6. vamanavirēcanavyāpatsiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧ್ಯಭಿಧಾನಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ವಮನವಿರೇಚನಯೋರಪಿ ವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿರುಚ್ಯತೇ, ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿಸ್ತು ವಮನವಿರೇಚನಪೂರ್ವಕತ್ವಾದ್ಬಸ್ತೇಃ ಪಶ್ಚಾದಭಿಧೀಯತೇ; ತೇನ ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧ್ಯಭಿಧಾನೇನ ಬಸ್ತೇರಿಹ ಕರ್ಮಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಪಿ ದ್ಯೋತಿತಂ; ಬಸ್ತಿಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ “ತಸ್ಮಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಧಮಿತಿ ಬ್ರುವನ್ತಿ ಸರ್ವಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಪಿ ಬಸ್ತಿಮೇಕೇ” (ಸಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತಮ್| ಅತ್ರ ಚಾನಾಗತವ್ಯಾಪಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥತ್ವಾದ್ವಮನವಿರೇಚನಯೋಃ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಧ್ಯಭಿಧಾನಂ ತೇನ ನೋತ್ಸೂತ್ರತಾ ವಮನವಿರೇಚನವಿಧ್ಯಭಿಧಾನಸ್ಯ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಅಥ ಶೋಧನಯೋಃ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಧಿಮೂರ್ಧ್ವಾನುಲೋಮಯೋಃ| ಅಸಮ್ಯಕ್ಕೃತಯೋಶ್ಚೈವ ದೋಷಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸೌಷಧಾನ್||೩||

ಅಥೇತ್ಯಾದೌ ಸಮ್ಯಗಿತಿ ವಿಧಿವಿಶೇಷಣಮ್| ಊರ್ಧ್ವಾನುಲೋಮಯೋರಿತಿ ವಮನವಿರೇಚನಯೋಃ| ದೋಷಾನಿತಿ ವ್ಯಾಪದಃ| ಶೋಧನಯೋಶ್ಚ ವಿಧಿರ್ಯದ್ಯಪಿ ಕಲ್ಪನಾಸಿದ್ಧ್ಯುಪಕಲ್ಪನೀಯಾದೌ ತತ್ರ ತತ್ರಾಭಿಹಿತಃ, ತಥಾಽಪ್ಯನುಕ್ತವಿಶೇಷಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಭಿಧಾನಂ, ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಚ ತತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತೋಽರ್ಥ ಉಚ್ಯತೇ, ಸರ್ವಥಾಽನುಕ್ತಾಭಿಧಾನಂ ‘ನಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ವಿರೇಚಯೇತ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಅತ್ಯುಷ್ಣವರ್ಷಶೀತಾ ಹಿ ಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಹಿಮಾಗಮಾಃ| ತದನ್ತರೇ ಪ್ರಾವೃಡಾದ್ಯಾಸ್ತೇಷಾಂ ಸಾಧಾರಣಾಸ್ತ್ರಯಃ||೪||

ಔತ್ಸರ್ಗಿಕಂ ಸಂಶೋಧನಯೋಗ್ಯಂ ಕಾಲಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅತ್ಯುಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ಯುಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತದನ್ತರೇ ಇತಿ ಗ್ರೀಷ್ಮಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ| ಪ್ರಾವೃಡಾದ್ಯಾ ಇತಿ ಪ್ರಾವೃಟ್ಶರದ್ವಸನ್ತಾಃ| ತೇಷಾಂ ಸಾಧಾರಣಾ ಇತಿ ಉಷ್ಣವರ್ಷಶೀತಾನಾಂ ಸಾಧಾರಣಾಃ; ಅನುದ್ಭೂತೋಷ್ಣವರ್ಷಶೀತಾ ಇತಿ ಯಾವತ್||೪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

ಪ್ರಾವೃಟ್ ಶುಚಿನಭೌ ಜ್ಞೇಯೌ ಶರದೂರ್ಜಸಹೌ ಪುನಃ| ತಪಸ್ಯಶ್ಚ ಮಧುಶ್ಚೈವ ವಸನ್ತಃ ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿ||೫|| ಏತಾನೃತೂನ್ ವಿಕಲ್ಪ್ಯೈವಂ ದದ್ಯಾತ್ ಸಂಶೋಧನಂ ಭಿಷಕ್| ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ವ್ಯಾಧೌ ವ್ಯಾಧಿವಶೇನ ತು||೬||

ಪ್ರಾವೃಡಾದೀನ್ ಮಾಸವಿಭಾಗೇನ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರಾವೃಟ್ ಶುಚಿನಭಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಚಿನಭೌ ಆಷಾಢಶ್ರಾವಣೌ| ಊರ್ಜಸಹೌ ಕಾರ್ತಿಕಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷೌ| ತಪಸ್ಯಃ ಫಾಲ್ಗುನಃ| ಮಧು ಚೈತ್ರಃ| ಶೋಧನಂ ಪ್ರತೀತಿ ಶೋಧನೇ ಕರ್ತವ್ಯೇಽಯಂ ಯಥೋಕ್ತಃ ಪ್ರಾವೃಡಾದಿಋತುವಿಭಾಗೋ ಭವತಿ; ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೌ ರಸೋತ್ಪತ್ತೌ ವಾ ತಸ್ಯಾಶಿತೀಯೋಕ್ತ ಏವ ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮರೂಪಃ ಋತುಕ್ರಮೋ ಭವತಿ| ಏತಾನೃತೂನಿತಿ ಪ್ರಾವೃಡಾದೀನೃತೂನ್| ವಿಕಲ್ಪ್ಯೈವಮಿತಿ ಯಥೋಕ್ತಮಾಸವಿಭಾಗೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ಯ ಸಂಶೋಧನಂ ದದ್ಯಾತ್| ಏತದುಕ್ತಸಂಶೋಧನಾಙ್ಗರ್ತುಕ್ರಮವಿಭಾಗೇನೈವ ಚರಕಸಂಸ್ಕಾರಽಪಿ ನವೇಗಾನ್ಧಾರಣೀಯೇ “ಮಾಧವಪ್ರಥಮೇ ಮಾಸಿ” (ಸೂ.ಅ.೭) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಚೈತ್ರಶ್ರಾವಣಾಗ್ರಹಾಯಣೇಷು ವಮನಾದಿಸಂಶೋಧನಮುಕ್ತಂ, ತಥಾ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೇ (ವಿ.ಅ.೮) ಚ ಶಿಶಿರಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಪ್ರಾವೃಡಾದಿನೈವ ಋತುಕ್ರಮಃ ಸಂಶೋಧನಾಙ್ಗತಯೋಕ್ತಃ; ತೇನ, ರಸಬಲೋತ್ಪಾದಚಿನ್ತಾಯಾಂ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾನುಷ್ಠಾನೇಷು ಚ ಶಿಶಿರಾದಿಕ್ರಮೋ ಭವತಿ, ಸಂಶೋಧನವ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಂ ತು ಪ್ರಾವೃಡಾದಿರಿತಿ ಪ್ರಾವೃಡಾದಿಕ್ರಮೋಽಯಂ ಸಂಶೋಧನಾನುಕೂಲತಯಾಽಽಚಾರ್ಯೇಣ ಕಲ್ಪಿತೋ ನ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕಃ| ಯೇ ತು, ಪ್ರಾವೃಡಾದಿಕ್ರಮಂ ಗಙ್ಗಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣೇ ಕೂಲೇ, ಉತ್ತರೇಽಪಿ ಶಿಶಿರಾದಿಕ್ರಮಂ ವದನ್ತಿ, ತನ್ಮತೇ ‘ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿ’ ಇತಿ ಗ್ರನ್ಥೋಽನುಪಪನ್ನಃ; ತೇನ, “ಭೂಯೋ ವರ್ಷತಿ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ಗಙ್ಗಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣೇ ಜಲಮ್| ತೇನ ವರ್ಷಾಪ್ರಾವೃಡಾಖ್ಯೌ ಋತೂ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕಲ್ಪಿತೌ ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಯದಿ ನಾಮ ದೇಶಭೇದೇನಾಪಿ ಋತುಕ್ರಮಃ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕೋಽಭಿಧೀಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ನಾಸಾವಾಚಾರ್ಯಸ್ಯೇಹಾಭಿಮತಃ, ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಶ್ಚಾಯಮರ್ಥಃ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನ ಏವ| ಅಯಂ ಚ ಶೋಧನಕಾಲೋಪದೇಶೋಽನಾತ್ಯಯಿಕೇ ವ್ಯಾಧೌ ಜ್ಞೇಯಃ, ಆತ್ಯಯಿಕೇ ತು ಊಷ್ಮಾದಿಪ್ರತಿಕಾರಂ ಕೃತ್ವಾ ಅತ್ಯುಷ್ಣೇಽಪಿ ಕಾಲೇ ಸಂಶೋಧನಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭವತ್ಯೇವ, ಉಕ್ತೋ ಹ್ಯಯಮರ್ಥೋ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೇ- “ಆತ್ಯಯಿಕೇ ತು ಪುನಃ ಕರ್ಮಣಿ ಕಾಮಮೃತುಂ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ಕೃತ್ರಿಮಗುಣೋಪಧಾನೇನ” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ||೫-೬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ಕರ್ಮಣಾಂ ವಮನಾದೀನಾಮನ್ತರೇಷ್ವನ್ತರೇಷು ಚ| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಸ್ನೇಹಂ ಚಾನ್ತೇ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೭||

ಕರ್ಮಣಾಮಿತ್ಯಾದೌ ಅನ್ತರೇಷ್ವಿತಿ ವಮನಾನನ್ತರಂ ವಿರೇಚನೇ ಕರ್ತವ್ಯೇ ವಿರೇಚನಾನನ್ತರಂ ವಾ ಬಸ್ತೌ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಯಥೋಕ್ತವಿಧಾನೇನ ಪುನಃ ಕರ್ತವ್ಯೌ, ನ ಸಕೃತ್ಪ್ರಯುಕ್ತೇನೈವ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೇನ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣಿ ಕರ್ತವ್ಯಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ನೇಹಂ ಚಾನ್ತೇ ಪ್ರಯೋಜಯೇದಿತಿ ಸಂಶೋಧನಕರ್ಮಪರಿಸಮಾಪ್ತೌ ಸಂಶೋಧನಜನಿತಗ್ಲಾನಿಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಸಂಶಮನೀಯಸ್ನೇಹಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ವಿಸರ್ಪಪಿಡಕಾಶೋಫಕಾಮಲಾಪಾಣ್ಡುರೋಗಿಣಃ | ಅಭಿಘಾತವಿಷಾರ್ತಾಂಶ್ಚ ನಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ವಿರೇಚಯೇತ್||೮||

ನಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿತಿ ಅನತಿಸ್ನಿಗ್ಧಕಾಯಾನ್ ನರಾನ್||೮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ನಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಶರೀರಾಯ ದದ್ಯಾತ್ ಸ್ನೇಹವಿರೇಚನಮ್| ಸ್ನೇಹೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಶರೀರಾಯ ರೂಕ್ಷಂ ದದ್ಯಾದ್ವಿರೇಚನಮ್||೯||

ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯೇ ವಿರೇಚನೇ ಸತಿ ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧಾಸ್ನಿಗ್ಧಯೋಃ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಕಾರಕಂ ವಿರೇಚನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನಾತೀತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹವಿರೇಚನಮಿತಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿರೇಚನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನತಿಸ್ನಿಗ್ಧೇ ಸ್ನೇಹವಿರೇಚನಮನತಿಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವೇನ ಕ್ರಿಯಮಾಣವಿರೇಚನಾಯೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್; ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಸ್ನೇಹವಿರೇಚನಂ ಸ್ನೇಹನಪ್ರಕರ್ಷಾದತಿವೇಗಂ ಗಚ್ಛನ್ ಪ್ರಚಲಿತಾನಪಿ ದೋಷಾನ್ ನಿಹನ್ತುಂ ನ ಶಕ್ನೋತಿ, ದೋಷಾಸ್ತು ತೇನ ವಿರೇಚನೇನ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾತ್ ಪ್ರಚ್ಯಾವಿತಾ ಭೂಯಃಸ್ರೋತಃಸು ಲೀಯನ್ತೇ, ತತ್ಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ರೂಕ್ಷಂ ವಿರೇಚನಂ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಕಾರಕಂ ದದ್ಯಾದಿತ್ಯಯಮಾಶಯಃ||೯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೋಪಪನ್ನೇನ ಜೀರ್ಣೇ ಮಾತ್ರಾವದೌಷಧಮ್| ಏಕಾಗ್ರಮನಸಾ ಪೀತಂ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾಯ ಕಲ್ಪತೇ||೧೦||

ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಕಾರಿಕಾಂ ಸಂಶೋಧನಸಾಮಗ್ರೀಮಾಹ- ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೋಪಪನ್ನೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾತ್ರಾವದಿತಿ ‘ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಂ ಮಹಾವೇಗಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮಲ್ಪಮಾತ್ರಾವತ್ತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏಕಾಗ್ರಮನಸೇತಿ ಸಂಶೋಧನೈಕಚಿತ್ತೇನ, ಕಾಮಾದಿವ್ಯಗ್ರಮನಸೋ ಹಿ ವೇಗವಿಘಾತಾದಯೋಗಃ ಸ್ಯಾತ್||೧೦||

Adhikarana 9 (11-13) · Śloka 13

ಸ್ನಿಗ್ಧಾತ್ ಪಾತ್ರಾದ್ಯಥಾ ತೋಯಮಯತ್ನೇನ ಪ್ರಣುದ್ಯತೇ| ಕಫಾದಯಃ ಪ್ರಣುದ್ಯನ್ತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದ್ದೇಹಾತ್ತಥೌಷಧೈಃ||೧೧|| ಆರ್ದ್ರಂ ಕಾಷ್ಠಂ ಯಥಾ ವಹ್ನಿರ್ವಿಷ್ಯನ್ದಯತಿ ಸರ್ವತಃ| ತಥಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ವೈ ದೋಷಾನ್ ಸ್ವೇದೋ ವಿಷ್ಯನ್ದಯೇತ್ ಸ್ಥಿರಾನ್||೧೨|| ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ವಾಸೋ ಯಥೋತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ಮಲಃ ಸಂಶೋಧ್ಯತೇಽಮ್ಭಸಾ| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೈಸ್ತಥೋತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ಶೋಧ್ಯತೇ ಶೋಧನೈರ್ಮಲಃ ||೧೩||

ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಯೋಃ ಫಲಂ ‘ಸ್ನಿಗ್ಧಾತ್ ಪಾತ್ರಾತ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಭೂರಿದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದರ್ಶಯನ್ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಯೋರವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತಾಂ ಸೂಚಯತಿ| ಅಯತ್ನೇನೇತಿ ಅಲ್ಪಾಯಾಸೇನ| ಪ್ರಣುದ್ಯನ್ತೇ ಇತಿ ಆಕೃಷ್ಯನ್ತೇ| ವಿಷ್ಯನ್ದಯತಿ ಸರ್ವತ ಇತಿ ಸರ್ವತಃ ಸ್ಥಿತಂ ದ್ರವಮಾಕರ್ಷತಿ| ಅಗ್ನಿದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧಗಾತ್ರಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ದೋಷಹರಣಮುಚ್ಯತೇ, ತೃತೀಯದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ತು ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಯೋರ್ಮಿಲಿತಯೋಃ ಫಲಮುಚ್ಯತೇ| ಕ್ಲಿಷ್ಟಮಿತಿ ಮ್ಲಾನಮ್| ಉತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯೇತಿ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಸಮುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ||೧೧-೧೩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

ಅಜೀರ್ಣೇ ವರ್ಧತೇ ಗ್ಲಾನಿರ್ವಿಬನ್ಧಶ್ಚಾಪಿ ಜಾಯತೇ| ಪೀತಂ ಸಂಶೋಧನಂ ಚೈವ ವಿಪರೀತಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ||೧೪||

ಶೋಧನಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಸಾಮಗ್ರ್ಯಭಿಧಾನೇ ಪ್ರೋಕ್ತಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಯೋಃ ಫಲಮಭಿಧಾಯ, ಕ್ರಮಾಗತಸ್ಯ ಜೀರ್ಣೇ ಪೀತಮಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯೇ ದೋಷಮಾಹ- ಅಜೀರ್ಣೇ ವರ್ಧತೇ ಗ್ಲಾನಿರಿತಿ; ಅಜೀರ್ಣಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಪೀತೇ ಶೋಧನೇ ಸತಿ ಗ್ಲಾನಿರ್ಮಹತೀ ಭವತಿ| ವಿಪರೀತಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಇತಿ ವಮನಮಧೋ ಯಾತಿ, ವಿರೇಚನಂ ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಯಾತಿ||೧೪||

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16

ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಂ ಮಹಾವೇಗಂ ಬಹುದೋಷಹರಂ ಸುಖಮ್| ಲಘುಪಾಕಂ ಸುಖಾಸ್ವಾದಂ ಪ್ರೀಣನಂ ವ್ಯಾಧಿನಾಶನಮ್||೧೫|| ಅವಿಕಾರಿ ಚ ವ್ಯಾಪತ್ತೌ ನಾತಿಗ್ಲಾನಿಕರಂ ಚ ಯತ್| ಗನ್ಧವರ್ಣರಸೋಪೇತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ಮಾತ್ರಾವದೌಷಧಮ್||೧೬||

ಮಾತ್ರಾವದಿತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದ್ವಿವೃಣೋತಿ- ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಂ ಮಹಾವೇಗಮಿತಿ ಅಲ್ಪಮಾತ್ರತ್ವೇ ಸತ್ಯಪಿ ಪ್ರಶಸ್ತಮಹಾವೇಗಮ್| ಅವಿಕಾರೀತಿ ವ್ಯಾಪತ್ತಾವಪಿ ಈಷದ್ವಿಕಾರಕಾರಿ| ಮಾತ್ರಾವದಿತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಮಾತ್ರಾವತ್| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಸುಖಾಸ್ವಾದಾದಯೋ ಮಾತ್ರಾಯಾಃ ಫಲಂ ನ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾಽಪೀಹ ಮಾತ್ರಾಯಾಃ ಪ್ರಶಸ್ತತ್ವೇನ ದ್ರವ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಾದಿವಿಶೇಷಾಧೀನಾ ಅಪಿ ತೇ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ; ಸುಖಾದ್ಯಾಶ್ರಯದ್ರವ್ಯಗತತ್ವಮಪಿ ಹಿ ಮಾತ್ರಾಯಾಃ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯಮಿಹ; ಕಿಂವಾ, ಏವಮ್ಭೂತೇ ಏವ ಸಂಶೋಧನೇ ಏತನ್ಮಾತ್ರಾವತ್ತ್ವಂ ಪರಿಭಾಷಿತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೫-೧೬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

ವಿಧೂಯ ಮಾನಸಾನ್ ದೋಷಾನ್ ಕಾಮಾದೀನಶುಭೋದಯಾನ್ | ಏಕಾಗ್ರಮನಸಾ ಪೀತಂ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾಯ ಕಲ್ಪತೇ||೧೭||

ಏಕಾಗ್ರಮನಸೇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದ್ವಿವೃಣೋತಿ- ವಿಧೂಯೇತ್ಯಾದಿ||೧೭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

ನರಃ ಶ್ವೋ ವಮನಂ ಪಾತಾ ಭುಞ್ಜೀತ ಕಫವರ್ಧನಮ್| ಸುಜರಂ ದ್ರವಭೂಯಿಷ್ಠಂ, ಲಘ್ವಶೀತಂ ವಿರೇಚನಮ್||೧೮|| ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾಲ್ಪಕಫತ್ವೇನ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ದೋಷಾಃ ಸ್ರವನ್ತಿ ಹಿ|೧೯|

ವಮನವಿರೇಚನಯೋಃ ಪೂರ್ವದಿನೇ ಯಥಾ ಭೋಕ್ತವ್ಯಂ ತದಾಹ- ನರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತತ್ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮಪಿ ಪ್ರಕರಣವಶಾದ್ವಿಶೇಷಾಭಿಧಿತ್ಸಯಾಽಭಿಧೀಯತೇ| ಪಾತೇತಿ ಪಾತುಕಾಮಃ| ದ್ರವಭೂಯಿಷ್ಠಮಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ವಿರೇಚನಂ ಪಾತಾ ಲಘು ಅಶೀತಂ ಚ ಭುಞ್ಜೀತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಏವಮ್ಭೂತಭೋಜನೋಪಪತ್ತಿಮಾಹ- ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾಲ್ಪಕಫತ್ವೇನೇತಿ ವಮನಂ ಪ್ರತಿ ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಕಫತ್ವೇನ, ವಿರೇಚನಂ ಪ್ರತಿ ತ್ವಲ್ಪಕಫತ್ವೇನೇತಿ ವಿಭಾಗಃ||೧೮||-

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20

ಪೀತೌಷಧಸ್ಯ ತು ಭಿಷಕ್ ಶುದ್ಧಿಲಿಙ್ಗಾನಿ ಲಕ್ಷಯೇತ್||೧೯|| ಊರ್ಧ್ವಂ ಕಫಾನುಗೇ ಪಿತ್ತೇ ವಿಟ್ಪಿತ್ತೇಽನುಕಫೇ ತ್ವಧಃ| ಹೃತದೋಷಂ ವದೇತ್ ಕಾರ್ಶ್ಯದೌರ್ಬಲ್ಯೇ ಚೇತ್ ಸಲಾಘವೇ||೨೦||

ವಮನವಿರೇಚನಯೋಃ ಶುದ್ಧಿಲಿಙ್ಗಾನಿ ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾನಿ, ತಥಾಽಪೀಹ ಶೇಷೌಷಧಮಲಾದಿವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಂ ಪುನಃ ಪೀತೌಷಧಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ತಾನ್ಯಭಿಧತ್ತೇ| ಕಫಾನುಗೇ ಪಿತ್ತೇ ಊರ್ಧ್ವಹೃತದೋಷಂ ವದೇತ್, ವಿಟ್ಪಿತ್ತೇ ಚಾನುಕಫೇ ದೃಶ್ಯಮಾನೇಽಧೋಹೃತದೋಷಂ ವದೇದಿತಿ ಯೋಜನಾ; ಏತತ್ ಕಫಾನ್ತತ್ವಂ ವಿರೇಚನಸ್ಯ, ವಮನಸ್ಯ ಚ ಪಿತ್ತಾನ್ತತ್ವಂ ಪೂರ್ವಮೇವ ವ್ಯಾಹೃತಮ್| ಏತತ್ ಪಿತ್ತಾನ್ತತ್ವಂ ಕಫಾನ್ತತ್ವಂ ವಾಽಸಮ್ಯಕ್ಶುದ್ಧೇಽಪಿ ದೋಷಸ್ಯಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾಽವಸ್ಥಾನಾದ್ಭವತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಾಣ್ಯಪಿ ಏತಯೋಃ ಸಾಹಚರ್ಯೇಣಾಹ- ಕಾರ್ಶ್ಯದೌರ್ಬಲ್ಯೇ ಚೇತ್ ಸಲಾಘವೇ ಇತಿ||೧೯-೨೦||

Adhikarana 15 (21) · Śloka 22

ವಾಮಯೇತ್ತು ತತಃ ಶೇಷಮೌಷಧಂ ನ ತ್ವಲಾಘವೇ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯೇಽನಿಲಸಙ್ಗೇ ಚ ನಿರುದ್ಗಾರೇಽಪಿ ವಾಮಯೇತ್||೨೧|| ಆಲಾಘವಾತ್ತನುತ್ವಾಚ್ಚ ಕಫಸ್ಯಾಪತ್ ಪರಂ ಭವೇತ್|೨೨|

ವಿರೇಚನಯೋಗೇ ಸಾವಶೇಷ ಏವೌಷಧೇ ಶುದ್ಧಿಲಕ್ಷಣದರ್ಶನೇ ಸತಿ ಕರ್ತವ್ಯಮಾಹ- ವಾಮಯೇತ್ತು ತತಃ ಶೇಷಮೌಷಧಮಿತಿ; ಶುದ್ಧಿಲಕ್ಷಣೇ ಜಾತೇ ಶೇಷಮೌಷಧಮುಪಲಭ್ಯ ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ವಾಮಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ತ್ವಲಾಘವೇ ಇತ್ಯನೇನ ಲಾಘವವ್ಯತಿರಿಕ್ತಶೇಷಶುದ್ಧಿಲಕ್ಷಣದರ್ಶನೇ ಸತ್ಯಪಿ ನ ವಿರೇಚನಶೇಷೌಷಧವಮಿಃ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ವಮನೌಷಧಪ್ರಯೋಗೇ ಕರ್ತವ್ಯಮಾಹ- ಸ್ತೈಮಿತ್ಯೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಮನೌಷಧಪ್ರಯೋಗೇ ಯಾವತ್ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಾನಿಲಸಙ್ಗೌ ವರ್ತೇತೇ, ತಾವನ್ನಿರುದ್ಗಾರೇಽಪಿ ಭೇಷಜೇ ಸತಿ ವಮನಂ ಕಾರಯಿತವ್ಯಮ್| ಏತದ್ವಮನಾವಧಿಮಾಹ- ಆಲಾಘವಾತ್ತನುತ್ವಾಚ್ಚ ಕಫಸ್ಯೇತಿ| ಪ್ರಮಾದಾಲ್ಲಾಘವತನುತ್ವಯೋಃ ಪರತಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣವಮನಸ್ಯ ದೋಷಮಾಹ- ಆಪತ್ ಪರಂ ಭವೇದಿತಿ; ಆಪದಿತಿ ಅತಿಯೋಗಲಕ್ಷಣಾ| ಅನ್ಯೇ ತು, ಸ್ತೈಮಿತ್ಯೇ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಪಿ ವಿರೇಚನೌಷಧಸ್ಯೈವಾವಸ್ಥಿಕಂ ವಮನಮುಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯಾಹುಃ||೨೧||-

Adhikarana 16 (22-23) · Śloka 23

ವಮಿತೇ ವರ್ಧತೇ ವಹ್ನಿಃ ಶಮಂ ದೋಷಾ ವ್ರಜನ್ತಿ ಹಿ||೨೨|| ವಮಿತಂ ಲಙ್ಘಯೇತ್ ಸಮ್ಯಗ್ಜೀರ್ಣಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಲಕ್ಷಯನ್| ತಾನಿ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತು ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಂ ಕುರ್ಯಾನ್ನ ಲಙ್ಘನಮ್||೨೩||

ಯಥೋಕ್ತವಮನಫಲಮಾಹ- ವಮಿತೇ ವರ್ಧತೇ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಸಮ್ಯಗ್ಜೀರ್ಣಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಲಕ್ಷಯನ್ನಿತಿ ಸಂಶೋಧನಭೇಷಜಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸಮ್ಯಗ್ಜೀರ್ಣಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಲಕ್ಷಯನ್| ತಾನೀತಿ ಜೀರ್ಣೌಷಧಲಿಙ್ಗಾನಿ||೨೨-೨೩||

Adhikarana 17 (24) · Śloka 24

ಸಂಶೋಧನಾಭ್ಯಾಂ ಶುದ್ಧಸ್ಯ ಹೃತದೋಷಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ| ಯಾತ್ಯಗ್ನಿರ್ಮನ್ದತಾಂ ತಸ್ಮಾತ್ ಕ್ರಮಂ ಪೇಯಾದಿಮಾಚರೇತ್||೨೪||

ಶುದ್ಧಸ್ಯ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮೋಪಪತ್ತಿಮಾಹ- ಸಂಶೋಧನಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ನಿರೂಢಸ್ಯಾಪ್ಯಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ನಿರೂಢಸ್ಯ ತಾದೃಗಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ನ ಭವತಿ ಯೇನ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ಅತೋ ನಿರೂಹವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಂ ಸಂಶೋಧನಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ದ್ವಿವಚನಂ ಕೃತಮ್| ಯಾ ತು ಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಲಕ್ಷಣೇ “ಊರ್ಜೋಽಗ್ನಿಃ” (ಸಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯನೇನಾಗ್ನಿವೃದ್ಧಿರುಕ್ತಾ, ಸಾ ಚ ವಿರೇಚನೌಷಧಕ್ಷೋಭಾತಿಸಙ್ಗಾತ್ ಕೃತಾಽಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಗ್ನಿವೃದ್ಧಿಃ ; ತೇನೇಹ ಯಾತ್ಯಗ್ನಿರ್ಮನ್ದತಾಮಿತಿ ವಚನೇನ ಸಮಂ ನ ವಿರೋಧಃ||೨೪||

Adhikarana 18 (25) · Śloka 25

ಕಫಪಿತ್ತೇ ವಿಶುದ್ಧೇಽಲ್ಪಂ ಮದ್ಯಪೇ ವಾತಪೈತ್ತಿಕೇ| ತರ್ಪಣಾದಿಕ್ರಮಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪೇಯಾಽಭಿಷ್ಯನ್ದಯೇದ್ಧಿ ತಾನ್||೨೫||

ತರ್ಪಣಾದಿವಿಷಯಮಾಹ- ಕಫಪಿತ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶುದ್ಧೇಽಲ್ಪಮಿತಿ ಅಸಮ್ಯಗ್ವಿಶುದ್ಧೇ| ತರ್ಪಣಾದಿಕ್ರಮೇ ಚ ಪೇಯಾಯಾಃ ಸ್ಥಾನೇ ಸ್ವಚ್ಛತರ್ಪಣಂ, ವಿಲೇಪ್ಯಾಃ ಸ್ಥಾನೇ ಚ ಘನತರ್ಪಣಂ ದೇಯಮ್||೨೫||

Adhikarana 19 (26-27) · Śloka 27

ಅನುಲೋಮೋಽನಿಲಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣೋರ್ಜೋ ಮನಸ್ವಿತಾ| ಲಘುತ್ವಮಿನ್ದ್ರಿಯೋದ್ಗಾರಶುದ್ಧಿರ್ಜೀರ್ಣೌಷಧಾಕೃತಿಃ||೨೬|| ಕ್ಲಮೋ ದಾಹೋಽಙ್ಗಸದನಂ ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಶಿರೋರುಜಾ| ಅರತಿರ್ಬಲಹಾನಿಶ್ಚ ಸಾವಶೇಷೌಷಧಾಕೃತಿಃ||೨೭||

ಜೀರ್ಣೌಷಧಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಾಹ- ಅನುಲೋಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಜಃ ಬಲಮ್| ಇನ್ದ್ರಿಯಶುದ್ಧಿಃ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಾಟವಮ್| ಉದ್ಗಾರಸ್ಯ ಚೌಷಧಗನ್ಧಾದಿವಿರಹಿತ್ವಮೇವ ಶುದ್ಧಿಃ||೨೬-೨೭||

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

ಅಕಾಲೇಽಲ್ಪಾತಿಮಾತ್ರಂ ಚ ಪುರಾಣಂ ನ ಚ ಭಾವಿತಮ್| ಅಸಮ್ಯಕ್ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಚೈವ ವ್ಯಾಪದ್ಯೇತೌಷಧಂ ದ್ರುತಮ್||೨೮||

ಯಾದೃಶಮೌಷಧಂ ವ್ಯಾಪದ್ಯತೇ ತದಾಹ- ಅಕಾಲೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪಂ ವಾ ಅತಿಮಾತ್ರಂ ವಾಽಲ್ಪಾತಿಮಾತ್ರಮ್| ನ ಚ ಭಾವಿತಮಿತಿ ಸ್ವರಸೈಸ್ತುಲ್ಯವೀರ್ಯೈರ್ವಾಽಭಾವಿತಮ್||೨೮||

Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30

ಆಧ್ಮಾನಂ ಪರಿಕರ್ತಿಶ್ಚ ಸ್ರಾವೋ ಹೃದ್ಗಾತ್ರಯೋರ್ಗ್ರಹಃ| ಜೀವಾದಾನಂ ಸವಿಭ್ರಂಶಃ ಸ್ತಮ್ಭಃ ಸೋಪದ್ರವಃ ಕ್ಲಮಃ||೨೯|| ಅಯೋಗಾದತಿಯೋಗಾಚ್ಚ ದಶೈತಾ ವ್ಯಾಪದೋ ಮತಾಃ| ಪ್ರೇಷ್ಯಭೈಷಜ್ಯವೈದ್ಯಾನಾಂ ವೈಗುಣ್ಯಾದಾತುರಸ್ಯ ಚ||೩೦||

ಸಂಶೋಧನಾಯೋಗಾತಿಯೋಗಜನ್ಯಾ ಆವಿಷ್ಕೃತಾ ವ್ಯಾಪದಃ ಪ್ರಾಹ- ಆಧ್ಮಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| (ಆಧ್ಮಾನಾದಯಶ್ಚಾಮೀ ನಾವಶ್ಯಮಯೋಗಾತಿಯೋಗಾನ್ತೇ ಭವನ್ತಿ, ತೇನೋಪದ್ರವಭೂತತ್ವಾತ್ ಪೃಥಗುಕ್ತಾಃ|) ಏತಾ ವ್ಯಾಪದಃ ಪ್ರೇಷ್ಯಾದಿವೈಗುಣ್ಯಾದುತ್ಪನ್ನಾ ಅಯೋಗಾದತಿಯೋಗಾಚ್ಚ ಭವನ್ತೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ತತ್ರಾಧ್ಮಾನಮಯೋಗಾದ್ಭವತಿ, ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ ತ್ವತಿಯೋಗಾತ್, ಸ್ರಾವೋಽಯೋಗಾತ್, ಹೃದ್ಗ್ರಹೋಽಪ್ಯಯೋಗಾದೇವ, ತಥಾಽಙ್ಗಗ್ರಹೋಽಯೋಗಾಚ್ಚ ಭವತಿ, ಜೀವಾದಾನಮತಿಯೋಗಾತ್; ವಿಭ್ರಂಶಸ್ತು ಗುದಭ್ರಂಶ-ಸಞ್ಜ್ಞಾಭ್ರಂಶ-ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಭ್ರಂಶಭೇದಾತ್ತ್ರಿವಿಧೋ ವಕ್ತವ್ಯಃ; ಗುದಭ್ರಂಶ-ಸಞ್ಜ್ಞಾಭ್ರಂಶಾವತಿಯೋಗಜನ್ಯೌ, ಶೇಷಸ್ತು ವಿಭ್ರಂಶೋಽಯೋಗಜನ್ಯಃ; ಉಪದ್ರವೋಽಪ್ಯಯೋಗಜನ್ಯ ಏವ, ಕ್ಲಮೋಽಪ್ಯಯೋಗಜಃ| ಏತೇಷಾಂ ಚಾಯೋಗಾತಿಯೋಗಜನ್ಯತ್ವವಿಭಾಗ ಉತ್ತರಗ್ರನ್ಥೇ ಸ್ಫುಟೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಾಯೋಗಾತಿಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾಸ್ತತ್ರ ತತ್ರ ಕಾರಣತ್ವೇನೋಕ್ತಾಃ, ತಥಾಽಪೀಹ ವಮನವಿರೇಚನಯೋರ್ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಂ ನೇಚ್ಛತಿ; ಯತೋ ದೋಷಾಣಾಂ ಚತುರ್ವಿಧೈವ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ, ಯತ್- ಅತಿಪ್ರವೃತಿಃ, ಅಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಾ, ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಅಲ್ಪಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಾ; ತತ್ರಾಪ್ಯಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಲ್ಪವೃತ್ತೀ ಅಯೋಗಗೃಹೀತೇ ಏವ; ಯಾಽಪಿ ಚಾತ್ರ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯೇನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಸಾಽಪಿ ದೋಷಸ್ಯಾಪೇಕ್ಷಿತಸ್ಯಾಪ್ರವರ್ತಕತ್ವಾದಯೋಗಗೃಹೀತತೈವ; ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ “ಅಯೋಗಃ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯೇನ ನ ಚಾಲ್ಪಂ ವಾ ಪ್ರವರ್ತನಮ್” ಇತಿ||೨೯-೩೦||

Adhikarana 22 (31-34) · Śloka 34

ಯೋಗಃ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದತಿಯೋಗೋಽತಿವರ್ತನಮ್| ಅಯೋಗಃ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯೇನ ನ ಚಾಲ್ಪಂ ವಾ ಪ್ರವರ್ತನಮ್||೩೧|| ಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟೇನ ದುರ್ಗನ್ಧಮಹೃದ್ಯಮತಿ ವಾ ಬಹು| ವಿರೇಚನಮಜೀರ್ಣೇ ಚ ಪೀತಮೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ||೩೨|| ಕ್ಷುಧಾರ್ತಮೃದುಕೋಷ್ಠಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ವಲ್ಪೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಕಫೇನ ವಾ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಪೀತಂ ಸ್ಥಿತಂ ಕ್ಷುಬ್ಧಂ ವಮನಂ ಸ್ಯಾದ್ವಿರೇಚನಮ್||೩೩|| ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯೇನ ದೋಷಾಣಾಂ ಹರಣಾತ್ತೇ ಹ್ಯಕೃತ್ಸ್ನಶಃ| ಅಯೋಗಸಞ್ಜ್ಞೇ, ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಯಾತಿ ದೋಷೋ ನವಾಽಲ್ಪಶಃ||೩೪||

ಯೋಗಾತಿಯೋಗಾಯೋಗಸ್ವರೂಪಮಾಹ- ಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿವರ್ತನಮಿತಿ ಸಂಶೋಧ್ಯಾತಿರಿಕ್ತಪ್ರವರ್ತನಮ್| ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯೇನೇತಿ ವಮನಸ್ಯ ವಿರೇಚನೇನ, ವಿರೇಚನಸ್ಯ ವಮನೇನ ಪ್ರವರ್ತನಮ್; ಏತಚ್ಚ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಪ್ರವರ್ತನಂ ಪ್ರಾಯೋ ವಿವಕ್ಷಿತದೋಷಾಪ್ರವರ್ತಕತಯೈವಾಯೋಗನಿಕ್ಷಿಪ್ತಮ್| ನ ಚಾಲ್ಪಂ ವಾ ಪ್ರವರ್ತನಮಿತಿ ಸರ್ವಥಾಽಪ್ರವರ್ತನಮಲ್ಪಂ ವಾ ಪ್ರವರ್ತನಮಿತಿ| ಸ್ಥಿತಮಿತಿ ಝಟಿತಿ ಊರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛತ್ | ಏತತ್ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾ ಯಥಾಽಯೋಗತ್ವಂ ತದಾಹ- ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯೇನಾಕೃತ್ಸ್ನಹರಣಾತ್ ಅಯೋಗಸಞ್ಜ್ಞೇ ತೇ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಹರಣೇಽಕೃಸ್ನದೋಷಹರಣಮೇವ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಲೋಮಹರಣೇ ಕೃತ್ಸ್ನೋ ದೋಷೋ ನ ಯಾತಿ, ಅಲ್ಪಶೋ ವಾ ಯಾತೀತಿ ಭಾವಃ; ತೇನಾಕೃತ್ಸ್ನದೋಷಹರಣಂ ಪ್ರತಿಲೋಮಹರಣೇ ಉಪಪನ್ನಮಿತಿ ಭಾವಃ| ‘ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಯದಾಗಚ್ಛತಿ ಚಾಲ್ಪಶ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ, ಯಚ್ಛಬ್ದೋ ಹೇತೌ; ಪೂರ್ವತ್ರ ಪಾಠೇ ವಾ ಶಬ್ದೋ ಹೇತೌ||೩೧-೩೪||

Adhikarana 23 (35-36) · Śloka 36

ಪೀತೌಷಧೋ ನ ಶುದ್ಧಶ್ಚೇಜ್ಜೀರ್ಣೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಪುನಃ ಪಿಬೇತ್| ಔಷಧಂ ನ ತ್ವಜೀರ್ಣೇಽನ್ಯದ್ಭಯಂ ಸ್ಯಾದತಿಯೋಗತಃ||೩೫|| ಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಗುರುತಾಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಲಘುತ್ವಂ ಬಲಮೇವ ಚ| ಅಯೋಗೇ ಮೃದು ವಾ ದದ್ಯಾದೌಷಧಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮೇವ ವಾ||೩೬||

ಆಧ್ಮಾನಾದೀನಾಮಯೋಗಾತಿಯೋಗೌ ಕಾರಣತ್ವೇನೋಕ್ತೌ, ತೇನ ಕಾರಣಯೋರಯೋಗಾತಿಯೋಗಯೋಃ ಪ್ರಥಮಂ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಾನಿ ಪ್ರಾಹ- ಪೀತೌಷಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜೀರ್ಣೇ ಇತಿ ಔಷಧೇ ಜೀರ್ಣೇ| ಪುನಃ ಪಿಬೇದಿತಿ ತದಹರೇವ| ಭಯಂ ಸ್ಯಾದತಿಯೋಗತ ಇತಿ ಪೂರ್ವಾಜೀರ್ಣೌಷಧನವೀನೌಷಧಾಭ್ಯಾಮತಿಯೋಗಃ ಸ್ಯಾತ್| ಮೃದು ವಾ ದದ್ಯಾದಿತ್ಯಾದೌ ಗುರುಕೋಷ್ಠೇ ಬಲವತಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ, ಲಘುಕೋಷ್ಠೇ ದುರ್ಬಲೇ ಚ ಮೃದು ದದ್ಯಾದಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾ||೩೫-೩೬||

Adhikarana 24 (37) · Śloka 37

ವಮನಂ ನ ತು ದುಶ್ಛರ್ದಂ ದುಷ್ಕೋಷ್ಠಂ ನ ವಿರೇಚನಮ್| ಪಾಯಯೇತೌಷಧಂ ಭೂಯೋ ಹನ್ಯಾತ್ ಪೀತಂ ಪುನರ್ಹಿ ತೌ||೩೭||

ಪುನರ್ವಮನವಿರೇಚನಾದಾನವಿಷಯೌ ಪ್ರಾಹ- ವಮನಂ ನ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪುನಃ ಪೀತಂ ತು ಹನ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೭||

Adhikarana 25 (38-39) · Śloka 39

ಅಸ್ನಿಗ್ಧಾಸ್ವಿನ್ನದೇಹಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಸ್ಯಾನವಮೌಷಧಮ್| ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲಿಶ್ಯ ನಿರ್ಹರ್ತುಮಶಕ್ತಂ ಜನಯೇದ್ಗದಾನ್||೩೮|| ವಿಭ್ರಂಶಂ ಶ್ವಯಥುಂ ಹಿಕ್ಕಾಂ ತಮಸೋ ದರ್ಶನಂ ಭೃಶಮ್ | ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಕಣ್ಡೂಮೂರ್ವೋಃ ಸಾದಂ ವಿವರ್ಣತಾಮ್||೩೯||

ಸ್ತೋಕಪ್ರವೃತ್ತಿರೂಪಮಯೋಗಂ ಕಾರಣಭೇದೇನಾಹ- ಅಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯೇತಿ ಅಸಮ್ಯಕ್ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ| ರೂಕ್ಷಸ್ಯೇತಿ ನ ಮನಾಗಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ| ಅನವಮಿತಿ ಜೀರ್ಣತಯಾ ಮನ್ದವೀರ್ಯಮ್| ನಿರ್ಹರ್ತುಮಿತಿ ನಿಃಶೇಷೇಣ ಹರ್ತುಮ್| ವಿಭ್ರಂಶಮಿತಿ ವಿಪರೀತಪ್ರವೃತ್ತಿಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್||೩೮-೩೯||

Adhikarana 26 (40-44) · Śloka 44

ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ಚಾತ್ಯಲ್ಪಂ ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇರ್ಜೀರ್ಣಮೌಷಧಮ್| ಶೀತೈರ್ವಾ ಸ್ತಬ್ಧಮಾಮೇ ವಾ ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲಿಶ್ಯ ನಾಹರೇತ್||೪೦|| ತಾನೇವ ಜನಯೇದ್ರೋಗಾನಯೋಗಃ ಸರ್ವ ಏವ ಸಃ| ವಿಜ್ಞಾಯ ಮತಿಮಾಂಸ್ತತ್ರ ಯಥೋಕ್ತಾಂ ಕಾರಯೇತ್ ಕ್ರಿಯಾಮ್||೪೧|| ತಂ ತೈಲಲವಣಾಭ್ಯಕ್ತಂ ಸ್ವಿನ್ನಂ ಪ್ರಸ್ತರಸಙ್ಕರೈಃ| ಪಾಯಯೇತ ಪುನರ್ಜೀರ್ಣೇ ಸಮೂತ್ರೈರ್ವಾ ನಿರೂಹಯೇತ್||೪೨|| ನಿರೂಢಂ ಚ ರಸೈರ್ಧಾನ್ವೈರ್ಭೋಜಯಿತ್ವಾಽನುವಾಸಯೇತ್| ಫಲಮಾಗಧಿಕಾದಾರುಸಿದ್ಧತೈಲೇನ ಮಾತ್ರಯಾ||೪೩|| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಾತಹರೈಃ ಸ್ನೇಹೈಃ ಪುನಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೇನ ಶೋಧಯೇತ್| ನ ಚಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣೇನ ತತೋ ಹ್ಯತಿಯೋಗಸ್ತು ಜಾಯತೇ||೪೪||

ಅಪರಮಯೋಗಮಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಜೀರ್ಣಮಿತಿ ಅಲ್ಪತ್ವಾದ್ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿತ್ವಾಚ್ಚ ಜೀರ್ಣಮ್| ಆಮೇ ಇತಿ ಅಪಕ್ವೇ ದೋಷೇ, ‘ಪೀತಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಏತೇಽತ್ರಾಯೋಗಲಕ್ಷಣತ್ರಯೇಣ ಯೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾ ಗದಾ ನ ತೇ ಭಿನ್ನಸಾಮಗ್ರೀಜನ್ಯಾ ಭಿನ್ನಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಾ, ತೇನ ನ ಪೂರ್ವಮಯೋಗಜನ್ಯವ್ಯಾಪತ್ತಿಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಪಠಿತಾಃ; ಏವಮತಿಯೋಗಲಕ್ಷಣತಯಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಗದೇಷ್ವಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ಯಥೋಕ್ತಮಿತಿ ‘ಪೀತೌಷಧೋ ನ ಶುದ್ಧಶ್ಚೇತ್’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಂ; ಕಿಂವಾಽಗ್ರೇ ‘ತಂ ತೈಲ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೇನೋಕ್ತಮ್| ಪಾಯಯೇತೇತಿ ಸಂಶೋಧನಂ ಪಾಯಯೇತ| ಧಾನ್ವೈರಿತಿ ಧನ್ವಮೃಗಪಕ್ಷಿಮಾಂಸರಸೈಃ||೪೦-೪೪||

Adhikarana 27 (45-51) · Śloka 51

ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕ್ಷುಧಾರ್ತಸ್ಯ ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಭೇಷಜಮ್| ಹೃತ್ವಾಽಽಶು ವಿಟ್ಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ಧಾತೂನ್ವಿಸ್ರಾವಯೇದ್ದ್ರವಾನ್||೪೫|| ಬಲಸ್ವರಕ್ಷಯಂ ದಾಹಂ ಕಣ್ಠಶೋಷಂ ಭ್ರಮಂ ತೃಷಾಮ್| ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ಮಧುರೈಸ್ತತ್ರ ಶೇಷಮೌಷಧಮುಲ್ಲಿಖೇತ್||೪೬|| ವಮನೇ ತು ವಿರೇಕಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿರೇಕೇ ವಮನಂ ಪುನಃ | ಪರಿಷೇಕಾವಗಾಹಾದ್ಯೈಃ ಸುಶೀತೈಃ ಸ್ತಮ್ಭಯೇಚ್ಚ ತತ್||೪೭|| ಕಷಾಯಮಧುರೈಃ ಶೀತೈರನ್ನಪಾನೌಷಧೈಸ್ತಥಾ| ರಕ್ತಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಘ್ನೈರ್ದಾಹಜ್ವರಹರೈರಪಿ||೪೮|| ಅಞ್ಜನಂ ಚನ್ದನೋಶೀರಮಜ್ಜಾಸೃಕ್ಶರ್ಕರೋದಕಮ್| ಲಾಜಚೂರ್ಣೈಃ ಪಿಬೇನ್ಮನ್ಥಮತಿಯೋಗಹರಂ ಪರಮ್||೪೯|| ಶುಙ್ಗಾಭಿರ್ವಾ ವಟಾದೀನಾಂ ಸಿದ್ಧಾಂ ಪೇಯಾಂ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಾಮ್| ವರ್ಚಃಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಂ ಭೋಜ್ಯಂ ಚ ದಾಪಯೇತ್||೫೦|| ಜಾಙ್ಗಲೈರ್ವಾ ರಸೈರ್ಭೋಜ್ಯಂ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಶ್ಚ ಶಸ್ಯತೇ| ಮಧುರೈರನುವಾಸ್ಯಶ್ಚ ಸಿದ್ಧೇನ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಷಾ||೫೧||

ಅತಿಯೋಗಸ್ಯ ಹೇತ್ವಾದಿಕಮಾಹ- ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಇಯಂ ಚ ಸಾಮಗ್ರೀ ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗಸ್ಯೈವ ಘಟತೇ; ಯತೋ ಮೃದುಕೋಷ್ಠೇ ಬುಭುಕ್ಷಿತೇ ಚ ವಿಟ್ಪಿತ್ತಕಫಹರಣಕ್ರಮೇಣ ಚ ಸೈವಾತಿಯುಜ್ಯತೇ ; ವಮನಾತಿಯೋಗಸಾಮಗ್ರೀ ಚಾನೇನೋದಾಹರಣೇನೋನ್ನೇಯಾ; ಕಿಂವಾ, ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಮಿತಿ ಪದೇನೈವ ವಮನಸ್ಯಾಪ್ಯತಿತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಮತಿಯೋಗಕಾರಣಮುಕ್ತಂ, ವಿಟ್ಪಿತ್ತಕಫಹರಣಂ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಕ್ರಮೇಣ ವಿರೇಚನೇ ವಮನೇ ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಶೇಷಮೌಷಧಮುಲ್ಲಿಖೇದಿತಿ ತಾದಾತ್ವಿಕೀ ಚಿಕಿತ್ಸಾ| ಮೃದ್ವಿತಿಪದಂ ವಮನೇನ ವಿರೇಚನೇನ ಚ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವಟಾದೀನಾಮಿತಿ ನ್ಯಗ್ರೋಧೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಕಪೀತನಾನಾಮ್| ವರ್ಚಃಸಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಾಃ ಷಡ್ವಿರೇಚನಶತಾಶ್ರಿತೀಯೋಕ್ತಾಃ ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವನನ್ತಾದಯಃ||೪೫-೫೧||

Adhikarana 28 (52-56) · Śloka 56

ವಮನಸ್ಯಾತಿಯೋಗೇ ತು ಶೀತಾಮ್ಬುಪರಿಷೇಚಿತಃ| ಪಿಬೇತ್ ಕಫಹರೈರ್ಮನ್ಥಂ ಸಘೃತಕ್ಷೌದ್ರಶರ್ಕರಮ್||೫೨|| ಸೋದ್ಗಾರಾಯಾಂ ಭೃಶಂ ವಮ್ಯಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾಂ ಧಾನ್ಯಮುಸ್ತಯೋಃ| ಸಮಧೂಕಾಞ್ಜನಂ ಚೂರ್ಣಂ ಲೇಹಯೇನ್ಮಧುಸಂಯುತಮ್||೫೩|| ವಮತೋಽನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟಾಯಾಂ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಕವಲಗ್ರಹಾಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣೈರ್ಹೃದ್ಯೈರ್ಯೂಷಕ್ಷೀರರಸೈರ್ಹಿತಾಃ||೫೪|| ಫಲಾನ್ಯಮ್ಲಾನಿ ಖಾದೇಯುಸ್ತಸ್ಯ ಚಾನ್ಯೇಽಗ್ರತೋ ನರಾಃ| ನಿಃಸೃತಾಂ ತು ತಿಲದ್ರಾಕ್ಷಾಕಲ್ಕಲಿಪ್ತಾಂ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್||೫೫|| ವಾಗ್ಗ್ರಹಾನಿಲರೋಗೇಷು ಘೃತಮಾಂಸೋಪಸಾಧಿತಾಮ್| ಯವಾಗೂಂ ತನುಕಾಂ ದದ್ಯಾತ್ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಚ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್||೫೬||

ಪುರತೋಽಮ್ಲಫಲಖಾದನಂ ಮುಖಸ್ರಾವಣೇನ ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಬ್ಧತ್ವಂ ಹನ್ತುಮ್ | ಅತಿಯೋಗೇ ನಿಃಸೃತಾಮಿತಿ ಜಿಹ್ವಾವಿಶೇಷಣಮ್||೫೨-೫೬||

Adhikarana 29 (57) · Śloka 57

ವಮಿತಶ್ಚ ವಿರಿಕ್ತಶ್ಚ ಮನ್ದಾಗ್ನಿಶ್ಚ ವಿಲಙ್ಘಿತಃ| ಅಗ್ನಿಪ್ರಾಣವಿವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಕ್ರಮಂ ಪೇಯಾದಿಕಂ ಭಜೇತ್ ||೫೭||

ಅತಿಯೋಗೇಽಪಿ ಯಥಾ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮೋ ಭವತಿ ತದಾಹ- ವಮಿತಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಹರಣಾದತಿವಮಿತೋಽತಿವಿರಿಕ್ತಶ್ಚೇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೫೭||

Adhikarana 30 (58-60) · Śloka 60

ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಹೀನಾಗ್ನೇರಲ್ಪಮೌಷಧಮ್| ಸೋದಾವರ್ತಸ್ಯ ಚೋತ್ಕ್ಲಿಶ್ಯ ದೋಷಾನ್ಮಾರ್ಗಾನ್ನಿರುಧ್ಯ ಚ||೫೮|| ಭೃಶಮಾಧ್ಮಾಪಯೇನ್ನಾಭಿಂ ಪೃಷ್ಠಪಾರ್ಶ್ವಶಿರೋರುಜಮ್| ಶ್ವಾಸವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಾನಾಂ ಸಙ್ಗಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ದಾರುಣಮ್||೫೯|| ಅಭ್ಯಙ್ಗಸ್ವೇದವರ್ತ್ಯಾದಿ ಸನಿರೂಹಾನುವಾಸನಮ್| ಉದಾವರ್ತಹರಂ ಸರ್ವಂ ಕರ್ಮಾಧ್ಮಾತಸ್ಯ ಶಸ್ಯತೇ||೬೦||

ಅಯೋಗಾತಿಯೋಗಯೋರಾಧ್ಮಾನಾದಿವ್ಯಾಪದಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾದಿ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಬಹುದೋಷಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಏತಾಶ್ಚ ವ್ಯಾಪದೋ ನಾವಶ್ಯಮತಿಯೋಗಾಯೋಗಯೋರ್ಭವನ್ತಿ, ಉಪದ್ರವಭೂತತ್ವಾತ್ ; ಅತ ಏವೋಪಕಲ್ಪನೀಯೇ- “ಅತಿಯೋಗಾಯೋಗನಿಮಿತ್ತಾನಿಮಾನುಪದ್ರವಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್”- “ಆಧ್ಮಾನಂ ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ”(ಸೂ.ಅ.೧೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಏತಾ ದಶ ವ್ಯಾಪದಃ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾಃ||೫೮-೬೦||

Adhikarana 31 (61-63) · Śloka 63

ಸ್ನಿಗ್ಧೇನ ಗುರುಕೋಷ್ಠೇನ ಸಾಮೇ ಬಲವದೌಷಧಮ್| ಕ್ಷಾಮೇಣ ಮೃದುಕೋಷ್ಠೇನ ಶ್ರಾನ್ತೇನಾಲ್ಪಬಲೇನ ವಾ||೬೧|| ಪೀತಂ ಗತ್ವಾ ಗುದಂ ಸಾಮಮಾಶು ದೋಷಂ ನಿರಸ್ಯ ಚ| ತೀವ್ರಶೂಲಾಂ ಸಪಿಚ್ಛಾಸ್ರಾಂ ಕರೋತಿ ಪರಿಕರ್ತಿಕಾಮ್||೬೨|| ಲಙ್ಘನಂ ಪಾಚನಂ ಸಾಮೇ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಲಘುಭೋಜನಮ್| ಬೃಂಹಣೀಯೋ ವಿಧಿಃ ಸರ್ವಃ ಕ್ಷಾಮಸ್ಯ ಮಧುರಸ್ತಥಾ||೬೩||

ಪರಿಕರ್ತಿಕಾಮಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪೀತಂ ಗತ್ವಾ ಗುದಮಿತ್ಯಾದಿ ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗಜನ್ಯಪರಿಕರ್ತಿಕಾಯಾಂ ಸಙ್ಗತಂ, ನ ವಮನಾತಿಯೋಗಜನ್ಯಪರಿಕರ್ತಿಕಾಯಾಮ್; ಉಪಕಲ್ಪನೀಯೇ ಚ ಸಾಕ್ಷಾದ್ವಮನಾಯೋಗಾತಿಯೋಗಜನ್ಯತಯೈವಾಧ್ಮಾನಾದಯ ಉಕ್ತಾಃ, ತೇನಾನುಕ್ತೋಽಪಿ ವಮನವ್ಯಾಪತ್ತೌ ಪರಿಕರ್ತೋಽನೇನೋದಾಹರಣೇನ ಕಲ್ಪನೀಯಃ; ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- ‘ಯಾ ತು ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ ವಿರೇಚನೇ, ತದ್ವಮನೇ ಕಣ್ಠಕರ್ಷಣಂ; ಯೋಽಧಃಪರಿಸ್ರಾವೋ ವಿರೇಚನೇ, ಸ ವಮನೇ ಕಫಪ್ರಸೇಕಃ” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೩೪) ಇತಿ; ತದನಯಾ ದಿಶಾ ಆಧ್ಮಾನಾದೀನಿ ವಮನವಿರೇಚನಯೋರಯೋಗಾತಿಯೋಗಜನ್ಯತಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನೀತ್ಯೇಕೇ| ಆಶು ದೋಷಂ ನಿರಸ್ಯೇತಿ ವಮನಾತಿಯೋಗಜನ್ಯೇಯಂ ವ್ಯಾಪತ್| ಅತ್ರ ಲಙ್ಘನಾದಿಕ್ರಿಯಾ ಅತಿಯೋಗೇ ಸತ್ಯಪ್ಯಾಮಪಾಚನಾಯ ಜ್ಞೇಯಾ| ಕ್ಷಾಮೇಣ ಮೃದುಕೋಷ್ಠೇನೇತ್ಯಾದಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಜನಿತಸ್ಯ ಕ್ಷಾಮಪುರುಷಪ್ರಭವಸ್ಯ ಲಙ್ಘನಪಾಚನಾದ್ಯಮುಪಕ್ರಾನ್ತಮೇವ||೬೧-೬೩||

Adhikarana 32 (64-67) · Śloka 67

ಆಮೇ ಜೀರ್ಣೇಽನುಬನ್ಧಶ್ಚೇತ್ ಕ್ಷಾರಾಮ್ಲಂ ಲಘು ಶಸ್ಯತೇ| ಪುಷ್ಪಕಾಸೀಸಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಕ್ಷಾರೇಣ ಲವಣೇನ ವಾ||೬೪|| ಸದಾಡಿಮರಸಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪಿಬೇದ್ವಾತೇಽಧಿಕೇ ಸತಿ| ದಧ್ಯಮ್ಲಂ ಭೋಜನೇ ಪಾನೇ ಸಂಯುಕ್ತಂ ದಾಡಿಮತ್ವಚಾ||೬೫|| ದೇವದಾರುತಿಲಾನಾಂ ವಾ ಕಲ್ಕಮುಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ಪಿಬೇತ್| ಅಶ್ವತ್ಥೋದುಮ್ಬರಪ್ಲಕ್ಷಕದಮ್ಬೈರ್ವಾ ಶೃತಂ ಪಯಃ||೬೬|| ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಶೀತಂ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಮಥಾಪಿ ವಾ| ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಸಿದ್ಧಂ ವಾ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್||೬೭||

ಆಮಾವಸ್ಥಾಕರ್ತವ್ಯಮಾಹ- ಆಮೇ ಜೀರ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಾರಾಮ್ಲಂ ಲಘು ಶಸ್ಯತ ಇತಿ ಅತೀಸಾರೇ ಯದುಕ್ತಂ- “ಚಾಙ್ಗೇರೀಕೋಲದಧ್ಯಮ್ಲನಾಗರಕ್ಷಾರಸಂಯುತಮ್| ಘೃತಂ” (ಚಿ.ಅ.೧೯) ಇತಿ; ಲಘುಮಾತ್ರಂ ಚ ಶಸ್ಯತ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪುಷ್ಪಕಾಸೀಸಮಿತ್ಯತ್ರ ಪುಷ್ಪಶಬ್ದೇನ ಕೇಚಿತ್ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಾನಿ ಧಾತಕೀಕುಸುಮಾದೀನಿ ಗ್ರಾಹಯನ್ತಿ||೬೪-೬೭||

Adhikarana 33 (68-70) · Śloka 70

ಅಲ್ಪಂ ತು ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ದೋಷಮುತ್ಕ್ಲಿಶ್ಯ ಭೇಷಜಮ್| ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಸ್ರಾವಯೇತ್ ಕಣ್ಡೂಂ ಶೋಫಂ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಗೌರವಮ್||೬೮|| ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಾಗ್ನಿಬಲೋತ್ಕ್ಲೇಶಸ್ತೈಮಿತ್ಯಾರುಚಿಪಾಣ್ಡುತಾಃ| ಪರಿಸ್ರಾವಃ ಸ, ತಂ ದೋಷಂ ಶಮಯೇದ್ವಾಮಯೇದಪಿ||೬೯|| ಸ್ನೇಹಿತಂ ವಾ ಪುನಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಪಾಯಯೇತ್ ವಿರೇಚನಮ್| ಶುದ್ಧೇ ಚೂರ್ಣಾಸವಾರಿಷ್ಟಾನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಾಂಶ್ಚ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್||೭೦||

ಅಲ್ಪಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪರಿಸ್ರಾವಮಾಹ| ಶಮಯೇದ್ವಾಮಯೇದಪೀತ್ಯಾದೌ ಅಲ್ಪದೋಷೇ ಶಮನಂ, ಬಹುದೋಷೇ ಊರ್ಧ್ವಗತದೋಷೇ ತು ವಮನಮಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾ| ವಾಮಯೇದಪೀತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸ್ನೇಹಿತಂ ಪುನರಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಚೂರ್ಣಾಸವಾರಿಷ್ಟಾ ಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾದಿಷು ಜ್ಞೇಯಾಃ||೬೮-೭೦||

Adhikarana 34 (71-75) · Śloka 75

ಪೀತೌಷಧಸ್ಯ ವೇಗಾನಾಂ ನಿಗ್ರಹಾನ್ಮಾರುತಾದಯಃ| ಕುಪಿತಾ ಹೃದಯಂ ಗತ್ವಾ ಘೋರಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಹೃದ್ಗ್ರಹಮ್||೭೧|| ಸ ಹಿಕ್ಕಾಕಾಸಪಾರ್ಶ್ವಾರ್ತಿದೈನ್ಯಲಾಲಾಕ್ಷಿವಿಭ್ರಮೈಃ| ಜಿಹ್ವಾಂ ಖಾದತಿ ನಿಃಸಞ್ಜ್ಞೋ ದನ್ತಾನ್ ಕಿಟಿಕಿಟಾಪಯನ್||೭೨|| ನ ಗಚ್ಛೇದ್ವಿಭ್ರಮಂ ತತ್ರ ವಾಮಯೇದಾಶು ತಂ ಭಿಷಕ್| ಮಧುರೈಃ ಪಿತ್ತಮೂರ್ಚ್ಛಾರ್ತಂ ಕಟುಭಿಃ ಕಫಮೂರ್ಚ್ಛಿತಮ್||೭೩|| ಪಾಚನೀಯೈಸ್ತತಶ್ಚಾಸ್ಯ ದೋಷಶೇಷಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್| ಕಾಯಾಗ್ನಿಂ ಚ ಬಲಂ ಚಾಸ್ಯ ಕ್ರಮೇಣೋತ್ಥಾಪಯೇತ್ತತಃ ||೭೪|| ಪವನೇನಾತಿವಮತೋ ಹೃದಯಂ ಯಸ್ಯ ಪೀಡ್ಯತೇ| ತಸ್ಮೈ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣಂ ದದ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಕಫೇಽನ್ಯಥಾ||೭೫||

ಪೀತೌಷಧಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ಹೃದ್ಗ್ರಹಮಾಹ| ನ ಗಚ್ಛೇದ್ವಿಭ್ರಮಂ ತತ್ರೇತಿ ಹೃದ್ಗ್ರಹಪೀಡಿತೋಽಯಂ ಮ್ರಿಯಮಾಣೋ ವಾಽಯಮಿತಿ ಭ್ರಾನ್ತಿಂ ನ ಗಚ್ಛೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಮನಂ ಚಾತ್ರ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತೇ ದುಃಶಕಪ್ರಯೋಗಂ, ತೇನ ಮೂರ್ಚ್ಛಾರಮ್ಭ ಏವ ವಮನಂ ಕಾರಯಿತವ್ಯಂ; ಕಿಂವಾ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾಮಪ್ಯಙ್ಗುಲೀಪ್ರವೇಶಾದಿನಾ ವಮನಂ ಕಾರಯಿತವ್ಯಮ್| ಪಿತ್ತಮೂರ್ಚ್ಛಾರ್ತಮಿತಿ ಪಿತ್ತಪ್ರಬಲದೋಷಜನಿತಮೂರ್ಚ್ಛಾರ್ತಮ್| ಅತಿವಮತ ಇತಿ ವಮನಾಯಾತಿಪ್ರವಾಹಣಂ ಕುರ್ವತಃ| ಪಿತ್ತಕಫೇಽನ್ಯಥೇತಿ ಪಿತ್ತೇ ಕಫೇ ವಾ ಹೃದಯಪೀಡಾಕರೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣವಿಪರೀತಂ ರೂಕ್ಷತಿಕ್ತಕಟುಕಾದಿಕ್ರಮಂ ಕುರ್ಯಾತ್||೭೧-೭೫||

Adhikarana 35 (76-77) · Śloka 77

ಪೀತೌಷಧಸ್ಯ ವೇಗಾನಾಂ ನಿಗ್ರಹೇಣ ಕಫೇನ ವಾ| ರುದ್ಧೋಽತಿ ವಾ ವಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ಗೃಹ್ಣಾತ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಮಾರುತಃ||೭೬|| ಸ್ತಮ್ಭವೇಪಥುನಿಸ್ತೋದಸಾದೋದ್ವೇಷ್ಟನಮನ್ಥನೈಃ| ತತ್ರ ವಾತಹರಂ ಸರ್ವಂ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾದಿ ಕಾರಯೇತ್ ||೭೭||

ಪೀತೌಷಧಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ಅಙ್ಗಗ್ರಹಣಮಯೋಗಜಮತಿಯೋಗಜಂ ಚಾಹ| ಕಫೇನ ವಾ ರುದ್ಧೋ ದೋಷಃ ಪುನರಙ್ಗಾನಿ ನಿಗೃಹ್ಣಾತಿ; ಶುದ್ಧಸ್ಯ ವಾ ಮಾರುತಃ ಕುಪಿತೋಽಙ್ಗಾನಿ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸ್ತಮ್ಭಾದಿಭಿಃ||೭೬-೭೭||

Adhikarana 36 (78-84) · Śloka 84

ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮೃದೌ ಕೋಷ್ಠೇ ಲಘುದೋಷಸ್ಯ ಭೇಷಜಮ್| ದೋಷಾನ್ ಹೃತ್ವಾ ವಿನಿರ್ಮಥ್ಯ ಜೀವಂ ಹರತಿ ಶೋಣಿತಮ್||೭೮|| ತೇನಾನ್ನಂ ಮಿಶ್ರಿತಂ ದದ್ಯಾದ್ವಾಯಸಾಯ ಶುನೇಽಪಿ ವಾ| ಭುಙ್ಕ್ತೇ ತಚ್ಚೇದ್ವದೇಜ್ಜೀವಂ ನ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಪಿತ್ತಮಾದಿಶೇತ್||೭೯|| ಶುಕ್ಲಂ ವಾ ಭಾವಿತಂ ವಸ್ತ್ರಮಾವಾನಂ ಕೋಷ್ಣವಾರಿಣಾ| ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಂ ವಿವರ್ಣಂ ಸ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತೇ ಶುದ್ಧಂ ತು ಶೋಣಿತೇ||೮೦|| ತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಚ್ಛಾಮದಾರ್ತಸ್ಯ ಕುರ್ಯಾದಾಮರಣಾತ್ ಕ್ರಿಯಾಮ್| ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಹರೀಂ ಸರ್ವಾಮತಿಯೋಗೇ ಚ ಯಾ ಹಿತಾ ||೮೧|| ಮೃಗಗೋಮಹಿಷಾಜಾನಾಂ ಸದ್ಯಸ್ಕಂ ಜೀವತಾಮಸೃಕ್| ಪಿಬೇಜ್ಜೀವಾಭಿಸನ್ಧಾನಂ ಜೀವಂ ತದ್ಧ್ಯಾಶು ಗಚ್ಛತಿ ||೮೨|| ತದೇವ ದರ್ಭಮೃದಿತಂ ರಕ್ತಂ ಬಸ್ತಿಂ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್| ಶ್ಯಾಮಾಕಾಶ್ಮರ್ಯಬದರೀದೂರ್ವೋಶೀರೈಃ ಶೃತಂ ಪಯಃ||೮೩|| ಘೃತಮಣ್ಡಾಞ್ಜನಯುತಂ ಶೀತಂ ಬಸ್ತಿಂ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್| ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಂ ಸುಶೀತಂ ವಾ ಘೃತಮಣ್ಡಾನುವಾಸನಮ್||೮೪||

ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಜೀವಾದಾನಮಾಹ| ಲಘುದೋಷಸ್ಯೇತಿ ಸ್ವಲ್ಪದೋಷಸ್ಯ| ವಿನಿರ್ಮಥ್ಯೇತಿ ಶೋಣಿತಮೇವ ಕ್ಷೋಭಯಿತ್ವಾ | ಜೀವಮಿತಿ ಜೀವನಹೇತುಧಾತುರೂಪಂ ಶೋಣಿತಮ್| ಶೋಣಿತಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಕ್ಷೋಭಾದ್ಭವತಿ, ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚ ಜೀವಶೋಣಿತಂ ಭವತಿ; ತದ್ವಿಶೇಷಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಮಾಹ- ತೇನಾನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಮಾದಿಶೇದಿತಿ ಶೋಣಿತಗತಂ ಪಿತ್ತಮಾದಿಶೇದ್ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಆವಾನಮಿತಿ ಶುಷ್ಕಮ್| ಪಿತ್ತೇ ಇತಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಸತಿ ಕ್ಷಾಲಿತಂ ವಸ್ತ್ರಂ ವಿವರ್ಣಂ ಭವತಿ, ಜೀವಶೋಣಿತೇ ತು ಸತಿ ಶುದ್ಧಂ ವಸ್ತ್ರಂ ಭವತಿ| ಪರೀಕ್ಷಾ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಮೇವ; ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಹರೀ ಕ್ರಿಯಾ, ಜೀವಶೋಣಿತಂ ತು ದೃಷ್ಟ್ವಾ ‘ತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಚ್ಛಾಮದಾರ್ತಸ್ಯ’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ಅತಿಯೋಗೇ ಚ ಯಾ ಹಿತೇತಿ ಅತ್ರೈವ ‘ಪರಿಷೇಕಾವಗಾಹಾದ್ಯೈಃ ಸುಶೀತೈಃ ಸ್ತಮ್ಭಯೇಚ್ಚ ತಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ಜೀವಂ ತದ್ಧ್ಯಾಶು ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಸೃಕ್ಪ್ರಭಾವಾದಾಶ್ವೇವ ಶೋಣಿತರೂಪತಾಂ ಯಾತಿ ಸದ್ಯಸ್ಕಮಸೃಕ್| ಶ್ಯಾಮೇತ್ಯಾದೌ ಶ್ಯಾಮಾ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ||೭೮-೮೪||

Adhikarana 37 (85-87) · Śloka 87

ಗುದಂ ಭ್ರಷ್ಟಂ ಕಷಾಯೈಶ್ಚ ಸ್ತಮ್ಭಯಿತ್ವಾ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ಸಾಮ ಗಾನ್ಧರ್ವಶಬ್ದಾಂಶ್ಚ ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶೇಽಸ್ಯ ಕಾರಯೇತ್||೮೫|| ಯದಾ ವಿರೇಚನಂ ಪೀತಂ ವಿಡನ್ತಮವತಿಷ್ಠತೇ| ವಮನಂ ಭೇಷಜಾನ್ತಂ ವಾ ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲಿಶ್ಯ ನಾವಹೇತ್||೮೬|| ತದಾ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಕಣ್ಡ್ವಾದೀನ್ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ಗದಾನ್| ಸ ವಿಭ್ರಂಶೋ ಮತಸ್ತತ್ರ ಸ್ಯಾದ್ಯಥಾವ್ಯಾಧಿ ಭೇಷಜಮ್||೮೭||

ಗುದಂ ಭ್ರಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಗುದಭ್ರಂಶರೂಪಂ ವಿಭ್ರಂಶಮಾಹ| ಕಷಾಯೈರಿತಿ ಕಷಾಯರಸೈಃ| ಸಾಮೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾವಿಭ್ರಂಶರೂಪವಿಭ್ರಂಶಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ| ಸಾಮ ಸಾನ್ತ್ವನಮ್| ಗಾನ್ಧರ್ವಶಬ್ದೋ ಗೀತಮ್| ಏತೌ ಚ ವಿಭ್ರಂಶಾವತಿಯೋಗಜನ್ಯೌ| ಯದೇತ್ಯಾದಿನಾ ತೃತೀಯಮಯೋಗಜನ್ಯವಿಭ್ರಂಶಮಾಹ| ವಿಡನ್ತಮವತಿಷ್ಠತ ಇತಿ ಮಲಮಾತ್ರಮಪಹೃತ್ಯಾವತಿಷ್ಠತೇ| ಭೇಷಜಾನ್ತಮಿತಿ ಭೇಷಜಮಾತ್ರಂ ವಮನೇನಾವತಿಷ್ಠತೇ| ನಾವಹೇದಿತಿ ನಾಪಹರತಿ| ಏತದ್ವ್ಯಾಪದಶ್ಚ ವಿಭ್ರಂಶಸಞ್ಜ್ಞಾ ಪಾರಿಭಾಷಿಕೀ| ಯಥಾವ್ಯಾಧಿಭೇಷಜಮಿತಿ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿವಿಪರೀತಂ ಭೇಷಜಮ್||೮೫-೮೭||

Adhikarana 38 (88-89) · Śloka 89

ಪೀತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೇನ ಸಸ್ನೇಹಂ ತದ್ದೋಷೈರ್ಮಾರ್ದವಾದ್ವೃತಮ್| ನ ವಾಹಯತಿ ದೋಷಾಂಸ್ತು ಸ್ವಸ್ಥಾನಾತ್ ಸ್ತಮ್ಭಯೇಚ್ಚ್ಯುತಾನ್||೮೮|| ವಾತಸಙ್ಗಗುದಸ್ತಮ್ಭಶೂಲೈಃ ಕ್ಷರತಿ ಚಾಲ್ಪಶಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಂ ವಿರೇಕಂ ವಾ ಸೋಽರ್ಹೋ ಲಙ್ಘಿತಪಾಚಿತಃ||೮೯||

ಪೀತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೇನೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ತಮ್ಭಮಾಹ| ಮಾರ್ದವಾದ್ವೃತಮಿತಿ ಭೇಷಜಸ್ಯ ಮೃದುತಯಾ ದೋಷೈರ್ವೃತಮ್| ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯುತಾನ್ ಸ್ತಮ್ಭಯೇದಿತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಸೋಽರ್ಹ ಇತಿ ಲಙ್ಘನಪಾಚನಾನನ್ತರಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಂ ವಿರೇಕಂ ವಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಮರ್ಹತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೮೮-೮೯||

Adhikarana 39 (90-91) · Śloka 91

ರೂಕ್ಷಂ ವಿರೇಚನಂ ಪೀತಂ ರೂಕ್ಷೇಣಾಲ್ಪಬಲೇನ ವಾ| ಮಾರುತಂ ಕೋಪಯಿತ್ವಾಽಽಶು ಕುರ್ಯಾದ್ಧೋರಾನುಪದ್ರವಾನ್||೯೦|| ಸ್ತಮ್ಭಶೂಲಾನಿ ಘೋರಾಣಿ ಸರ್ವಗಾತ್ರೇಷು ಮುಹ್ಯತಃ| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾದಿಕಸ್ತತ್ರ ಕಾರ್ಯೋ ವಾತಹರೋ ವಿಧಿಃ||೯೧||

ರೂಕ್ಷಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಉಪದ್ರವಾನಾಹ| ಯದ್ಯಪ್ಯಾಧ್ಮಾನಾದಯೋಽಪ್ಯಮೀ ಉಪದ್ರವಾ ಏವ, ತಥಾಽಪಿ ತೇಷಾಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ತರೇಣೈವ ಗೃಹೀತತ್ವಾಚ್ಛೂಲಾದಯ ಏವ ಉಪದ್ರವಶಬ್ದಾಭಿಹಿತಾಃ| ಶೂಲಾದಯಶ್ಚಾಮೀ ಪ್ರಧಾನಾನ್ಯುತ್ತರಕಾಲಭಾವಿತ್ವಾದನುಪದ್ರವರೂಪಾ ಅಪ್ಯುಪದ್ರವಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ; ಯಥಾ- “ಧೂಮಃ ಕುರ್ಯಾದುಪದ್ರವಾನ್” (ಸೂ.ಅ.೫) ಇತಿ; ಕಿಂವಾ, ಅಯೋಗಾಖ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರಮೀ ಉಪದ್ರವಾ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೯೦-೯೧||

Adhikarana 40 (92-93) · Śloka 93

ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಮೃದೂತ್ಕ್ಲಿಶ್ಯೌಷಧಂ ಕಫಮ್| ಪಿತ್ತಂ ವಾತಂ ಚ ಸಂರುಧ್ಯ ಸತನ್ದ್ರಾಗೌರವಂ ಕ್ಲಮಮ್||೯೨|| ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಚಾಙ್ಗಸಾದಂ ಚ ಕುರ್ಯಾದಾಶು ತದುಲ್ಲಿಖೇತ್| ಲಙ್ಘನಂ ಪಾಚನಂ ಚಾತ್ರ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ಶೋಧನಮ್||೯೩||

ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ಕ್ಲಮಮಾಹ| ಕಫಂ ಪಿತ್ತಂ ಚೋತ್ಕ್ಲಿಶ್ಯ ವಾತಂ ಚ ತಾಭ್ಯಾಮೇವ ಸಂರುಧ್ಯ ಭೇಷಜಂ ತನ್ದ್ರಾದಿಯುಕ್ತಂ ಕ್ಲಮಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತದುಲ್ಲಿಖೇದಿತಿ ತದ್ ಭೇಷಜಂ ಕಫಪಿತ್ತಂ ಚೋಲ್ಲಿಖೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೯೨-೯೩||

Adhikarana 41 (94-95) · Śloka 95

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ಇತ್ಯೇತಾ ವ್ಯಾಪದಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಸರೂಪಾಃ ಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಃ| ವಮನಸ್ಯ ವಿರೇಕಸ್ಯ ಕೃತಸ್ಯಾಕುಶಲೈರ್ನೃಣಾಮ್ ||೯೪|| ಏತಾ ವಿಜ್ಞಾಯ ಮತಿಮಾನವಸ್ಥಾಶ್ಚೈವ ತತ್ತ್ವತಃ| ದದ್ಯಾತ್ ಸಂಶೋಧನಂ ಸಮ್ಯಗಾರೋಗ್ಯಾರ್ಥೀ ನೃಣಾಂ ಸದಾ||೯೫||

ಇತ್ಯೇತಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಅಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ವ್ಯಾಪದುತ್ಪಾದಹೇತುಮಾಹ| ದದ್ಯಾತ್ ಸಂಶೋಧನಂ ಸಮ್ಯಗಿತಿ ತಥಾ ಸಂಶೋಧನಂ ದದ್ಯಾದ್ ಯಥಾ ವ್ಯಾಪದೋ ನೋತ್ಪದ್ಯನ್ತ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೯೪-೯೫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇಽಪ್ರಾಪ್ತೇ ದೃಢಬಲಸಮ್ಪೂರಿತೇ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿ(ಸಂಶೋಧನವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿ)ರ್ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬||