6. vamanavirēcanavyāpatsiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ വമനവിരേചനവ്യാപത്സിദ്ധിം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

വ്യാപത്സിദ്ധ്യഭിധാനപ്രസങ്ഗാദ്വമനവിരേചനയോരപി വ്യാപത്സിദ്ധിരുച്യതേ, ബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധിസ്തു വമനവിരേചനപൂര്വകത്വാദ്ബസ്തേഃ പശ്ചാദഭിധീയതേ; തേന ബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധ്യഭിധാനേന ബസ്തേരിഹ കര്മഭ്യഃ പ്രാധാന്യമപി ദ്യോതിതം; ബസ്തിപ്രാധാന്യം “തസ്മാച്ചികിത്സാര്ധമിതി ബ്രുവന്തി സര്വാം ചികിത്സാമപി ബസ്തിമേകേ” (സി.അ.൧) ഇത്യനേനോക്തമ്| അത്ര ചാനാഗതവ്യാപച്ചികിത്സാര്ഥത്വാദ്വമനവിരേചനയോഃ സമ്യഗ്വിധ്യഭിധാനം തേന നോത്സൂത്രതാ വമനവിരേചനവിധ്യഭിധാനസ്യ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

അഥ ശോധനയോഃ സമ്യഗ്വിധിമൂര്ധ്വാനുലോമയോഃ| അസമ്യക്കൃതയോശ്ചൈവ ദോഷാന് വക്ഷ്യാമി സൌഷധാന്||൩||

അഥേത്യാദൌ സമ്യഗിതി വിധിവിശേഷണമ്| ഊര്ധ്വാനുലോമയോരിതി വമനവിരേചനയോഃ| ദോഷാനിതി വ്യാപദഃ| ശോധനയോശ്ച വിധിര്യദ്യപി കല്പനാസിദ്ധ്യുപകല്പനീയാദൌ തത്ര തത്രാഭിഹിതഃ, തഥാऽപ്യനുക്തവിശേഷപ്രതിപാദനാര്ഥമഭിധാനം, തത്പ്രസങ്ഗാച്ച തത്രാപ്യുക്തോऽര്ഥ ഉച്യതേ, സര്വഥാऽനുക്താഭിധാനം ‘നാതിസ്നിഗ്ധാന് വിരേചയേത്’ ഇത്യാദി ജ്ഞേയമ്||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

അത്യുഷ്ണവര്ഷശീതാ ഹി ഗ്രീഷ്മവര്ഷാഹിമാഗമാഃ| തദന്തരേ പ്രാവൃഡാദ്യാസ്തേഷാം സാധാരണാസ്ത്രയഃ||൪||

ഔത്സര്ഗികം സംശോധനയോഗ്യം കാലം ദര്ശയന്നാഹ- അത്യുഷ്ണേത്യാദി| അത്യുഷ്ണേത്യാദി ഗ്രീഷ്മാദിഷു യഥാസങ്ഖ്യം ജ്ഞേയമ്| തദന്തരേ ഇതി ഗ്രീഷ്മാദീനാം മധ്യേ| പ്രാവൃഡാദ്യാ ഇതി പ്രാവൃട്ശരദ്വസന്താഃ| തേഷാം സാധാരണാ ഇതി ഉഷ്ണവര്ഷശീതാനാം സാധാരണാഃ; അനുദ്ഭൂതോഷ്ണവര്ഷശീതാ ഇതി യാവത്||൪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

പ്രാവൃട് ശുചിനഭൌ ജ്ഞേയൌ ശരദൂര്ജസഹൌ പുനഃ| തപസ്യശ്ച മധുശ്ചൈവ വസന്തഃ ശോധനം പ്രതി||൫|| ഏതാനൃതൂന് വികല്പ്യൈവം ദദ്യാത് സംശോധനം ഭിഷക്| സ്വസ്ഥവൃത്തമഭിപ്രേത്യ വ്യാധൌ വ്യാധിവശേന തു||൬||

പ്രാവൃഡാദീന് മാസവിഭാഗേന ദര്ശയന്നാഹ- പ്രാവൃട് ശുചിനഭാവിത്യാദി| ശുചിനഭൌ ആഷാഢശ്രാവണൌ| ഊര്ജസഹൌ കാര്തികമാര്ഗശീര്ഷൌ| തപസ്യഃ ഫാല്ഗുനഃ| മധു ചൈത്രഃ| ശോധനം പ്രതീതി ശോധനേ കര്തവ്യേऽയം യഥോക്തഃ പ്രാവൃഡാദിഋതുവിഭാഗോ ഭവതി; സ്വസ്ഥവൃത്തൌ രസോത്പത്തൌ വാ തസ്യാശിതീയോക്ത ഏവ വര്ഷാശരദ്ധേമന്തശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മരൂപഃ ഋതുക്രമോ ഭവതി| ഏതാനൃതൂനിതി പ്രാവൃഡാദീനൃതൂന്| വികല്പ്യൈവമിതി യഥോക്തമാസവിഭാഗേന വ്യവസ്ഥാപ്യ സംശോധനം ദദ്യാത്| ഏതദുക്തസംശോധനാങ്ഗര്തുക്രമവിഭാഗേനൈവ ചരകസംസ്കാരऽപി നവേഗാന്ധാരണീയേ “മാധവപ്രഥമേ മാസി” (സൂ.അ.൭) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന ചൈത്രശ്രാവണാഗ്രഹായണേഷു വമനാദിസംശോധനമുക്തം, തഥാ രോഗഭിഷഗ്ജിതീയേ (വി.അ.൮) ച ശിശിരം പരിത്യജ്യ പ്രാവൃഡാദിനൈവ ഋതുക്രമഃ സംശോധനാങ്ഗതയോക്തഃ; തേന, രസബലോത്പാദചിന്തായാം സ്വസ്ഥവൃത്താനുഷ്ഠാനേഷു ച ശിശിരാദിക്രമോ ഭവതി, സംശോധനവ്യവസ്ഥായാം തു പ്രാവൃഡാദിരിതി പ്രാവൃഡാദിക്രമോऽയം സംശോധനാനുകൂലതയാऽऽചാര്യേണ കല്പിതോ ന പാരമാര്ഥികഃ| യേ തു, പ്രാവൃഡാദിക്രമം ഗങ്ഗായാ ദക്ഷിണേ കൂലേ, ഉത്തരേऽപി ശിശിരാദിക്രമം വദന്തി, തന്മതേ ‘ശോധനം പ്രതി’ ഇതി ഗ്രന്ഥോऽനുപപന്നഃ; തേന, “ഭൂയോ വര്ഷതി പര്ജന്യോ ഗങ്ഗായാ ദക്ഷിണേ ജലമ്| തേന വര്ഷാപ്രാവൃഡാഖ്യൌ ഋതൂ തേഷാം പ്രകല്പിതൌ ” ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന യദി നാമ ദേശഭേദേനാപി ഋതുക്രമഃ പാരമാര്ഥികോऽഭിധീയതേ, തഥാऽപി നാസാവാചാര്യസ്യേഹാഭിമതഃ, പ്രപഞ്ചിതശ്ചായമര്ഥഃ സൂത്രസ്ഥാന ഏവ| അയം ച ശോധനകാലോപദേശോऽനാത്യയികേ വ്യാധൌ ജ്ഞേയഃ, ആത്യയികേ തു ഊഷ്മാദിപ്രതികാരം കൃത്വാ അത്യുഷ്ണേऽപി കാലേ സംശോധനപ്രവൃത്തിര്ഭവത്യേവ, ഉക്തോ ഹ്യയമര്ഥോ രോഗഭിഷഗ്ജിതീയേ- “ആത്യയികേ തു പുനഃ കര്മണി കാമമൃതും വികല്പ്യ കൃത്രിമഗുണോപധാനേന” (വി.അ.൮) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന||൫-൬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

കര്മണാം വമനാദീനാമന്തരേഷ്വന്തരേഷു ച| സ്നേഹസ്വേദൌ പ്രയുഞ്ജീത സ്നേഹം ചാന്തേ പ്രയോജയേത്||൭||

കര്മണാമിത്യാദൌ അന്തരേഷ്വിതി വമനാനന്തരം വിരേചനേ കര്തവ്യേ വിരേചനാനന്തരം വാ ബസ്തൌ കര്തവ്യേ സ്നേഹസ്വേദൌ യഥോക്തവിധാനേന പുനഃ കര്തവ്യൌ, ന സകൃത്പ്രയുക്തേനൈവ സ്നേഹസ്വേദേന പഞ്ചകര്മാണി കര്തവ്യാനീത്യര്ഥഃ| സ്നേഹം ചാന്തേ പ്രയോജയേദിതി സംശോധനകര്മപരിസമാപ്തൌ സംശോധനജനിതഗ്ലാനിപരിഹാരാര്ഥം സംശമനീയസ്നേഹം പ്രയോജയേദിത്യര്ഥഃ||൭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

വിസര്പപിഡകാശോഫകാമലാപാണ്ഡുരോഗിണഃ | അഭിഘാതവിഷാര്താംശ്ച നാതിസ്നിഗ്ധാന് വിരേചയേത്||൮||

നാതിസ്നിഗ്ധാനിതി അനതിസ്നിഗ്ധകായാന് നരാന്||൮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

നാതിസ്നിഗ്ധശരീരായ ദദ്യാത് സ്നേഹവിരേചനമ്| സ്നേഹോത്ക്ലിഷ്ടശരീരായ രൂക്ഷം ദദ്യാദ്വിരേചനമ്||൯||

അവശ്യകര്തവ്യേ വിരേചനേ സതി അതിസ്നിഗ്ധാസ്നിഗ്ധയോഃ സമ്യഗ്യോഗകാരകം വിരേചനം ദര്ശയന്നാഹ- നാതീത്യാദി| സ്നേഹവിരേചനമിതി സ്നിഗ്ധം വിരേചനമിത്യര്ഥഃ| അനതിസ്നിഗ്ധേ സ്നേഹവിരേചനമനതിസ്നിഗ്ധത്വേന ക്രിയമാണവിരേചനായോഗപ്രതിഷേധാര്ഥമ്; അതിസ്നിഗ്ധസ്യ സ്നേഹവിരേചനം സ്നേഹനപ്രകര്ഷാദതിവേഗം ഗച്ഛന് പ്രചലിതാനപി ദോഷാന് നിഹന്തും ന ശക്നോതി, ദോഷാസ്തു തേന വിരേചനേന സ്വസ്ഥാനാത് പ്രച്യാവിതാ ഭൂയഃസ്രോതഃസു ലീയന്തേ, തത്പ്രതിഷേധാര്ഥം രൂക്ഷം വിരേചനം സമ്യഗ്യോഗകാരകം ദദ്യാദിത്യയമാശയഃ||൯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

സ്നേഹസ്വേദോപപന്നേന ജീര്ണേ മാത്രാവദൌഷധമ്| ഏകാഗ്രമനസാ പീതം സമ്യഗ്യോഗായ കല്പതേ||൧൦||

സമ്യഗ്യോഗകാരികാം സംശോധനസാമഗ്രീമാഹ- സ്നേഹസ്വേദോപപന്നേനേത്യാദി| മാത്രാവദിതി ‘അല്പമാത്രം മഹാവേഗം’ ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണമല്പമാത്രാവത്ത്വം ജ്ഞേയമ്| ഏകാഗ്രമനസേതി സംശോധനൈകചിത്തേന, കാമാദിവ്യഗ്രമനസോ ഹി വേഗവിഘാതാദയോഗഃ സ്യാത്||൧൦||

Adhikarana 9 (11-13) · Śloka 13

സ്നിഗ്ധാത് പാത്രാദ്യഥാ തോയമയത്നേന പ്രണുദ്യതേ| കഫാദയഃ പ്രണുദ്യന്തേ സ്നിഗ്ധാദ്ദേഹാത്തഥൌഷധൈഃ||൧൧|| ആര്ദ്രം കാഷ്ഠം യഥാ വഹ്നിര്വിഷ്യന്ദയതി സര്വതഃ| തഥാ സ്നിഗ്ധസ്യ വൈ ദോഷാന് സ്വേദോ വിഷ്യന്ദയേത് സ്ഥിരാന്||൧൨|| ക്ലിഷ്ടം വാസോ യഥോത്ക്ലേശ്യ മലഃ സംശോധ്യതേऽമ്ഭസാ| സ്നേഹസ്വേദൈസ്തഥോത്ക്ലേശ്യ ശോധ്യതേ ശോധനൈര്മലഃ ||൧൩||

സ്നേഹസ്വേദയോഃ ഫലം ‘സ്നിഗ്ധാത് പാത്രാത്’ ഇത്യാദിനാ ഭൂരിദൃഷ്ടാന്തേന ദര്ശയന് സ്നേഹസ്വേദയോരവശ്യകര്തവ്യതാം സൂചയതി| അയത്നേനേതി അല്പായാസേന| പ്രണുദ്യന്തേ ഇതി ആകൃഷ്യന്തേ| വിഷ്യന്ദയതി സര്വത ഇതി സര്വതഃ സ്ഥിതം ദ്രവമാകര്ഷതി| അഗ്നിദൃഷ്ടാന്തേന സ്നിഗ്ധഗാത്രസ്യ സമ്യഗ്ദോഷഹരണമുച്യതേ, തൃതീയദൃഷ്ടാന്തേന തു സ്നേഹസ്വേദയോര്മിലിതയോഃ ഫലമുച്യതേ| ക്ലിഷ്ടമിതി മ്ലാനമ്| ഉത്ക്ലേശ്യേതി ക്ഷാരാഗ്നിസമ്ബന്ധാത് സമുത്ക്ലേശ്യ||൧൧-൧൩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

അജീര്ണേ വര്ധതേ ഗ്ലാനിര്വിബന്ധശ്ചാപി ജായതേ| പീതം സംശോധനം ചൈവ വിപരീതം പ്രവര്തതേ||൧൪||

ശോധനസമ്യഗ്യോഗസാമഗ്ര്യഭിധാനേ പ്രോക്തസ്നേഹസ്വേദയോഃ ഫലമഭിധായ, ക്രമാഗതസ്യ ജീര്ണേ പീതമിത്യസ്യ വിപര്യയേ ദോഷമാഹ- അജീര്ണേ വര്ധതേ ഗ്ലാനിരിതി; അജീര്ണാവസ്ഥായാം പീതേ ശോധനേ സതി ഗ്ലാനിര്മഹതീ ഭവതി| വിപരീതം പ്രവര്തതേ ഇതി വമനമധോ യാതി, വിരേചനം ചോര്ധ്വം യാതി||൧൪||

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16

അല്പമാത്രം മഹാവേഗം ബഹുദോഷഹരം സുഖമ്| ലഘുപാകം സുഖാസ്വാദം പ്രീണനം വ്യാധിനാശനമ്||൧൫|| അവികാരി ച വ്യാപത്തൌ നാതിഗ്ലാനികരം ച യത്| ഗന്ധവര്ണരസോപേതം വിദ്യാന്മാത്രാവദൌഷധമ്||൧൬||

മാത്രാവദിതി യദുക്തം തദ്വിവൃണോതി- അല്പമാത്രമിത്യാദി| അല്പമാത്രം മഹാവേഗമിതി അല്പമാത്രത്വേ സത്യപി പ്രശസ്തമഹാവേഗമ്| അവികാരീതി വ്യാപത്താവപി ഈഷദ്വികാരകാരി| മാത്രാവദിതി പ്രശസ്തമാത്രാവത്| യദ്യപി ച സുഖാസ്വാദാദയോ മാത്രായാഃ ഫലം ന ഭവന്തി, തഥാऽപീഹ മാത്രായാഃ പ്രശസ്തത്വേന ദ്രവ്യസംസ്കാരാദിവിശേഷാധീനാ അപി തേ ഗൃഹ്യന്തേ; സുഖാദ്യാശ്രയദ്രവ്യഗതത്വമപി ഹി മാത്രായാഃ പ്രാശസ്ത്യമിഹ; കിംവാ, ഏവമ്ഭൂതേ ഏവ സംശോധനേ ഏതന്മാത്രാവത്ത്വം പരിഭാഷിതം ജ്ഞേയമ്||൧൫-൧൬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

വിധൂയ മാനസാന് ദോഷാന് കാമാദീനശുഭോദയാന് | ഏകാഗ്രമനസാ പീതം സമ്യഗ്യോഗായ കല്പതേ||൧൭||

ഏകാഗ്രമനസേതി യദുക്തം തദ്വിവൃണോതി- വിധൂയേത്യാദി||൧൭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

നരഃ ശ്വോ വമനം പാതാ ഭുഞ്ജീത കഫവര്ധനമ്| സുജരം ദ്രവഭൂയിഷ്ഠം, ലഘ്വശീതം വിരേചനമ്||൧൮|| ഉത്ക്ലിഷ്ടാല്പകഫത്വേന ക്ഷിപ്രം ദോഷാഃ സ്രവന്തി ഹി|൧൯|

വമനവിരേചനയോഃ പൂര്വദിനേ യഥാ ഭോക്തവ്യം തദാഹ- നര ഇത്യാദി| ഏതത് പ്രാഗുക്തമപി പ്രകരണവശാദ്വിശേഷാഭിധിത്സയാऽഭിധീയതേ| പാതേതി പാതുകാമഃ| ദ്രവഭൂയിഷ്ഠമിതി ച്ഛേദഃ| വിരേചനം പാതാ ലഘു അശീതം ച ഭുഞ്ജീതേതി സമ്ബന്ധഃ| ഏവമ്ഭൂതഭോജനോപപത്തിമാഹ- ഉത്ക്ലിഷ്ടേത്യാദി| ഉത്ക്ലിഷ്ടാല്പകഫത്വേനേതി വമനം പ്രതി ഉത്ക്ലിഷ്ടകഫത്വേന, വിരേചനം പ്രതി ത്വല്പകഫത്വേനേതി വിഭാഗഃ||൧൮||-

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20

പീതൌഷധസ്യ തു ഭിഷക് ശുദ്ധിലിങ്ഗാനി ലക്ഷയേത്||൧൯|| ഊര്ധ്വം കഫാനുഗേ പിത്തേ വിട്പിത്തേऽനുകഫേ ത്വധഃ| ഹൃതദോഷം വദേത് കാര്ശ്യദൌര്ബല്യേ ചേത് സലാഘവേ||൨൦||

വമനവിരേചനയോഃ ശുദ്ധിലിങ്ഗാനി യദ്യപി പ്രാഗുക്താനി, തഥാऽപീഹ ശേഷൌഷധമലാദിവിശേഷാഭിധാനാര്ഥം പുനഃ പീതൌഷധസ്യേത്യാദിനാ താന്യഭിധത്തേ| കഫാനുഗേ പിത്തേ ഊര്ധ്വഹൃതദോഷം വദേത്, വിട്പിത്തേ ചാനുകഫേ ദൃശ്യമാനേऽധോഹൃതദോഷം വദേദിതി യോജനാ; ഏതത് കഫാന്തത്വം വിരേചനസ്യ, വമനസ്യ ച പിത്താന്തത്വം പൂര്വമേവ വ്യാഹൃതമ്| ഏതത് പിത്താന്തത്വം കഫാന്തത്വം വാऽസമ്യക്ശുദ്ധേऽപി ദോഷസ്യാനുപൂര്വ്യാऽവസ്ഥാനാദ്ഭവതീതി കൃത്വാ ലക്ഷണാന്തരാണ്യപി ഏതയോഃ സാഹചര്യേണാഹ- കാര്ശ്യദൌര്ബല്യേ ചേത് സലാഘവേ ഇതി||൧൯-൨൦||

Adhikarana 15 (21) · Śloka 22

വാമയേത്തു തതഃ ശേഷമൌഷധം ന ത്വലാഘവേ| സ്തൈമിത്യേऽനിലസങ്ഗേ ച നിരുദ്ഗാരേऽപി വാമയേത്||൨൧|| ആലാഘവാത്തനുത്വാച്ച കഫസ്യാപത് പരം ഭവേത്|൨൨|

വിരേചനയോഗേ സാവശേഷ ഏവൌഷധേ ശുദ്ധിലക്ഷണദര്ശനേ സതി കര്തവ്യമാഹ- വാമയേത്തു തതഃ ശേഷമൌഷധമിതി; ശുദ്ധിലക്ഷണേ ജാതേ ശേഷമൌഷധമുപലഭ്യ വിരേചനാതിയോഗപ്രതിഷേധാര്ഥം വാമയേദിത്യര്ഥഃ| ന ത്വലാഘവേ ഇത്യനേന ലാഘവവ്യതിരിക്തശേഷശുദ്ധിലക്ഷണദര്ശനേ സത്യപി ന വിരേചനശേഷൌഷധവമിഃ കര്തവ്യാ| വമനൌഷധപ്രയോഗേ കര്തവ്യമാഹ- സ്തൈമിത്യേ ഇത്യാദി| വമനൌഷധപ്രയോഗേ യാവത് സ്തൈമിത്യാനിലസങ്ഗൌ വര്തേതേ, താവന്നിരുദ്ഗാരേऽപി ഭേഷജേ സതി വമനം കാരയിതവ്യമ്| ഏതദ്വമനാവധിമാഹ- ആലാഘവാത്തനുത്വാച്ച കഫസ്യേതി| പ്രമാദാല്ലാഘവതനുത്വയോഃ പരതഃ ക്രിയമാണവമനസ്യ ദോഷമാഹ- ആപത് പരം ഭവേദിതി; ആപദിതി അതിയോഗലക്ഷണാ| അന്യേ തു, സ്തൈമിത്യേ ഇത്യാദിനാऽപി വിരേചനൌഷധസ്യൈവാവസ്ഥികം വമനമുച്യതേ ഇത്യാഹുഃ||൨൧||-

Adhikarana 16 (22-23) · Śloka 23

വമിതേ വര്ധതേ വഹ്നിഃ ശമം ദോഷാ വ്രജന്തി ഹി||൨൨|| വമിതം ലങ്ഘയേത് സമ്യഗ്ജീര്ണലിങ്ഗാന്യലക്ഷയന്| താനി ദൃഷ്ട്വാ തു പേയാദിക്രമം കുര്യാന്ന ലങ്ഘനമ്||൨൩||

യഥോക്തവമനഫലമാഹ- വമിതേ വര്ധതേ ഇത്യാദിനാ| സമ്യഗ്ജീര്ണലിങ്ഗാന്യലക്ഷയന്നിതി സംശോധനഭേഷജസ്യ വക്ഷ്യമാണസമ്യഗ്ജീര്ണലിങ്ഗാന്യലക്ഷയന്| താനീതി ജീര്ണൌഷധലിങ്ഗാനി||൨൨-൨൩||

Adhikarana 17 (24) · Śloka 24

സംശോധനാഭ്യാം ശുദ്ധസ്യ ഹൃതദോഷസ്യ ദേഹിനഃ| യാത്യഗ്നിര്മന്ദതാം തസ്മാത് ക്രമം പേയാദിമാചരേത്||൨൪||

ശുദ്ധസ്യ പേയാദിക്രമോപപത്തിമാഹ- സംശോധനാഭ്യാമിത്യാദി| യദ്യപി നിരൂഢസ്യാപ്യഗ്നിമാന്ദ്യം ഭവതി, തഥാऽപി നിരൂഢസ്യ താദൃഗഗ്നിമാന്ദ്യം ന ഭവതി യേന പേയാദിക്രമഃ ക്രിയതേ, അതോ നിരൂഹവ്യുദാസാര്ഥം സംശോധനാഭ്യാമിതി ദ്വിവചനം കൃതമ്| യാ തു സമ്യഗ്വിരിക്തലക്ഷണേ “ഊര്ജോऽഗ്നിഃ” (സി.അ.൧) ഇത്യനേനാഗ്നിവൃദ്ധിരുക്താ, സാ ച വിരേചനൌഷധക്ഷോഭാതിസങ്ഗാത് കൃതാऽഗ്നിമാന്ദ്യാപേക്ഷയാऽഗ്നിവൃദ്ധിഃ ; തേനേഹ യാത്യഗ്നിര്മന്ദതാമിതി വചനേന സമം ന വിരോധഃ||൨൪||

Adhikarana 18 (25) · Śloka 25

കഫപിത്തേ വിശുദ്ധേऽല്പം മദ്യപേ വാതപൈത്തികേ| തര്പണാദിക്രമം കുര്യാത് പേയാऽഭിഷ്യന്ദയേദ്ധി താന്||൨൫||

തര്പണാദിവിഷയമാഹ- കഫപിത്തേ ഇത്യാദി| വിശുദ്ധേऽല്പമിതി അസമ്യഗ്വിശുദ്ധേ| തര്പണാദിക്രമേ ച പേയായാഃ സ്ഥാനേ സ്വച്ഛതര്പണം, വിലേപ്യാഃ സ്ഥാനേ ച ഘനതര്പണം ദേയമ്||൨൫||

Adhikarana 19 (26-27) · Śloka 27

അനുലോമോऽനിലഃ സ്വാസ്ഥ്യം ക്ഷുത്തൃഷ്ണോര്ജോ മനസ്വിതാ| ലഘുത്വമിന്ദ്രിയോദ്ഗാരശുദ്ധിര്ജീര്ണൌഷധാകൃതിഃ||൨൬|| ക്ലമോ ദാഹോऽങ്ഗസദനം ഭ്രമോ മൂര്ച്ഛാ ശിരോരുജാ| അരതിര്ബലഹാനിശ്ച സാവശേഷൌഷധാകൃതിഃ||൨൭||

ജീര്ണൌഷധലിങ്ഗാന്യാഹ- അനുലോമ ഇത്യാദി| ഊര്ജഃ ബലമ്| ഇന്ദ്രിയശുദ്ധിഃ ഇന്ദ്രിയപാടവമ്| ഉദ്ഗാരസ്യ ചൌഷധഗന്ധാദിവിരഹിത്വമേവ ശുദ്ധിഃ||൨൬-൨൭||

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

അകാലേऽല്പാതിമാത്രം ച പുരാണം ന ച ഭാവിതമ്| അസമ്യക്സംസ്കൃതം ചൈവ വ്യാപദ്യേതൌഷധം ദ്രുതമ്||൨൮||

യാദൃശമൌഷധം വ്യാപദ്യതേ തദാഹ- അകാലേ ഇത്യാദി| അല്പം വാ അതിമാത്രം വാऽല്പാതിമാത്രമ്| ന ച ഭാവിതമിതി സ്വരസൈസ്തുല്യവീര്യൈര്വാऽഭാവിതമ്||൨൮||

Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30

ആധ്മാനം പരികര്തിശ്ച സ്രാവോ ഹൃദ്ഗാത്രയോര്ഗ്രഹഃ| ജീവാദാനം സവിഭ്രംശഃ സ്തമ്ഭഃ സോപദ്രവഃ ക്ലമഃ||൨൯|| അയോഗാദതിയോഗാച്ച ദശൈതാ വ്യാപദോ മതാഃ| പ്രേഷ്യഭൈഷജ്യവൈദ്യാനാം വൈഗുണ്യാദാതുരസ്യ ച||൩൦||

സംശോധനായോഗാതിയോഗജന്യാ ആവിഷ്കൃതാ വ്യാപദഃ പ്രാഹ- ആധ്മാനമിത്യാദി| (ആധ്മാനാദയശ്ചാമീ നാവശ്യമയോഗാതിയോഗാന്തേ ഭവന്തി, തേനോപദ്രവഭൂതത്വാത് പൃഥഗുക്താഃ|) ഏതാ വ്യാപദഃ പ്രേഷ്യാദിവൈഗുണ്യാദുത്പന്നാ അയോഗാദതിയോഗാച്ച ഭവന്തീതി വാക്യാര്ഥഃ| തത്രാധ്മാനമയോഗാദ്ഭവതി, പരികര്തികാ ത്വതിയോഗാത്, സ്രാവോऽയോഗാത്, ഹൃദ്ഗ്രഹോऽപ്യയോഗാദേവ, തഥാऽങ്ഗഗ്രഹോऽയോഗാച്ച ഭവതി, ജീവാദാനമതിയോഗാത്; വിഭ്രംശസ്തു ഗുദഭ്രംശ-സഞ്ജ്ഞാഭ്രംശ-കണ്ഡ്വാദിലക്ഷണഭ്രംശഭേദാത്ത്രിവിധോ വക്തവ്യഃ; ഗുദഭ്രംശ-സഞ്ജ്ഞാഭ്രംശാവതിയോഗജന്യൌ, ശേഷസ്തു വിഭ്രംശോऽയോഗജന്യഃ; ഉപദ്രവോऽപ്യയോഗജന്യ ഏവ, ക്ലമോऽപ്യയോഗജഃ| ഏതേഷാം ചായോഗാതിയോഗജന്യത്വവിഭാഗ ഉത്തരഗ്രന്ഥേ സ്ഫുടോ ഭവിഷ്യതി| യദ്യപി ചായോഗാതിയോഗമിഥ്യായോഗാസ്തത്ര തത്ര കാരണത്വേനോക്താഃ, തഥാऽപീഹ വമനവിരേചനയോര്മിഥ്യായോഗം നേച്ഛതി; യതോ ദോഷാണാം ചതുര്വിധൈവ പ്രവൃത്തിര്ഭവതി, യത്- അതിപ്രവൃതിഃ, അസമ്യക്പ്രവൃത്തിര്വാ, അപ്രവൃത്തിഃ, അല്പപ്രവൃത്തിര്വാ; തത്രാപ്യപ്രവൃത്ത്യല്പവൃത്തീ അയോഗഗൃഹീതേ ഏവ; യാऽപി ചാത്ര പ്രാതിലോമ്യേന പ്രവൃത്തിഃ, സാऽപി ദോഷസ്യാപേക്ഷിതസ്യാപ്രവര്തകത്വാദയോഗഗൃഹീതതൈവ; വക്ഷ്യതി ഹി “അയോഗഃ പ്രാതിലോമ്യേന ന ചാല്പം വാ പ്രവര്തനമ്” ഇതി||൨൯-൩൦||

Adhikarana 22 (31-34) · Śloka 34

യോഗഃ സമ്യക്പ്രവൃത്തിഃ സ്യാദതിയോഗോऽതിവര്തനമ്| അയോഗഃ പ്രാതിലോമ്യേന ന ചാല്പം വാ പ്രവര്തനമ്||൩൧|| ശ്ലേഷ്മോത്ക്ലിഷ്ടേന ദുര്ഗന്ധമഹൃദ്യമതി വാ ബഹു| വിരേചനമജീര്ണേ ച പീതമൂര്ധ്വം പ്രവര്തതേ||൩൨|| ക്ഷുധാര്തമൃദുകോഷ്ഠാഭ്യാം സ്വല്പോത്ക്ലിഷ്ടകഫേന വാ| തീക്ഷ്ണം പീതം സ്ഥിതം ക്ഷുബ്ധം വമനം സ്യാദ്വിരേചനമ്||൩൩|| പ്രാതിലോമ്യേന ദോഷാണാം ഹരണാത്തേ ഹ്യകൃത്സ്നശഃ| അയോഗസഞ്ജ്ഞേ, കൃച്ഛ്രേണ യാതി ദോഷോ നവാऽല്പശഃ||൩൪||

യോഗാതിയോഗായോഗസ്വരൂപമാഹ- യോഗ ഇത്യാദി| അതിവര്തനമിതി സംശോധ്യാതിരിക്തപ്രവര്തനമ്| പ്രാതിലോമ്യേനേതി വമനസ്യ വിരേചനേന, വിരേചനസ്യ വമനേന പ്രവര്തനമ്; ഏതച്ച പ്രാതിലോമ്യപ്രവര്തനം പ്രായോ വിവക്ഷിതദോഷാപ്രവര്തകതയൈവായോഗനിക്ഷിപ്തമ്| ന ചാല്പം വാ പ്രവര്തനമിതി സര്വഥാऽപ്രവര്തനമല്പം വാ പ്രവര്തനമിതി| സ്ഥിതമിതി ഝടിതി ഊര്ധ്വം ഗച്ഛത് | ഏതത്പ്രാതിലോമ്യപ്രവൃത്ത്യാ യഥാऽയോഗത്വം തദാഹ- പ്രാതിലോമ്യേനേത്യാദി| പ്രാതിലോമ്യേനാകൃത്സ്നഹരണാത് അയോഗസഞ്ജ്ഞേ തേ ഇതി യോജ്യമ്| പ്രാതിലോമ്യഹരണേऽകൃസ്നദോഷഹരണമേവ ദര്ശയന്നാഹ- കൃച്ഛ്രേണേത്യാദി| പ്രതിലോമഹരണേ കൃത്സ്നോ ദോഷോ ന യാതി, അല്പശോ വാ യാതീതി ഭാവഃ; തേനാകൃത്സ്നദോഷഹരണം പ്രതിലോമഹരണേ ഉപപന്നമിതി ഭാവഃ| ‘കൃച്ഛ്രേണ യദാഗച്ഛതി ചാല്പശ’ ഇതി പാഠേ, യച്ഛബ്ദോ ഹേതൌ; പൂര്വത്ര പാഠേ വാ ശബ്ദോ ഹേതൌ||൩൧-൩൪||

Adhikarana 23 (35-36) · Śloka 36

പീതൌഷധോ ന ശുദ്ധശ്ചേജ്ജീര്ണേ തസ്മിന് പുനഃ പിബേത്| ഔഷധം ന ത്വജീര്ണേऽന്യദ്ഭയം സ്യാദതിയോഗതഃ||൩൫|| കോഷ്ഠസ്യ ഗുരുതാം ജ്ഞാത്വാ ലഘുത്വം ബലമേവ ച| അയോഗേ മൃദു വാ ദദ്യാദൌഷധം തീക്ഷ്ണമേവ വാ||൩൬||

ആധ്മാനാദീനാമയോഗാതിയോഗൌ കാരണത്വേനോക്തൌ, തേന കാരണയോരയോഗാതിയോഗയോഃ പ്രഥമം ഹേതുലിങ്ഗചികിത്സിതാനി പ്രാഹ- പീതൌഷധ ഇത്യാദി| ജീര്ണേ ഇതി ഔഷധേ ജീര്ണേ| പുനഃ പിബേദിതി തദഹരേവ| ഭയം സ്യാദതിയോഗത ഇതി പൂര്വാജീര്ണൌഷധനവീനൌഷധാഭ്യാമതിയോഗഃ സ്യാത്| മൃദു വാ ദദ്യാദിത്യാദൌ ഗുരുകോഷ്ഠേ ബലവതി തീക്ഷ്ണം, ലഘുകോഷ്ഠേ ദുര്ബലേ ച മൃദു ദദ്യാദിതി വ്യവസ്ഥാ||൩൫-൩൬||

Adhikarana 24 (37) · Śloka 37

വമനം ന തു ദുശ്ഛര്ദം ദുഷ്കോഷ്ഠം ന വിരേചനമ്| പായയേതൌഷധം ഭൂയോ ഹന്യാത് പീതം പുനര്ഹി തൌ||൩൭||

പുനര്വമനവിരേചനാദാനവിഷയൌ പ്രാഹ- വമനം ന ത്വിത്യാദി| പുനഃ പീതം തു ഹന്യാദിത്യര്ഥഃ||൩൭||

Adhikarana 25 (38-39) · Śloka 39

അസ്നിഗ്ധാസ്വിന്നദേഹസ്യ രൂക്ഷസ്യാനവമൌഷധമ്| ദോഷാനുത്ക്ലിശ്യ നിര്ഹര്തുമശക്തം ജനയേദ്ഗദാന്||൩൮|| വിഭ്രംശം ശ്വയഥും ഹിക്കാം തമസോ ദര്ശനം ഭൃശമ് | പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം കണ്ഡൂമൂര്വോഃ സാദം വിവര്ണതാമ്||൩൯||

സ്തോകപ്രവൃത്തിരൂപമയോഗം കാരണഭേദേനാഹ- അസ്നിഗ്ധേത്യാദി| അസ്നിഗ്ധസ്യേതി അസമ്യക്സ്നിഗ്ധസ്യ| രൂക്ഷസ്യേതി ന മനാഗപി സ്നിഗ്ധസ്യ| അനവമിതി ജീര്ണതയാ മന്ദവീര്യമ്| നിര്ഹര്തുമിതി നിഃശേഷേണ ഹര്തുമ്| വിഭ്രംശമിതി വിപരീതപ്രവൃത്തിസാമര്ഥ്യമ്||൩൮-൩൯||

Adhikarana 26 (40-44) · Śloka 44

സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ചാത്യല്പം ദീപ്താഗ്നേര്ജീര്ണമൌഷധമ്| ശീതൈര്വാ സ്തബ്ധമാമേ വാ ദോഷാനുത്ക്ലിശ്യ നാഹരേത്||൪൦|| താനേവ ജനയേദ്രോഗാനയോഗഃ സര്വ ഏവ സഃ| വിജ്ഞായ മതിമാംസ്തത്ര യഥോക്താം കാരയേത് ക്രിയാമ്||൪൧|| തം തൈലലവണാഭ്യക്തം സ്വിന്നം പ്രസ്തരസങ്കരൈഃ| പായയേത പുനര്ജീര്ണേ സമൂത്രൈര്വാ നിരൂഹയേത്||൪൨|| നിരൂഢം ച രസൈര്ധാന്വൈര്ഭോജയിത്വാऽനുവാസയേത്| ഫലമാഗധികാദാരുസിദ്ധതൈലേന മാത്രയാ||൪൩|| സ്നിഗ്ധം വാതഹരൈഃ സ്നേഹൈഃ പുനസ്തീക്ഷ്ണേന ശോധയേത്| ന ചാതിതീക്ഷ്ണേന തതോ ഹ്യതിയോഗസ്തു ജായതേ||൪൪||

അപരമയോഗമാഹ- സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ചേത്യാദി| ജീര്ണമിതി അല്പത്വാദ്ദീപ്താഗ്നിത്വാച്ച ജീര്ണമ്| ആമേ ഇതി അപക്വേ ദോഷേ, ‘പീതം’ ഇതി ശേഷഃ| ഏതേऽത്രായോഗലക്ഷണത്രയേണ യേ പ്രതിപാദിതാ ഗദാ ന തേ ഭിന്നസാമഗ്രീജന്യാ ഭിന്നചികിത്സാ വാ, തേന ന പൂര്വമയോഗജന്യവ്യാപത്തിപ്രസ്താവേ പഠിതാഃ; ഏവമതിയോഗലക്ഷണതയാ വക്ഷ്യമാണഗദേഷ്വപി വാച്യമ്| യഥോക്തമിതി ‘പീതൌഷധോ ന ശുദ്ധശ്ചേത്’ ഇത്യാദിനോക്തം; കിംവാऽഗ്രേ ‘തം തൈല’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥേനോക്തമ്| പായയേതേതി സംശോധനം പായയേത| ധാന്വൈരിതി ധന്വമൃഗപക്ഷിമാംസരസൈഃ||൪൦-൪൪||

Adhikarana 27 (45-51) · Śloka 51

അതിതീക്ഷ്ണം ക്ഷുധാര്തസ്യ മൃദുകോഷ്ഠസ്യ ഭേഷജമ്| ഹൃത്വാऽऽശു വിട്പിത്തകഫാന് ധാതൂന്വിസ്രാവയേദ്ദ്രവാന്||൪൫|| ബലസ്വരക്ഷയം ദാഹം കണ്ഠശോഷം ഭ്രമം തൃഷാമ്| കുര്യാച്ച മധുരൈസ്തത്ര ശേഷമൌഷധമുല്ലിഖേത്||൪൬|| വമനേ തു വിരേകഃ സ്യാദ്വിരേകേ വമനം പുനഃ | പരിഷേകാവഗാഹാദ്യൈഃ സുശീതൈഃ സ്തമ്ഭയേച്ച തത്||൪൭|| കഷായമധുരൈഃ ശീതൈരന്നപാനൌഷധൈസ്തഥാ| രക്തപിത്താതിസാരഘ്നൈര്ദാഹജ്വരഹരൈരപി||൪൮|| അഞ്ജനം ചന്ദനോശീരമജ്ജാസൃക്ശര്കരോദകമ്| ലാജചൂര്ണൈഃ പിബേന്മന്ഥമതിയോഗഹരം പരമ്||൪൯|| ശുങ്ഗാഭിര്വാ വടാദീനാം സിദ്ധാം പേയാം സമാക്ഷികാമ്| വര്ചഃസാങ്ഗ്രാഹികൈഃ സിദ്ധം ക്ഷീരം ഭോജ്യം ച ദാപയേത്||൫൦|| ജാങ്ഗലൈര്വാ രസൈര്ഭോജ്യം പിച്ഛാബസ്തിശ്ച ശസ്യതേ| മധുരൈരനുവാസ്യശ്ച സിദ്ധേന ക്ഷീരസര്പിഷാ||൫൧||

അതിയോഗസ്യ ഹേത്വാദികമാഹ- അതിതീക്ഷ്ണമിത്യാദി| ഇയം ച സാമഗ്രീ വിരേചനാതിയോഗസ്യൈവ ഘടതേ; യതോ മൃദുകോഷ്ഠേ ബുഭുക്ഷിതേ ച വിട്പിത്തകഫഹരണക്രമേണ ച സൈവാതിയുജ്യതേ ; വമനാതിയോഗസാമഗ്രീ ചാനേനോദാഹരണേനോന്നേയാ; കിംവാ, അതിതീക്ഷ്ണമിതി പദേനൈവ വമനസ്യാപ്യതിതീക്ഷ്ണത്വമതിയോഗകാരണമുക്തം, വിട്പിത്തകഫഹരണം യഥായോഗ്യതയാ ക്രമേണ വിരേചനേ വമനേ ച ബോദ്ധവ്യമ്| ശേഷമൌഷധമുല്ലിഖേദിതി താദാത്വികീ ചികിത്സാ| മൃദ്വിതിപദം വമനേന വിരേചനേന ച സമ്ബധ്യതേ| വടാദീനാമിതി ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥകപീതനാനാമ്| വര്ചഃസങ്ഗ്രാഹികാഃ ഷഡ്വിരേചനശതാശ്രിതീയോക്താഃ പ്രിയങ്ഗ്വനന്താദയഃ||൪൫-൫൧||

Adhikarana 28 (52-56) · Śloka 56

വമനസ്യാതിയോഗേ തു ശീതാമ്ബുപരിഷേചിതഃ| പിബേത് കഫഹരൈര്മന്ഥം സഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരമ്||൫൨|| സോദ്ഗാരായാം ഭൃശം വമ്യാം മൂര്ച്ഛായാം ധാന്യമുസ്തയോഃ| സമധൂകാഞ്ജനം ചൂര്ണം ലേഹയേന്മധുസംയുതമ്||൫൩|| വമതോऽന്തഃപ്രവിഷ്ടായാം ജിഹ്വായാം കവലഗ്രഹാഃ| സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണൈര്ഹൃദ്യൈര്യൂഷക്ഷീരരസൈര്ഹിതാഃ||൫൪|| ഫലാന്യമ്ലാനി ഖാദേയുസ്തസ്യ ചാന്യേऽഗ്രതോ നരാഃ| നിഃസൃതാം തു തിലദ്രാക്ഷാകല്കലിപ്താം പ്രവേശയേത്||൫൫|| വാഗ്ഗ്രഹാനിലരോഗേഷു ഘൃതമാംസോപസാധിതാമ്| യവാഗൂം തനുകാം ദദ്യാത് സ്നേഹസ്വേദൌ ച ബുദ്ധിമാന്||൫൬||

പുരതോऽമ്ലഫലഖാദനം മുഖസ്രാവണേന ജിഹ്വാസ്തബ്ധത്വം ഹന്തുമ് | അതിയോഗേ നിഃസൃതാമിതി ജിഹ്വാവിശേഷണമ്||൫൨-൫൬||

Adhikarana 29 (57) · Śloka 57

വമിതശ്ച വിരിക്തശ്ച മന്ദാഗ്നിശ്ച വിലങ്ഘിതഃ| അഗ്നിപ്രാണവിവൃദ്ധ്യര്ഥം ക്രമം പേയാദികം ഭജേത് ||൫൭||

അതിയോഗേऽപി യഥാ പേയാദിക്രമോ ഭവതി തദാഹ- വമിതശ്ചേത്യാദി| അതിഹരണാദതിവമിതോऽതിവിരിക്തശ്ചേതി ബോദ്ധവ്യമ്||൫൭||

Adhikarana 30 (58-60) · Śloka 60

ബഹുദോഷസ്യ രൂക്ഷസ്യ ഹീനാഗ്നേരല്പമൌഷധമ്| സോദാവര്തസ്യ ചോത്ക്ലിശ്യ ദോഷാന്മാര്ഗാന്നിരുധ്യ ച||൫൮|| ഭൃശമാധ്മാപയേന്നാഭിം പൃഷ്ഠപാര്ശ്വശിരോരുജമ്| ശ്വാസവിണ്മൂത്രവാതാനാം സങ്ഗം കുര്യാച്ച ദാരുണമ്||൫൯|| അഭ്യങ്ഗസ്വേദവര്ത്യാദി സനിരൂഹാനുവാസനമ്| ഉദാവര്തഹരം സര്വം കര്മാധ്മാതസ്യ ശസ്യതേ||൬൦||

അയോഗാതിയോഗയോരാധ്മാനാദിവ്യാപദാം യഥാക്രമം ഹേതുലിങ്ഗചികിത്സാദി നിര്ദിശന്നാഹ- ബഹുദോഷസ്യേത്യാദി| ഏതാശ്ച വ്യാപദോ നാവശ്യമതിയോഗായോഗയോര്ഭവന്തി, ഉപദ്രവഭൂതത്വാത് ; അത ഏവോപകല്പനീയേ- “അതിയോഗായോഗനിമിത്താനിമാനുപദ്രവാന് വിദ്യാത്”- “ആധ്മാനം പരികര്തികാ”(സൂ.അ.൧൫) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന ഏതാ ദശ വ്യാപദഃ പ്രതിപാദിതാഃ||൫൮-൬൦||

Adhikarana 31 (61-63) · Śloka 63

സ്നിഗ്ധേന ഗുരുകോഷ്ഠേന സാമേ ബലവദൌഷധമ്| ക്ഷാമേണ മൃദുകോഷ്ഠേന ശ്രാന്തേനാല്പബലേന വാ||൬൧|| പീതം ഗത്വാ ഗുദം സാമമാശു ദോഷം നിരസ്യ ച| തീവ്രശൂലാം സപിച്ഛാസ്രാം കരോതി പരികര്തികാമ്||൬൨|| ലങ്ഘനം പാചനം സാമേ രൂക്ഷോഷ്ണം ലഘുഭോജനമ്| ബൃംഹണീയോ വിധിഃ സര്വഃ ക്ഷാമസ്യ മധുരസ്തഥാ||൬൩||

പരികര്തികാമാഹ- സ്നിഗ്ധേനേത്യാദി| പീതം ഗത്വാ ഗുദമിത്യാദി വിരേചനാതിയോഗജന്യപരികര്തികായാം സങ്ഗതം, ന വമനാതിയോഗജന്യപരികര്തികായാമ്; ഉപകല്പനീയേ ച സാക്ഷാദ്വമനായോഗാതിയോഗജന്യതയൈവാധ്മാനാദയ ഉക്താഃ, തേനാനുക്തോऽപി വമനവ്യാപത്തൌ പരികര്തോऽനേനോദാഹരണേന കല്പനീയഃ; തന്ത്രാന്തരേऽപ്യുക്തം- ‘യാ തു പരികര്തികാ വിരേചനേ, തദ്വമനേ കണ്ഠകര്ഷണം; യോऽധഃപരിസ്രാവോ വിരേചനേ, സ വമനേ കഫപ്രസേകഃ” (സു.ചി.അ.൩൪) ഇതി; തദനയാ ദിശാ ആധ്മാനാദീനി വമനവിരേചനയോരയോഗാതിയോഗജന്യതയാ വ്യാഖ്യാതാനീത്യേകേ| ആശു ദോഷം നിരസ്യേതി വമനാതിയോഗജന്യേയം വ്യാപത്| അത്ര ലങ്ഘനാദിക്രിയാ അതിയോഗേ സത്യപ്യാമപാചനായ ജ്ഞേയാ| ക്ഷാമേണ മൃദുകോഷ്ഠേനേത്യാദിസമ്പ്രാപ്തിജനിതസ്യ ക്ഷാമപുരുഷപ്രഭവസ്യ ലങ്ഘനപാചനാദ്യമുപക്രാന്തമേവ||൬൧-൬൩||

Adhikarana 32 (64-67) · Śloka 67

ആമേ ജീര്ണേऽനുബന്ധശ്ചേത് ക്ഷാരാമ്ലം ലഘു ശസ്യതേ| പുഷ്പകാസീസമിശ്രം വാ ക്ഷാരേണ ലവണേന വാ||൬൪|| സദാഡിമരസം സര്പിഃ പിബേദ്വാതേऽധികേ സതി| ദധ്യമ്ലം ഭോജനേ പാനേ സംയുക്തം ദാഡിമത്വചാ||൬൫|| ദേവദാരുതിലാനാം വാ കല്കമുഷ്ണാമ്ബുനാ പിബേത്| അശ്വത്ഥോദുമ്ബരപ്ലക്ഷകദമ്ബൈര്വാ ശൃതം പയഃ||൬൬|| കഷായമധുരം ശീതം പിച്ഛാബസ്തിമഥാപി വാ| യഷ്ടീമധുകസിദ്ധം വാ സ്നേഹബസ്തിം പ്രദാപയേത്||൬൭||

ആമാവസ്ഥാകര്തവ്യമാഹ- ആമേ ജീര്ണ ഇത്യാദി| ക്ഷാരാമ്ലം ലഘു ശസ്യത ഇതി അതീസാരേ യദുക്തം- “ചാങ്ഗേരീകോലദധ്യമ്ലനാഗരക്ഷാരസംയുതമ്| ഘൃതം” (ചി.അ.൧൯) ഇതി; ലഘുമാത്രം ച ശസ്യത ഇതി ജ്ഞേയമ്| പുഷ്പകാസീസമിത്യത്ര പുഷ്പശബ്ദേന കേചിത് സാങ്ഗ്രാഹികാനി ധാതകീകുസുമാദീനി ഗ്രാഹയന്തി||൬൪-൬൭||

Adhikarana 33 (68-70) · Śloka 70

അല്പം തു ബഹുദോഷസ്യ ദോഷമുത്ക്ലിശ്യ ഭേഷജമ്| അല്പാല്പം സ്രാവയേത് കണ്ഡൂം ശോഫം കുഷ്ഠാനി ഗൌരവമ്||൬൮|| കുര്യാച്ചാഗ്നിബലോത്ക്ലേശസ്തൈമിത്യാരുചിപാണ്ഡുതാഃ| പരിസ്രാവഃ സ, തം ദോഷം ശമയേദ്വാമയേദപി||൬൯|| സ്നേഹിതം വാ പുനസ്തീക്ഷ്ണം പായയേത് വിരേചനമ്| ശുദ്ധേ ചൂര്ണാസവാരിഷ്ടാന് സംസ്കൃതാംശ്ച പ്രദാപയേത്||൭൦||

അല്പമിത്യാദിനാ പരിസ്രാവമാഹ| ശമയേദ്വാമയേദപീത്യാദൌ അല്പദോഷേ ശമനം, ബഹുദോഷേ ഊര്ധ്വഗതദോഷേ തു വമനമിതി വ്യവസ്ഥാ| വാമയേദപീത്യത്രാപി സ്നേഹിതം പുനരിതി സമ്ബധ്യതേ| ചൂര്ണാസവാരിഷ്ടാ ഗ്രഹണ്യര്ശശ്ചികിത്സാദിഷു ജ്ഞേയാഃ||൬൮-൭൦||

Adhikarana 34 (71-75) · Śloka 75

പീതൌഷധസ്യ വേഗാനാം നിഗ്രഹാന്മാരുതാദയഃ| കുപിതാ ഹൃദയം ഗത്വാ ഘോരം കുര്വന്തി ഹൃദ്ഗ്രഹമ്||൭൧|| സ ഹിക്കാകാസപാര്ശ്വാര്തിദൈന്യലാലാക്ഷിവിഭ്രമൈഃ| ജിഹ്വാം ഖാദതി നിഃസഞ്ജ്ഞോ ദന്താന് കിടികിടാപയന്||൭൨|| ന ഗച്ഛേദ്വിഭ്രമം തത്ര വാമയേദാശു തം ഭിഷക്| മധുരൈഃ പിത്തമൂര്ച്ഛാര്തം കടുഭിഃ കഫമൂര്ച്ഛിതമ്||൭൩|| പാചനീയൈസ്തതശ്ചാസ്യ ദോഷശേഷം വിപാചയേത്| കായാഗ്നിം ച ബലം ചാസ്യ ക്രമേണോത്ഥാപയേത്തതഃ ||൭൪|| പവനേനാതിവമതോ ഹൃദയം യസ്യ പീഡ്യതേ| തസ്മൈ സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണം ദദ്യാത് പിത്തകഫേऽന്യഥാ||൭൫||

പീതൌഷധസ്യേത്യാദിനാ ഹൃദ്ഗ്രഹമാഹ| ന ഗച്ഛേദ്വിഭ്രമം തത്രേതി ഹൃദ്ഗ്രഹപീഡിതോऽയം മ്രിയമാണോ വാऽയമിതി ഭ്രാന്തിം ന ഗച്ഛേദിത്യര്ഥഃ| വമനം ചാത്ര മൂര്ച്ഛിതേ ദുഃശകപ്രയോഗം, തേന മൂര്ച്ഛാരമ്ഭ ഏവ വമനം കാരയിതവ്യം; കിംവാ മൂര്ച്ഛായാമപ്യങ്ഗുലീപ്രവേശാദിനാ വമനം കാരയിതവ്യമ്| പിത്തമൂര്ച്ഛാര്തമിതി പിത്തപ്രബലദോഷജനിതമൂര്ച്ഛാര്തമ്| അതിവമത ഇതി വമനായാതിപ്രവാഹണം കുര്വതഃ| പിത്തകഫേऽന്യഥേതി പിത്തേ കഫേ വാ ഹൃദയപീഡാകരേ സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണവിപരീതം രൂക്ഷതിക്തകടുകാദിക്രമം കുര്യാത്||൭൧-൭൫||

Adhikarana 35 (76-77) · Śloka 77

പീതൌഷധസ്യ വേഗാനാം നിഗ്രഹേണ കഫേന വാ| രുദ്ധോऽതി വാ വിശുദ്ധസ്യ ഗൃഹ്ണാത്യങ്ഗാനി മാരുതഃ||൭൬|| സ്തമ്ഭവേപഥുനിസ്തോദസാദോദ്വേഷ്ടനമന്ഥനൈഃ| തത്ര വാതഹരം സര്വം സ്നേഹസ്വേദാദി കാരയേത് ||൭൭||

പീതൌഷധസ്യേത്യാദിനാ അങ്ഗഗ്രഹണമയോഗജമതിയോഗജം ചാഹ| കഫേന വാ രുദ്ധോ ദോഷഃ പുനരങ്ഗാനി നിഗൃഹ്ണാതി; ശുദ്ധസ്യ വാ മാരുതഃ കുപിതോऽങ്ഗാനി പ്രതിഗൃഹ്ണാതി സ്തമ്ഭാദിഭിഃ||൭൬-൭൭||

Adhikarana 36 (78-84) · Śloka 84

അതിതീക്ഷ്ണം മൃദൌ കോഷ്ഠേ ലഘുദോഷസ്യ ഭേഷജമ്| ദോഷാന് ഹൃത്വാ വിനിര്മഥ്യ ജീവം ഹരതി ശോണിതമ്||൭൮|| തേനാന്നം മിശ്രിതം ദദ്യാദ്വായസായ ശുനേऽപി വാ| ഭുങ്ക്തേ തച്ചേദ്വദേജ്ജീവം ന ഭുങ്ക്തേ പിത്തമാദിശേത്||൭൯|| ശുക്ലം വാ ഭാവിതം വസ്ത്രമാവാനം കോഷ്ണവാരിണാ| പ്രക്ഷാലിതം വിവര്ണം സ്യാത് പിത്തേ ശുദ്ധം തു ശോണിതേ||൮൦|| തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാമദാര്തസ്യ കുര്യാദാമരണാത് ക്രിയാമ്| തസ്യ പിത്തഹരീം സര്വാമതിയോഗേ ച യാ ഹിതാ ||൮൧|| മൃഗഗോമഹിഷാജാനാം സദ്യസ്കം ജീവതാമസൃക്| പിബേജ്ജീവാഭിസന്ധാനം ജീവം തദ്ധ്യാശു ഗച്ഛതി ||൮൨|| തദേവ ദര്ഭമൃദിതം രക്തം ബസ്തിം പ്രദാപയേത്| ശ്യാമാകാശ്മര്യബദരീദൂര്വോശീരൈഃ ശൃതം പയഃ||൮൩|| ഘൃതമണ്ഡാഞ്ജനയുതം ശീതം ബസ്തിം പ്രദാപയേത്| പിച്ഛാബസ്തിം സുശീതം വാ ഘൃതമണ്ഡാനുവാസനമ്||൮൪||

അതിതീക്ഷ്ണമിത്യാദിനാ ജീവാദാനമാഹ| ലഘുദോഷസ്യേതി സ്വല്പദോഷസ്യ| വിനിര്മഥ്യേതി ശോണിതമേവ ക്ഷോഭയിത്വാ | ജീവമിതി ജീവനഹേതുധാതുരൂപം ശോണിതമ്| ശോണിതം കിഞ്ചിദ്രക്തപിത്തക്ഷോഭാദ്ഭവതി, കിഞ്ചിച്ച ജീവശോണിതം ഭവതി; തദ്വിശേഷപരീക്ഷാര്ഥമാഹ- തേനാന്നമിത്യാദി| പിത്തമാദിശേദിതി ശോണിതഗതം പിത്തമാദിശേദ് രക്തപിത്തമിതി യാവത്| ആവാനമിതി ശുഷ്കമ്| പിത്തേ ഇതി രക്തപിത്തേ സതി ക്ഷാലിതം വസ്ത്രം വിവര്ണം ഭവതി, ജീവശോണിതേ തു സതി ശുദ്ധം വസ്ത്രം ഭവതി| പരീക്ഷാ ച ചികിത്സാഭേദാര്ഥമേവ; രക്തപിത്തേ രക്തപിത്തഹരീ ക്രിയാ, ജീവശോണിതം തു ദൃഷ്ട്വാ ‘തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാമദാര്തസ്യ’ ഇത്യാദിനോക്താ കര്തവ്യാ| അതിയോഗേ ച യാ ഹിതേതി അത്രൈവ ‘പരിഷേകാവഗാഹാദ്യൈഃ സുശീതൈഃ സ്തമ്ഭയേച്ച തമ്’ ഇത്യാദിനോക്താ ജ്ഞേയാ| ജീവം തദ്ധ്യാശു ഗച്ഛതീതി അസൃക്പ്രഭാവാദാശ്വേവ ശോണിതരൂപതാം യാതി സദ്യസ്കമസൃക്| ശ്യാമേത്യാദൌ ശ്യാമാ പ്രിയങ്ഗുഃ||൭൮-൮൪||

Adhikarana 37 (85-87) · Śloka 87

ഗുദം ഭ്രഷ്ടം കഷായൈശ്ച സ്തമ്ഭയിത്വാ പ്രവേശയേത്| സാമ ഗാന്ധര്വശബ്ദാംശ്ച സഞ്ജ്ഞാനാശേऽസ്യ കാരയേത്||൮൫|| യദാ വിരേചനം പീതം വിഡന്തമവതിഷ്ഠതേ| വമനം ഭേഷജാന്തം വാ ദോഷാനുത്ക്ലിശ്യ നാവഹേത്||൮൬|| തദാ കുര്വന്തി കണ്ഡ്വാദീന് ദോഷാഃ പ്രകുപിതാ ഗദാന്| സ വിഭ്രംശോ മതസ്തത്ര സ്യാദ്യഥാവ്യാധി ഭേഷജമ്||൮൭||

ഗുദം ഭ്രഷ്ടമിത്യാദിനാ ഗുദഭ്രംശരൂപം വിഭ്രംശമാഹ| കഷായൈരിതി കഷായരസൈഃ| സാമേത്യാദിനാ സഞ്ജ്ഞാവിഭ്രംശരൂപവിഭ്രംശചികിത്സാമാഹ| സാമ സാന്ത്വനമ്| ഗാന്ധര്വശബ്ദോ ഗീതമ്| ഏതൌ ച വിഭ്രംശാവതിയോഗജന്യൌ| യദേത്യാദിനാ തൃതീയമയോഗജന്യവിഭ്രംശമാഹ| വിഡന്തമവതിഷ്ഠത ഇതി മലമാത്രമപഹൃത്യാവതിഷ്ഠതേ| ഭേഷജാന്തമിതി ഭേഷജമാത്രം വമനേനാവതിഷ്ഠതേ| നാവഹേദിതി നാപഹരതി| ഏതദ്വ്യാപദശ്ച വിഭ്രംശസഞ്ജ്ഞാ പാരിഭാഷികീ| യഥാവ്യാധിഭേഷജമിതി കണ്ഡ്വാദിവിപരീതം ഭേഷജമ്||൮൫-൮൭||

Adhikarana 38 (88-89) · Śloka 89

പീതം സ്നിഗ്ധേന സസ്നേഹം തദ്ദോഷൈര്മാര്ദവാദ്വൃതമ്| ന വാഹയതി ദോഷാംസ്തു സ്വസ്ഥാനാത് സ്തമ്ഭയേച്ച്യുതാന്||൮൮|| വാതസങ്ഗഗുദസ്തമ്ഭശൂലൈഃ ക്ഷരതി ചാല്പശഃ| തീക്ഷ്ണം ബസ്തിം വിരേകം വാ സോऽര്ഹോ ലങ്ഘിതപാചിതഃ||൮൯||

പീതം സ്നിഗ്ധേനേത്യാദിനാ സ്തമ്ഭമാഹ| മാര്ദവാദ്വൃതമിതി ഭേഷജസ്യ മൃദുതയാ ദോഷൈര്വൃതമ്| സ്വസ്ഥാനാച്ച്യുതാന് സ്തമ്ഭയേദിതി യോജനീയമ്| സോऽര്ഹ ഇതി ലങ്ഘനപാചനാനന്തരം തീക്ഷ്ണം ബസ്തിം വിരേകം വാ തീക്ഷ്ണമര്ഹതീത്യര്ഥഃ||൮൮-൮൯||

Adhikarana 39 (90-91) · Śloka 91

രൂക്ഷം വിരേചനം പീതം രൂക്ഷേണാല്പബലേന വാ| മാരുതം കോപയിത്വാऽऽശു കുര്യാദ്ധോരാനുപദ്രവാന്||൯൦|| സ്തമ്ഭശൂലാനി ഘോരാണി സര്വഗാത്രേഷു മുഹ്യതഃ| സ്നേഹസ്വേദാദികസ്തത്ര കാര്യോ വാതഹരോ വിധിഃ||൯൧||

രൂക്ഷമിത്യാദിനാ ഉപദ്രവാനാഹ| യദ്യപ്യാധ്മാനാദയോऽപ്യമീ ഉപദ്രവാ ഏവ, തഥാऽപി തേഷാം സഞ്ജ്ഞാന്തരേണൈവ ഗൃഹീതത്വാച്ഛൂലാദയ ഏവ ഉപദ്രവശബ്ദാഭിഹിതാഃ| ശൂലാദയശ്ചാമീ പ്രധാനാന്യുത്തരകാലഭാവിത്വാദനുപദ്രവരൂപാ അപ്യുപദ്രവശബ്ദേനോച്യന്തേ; യഥാ- “ധൂമഃ കുര്യാദുപദ്രവാന്” (സൂ.അ.൫) ഇതി; കിംവാ, അയോഗാഖ്യസ്യ വ്യാധേരമീ ഉപദ്രവാ ഇതി ജ്ഞേയമ്||൯൦-൯൧||

Adhikarana 40 (92-93) · Śloka 93

സ്നിഗ്ധസ്യ മൃദുകോഷ്ഠസ്യ മൃദൂത്ക്ലിശ്യൌഷധം കഫമ്| പിത്തം വാതം ച സംരുധ്യ സതന്ദ്രാഗൌരവം ക്ലമമ്||൯൨|| ദൌര്ബല്യം ചാങ്ഗസാദം ച കുര്യാദാശു തദുല്ലിഖേത്| ലങ്ഘനം പാചനം ചാത്ര സ്നിഗ്ധം തീക്ഷ്ണം ച ശോധനമ്||൯൩||

സ്നിഗ്ധസ്യേത്യാദിനാ ക്ലമമാഹ| കഫം പിത്തം ചോത്ക്ലിശ്യ വാതം ച താഭ്യാമേവ സംരുധ്യ ഭേഷജം തന്ദ്രാദിയുക്തം ക്ലമം കുര്യാത്| തദുല്ലിഖേദിതി തദ് ഭേഷജം കഫപിത്തം ചോല്ലിഖേദിത്യര്ഥഃ||൯൨-൯൩||

Adhikarana 41 (94-95) · Śloka 95

തത്ര ശ്ലോകൌ- ഇത്യേതാ വ്യാപദഃ പ്രോക്താഃ സരൂപാഃ സചികിത്സിതാഃ| വമനസ്യ വിരേകസ്യ കൃതസ്യാകുശലൈര്നൃണാമ് ||൯൪|| ഏതാ വിജ്ഞായ മതിമാനവസ്ഥാശ്ചൈവ തത്ത്വതഃ| ദദ്യാത് സംശോധനം സമ്യഗാരോഗ്യാര്ഥീ നൃണാം സദാ||൯൫||

ഇത്യേതാ ഇത്യാദിനാ അധ്യായാര്ഥസങ്ഗ്രഹം ദര്ശയിത്വാ വ്യാപദുത്പാദഹേതുമാഹ| ദദ്യാത് സംശോധനം സമ്യഗിതി തഥാ സംശോധനം ദദ്യാദ് യഥാ വ്യാപദോ നോത്പദ്യന്ത ഏവേത്യര്ഥഃ||൯൪-൯൫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ സിദ്ധിസ്ഥാനേ വമനവിരേചനവ്യാപത്സിദ്ധിര്നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം സിദ്ധിസ്ഥാനേ വമനവിരേചനവ്യാപത്സിദ്ധി(സംശോധനവ്യാപത്സിദ്ധി)ര്നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||