગુદસ્તમ્ભશૂલૈઃ ક્ષરતિ ચાલ્પશઃ| તીક્ષ્ણં બસ્તિં વિરેકં વા સોઽર્હો લઙ્ઘિતપાચિતઃ||૮૯||

પીતં સ્નિગ્ધેનેત્યાદિના સ્તમ્ભમાહ| માર્દવાદ્વૃતમિતિ ભેષજસ્ય મૃદુતયા દોષૈર્વૃતમ્| સ્વસ્થાનાચ્ચ્યુતાન્ સ્તમ્ભયેદિતિ યોજનીયમ્| સોઽર્હ ઇતિ લઙ્ઘનપાચનાનન્તરં તીક્ષ્ણં બસ્તિં વિરેકં વા તીક્ષ્ણમર્હતીત્યર્થઃ||૮૮-૮૯||

Adhikarana 39 (90-91) · Śloka 91

રૂક્ષં વિરેચનં પીતં રૂક્ષેણાલ્પબલેન વા| મારુતં કોપયિત્વાઽઽશુ કુર્યાદ્ધોરાનુપદ્રવાન્||૯૦|| સ્તમ્ભશૂલાનિ ઘોરાણિ સર્વગાત્રેષુ મુહ્યતઃ| સ્નેહસ્વેદાદિકસ્તત્ર કાર્યો વાતહરો વિધિઃ||૯૧||

રૂક્ષમિત્યાદિના ઉપદ્રવાનાહ| યદ્યપ્યાધ્માનાદયોઽપ્યમી ઉપદ્રવા એવ, તથાઽપિ તેષાં સઞ્જ્ઞાન્તરેણૈવ ગૃહીતત્વાચ્છૂલાદય એવ ઉપદ્રવશબ્દાભિહિતાઃ| શૂલાદયશ્ચામી પ્રધાનાન્યુત્તરકાલભાવિત્વાદનુપદ્રવરૂપા અપ્યુપદ્રવશબ્દેનોચ્યન્તે; યથા- “ધૂમઃ કુર્યાદુપદ્રવાન્” (સૂ.અ.૫) ઇતિ; કિંવા, અયોગાખ્યસ્ય વ્યાધેરમી ઉપદ્રવા ઇતિ જ્ઞેયમ્||૯૦-૯૧||

Adhikarana 40 (92-93) · Śloka 93

સ્નિગ્ધસ્ય મૃદુકોષ્ઠસ્ય મૃદૂત્ક્લિશ્યૌષધં કફમ્| પિત્તં વાતં ચ સંરુધ્ય સતન્દ્રાગૌરવં ક્લમમ્||૯૨|| દૌર્બલ્યં ચાઙ્ગસાદં ચ કુર્યાદાશુ તદુલ્લિખેત્| લઙ્ઘનં પાચનં ચાત્ર સ્નિગ્ધં તીક્ષ્ણં ચ શોધનમ્||૯૩||

સ્નિગ્ધસ્યેત્યાદિના ક્લમમાહ| કફં પિત્તં ચોત્ક્લિશ્ય વાતં ચ તાભ્યામેવ સંરુધ્ય ભેષજં તન્દ્રાદિયુક્તં ક્લમં કુર્યાત્| તદુલ્લિખેદિતિ તદ્ ભેષજં કફપિત્તં ચોલ્લિખેદિત્યર્થઃ||૯૨-૯૩||

Adhikarana 41 (94-95) · Śloka 95

તત્ર શ્લોકૌ- ઇત્યેતા વ્યાપદઃ પ્રોક્તાઃ સરૂપાઃ સચિકિત્સિતાઃ| વમનસ્ય વિરેકસ્ય કૃતસ્યાકુશલૈર્નૃણામ્ ||૯૪|| એતા વિજ્ઞાય મતિમાનવસ્થાશ્ચૈવ તત્ત્વતઃ| દદ્યાત્ સંશોધનં સમ્યગારોગ્યાર્થી નૃણાં સદા||૯૫||

ઇત્યેતા ઇત્યાદિના અધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહં દર્શયિત્વા વ્યાપદુત્પાદહેતુમાહ| દદ્યાત્ સંશોધનં સમ્યગિતિ તથા સંશોધનં દદ્યાદ્ યથા વ્યાપદો નોત્પદ્યન્ત એવેત્યર્થઃ||૯૪-૯૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે સિદ્ધિસ્થાને વમનવિરેચનવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં સિદ્ધિસ્થાને વમનવિરેચનવ્યાપત્સિદ્ધિ(સંશોધનવ્યાપત્સિદ્ધિ)ર્નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||