6. vamanavirēcanavyāpatsiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధిం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

వ్యాపత్సిద్ధ్యభిధానప్రసంగాద్వమనవిరేచనయోరపి వ్యాపత్సిద్ధిరుచ్యతే, బస్తివ్యాపత్సిద్ధిస్తు వమనవిరేచనపూర్వకత్వాద్బస్తేః పశ్చాదభిధీయతే; తేన బస్తివ్యాపత్సిద్ధ్యభిధానేన బస్తేరిహ కర్మభ్యః ప్రాధాన్యమపి ద్యోతితం; బస్తిప్రాధాన్యం “తస్మాచ్చికిత్సార్ధమితి బ్రువంతి సర్వాం చికిత్సామపి బస్తిమేకే” (సి.అ.1) ఇత్యనేనోక్తం| అత్ర చానాగతవ్యాపచ్చికిత్సార్థత్వాద్వమనవిరేచనయోః సమ్యగ్విధ్యభిధానం తేన నోత్సూత్రతా వమనవిరేచనవిధ్యభిధానస్య||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

అథ శోధనయోః సమ్యగ్విధిమూర్ధ్వానులోమయోః| అసమ్యక్కృతయోశ్చైవ దోషాన్ వక్ష్యామి సౌషధాన్||3||

అథేత్యాదౌ సమ్యగితి విధివిశేషణం| ఊర్ధ్వానులోమయోరితి వమనవిరేచనయోః| దోషానితి వ్యాపదః| శోధనయోశ్చ విధిర్యద్యపి కల్పనాసిద్ధ్యుపకల్పనీయాదౌ తత్ర తత్రాభిహితః, తథాఽప్యనుక్తవిశేషప్రతిపాదనార్థమభిధానం, తత్ప్రసంగాచ్చ తత్రాప్యుక్తోఽర్థ ఉచ్యతే, సర్వథాఽనుక్తాభిధానం ‘నాతిస్నిగ్ధాన్ విరేచయేత్’ ఇత్యాది జ్ఞేయం||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

అత్యుష్ణవర్షశీతా హి గ్రీష్మవర్షాహిమాగమాః| తదంతరే ప్రావృడాద్యాస్తేషాం సాధారణాస్త్రయః||4||

ఔత్సర్గికం సంశోధనయోగ్యం కాలం దర్శయన్నాహ- అత్యుష్ణేత్యాది| అత్యుష్ణేత్యాది గ్రీష్మాదిషు యథాసంఖ్యం జ్ఞేయం| తదంతరే ఇతి గ్రీష్మాదీనాం మధ్యే| ప్రావృడాద్యా ఇతి ప్రావృట్శరద్వసంతాః| తేషాం సాధారణా ఇతి ఉష్ణవర్షశీతానాం సాధారణాః; అనుద్భూతోష్ణవర్షశీతా ఇతి యావత్||4||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

ప్రావృట్ శుచినభౌ జ్ఞేయౌ శరదూర్జసహౌ పునః| తపస్యశ్చ మధుశ్చైవ వసంతః శోధనం ప్రతి||5|| ఏతానృతూన్ వికల్ప్యైవం దద్యాత్ సంశోధనం భిషక్| స్వస్థవృత్తమభిప్రేత్య వ్యాధౌ వ్యాధివశేన తు||6||

ప్రావృడాదీన్ మాసవిభాగేన దర్శయన్నాహ- ప్రావృట్ శుచినభావిత్యాది| శుచినభౌ ఆషాఢశ్రావణౌ| ఊర్జసహౌ కార్తికమార్గశీర్షౌ| తపస్యః ఫాల్గునః| మధు చైత్రః| శోధనం ప్రతీతి శోధనే కర్తవ్యేఽయం యథోక్తః ప్రావృడాదిఋతువిభాగో భవతి; స్వస్థవృత్తౌ రసోత్పత్తౌ వా తస్యాశితీయోక్త ఏవ వర్షాశరద్ధేమంతశిశిరవసంతగ్రీష్మరూపః ఋతుక్రమో భవతి| ఏతానృతూనితి ప్రావృడాదీనృతూన్| వికల్ప్యైవమితి యథోక్తమాసవిభాగేన వ్యవస్థాప్య సంశోధనం దద్యాత్| ఏతదుక్తసంశోధనాంగర్తుక్రమవిభాగేనైవ చరకసంస్కారఽపి నవేగాంధారణీయే “మాధవప్రథమే మాసి” (సూ.అ.7) ఇత్యాదినా గ్రంథేన చైత్రశ్రావణాగ్రహాయణేషు వమనాదిసంశోధనముక్తం, తథా రోగభిషగ్జితీయే (వి.అ.8) చ శిశిరం పరిత్యజ్య ప్రావృడాదినైవ ఋతుక్రమః సంశోధనాంగతయోక్తః; తేన, రసబలోత్పాదచింతాయాం స్వస్థవృత్తానుష్ఠానేషు చ శిశిరాదిక్రమో భవతి, సంశోధనవ్యవస్థాయాం తు ప్రావృడాదిరితి ప్రావృడాదిక్రమోఽయం సంశోధనానుకూలతయాఽఽచార్యేణ కల్పితో న పారమార్థికః| యే తు, ప్రావృడాదిక్రమం గంగాయా దక్షిణే కూలే, ఉత్తరేఽపి శిశిరాదిక్రమం వదంతి, తన్మతే ‘శోధనం ప్రతి’ ఇతి గ్రంథోఽనుపపన్నః; తేన, “భూయో వర్షతి పర్జన్యో గంగాయా దక్షిణే జలం| తేన వర్షాప్రావృడాఖ్యౌ ఋతూ తేషాం ప్రకల్పితౌ ” ఇత్యాదినా గ్రంథేన యది నామ దేశభేదేనాపి ఋతుక్రమః పారమార్థికోఽభిధీయతే, తథాఽపి నాసావాచార్యస్యేహాభిమతః, ప్రపంచితశ్చాయమర్థః సూత్రస్థాన ఏవ| అయం చ శోధనకాలోపదేశోఽనాత్యయికే వ్యాధౌ జ్ఞేయః, ఆత్యయికే తు ఊష్మాదిప్రతికారం కృత్వా అత్యుష్ణేఽపి కాలే సంశోధనప్రవృత్తిర్భవత్యేవ, ఉక్తో హ్యయమర్థో రోగభిషగ్జితీయే- “ఆత్యయికే తు పునః కర్మణి కామమృతుం వికల్ప్య కృత్రిమగుణోపధానేన” (వి.అ.8) ఇత్యాదినా గ్రంథేన||5-6||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

కర్మణాం వమనాదీనామంతరేష్వంతరేషు చ| స్నేహస్వేదౌ ప్రయుంజీత స్నేహం చాంతే ప్రయోజయేత్||7||

కర్మణామిత్యాదౌ అంతరేష్వితి వమనానంతరం విరేచనే కర్తవ్యే విరేచనానంతరం వా బస్తౌ కర్తవ్యే స్నేహస్వేదౌ యథోక్తవిధానేన పునః కర్తవ్యౌ, న సకృత్ప్రయుక్తేనైవ స్నేహస్వేదేన పంచకర్మాణి కర్తవ్యానీత్యర్థః| స్నేహం చాంతే ప్రయోజయేదితి సంశోధనకర్మపరిసమాప్తౌ సంశోధనజనితగ్లానిపరిహారార్థం సంశమనీయస్నేహం ప్రయోజయేదిత్యర్థః||7||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

విసర్పపిడకాశోఫకామలాపాండురోగిణః | అభిఘాతవిషార్తాంశ్చ నాతిస్నిగ్ధాన్ విరేచయేత్||8||

నాతిస్నిగ్ధానితి అనతిస్నిగ్ధకాయాన్ నరాన్||8||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

నాతిస్నిగ్ధశరీరాయ దద్యాత్ స్నేహవిరేచనం| స్నేహోత్క్లిష్టశరీరాయ రూక్షం దద్యాద్విరేచనం||9||

అవశ్యకర్తవ్యే విరేచనే సతి అతిస్నిగ్ధాస్నిగ్ధయోః సమ్యగ్యోగకారకం విరేచనం దర్శయన్నాహ- నాతీత్యాది| స్నేహవిరేచనమితి స్నిగ్ధం విరేచనమిత్యర్థః| అనతిస్నిగ్ధే స్నేహవిరేచనమనతిస్నిగ్ధత్వేన క్రియమాణవిరేచనాయోగప్రతిషేధార్థం; అతిస్నిగ్ధస్య స్నేహవిరేచనం స్నేహనప్రకర్షాదతివేగం గచ్ఛన్ ప్రచలితానపి దోషాన్ నిహంతుం న శక్నోతి, దోషాస్తు తేన విరేచనేన స్వస్థానాత్ ప్రచ్యావితా భూయఃస్రోతఃసు లీయంతే, తత్ప్రతిషేధార్థం రూక్షం విరేచనం సమ్యగ్యోగకారకం దద్యాదిత్యయమాశయః||9||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

స్నేహస్వేదోపపన్నేన జీర్ణే మాత్రావదౌషధం| ఏకాగ్రమనసా పీతం సమ్యగ్యోగాయ కల్పతే||10||

సమ్యగ్యోగకారికాం సంశోధనసామగ్రీమాహ- స్నేహస్వేదోపపన్నేనేత్యాది| మాత్రావదితి ‘అల్పమాత్రం మహావేగం’ ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణమల్పమాత్రావత్త్వం జ్ఞేయం| ఏకాగ్రమనసేతి సంశోధనైకచిత్తేన, కామాదివ్యగ్రమనసో హి వేగవిఘాతాదయోగః స్యాత్||10||

Adhikarana 9 (11-13) · Śloka 13

స్నిగ్ధాత్ పాత్రాద్యథా తోయమయత్నేన ప్రణుద్యతే| కఫాదయః ప్రణుద్యంతే స్నిగ్ధాద్దేహాత్తథౌషధైః||11|| ఆర్ద్రం కాష్ఠం యథా వహ్నిర్విష్యందయతి సర్వతః| తథా స్నిగ్ధస్య వై దోషాన్ స్వేదో విష్యందయేత్ స్థిరాన్||12|| క్లిష్టం వాసో యథోత్క్లేశ్య మలః సంశోధ్యతేఽంభసా| స్నేహస్వేదైస్తథోత్క్లేశ్య శోధ్యతే శోధనైర్మలః ||13||

స్నేహస్వేదయోః ఫలం ‘స్నిగ్ధాత్ పాత్రాత్’ ఇత్యాదినా భూరిదృష్టాంతేన దర్శయన్ స్నేహస్వేదయోరవశ్యకర్తవ్యతాం సూచయతి| అయత్నేనేతి అల్పాయాసేన| ప్రణుద్యంతే ఇతి ఆకృష్యంతే| విష్యందయతి సర్వత ఇతి సర్వతః స్థితం ద్రవమాకర్షతి| అగ్నిదృష్టాంతేన స్నిగ్ధగాత్రస్య సమ్యగ్దోషహరణముచ్యతే, తృతీయదృష్టాంతేన తు స్నేహస్వేదయోర్మిలితయోః ఫలముచ్యతే| క్లిష్టమితి మ్లానం| ఉత్క్లేశ్యేతి క్షారాగ్నిసంబంధాత్ సముత్క్లేశ్య||11-13||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

అజీర్ణే వర్ధతే గ్లానిర్విబంధశ్చాపి జాయతే| పీతం సంశోధనం చైవ విపరీతం ప్రవర్తతే||14||

శోధనసమ్యగ్యోగసామగ్ర్యభిధానే ప్రోక్తస్నేహస్వేదయోః ఫలమభిధాయ, క్రమాగతస్య జీర్ణే పీతమిత్యస్య విపర్యయే దోషమాహ- అజీర్ణే వర్ధతే గ్లానిరితి; అజీర్ణావస్థాయాం పీతే శోధనే సతి గ్లానిర్మహతీ భవతి| విపరీతం ప్రవర్తతే ఇతి వమనమధో యాతి, విరేచనం చోర్ధ్వం యాతి||14||

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16

అల్పమాత్రం మహావేగం బహుదోషహరం సుఖం| లఘుపాకం సుఖాస్వాదం ప్రీణనం వ్యాధినాశనం||15|| అవికారి చ వ్యాపత్తౌ నాతిగ్లానికరం చ యత్| గంధవర్ణరసోపేతం విద్యాన్మాత్రావదౌషధం||16||

మాత్రావదితి యదుక్తం తద్వివృణోతి- అల్పమాత్రమిత్యాది| అల్పమాత్రం మహావేగమితి అల్పమాత్రత్వే సత్యపి ప్రశస్తమహావేగం| అవికారీతి వ్యాపత్తావపి ఈషద్వికారకారి| మాత్రావదితి ప్రశస్తమాత్రావత్| యద్యపి చ సుఖాస్వాదాదయో మాత్రాయాః ఫలం న భవంతి, తథాఽపీహ మాత్రాయాః ప్రశస్తత్వేన ద్రవ్యసంస్కారాదివిశేషాధీనా అపి తే గృహ్యంతే; సుఖాద్యాశ్రయద్రవ్యగతత్వమపి హి మాత్రాయాః ప్రాశస్త్యమిహ; కింవా, ఏవంభూతే ఏవ సంశోధనే ఏతన్మాత్రావత్త్వం పరిభాషితం జ్ఞేయం||15-16||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

విధూయ మానసాన్ దోషాన్ కామాదీనశుభోదయాన్ | ఏకాగ్రమనసా పీతం సమ్యగ్యోగాయ కల్పతే||17||

ఏకాగ్రమనసేతి యదుక్తం తద్వివృణోతి- విధూయేత్యాది||17||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

నరః శ్వో వమనం పాతా భుంజీత కఫవర్ధనం| సుజరం ద్రవభూయిష్ఠం, లఘ్వశీతం విరేచనం||18|| ఉత్క్లిష్టాల్పకఫత్వేన క్షిప్రం దోషాః స్రవంతి హి|19|

వమనవిరేచనయోః పూర్వదినే యథా భోక్తవ్యం తదాహ- నర ఇత్యాది| ఏతత్ ప్రాగుక్తమపి ప్రకరణవశాద్విశేషాభిధిత్సయాఽభిధీయతే| పాతేతి పాతుకామః| ద్రవభూయిష్ఠమితి చ్ఛేదః| విరేచనం పాతా లఘు అశీతం చ భుంజీతేతి సంబంధః| ఏవంభూతభోజనోపపత్తిమాహ- ఉత్క్లిష్టేత్యాది| ఉత్క్లిష్టాల్పకఫత్వేనేతి వమనం ప్రతి ఉత్క్లిష్టకఫత్వేన, విరేచనం ప్రతి త్వల్పకఫత్వేనేతి విభాగః||18||-

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20

పీతౌషధస్య తు భిషక్ శుద్ధిలింగాని లక్షయేత్||19|| ఊర్ధ్వం కఫానుగే పిత్తే విట్పిత్తేఽనుకఫే త్వధః| హృతదోషం వదేత్ కార్శ్యదౌర్బల్యే చేత్ సలాఘవే||20||

వమనవిరేచనయోః శుద్ధిలింగాని యద్యపి ప్రాగుక్తాని, తథాఽపీహ శేషౌషధమలాదివిశేషాభిధానార్థం పునః పీతౌషధస్యేత్యాదినా తాన్యభిధత్తే| కఫానుగే పిత్తే ఊర్ధ్వహృతదోషం వదేత్, విట్పిత్తే చానుకఫే దృశ్యమానేఽధోహృతదోషం వదేదితి యోజనా; ఏతత్ కఫాంతత్వం విరేచనస్య, వమనస్య చ పిత్తాంతత్వం పూర్వమేవ వ్యాహృతం| ఏతత్ పిత్తాంతత్వం కఫాంతత్వం వాఽసమ్యక్శుద్ధేఽపి దోషస్యానుపూర్వ్యాఽవస్థానాద్భవతీతి కృత్వా లక్షణాంతరాణ్యపి ఏతయోః సాహచర్యేణాహ- కార్శ్యదౌర్బల్యే చేత్ సలాఘవే ఇతి||19-20||

Adhikarana 15 (21) · Śloka 22

వామయేత్తు తతః శేషమౌషధం న త్వలాఘవే| స్తైమిత్యేఽనిలసంగే చ నిరుద్గారేఽపి వామయేత్||21|| ఆలాఘవాత్తనుత్వాచ్చ కఫస్యాపత్ పరం భవేత్|22|

విరేచనయోగే సావశేష ఏవౌషధే శుద్ధిలక్షణదర్శనే సతి కర్తవ్యమాహ- వామయేత్తు తతః శేషమౌషధమితి; శుద్ధిలక్షణే జాతే శేషమౌషధముపలభ్య విరేచనాతియోగప్రతిషేధార్థం వామయేదిత్యర్థః| న త్వలాఘవే ఇత్యనేన లాఘవవ్యతిరిక్తశేషశుద్ధిలక్షణదర్శనే సత్యపి న విరేచనశేషౌషధవమిః కర్తవ్యా| వమనౌషధప్రయోగే కర్తవ్యమాహ- స్తైమిత్యే ఇత్యాది| వమనౌషధప్రయోగే యావత్ స్తైమిత్యానిలసంగౌ వర్తేతే, తావన్నిరుద్గారేఽపి భేషజే సతి వమనం కారయితవ్యం| ఏతద్వమనావధిమాహ- ఆలాఘవాత్తనుత్వాచ్చ కఫస్యేతి| ప్రమాదాల్లాఘవతనుత్వయోః పరతః క్రియమాణవమనస్య దోషమాహ- ఆపత్ పరం భవేదితి; ఆపదితి అతియోగలక్షణా| అన్యే తు, స్తైమిత్యే ఇత్యాదినాఽపి విరేచనౌషధస్యైవావస్థికం వమనముచ్యతే ఇత్యాహుః||21||-

Adhikarana 16 (22-23) · Śloka 23

వమితే వర్ధతే వహ్నిః శమం దోషా వ్రజంతి హి||22|| వమితం లంఘయేత్ సమ్యగ్జీర్ణలింగాన్యలక్షయన్| తాని దృష్ట్వా తు పేయాదిక్రమం కుర్యాన్న లంఘనం||23||

యథోక్తవమనఫలమాహ- వమితే వర్ధతే ఇత్యాదినా| సమ్యగ్జీర్ణలింగాన్యలక్షయన్నితి సంశోధనభేషజస్య వక్ష్యమాణసమ్యగ్జీర్ణలింగాన్యలక్షయన్| తానీతి జీర్ణౌషధలింగాని||22-23||

Adhikarana 17 (24) · Śloka 24

సంశోధనాభ్యాం శుద్ధస్య హృతదోషస్య దేహినః| యాత్యగ్నిర్మందతాం తస్మాత్ క్రమం పేయాదిమాచరేత్||24||

శుద్ధస్య పేయాదిక్రమోపపత్తిమాహ- సంశోధనాభ్యామిత్యాది| యద్యపి నిరూఢస్యాప్యగ్నిమాంద్యం భవతి, తథాఽపి నిరూఢస్య తాదృగగ్నిమాంద్యం న భవతి యేన పేయాదిక్రమః క్రియతే, అతో నిరూహవ్యుదాసార్థం సంశోధనాభ్యామితి ద్వివచనం కృతం| యా తు సమ్యగ్విరిక్తలక్షణే “ఊర్జోఽగ్నిః” (సి.అ.1) ఇత్యనేనాగ్నివృద్ధిరుక్తా, సా చ విరేచనౌషధక్షోభాతిసంగాత్ కృతాఽగ్నిమాంద్యాపేక్షయాఽగ్నివృద్ధిః ; తేనేహ యాత్యగ్నిర్మందతామితి వచనేన సమం న విరోధః||24||

Adhikarana 18 (25) · Śloka 25

కఫపిత్తే విశుద్ధేఽల్పం మద్యపే వాతపైత్తికే| తర్పణాదిక్రమం కుర్యాత్ పేయాఽభిష్యందయేద్ధి తాన్||25||

తర్పణాదివిషయమాహ- కఫపిత్తే ఇత్యాది| విశుద్ధేఽల్పమితి అసమ్యగ్విశుద్ధే| తర్పణాదిక్రమే చ పేయాయాః స్థానే స్వచ్ఛతర్పణం, విలేప్యాః స్థానే చ ఘనతర్పణం దేయం||25||

Adhikarana 19 (26-27) · Śloka 27

అనులోమోఽనిలః స్వాస్థ్యం క్షుత్తృష్ణోర్జో మనస్వితా| లఘుత్వమింద్రియోద్గారశుద్ధిర్జీర్ణౌషధాకృతిః||26|| క్లమో దాహోఽంగసదనం భ్రమో మూర్చ్ఛా శిరోరుజా| అరతిర్బలహానిశ్చ సావశేషౌషధాకృతిః||27||

జీర్ణౌషధలింగాన్యాహ- అనులోమ ఇత్యాది| ఊర్జః బలం| ఇంద్రియశుద్ధిః ఇంద్రియపాటవం| ఉద్గారస్య చౌషధగంధాదివిరహిత్వమేవ శుద్ధిః||26-27||

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

అకాలేఽల్పాతిమాత్రం చ పురాణం న చ భావితం| అసమ్యక్సంస్కృతం చైవ వ్యాపద్యేతౌషధం ద్రుతం||28||

యాదృశమౌషధం వ్యాపద్యతే తదాహ- అకాలే ఇత్యాది| అల్పం వా అతిమాత్రం వాఽల్పాతిమాత్రం| న చ భావితమితి స్వరసైస్తుల్యవీర్యైర్వాఽభావితం||28||

Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30

ఆధ్మానం పరికర్తిశ్చ స్రావో హృద్గాత్రయోర్గ్రహః| జీవాదానం సవిభ్రంశః స్తంభః సోపద్రవః క్లమః||29|| అయోగాదతియోగాచ్చ దశైతా వ్యాపదో మతాః| ప్రేష్యభైషజ్యవైద్యానాం వైగుణ్యాదాతురస్య చ||30||

సంశోధనాయోగాతియోగజన్యా ఆవిష్కృతా వ్యాపదః ప్రాహ- ఆధ్మానమిత్యాది| (ఆధ్మానాదయశ్చామీ నావశ్యమయోగాతియోగాంతే భవంతి, తేనోపద్రవభూతత్వాత్ పృథగుక్తాః|) ఏతా వ్యాపదః ప్రేష్యాదివైగుణ్యాదుత్పన్నా అయోగాదతియోగాచ్చ భవంతీతి వాక్యార్థః| తత్రాధ్మానమయోగాద్భవతి, పరికర్తికా త్వతియోగాత్, స్రావోఽయోగాత్, హృద్గ్రహోఽప్యయోగాదేవ, తథాఽంగగ్రహోఽయోగాచ్చ భవతి, జీవాదానమతియోగాత్; విభ్రంశస్తు గుదభ్రంశ-సంజ్ఞాభ్రంశ-కండ్వాదిలక్షణభ్రంశభేదాత్త్రివిధో వక్తవ్యః; గుదభ్రంశ-సంజ్ఞాభ్రంశావతియోగజన్యౌ, శేషస్తు విభ్రంశోఽయోగజన్యః; ఉపద్రవోఽప్యయోగజన్య ఏవ, క్లమోఽప్యయోగజః| ఏతేషాం చాయోగాతియోగజన్యత్వవిభాగ ఉత్తరగ్రంథే స్ఫుటో భవిష్యతి| యద్యపి చాయోగాతియోగమిథ్యాయోగాస్తత్ర తత్ర కారణత్వేనోక్తాః, తథాఽపీహ వమనవిరేచనయోర్మిథ్యాయోగం నేచ్ఛతి; యతో దోషాణాం చతుర్విధైవ ప్రవృత్తిర్భవతి, యత్- అతిప్రవృతిః, అసమ్యక్ప్రవృత్తిర్వా, అప్రవృత్తిః, అల్పప్రవృత్తిర్వా; తత్రాప్యప్రవృత్త్యల్పవృత్తీ అయోగగృహీతే ఏవ; యాఽపి చాత్ర ప్రాతిలోమ్యేన ప్రవృత్తిః, సాఽపి దోషస్యాపేక్షితస్యాప్రవర్తకత్వాదయోగగృహీతతైవ; వక్ష్యతి హి “అయోగః ప్రాతిలోమ్యేన న చాల్పం వా ప్రవర్తనం” ఇతి||29-30||

Adhikarana 22 (31-34) · Śloka 34

యోగః సమ్యక్ప్రవృత్తిః స్యాదతియోగోఽతివర్తనం| అయోగః ప్రాతిలోమ్యేన న చాల్పం వా ప్రవర్తనం||31|| శ్లేష్మోత్క్లిష్టేన దుర్గంధమహృద్యమతి వా బహు| విరేచనమజీర్ణే చ పీతమూర్ధ్వం ప్రవర్తతే||32|| క్షుధార్తమృదుకోష్ఠాభ్యాం స్వల్పోత్క్లిష్టకఫేన వా| తీక్ష్ణం పీతం స్థితం క్షుబ్ధం వమనం స్యాద్విరేచనం||33|| ప్రాతిలోమ్యేన దోషాణాం హరణాత్తే హ్యకృత్స్నశః| అయోగసంజ్ఞే, కృచ్ఛ్రేణ యాతి దోషో నవాఽల్పశః||34||

యోగాతియోగాయోగస్వరూపమాహ- యోగ ఇత్యాది| అతివర్తనమితి సంశోధ్యాతిరిక్తప్రవర్తనం| ప్రాతిలోమ్యేనేతి వమనస్య విరేచనేన, విరేచనస్య వమనేన ప్రవర్తనం; ఏతచ్చ ప్రాతిలోమ్యప్రవర్తనం ప్రాయో వివక్షితదోషాప్రవర్తకతయైవాయోగనిక్షిప్తం| న చాల్పం వా ప్రవర్తనమితి సర్వథాఽప్రవర్తనమల్పం వా ప్రవర్తనమితి| స్థితమితి ఝటితి ఊర్ధ్వం గచ్ఛత్ | ఏతత్ప్రాతిలోమ్యప్రవృత్త్యా యథాఽయోగత్వం తదాహ- ప్రాతిలోమ్యేనేత్యాది| ప్రాతిలోమ్యేనాకృత్స్నహరణాత్ అయోగసంజ్ఞే తే ఇతి యోజ్యం| ప్రాతిలోమ్యహరణేఽకృస్నదోషహరణమేవ దర్శయన్నాహ- కృచ్ఛ్రేణేత్యాది| ప్రతిలోమహరణే కృత్స్నో దోషో న యాతి, అల్పశో వా యాతీతి భావః; తేనాకృత్స్నదోషహరణం ప్రతిలోమహరణే ఉపపన్నమితి భావః| ‘కృచ్ఛ్రేణ యదాగచ్ఛతి చాల్పశ’ ఇతి పాఠే, యచ్ఛబ్దో హేతౌ; పూర్వత్ర పాఠే వా శబ్దో హేతౌ||31-34||

Adhikarana 23 (35-36) · Śloka 36

పీతౌషధో న శుద్ధశ్చేజ్జీర్ణే తస్మిన్ పునః పిబేత్| ఔషధం న త్వజీర్ణేఽన్యద్భయం స్యాదతియోగతః||35|| కోష్ఠస్య గురుతాం జ్ఞాత్వా లఘుత్వం బలమేవ చ| అయోగే మృదు వా దద్యాదౌషధం తీక్ష్ణమేవ వా||36||

ఆధ్మానాదీనామయోగాతియోగౌ కారణత్వేనోక్తౌ, తేన కారణయోరయోగాతియోగయోః ప్రథమం హేతులింగచికిత్సితాని ప్రాహ- పీతౌషధ ఇత్యాది| జీర్ణే ఇతి ఔషధే జీర్ణే| పునః పిబేదితి తదహరేవ| భయం స్యాదతియోగత ఇతి పూర్వాజీర్ణౌషధనవీనౌషధాభ్యామతియోగః స్యాత్| మృదు వా దద్యాదిత్యాదౌ గురుకోష్ఠే బలవతి తీక్ష్ణం, లఘుకోష్ఠే దుర్బలే చ మృదు దద్యాదితి వ్యవస్థా||35-36||

Adhikarana 24 (37) · Śloka 37

వమనం న తు దుశ్ఛర్దం దుష్కోష్ఠం న విరేచనం| పాయయేతౌషధం భూయో హన్యాత్ పీతం పునర్హి తౌ||37||

పునర్వమనవిరేచనాదానవిషయౌ ప్రాహ- వమనం న త్విత్యాది| పునః పీతం తు హన్యాదిత్యర్థః||37||

Adhikarana 25 (38-39) · Śloka 39

అస్నిగ్ధాస్విన్నదేహస్య రూక్షస్యానవమౌషధం| దోషానుత్క్లిశ్య నిర్హర్తుమశక్తం జనయేద్గదాన్||38|| విభ్రంశం శ్వయథుం హిక్కాం తమసో దర్శనం భృశం | పిండికోద్వేష్టనం కండూమూర్వోః సాదం వివర్ణతాం||39||

స్తోకప్రవృత్తిరూపమయోగం కారణభేదేనాహ- అస్నిగ్ధేత్యాది| అస్నిగ్ధస్యేతి అసమ్యక్స్నిగ్ధస్య| రూక్షస్యేతి న మనాగపి స్నిగ్ధస్య| అనవమితి జీర్ణతయా మందవీర్యం| నిర్హర్తుమితి నిఃశేషేణ హర్తుం| విభ్రంశమితి విపరీతప్రవృత్తిసామర్థ్యం||38-39||

Adhikarana 26 (40-44) · Śloka 44

స్నిగ్ధస్విన్నస్య చాత్యల్పం దీప్తాగ్నేర్జీర్ణమౌషధం| శీతైర్వా స్తబ్ధమామే వా దోషానుత్క్లిశ్య నాహరేత్||40|| తానేవ జనయేద్రోగానయోగః సర్వ ఏవ సః| విజ్ఞాయ మతిమాంస్తత్ర యథోక్తాం కారయేత్ క్రియాం||41|| తం తైలలవణాభ్యక్తం స్విన్నం ప్రస్తరసంకరైః| పాయయేత పునర్జీర్ణే సమూత్రైర్వా నిరూహయేత్||42|| నిరూఢం చ రసైర్ధాన్వైర్భోజయిత్వాఽనువాసయేత్| ఫలమాగధికాదారుసిద్ధతైలేన మాత్రయా||43|| స్నిగ్ధం వాతహరైః స్నేహైః పునస్తీక్ష్ణేన శోధయేత్| న చాతితీక్ష్ణేన తతో హ్యతియోగస్తు జాయతే||44||

అపరమయోగమాహ- స్నిగ్ధస్విన్నస్య చేత్యాది| జీర్ణమితి అల్పత్వాద్దీప్తాగ్నిత్వాచ్చ జీర్ణం| ఆమే ఇతి అపక్వే దోషే, ‘పీతం’ ఇతి శేషః| ఏతేఽత్రాయోగలక్షణత్రయేణ యే ప్రతిపాదితా గదా న తే భిన్నసామగ్రీజన్యా భిన్నచికిత్సా వా, తేన న పూర్వమయోగజన్యవ్యాపత్తిప్రస్తావే పఠితాః; ఏవమతియోగలక్షణతయా వక్ష్యమాణగదేష్వపి వాచ్యం| యథోక్తమితి ‘పీతౌషధో న శుద్ధశ్చేత్’ ఇత్యాదినోక్తం; కింవాఽగ్రే ‘తం తైల’ ఇత్యాదిగ్రంథేనోక్తం| పాయయేతేతి సంశోధనం పాయయేత| ధాన్వైరితి ధన్వమృగపక్షిమాంసరసైః||40-44||

Adhikarana 27 (45-51) · Śloka 51

అతితీక్ష్ణం క్షుధార్తస్య మృదుకోష్ఠస్య భేషజం| హృత్వాఽఽశు విట్పిత్తకఫాన్ ధాతూన్విస్రావయేద్ద్రవాన్||45|| బలస్వరక్షయం దాహం కంఠశోషం భ్రమం తృషాం| కుర్యాచ్చ మధురైస్తత్ర శేషమౌషధముల్లిఖేత్||46|| వమనే తు విరేకః స్యాద్విరేకే వమనం పునః | పరిషేకావగాహాద్యైః సుశీతైః స్తంభయేచ్చ తత్||47|| కషాయమధురైః శీతైరన్నపానౌషధైస్తథా| రక్తపిత్తాతిసారఘ్నైర్దాహజ్వరహరైరపి||48|| అంజనం చందనోశీరమజ్జాసృక్శర్కరోదకం| లాజచూర్ణైః పిబేన్మంథమతియోగహరం పరం||49|| శుంగాభిర్వా వటాదీనాం సిద్ధాం పేయాం సమాక్షికాం| వర్చఃసాంగ్రాహికైః సిద్ధం క్షీరం భోజ్యం చ దాపయేత్||50|| జాంగలైర్వా రసైర్భోజ్యం పిచ్ఛాబస్తిశ్చ శస్యతే| మధురైరనువాస్యశ్చ సిద్ధేన క్షీరసర్పిషా||51||

అతియోగస్య హేత్వాదికమాహ- అతితీక్ష్ణమిత్యాది| ఇయం చ సామగ్రీ విరేచనాతియోగస్యైవ ఘటతే; యతో మృదుకోష్ఠే బుభుక్షితే చ విట్పిత్తకఫహరణక్రమేణ చ సైవాతియుజ్యతే ; వమనాతియోగసామగ్రీ చానేనోదాహరణేనోన్నేయా; కింవా, అతితీక్ష్ణమితి పదేనైవ వమనస్యాప్యతితీక్ష్ణత్వమతియోగకారణముక్తం, విట్పిత్తకఫహరణం యథాయోగ్యతయా క్రమేణ విరేచనే వమనే చ బోద్ధవ్యం| శేషమౌషధముల్లిఖేదితి తాదాత్వికీ చికిత్సా| మృద్వితిపదం వమనేన విరేచనేన చ సంబధ్యతే| వటాదీనామితి న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థకపీతనానాం| వర్చఃసంగ్రాహికాః షడ్విరేచనశతాశ్రితీయోక్తాః ప్రియంగ్వనంతాదయః||45-51||

Adhikarana 28 (52-56) · Śloka 56

వమనస్యాతియోగే తు శీతాంబుపరిషేచితః| పిబేత్ కఫహరైర్మంథం సఘృతక్షౌద్రశర్కరం||52|| సోద్గారాయాం భృశం వమ్యాం మూర్చ్ఛాయాం ధాన్యముస్తయోః| సమధూకాంజనం చూర్ణం లేహయేన్మధుసంయుతం||53|| వమతోఽంతఃప్రవిష్టాయాం జిహ్వాయాం కవలగ్రహాః| స్నిగ్ధామ్లలవణైర్హృద్యైర్యూషక్షీరరసైర్హితాః||54|| ఫలాన్యమ్లాని ఖాదేయుస్తస్య చాన్యేఽగ్రతో నరాః| నిఃసృతాం తు తిలద్రాక్షాకల్కలిప్తాం ప్రవేశయేత్||55|| వాగ్గ్రహానిలరోగేషు ఘృతమాంసోపసాధితాం| యవాగూం తనుకాం దద్యాత్ స్నేహస్వేదౌ చ బుద్ధిమాన్||56||

పురతోఽమ్లఫలఖాదనం ముఖస్రావణేన జిహ్వాస్తబ్ధత్వం హంతుం | అతియోగే నిఃసృతామితి జిహ్వావిశేషణం||52-56||

Adhikarana 29 (57) · Śloka 57

వమితశ్చ విరిక్తశ్చ మందాగ్నిశ్చ విలంఘితః| అగ్నిప్రాణవివృద్ధ్యర్థం క్రమం పేయాదికం భజేత్ ||57||

అతియోగేఽపి యథా పేయాదిక్రమో భవతి తదాహ- వమితశ్చేత్యాది| అతిహరణాదతివమితోఽతివిరిక్తశ్చేతి బోద్ధవ్యం||57||

Adhikarana 30 (58-60) · Śloka 60

బహుదోషస్య రూక్షస్య హీనాగ్నేరల్పమౌషధం| సోదావర్తస్య చోత్క్లిశ్య దోషాన్మార్గాన్నిరుధ్య చ||58|| భృశమాధ్మాపయేన్నాభిం పృష్ఠపార్శ్వశిరోరుజం| శ్వాసవిణ్మూత్రవాతానాం సంగం కుర్యాచ్చ దారుణం||59|| అభ్యంగస్వేదవర్త్యాది సనిరూహానువాసనం| ఉదావర్తహరం సర్వం కర్మాధ్మాతస్య శస్యతే||60||

అయోగాతియోగయోరాధ్మానాదివ్యాపదాం యథాక్రమం హేతులింగచికిత్సాది నిర్దిశన్నాహ- బహుదోషస్యేత్యాది| ఏతాశ్చ వ్యాపదో నావశ్యమతియోగాయోగయోర్భవంతి, ఉపద్రవభూతత్వాత్ ; అత ఏవోపకల్పనీయే- “అతియోగాయోగనిమిత్తానిమానుపద్రవాన్ విద్యాత్”- “ఆధ్మానం పరికర్తికా”(సూ.అ.15) ఇత్యాదినా గ్రంథేన ఏతా దశ వ్యాపదః ప్రతిపాదితాః||58-60||

Adhikarana 31 (61-63) · Śloka 63

స్నిగ్ధేన గురుకోష్ఠేన సామే బలవదౌషధం| క్షామేణ మృదుకోష్ఠేన శ్రాంతేనాల్పబలేన వా||61|| పీతం గత్వా గుదం సామమాశు దోషం నిరస్య చ| తీవ్రశూలాం సపిచ్ఛాస్రాం కరోతి పరికర్తికాం||62|| లంఘనం పాచనం సామే రూక్షోష్ణం లఘుభోజనం| బృంహణీయో విధిః సర్వః క్షామస్య మధురస్తథా||63||

పరికర్తికామాహ- స్నిగ్ధేనేత్యాది| పీతం గత్వా గుదమిత్యాది విరేచనాతియోగజన్యపరికర్తికాయాం సంగతం, న వమనాతియోగజన్యపరికర్తికాయాం; ఉపకల్పనీయే చ సాక్షాద్వమనాయోగాతియోగజన్యతయైవాధ్మానాదయ ఉక్తాః, తేనానుక్తోఽపి వమనవ్యాపత్తౌ పరికర్తోఽనేనోదాహరణేన కల్పనీయః; తంత్రాంతరేఽప్యుక్తం- ‘యా తు పరికర్తికా విరేచనే, తద్వమనే కంఠకర్షణం; యోఽధఃపరిస్రావో విరేచనే, స వమనే కఫప్రసేకః” (సు.చి.అ.34) ఇతి; తదనయా దిశా ఆధ్మానాదీని వమనవిరేచనయోరయోగాతియోగజన్యతయా వ్యాఖ్యాతానీత్యేకే| ఆశు దోషం నిరస్యేతి వమనాతియోగజన్యేయం వ్యాపత్| అత్ర లంఘనాదిక్రియా అతియోగే సత్యప్యామపాచనాయ జ్ఞేయా| క్షామేణ మృదుకోష్ఠేనేత్యాదిసంప్రాప్తిజనితస్య క్షామపురుషప్రభవస్య లంఘనపాచనాద్యముపక్రాంతమేవ||61-63||

Adhikarana 32 (64-67) · Śloka 67

ఆమే జీర్ణేఽనుబంధశ్చేత్ క్షారామ్లం లఘు శస్యతే| పుష్పకాసీసమిశ్రం వా క్షారేణ లవణేన వా||64|| సదాడిమరసం సర్పిః పిబేద్వాతేఽధికే సతి| దధ్యమ్లం భోజనే పానే సంయుక్తం దాడిమత్వచా||65|| దేవదారుతిలానాం వా కల్కముష్ణాంబునా పిబేత్| అశ్వత్థోదుంబరప్లక్షకదంబైర్వా శృతం పయః||66|| కషాయమధురం శీతం పిచ్ఛాబస్తిమథాపి వా| యష్టీమధుకసిద్ధం వా స్నేహబస్తిం ప్రదాపయేత్||67||

ఆమావస్థాకర్తవ్యమాహ- ఆమే జీర్ణ ఇత్యాది| క్షారామ్లం లఘు శస్యత ఇతి అతీసారే యదుక్తం- “చాంగేరీకోలదధ్యమ్లనాగరక్షారసంయుతం| ఘృతం” (చి.అ.19) ఇతి; లఘుమాత్రం చ శస్యత ఇతి జ్ఞేయం| పుష్పకాసీసమిత్యత్ర పుష్పశబ్దేన కేచిత్ సాంగ్రాహికాని ధాతకీకుసుమాదీని గ్రాహయంతి||64-67||

Adhikarana 33 (68-70) · Śloka 70

అల్పం తు బహుదోషస్య దోషముత్క్లిశ్య భేషజం| అల్పాల్పం స్రావయేత్ కండూం శోఫం కుష్ఠాని గౌరవం||68|| కుర్యాచ్చాగ్నిబలోత్క్లేశస్తైమిత్యారుచిపాండుతాః| పరిస్రావః స, తం దోషం శమయేద్వామయేదపి||69|| స్నేహితం వా పునస్తీక్ష్ణం పాయయేత్ విరేచనం| శుద్ధే చూర్ణాసవారిష్టాన్ సంస్కృతాంశ్చ ప్రదాపయేత్||70||

అల్పమిత్యాదినా పరిస్రావమాహ| శమయేద్వామయేదపీత్యాదౌ అల్పదోషే శమనం, బహుదోషే ఊర్ధ్వగతదోషే తు వమనమితి వ్యవస్థా| వామయేదపీత్యత్రాపి స్నేహితం పునరితి సంబధ్యతే| చూర్ణాసవారిష్టా గ్రహణ్యర్శశ్చికిత్సాదిషు జ్ఞేయాః||68-70||

Adhikarana 34 (71-75) · Śloka 75

పీతౌషధస్య వేగానాం నిగ్రహాన్మారుతాదయః| కుపితా హృదయం గత్వా ఘోరం కుర్వంతి హృద్గ్రహం||71|| స హిక్కాకాసపార్శ్వార్తిదైన్యలాలాక్షివిభ్రమైః| జిహ్వాం ఖాదతి నిఃసంజ్ఞో దంతాన్ కిటికిటాపయన్||72|| న గచ్ఛేద్విభ్రమం తత్ర వామయేదాశు తం భిషక్| మధురైః పిత్తమూర్చ్ఛార్తం కటుభిః కఫమూర్చ్ఛితం||73|| పాచనీయైస్తతశ్చాస్య దోషశేషం విపాచయేత్| కాయాగ్నిం చ బలం చాస్య క్రమేణోత్థాపయేత్తతః ||74|| పవనేనాతివమతో హృదయం యస్య పీడ్యతే| తస్మై స్నిగ్ధామ్లలవణం దద్యాత్ పిత్తకఫేఽన్యథా||75||

పీతౌషధస్యేత్యాదినా హృద్గ్రహమాహ| న గచ్ఛేద్విభ్రమం తత్రేతి హృద్గ్రహపీడితోఽయం మ్రియమాణో వాఽయమితి భ్రాంతిం న గచ్ఛేదిత్యర్థః| వమనం చాత్ర మూర్చ్ఛితే దుఃశకప్రయోగం, తేన మూర్చ్ఛారంభ ఏవ వమనం కారయితవ్యం; కింవా మూర్చ్ఛాయామప్యంగులీప్రవేశాదినా వమనం కారయితవ్యం| పిత్తమూర్చ్ఛార్తమితి పిత్తప్రబలదోషజనితమూర్చ్ఛార్తం| అతివమత ఇతి వమనాయాతిప్రవాహణం కుర్వతః| పిత్తకఫేఽన్యథేతి పిత్తే కఫే వా హృదయపీడాకరే స్నిగ్ధామ్లలవణవిపరీతం రూక్షతిక్తకటుకాదిక్రమం కుర్యాత్||71-75||

Adhikarana 35 (76-77) · Śloka 77

పీతౌషధస్య వేగానాం నిగ్రహేణ కఫేన వా| రుద్ధోఽతి వా విశుద్ధస్య గృహ్ణాత్యంగాని మారుతః||76|| స్తంభవేపథునిస్తోదసాదోద్వేష్టనమంథనైః| తత్ర వాతహరం సర్వం స్నేహస్వేదాది కారయేత్ ||77||

పీతౌషధస్యేత్యాదినా అంగగ్రహణమయోగజమతియోగజం చాహ| కఫేన వా రుద్ధో దోషః పునరంగాని నిగృహ్ణాతి; శుద్ధస్య వా మారుతః కుపితోఽంగాని ప్రతిగృహ్ణాతి స్తంభాదిభిః||76-77||

Adhikarana 36 (78-84) · Śloka 84

అతితీక్ష్ణం మృదౌ కోష్ఠే లఘుదోషస్య భేషజం| దోషాన్ హృత్వా వినిర్మథ్య జీవం హరతి శోణితం||78|| తేనాన్నం మిశ్రితం దద్యాద్వాయసాయ శునేఽపి వా| భుంక్తే తచ్చేద్వదేజ్జీవం న భుంక్తే పిత్తమాదిశేత్||79|| శుక్లం వా భావితం వస్త్రమావానం కోష్ణవారిణా| ప్రక్షాలితం వివర్ణం స్యాత్ పిత్తే శుద్ధం తు శోణితే||80|| తృష్ణామూర్చ్ఛామదార్తస్య కుర్యాదామరణాత్ క్రియాం| తస్య పిత్తహరీం సర్వామతియోగే చ యా హితా ||81|| మృగగోమహిషాజానాం సద్యస్కం జీవతామసృక్| పిబేజ్జీవాభిసంధానం జీవం తద్ధ్యాశు గచ్ఛతి ||82|| తదేవ దర్భమృదితం రక్తం బస్తిం ప్రదాపయేత్| శ్యామాకాశ్మర్యబదరీదూర్వోశీరైః శృతం పయః||83|| ఘృతమండాంజనయుతం శీతం బస్తిం ప్రదాపయేత్| పిచ్ఛాబస్తిం సుశీతం వా ఘృతమండానువాసనం||84||

అతితీక్ష్ణమిత్యాదినా జీవాదానమాహ| లఘుదోషస్యేతి స్వల్పదోషస్య| వినిర్మథ్యేతి శోణితమేవ క్షోభయిత్వా | జీవమితి జీవనహేతుధాతురూపం శోణితం| శోణితం కించిద్రక్తపిత్తక్షోభాద్భవతి, కించిచ్చ జీవశోణితం భవతి; తద్విశేషపరీక్షార్థమాహ- తేనాన్నమిత్యాది| పిత్తమాదిశేదితి శోణితగతం పిత్తమాదిశేద్ రక్తపిత్తమితి యావత్| ఆవానమితి శుష్కం| పిత్తే ఇతి రక్తపిత్తే సతి క్షాలితం వస్త్రం వివర్ణం భవతి, జీవశోణితే తు సతి శుద్ధం వస్త్రం భవతి| పరీక్షా చ చికిత్సాభేదార్థమేవ; రక్తపిత్తే రక్తపిత్తహరీ క్రియా, జీవశోణితం తు దృష్ట్వా ‘తృష్ణామూర్చ్ఛామదార్తస్య’ ఇత్యాదినోక్తా కర్తవ్యా| అతియోగే చ యా హితేతి అత్రైవ ‘పరిషేకావగాహాద్యైః సుశీతైః స్తంభయేచ్చ తం’ ఇత్యాదినోక్తా జ్ఞేయా| జీవం తద్ధ్యాశు గచ్ఛతీతి అసృక్ప్రభావాదాశ్వేవ శోణితరూపతాం యాతి సద్యస్కమసృక్| శ్యామేత్యాదౌ శ్యామా ప్రియంగుః||78-84||

Adhikarana 37 (85-87) · Śloka 87

గుదం భ్రష్టం కషాయైశ్చ స్తంభయిత్వా ప్రవేశయేత్| సామ గాంధర్వశబ్దాంశ్చ సంజ్ఞానాశేఽస్య కారయేత్||85|| యదా విరేచనం పీతం విడంతమవతిష్ఠతే| వమనం భేషజాంతం వా దోషానుత్క్లిశ్య నావహేత్||86|| తదా కుర్వంతి కండ్వాదీన్ దోషాః ప్రకుపితా గదాన్| స విభ్రంశో మతస్తత్ర స్యాద్యథావ్యాధి భేషజం||87||

గుదం భ్రష్టమిత్యాదినా గుదభ్రంశరూపం విభ్రంశమాహ| కషాయైరితి కషాయరసైః| సామేత్యాదినా సంజ్ఞావిభ్రంశరూపవిభ్రంశచికిత్సామాహ| సామ సాంత్వనం| గాంధర్వశబ్దో గీతం| ఏతౌ చ విభ్రంశావతియోగజన్యౌ| యదేత్యాదినా తృతీయమయోగజన్యవిభ్రంశమాహ| విడంతమవతిష్ఠత ఇతి మలమాత్రమపహృత్యావతిష్ఠతే| భేషజాంతమితి భేషజమాత్రం వమనేనావతిష్ఠతే| నావహేదితి నాపహరతి| ఏతద్వ్యాపదశ్చ విభ్రంశసంజ్ఞా పారిభాషికీ| యథావ్యాధిభేషజమితి కండ్వాదివిపరీతం భేషజం||85-87||

Adhikarana 38 (88-89) · Śloka 89

పీతం స్నిగ్ధేన సస్నేహం తద్దోషైర్మార్దవాద్వృతం| న వాహయతి దోషాంస్తు స్వస్థానాత్ స్తంభయేచ్చ్యుతాన్||88|| వాతసంగగుదస్తంభశూలైః క్షరతి చాల్పశః| తీక్ష్ణం బస్తిం విరేకం వా సోఽర్హో లంఘితపాచితః||89||

పీతం స్నిగ్ధేనేత్యాదినా స్తంభమాహ| మార్దవాద్వృతమితి భేషజస్య మృదుతయా దోషైర్వృతం| స్వస్థానాచ్చ్యుతాన్ స్తంభయేదితి యోజనీయం| సోఽర్హ ఇతి లంఘనపాచనానంతరం తీక్ష్ణం బస్తిం విరేకం వా తీక్ష్ణమర్హతీత్యర్థః||88-89||

Adhikarana 39 (90-91) · Śloka 91

రూక్షం విరేచనం పీతం రూక్షేణాల్పబలేన వా| మారుతం కోపయిత్వాఽఽశు కుర్యాద్ధోరానుపద్రవాన్||90|| స్తంభశూలాని ఘోరాణి సర్వగాత్రేషు ముహ్యతః| స్నేహస్వేదాదికస్తత్ర కార్యో వాతహరో విధిః||91||

రూక్షమిత్యాదినా ఉపద్రవానాహ| యద్యప్యాధ్మానాదయోఽప్యమీ ఉపద్రవా ఏవ, తథాఽపి తేషాం సంజ్ఞాంతరేణైవ గృహీతత్వాచ్ఛూలాదయ ఏవ ఉపద్రవశబ్దాభిహితాః| శూలాదయశ్చామీ ప్రధానాన్యుత్తరకాలభావిత్వాదనుపద్రవరూపా అప్యుపద్రవశబ్దేనోచ్యంతే; యథా- “ధూమః కుర్యాదుపద్రవాన్” (సూ.అ.5) ఇతి; కింవా, అయోగాఖ్యస్య వ్యాధేరమీ ఉపద్రవా ఇతి జ్ఞేయం||90-91||

Adhikarana 40 (92-93) · Śloka 93

స్నిగ్ధస్య మృదుకోష్ఠస్య మృదూత్క్లిశ్యౌషధం కఫం| పిత్తం వాతం చ సంరుధ్య సతంద్రాగౌరవం క్లమం||92|| దౌర్బల్యం చాంగసాదం చ కుర్యాదాశు తదుల్లిఖేత్| లంఘనం పాచనం చాత్ర స్నిగ్ధం తీక్ష్ణం చ శోధనం||93||

స్నిగ్ధస్యేత్యాదినా క్లమమాహ| కఫం పిత్తం చోత్క్లిశ్య వాతం చ తాభ్యామేవ సంరుధ్య భేషజం తంద్రాదియుక్తం క్లమం కుర్యాత్| తదుల్లిఖేదితి తద్ భేషజం కఫపిత్తం చోల్లిఖేదిత్యర్థః||92-93||

Adhikarana 41 (94-95) · Śloka 95

తత్ర శ్లోకౌ- ఇత్యేతా వ్యాపదః ప్రోక్తాః సరూపాః సచికిత్సితాః| వమనస్య విరేకస్య కృతస్యాకుశలైర్నృణాం ||94|| ఏతా విజ్ఞాయ మతిమానవస్థాశ్చైవ తత్త్వతః| దద్యాత్ సంశోధనం సమ్యగారోగ్యార్థీ నృణాం సదా||95||

ఇత్యేతా ఇత్యాదినా అధ్యాయార్థసంగ్రహం దర్శయిత్వా వ్యాపదుత్పాదహేతుమాహ| దద్యాత్ సంశోధనం సమ్యగితి తథా సంశోధనం దద్యాద్ యథా వ్యాపదో నోత్పద్యంత ఏవేత్యర్థః||94-95||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే సిద్ధిస్థానే వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధిర్నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం సిద్ధిస్థానే వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధి(సంశోధనవ్యాపత్సిద్ధి)ర్నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||