6. vamanavirēcanavyāpatsiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధిం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

అథ శోధనయోః సమ్యగ్విధిమూర్ధ్వానులోమయోః| అసమ్యక్కృతయోశ్చైవ దోషాన్ వక్ష్యామి సౌషధాన్||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

అత్యుష్ణవర్షశీతా హి గ్రీష్మవర్షాహిమాగమాః| తదంతరే ప్రావృడాద్యాస్తేషాం సాధారణాస్త్రయః||4||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

ప్రావృట్ శుచినభౌ జ్ఞేయౌ శరదూర్జసహౌ పునః| తపస్యశ్చ మధుశ్చైవ వసంతః శోధనం ప్రతి||5|| ఏతానృతూన్ వికల్ప్యైవం దద్యాత్ సంశోధనం భిషక్| స్వస్థవృత్తమభిప్రేత్య వ్యాధౌ వ్యాధివశేన తు||6||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

కర్మణాం వమనాదీనామంతరేష్వంతరేషు చ| స్నేహస్వేదౌ ప్రయుంజీత స్నేహం చాంతే ప్రయోజయేత్||7||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

విసర్పపిడకాశోఫకామలాపాండురోగిణః | అభిఘాతవిషార్తాంశ్చ నాతిస్నిగ్ధాన్ విరేచయేత్||8||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

నాతిస్నిగ్ధశరీరాయ దద్యాత్ స్నేహవిరేచనం| స్నేహోత్క్లిష్టశరీరాయ రూక్షం దద్యాద్విరేచనం||9||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

స్నేహస్వేదోపపన్నేన జీర్ణే మాత్రావదౌషధం| ఏకాగ్రమనసా పీతం సమ్యగ్యోగాయ కల్పతే||10||

Adhikarana 9 (11-13) · Śloka 13

స్నిగ్ధాత్ పాత్రాద్యథా తోయమయత్నేన ప్రణుద్యతే| కఫాదయః ప్రణుద్యంతే స్నిగ్ధాద్దేహాత్తథౌషధైః||11|| ఆర్ద్రం కాష్ఠం యథా వహ్నిర్విష్యందయతి సర్వతః| తథా స్నిగ్ధస్య వై దోషాన్ స్వేదో విష్యందయేత్ స్థిరాన్||12|| క్లిష్టం వాసో యథోత్క్లేశ్య మలః సంశోధ్యతేఽంభసా| స్నేహస్వేదైస్తథోత్క్లేశ్య శోధ్యతే శోధనైర్మలః ||13||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

అజీర్ణే వర్ధతే గ్లానిర్విబంధశ్చాపి జాయతే| పీతం సంశోధనం చైవ విపరీతం ప్రవర్తతే||14||

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16

అల్పమాత్రం మహావేగం బహుదోషహరం సుఖం| లఘుపాకం సుఖాస్వాదం ప్రీణనం వ్యాధినాశనం||15|| అవికారి చ వ్యాపత్తౌ నాతిగ్లానికరం చ యత్| గంధవర్ణరసోపేతం విద్యాన్మాత్రావదౌషధం||16||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

విధూయ మానసాన్ దోషాన్ కామాదీనశుభోదయాన్ | ఏకాగ్రమనసా పీతం సమ్యగ్యోగాయ కల్పతే||17||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

నరః శ్వో వమనం పాతా భుంజీత కఫవర్ధనం| సుజరం ద్రవభూయిష్ఠం, లఘ్వశీతం విరేచనం||18|| ఉత్క్లిష్టాల్పకఫత్వేన క్షిప్రం దోషాః స్రవంతి హి|19|

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20

పీతౌషధస్య తు భిషక్ శుద్ధిలింగాని లక్షయేత్||19|| ఊర్ధ్వం కఫానుగే పిత్తే విట్పిత్తేఽనుకఫే త్వధః| హృతదోషం వదేత్ కార్శ్యదౌర్బల్యే చేత్ సలాఘవే||20||

Adhikarana 15 (21) · Śloka 22

వామయేత్తు తతః శేషమౌషధం న త్వలాఘవే| స్తైమిత్యేఽనిలసంగే చ నిరుద్గారేఽపి వామయేత్||21|| ఆలాఘవాత్తనుత్వాచ్చ కఫస్యాపత్ పరం భవేత్|22|

Adhikarana 16 (22-23) · Śloka 23

వమితే వర్ధతే వహ్నిః శమం దోషా వ్రజంతి హి||22|| వమితం లంఘయేత్ సమ్యగ్జీర్ణలింగాన్యలక్షయన్| తాని దృష్ట్వా తు పేయాదిక్రమం కుర్యాన్న లంఘనం||23||

Adhikarana 17 (24) · Śloka 24

సంశోధనాభ్యాం శుద్ధస్య హృతదోషస్య దేహినః| యాత్యగ్నిర్మందతాం తస్మాత్ క్రమం పేయాదిమాచరేత్||24||

Adhikarana 18 (25) · Śloka 25

కఫపిత్తే విశుద్ధేఽల్పం మద్యపే వాతపైత్తికే| తర్పణాదిక్రమం కుర్యాత్ పేయాఽభిష్యందయేద్ధి తాన్||25||

Adhikarana 19 (26-27) · Śloka 27

అనులోమోఽనిలః స్వాస్థ్యం క్షుత్తృష్ణోర్జో మనస్వితా| లఘుత్వమింద్రియోద్గారశుద్ధిర్జీర్ణౌషధాకృతిః||26|| క్లమో దాహోఽంగసదనం భ్రమో మూర్చ్ఛా శిరోరుజా| అరతిర్బలహానిశ్చ సావశేషౌషధాకృతిః||27||

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

అకాలేఽల్పాతిమాత్రం చ పురాణం న చ భావితం| అసమ్యక్సంస్కృతం చైవ వ్యాపద్యేతౌషధం ద్రుతం||28||

Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30

ఆధ్మానం పరికర్తిశ్చ స్రావో హృద్గాత్రయోర్గ్రహః| జీవాదానం సవిభ్రంశః స్తంభః సోపద్రవః క్లమః||29|| అయోగాదతియోగాచ్చ దశైతా వ్యాపదో మతాః| ప్రేష్యభైషజ్యవైద్యానాం వైగుణ్యాదాతురస్య చ||30||

Adhikarana 22 (31-34) · Śloka 34

యోగః సమ్యక్ప్రవృత్తిః స్యాదతియోగోఽతివర్తనం| అయోగః ప్రాతిలోమ్యేన న చాల్పం వా ప్రవర్తనం||31|| శ్లేష్మోత్క్లిష్టేన దుర్గంధమహృద్యమతి వా బహు| విరేచనమజీర్ణే చ పీతమూర్ధ్వం ప్రవర్తతే||32|| క్షుధార్తమృదుకోష్ఠాభ్యాం స్వల్పోత్క్లిష్టకఫేన వా| తీక్ష్ణం పీతం స్థితం క్షుబ్ధం వమనం స్యాద్విరేచనం||33|| ప్రాతిలోమ్యేన దోషాణాం హరణాత్తే హ్యకృత్స్నశః| అయోగసంజ్ఞే, కృచ్ఛ్రేణ యాతి దోషో నవాఽల్పశః||34||

Adhikarana 23 (35-36) · Śloka 36

పీతౌషధో న శుద్ధశ్చేజ్జీర్ణే తస్మిన్ పునః పిబేత్| ఔషధం న త్వజీర్ణేఽన్యద్భయం స్యాదతియోగతః||35|| కోష్ఠస్య గురుతాం జ్ఞాత్వా లఘుత్వం బలమేవ చ| అయోగే మృదు వా దద్యాదౌషధం తీక్ష్ణమేవ వా||36||

Adhikarana 24 (37) · Śloka 37

వమనం న తు దుశ్ఛర్దం దుష్కోష్ఠం న విరేచనం| పాయయేతౌషధం భూయో హన్యాత్ పీతం పునర్హి తౌ||37||

Adhikarana 25 (38-39) · Śloka 39

అస్నిగ్ధాస్విన్నదేహస్య రూక్షస్యానవమౌషధం| దోషానుత్క్లిశ్య నిర్హర్తుమశక్తం జనయేద్గదాన్||38|| విభ్రంశం శ్వయథుం హిక్కాం తమసో దర్శనం భృశం | పిండికోద్వేష్టనం కండూమూర్వోః సాదం వివర్ణతాం||39||

Adhikarana 26 (40-44) · Śloka 44

స్నిగ్ధస్విన్నస్య చాత్యల్పం దీప్తాగ్నేర్జీర్ణమౌషధం| శీతైర్వా స్తబ్ధమామే వా దోషానుత్క్లిశ్య నాహరేత్||40|| తానేవ జనయేద్రోగానయోగః సర్వ ఏవ సః| విజ్ఞాయ మతిమాంస్తత్ర యథోక్తాం కారయేత్ క్రియాం||41|| తం తైలలవణాభ్యక్తం స్విన్నం ప్రస్తరసంకరైః| పాయయేత పునర్జీర్ణే సమూత్రైర్వా నిరూహయేత్||42|| నిరూఢం చ రసైర్ధాన్వైర్భోజయిత్వాఽనువాసయేత్| ఫలమాగధికాదారుసిద్ధతైలేన మాత్రయా||43|| స్నిగ్ధం వాతహరైః స్నేహైః పునస్తీక్ష్ణేన శోధయేత్| న చాతితీక్ష్ణేన తతో హ్యతియోగస్తు జాయతే||44||

Adhikarana 27 (45-51) · Śloka 51

అతితీక్ష్ణం క్షుధార్తస్య మృదుకోష్ఠస్య భేషజం| హృత్వాఽఽశు విట్పిత్తకఫాన్ ధాతూన్విస్రావయేద్ద్రవాన్||45|| బలస్వరక్షయం దాహం కంఠశోషం భ్రమం తృషాం| కుర్యాచ్చ మధురైస్తత్ర శేషమౌషధముల్లిఖేత్||46|| వమనే తు విరేకః స్యాద్విరేకే వమనం పునః | పరిషేకావగాహాద్యైః సుశీతైః స్తంభయేచ్చ తత్||47|| కషాయమధురైః శీతైరన్నపానౌషధైస్తథా| రక్తపిత్తాతిసారఘ్నైర్దాహజ్వరహరైరపి||48|| అంజనం చందనోశీరమజ్జాసృక్శర్కరోదకం| లాజచూర్ణైః పిబేన్మంథమతియోగహరం పరం||49|| శుంగాభిర్వా వటాదీనాం సిద్ధాం పేయాం సమాక్షికాం| వర్చఃసాంగ్రాహికైః సిద్ధం క్షీరం భోజ్యం చ దాపయేత్||50|| జాంగలైర్వా రసైర్భోజ్యం పిచ్ఛాబస్తిశ్చ శస్యతే| మధురైరనువాస్యశ్చ సిద్ధేన క్షీరసర్పిషా||51||

Adhikarana 28 (52-56) · Śloka 56

వమనస్యాతియోగే తు శీతాంబుపరిషేచితః| పిబేత్ కఫహరైర్మంథం సఘృతక్షౌద్రశర్కరం||52|| సోద్గారాయాం భృశం వమ్యాం మూర్చ్ఛాయాం ధాన్యముస్తయోః| సమధూకాంజనం చూర్ణం లేహయేన్మధుసంయుతం||53|| వమతోఽంతఃప్రవిష్టాయాం జిహ్వాయాం కవలగ్రహాః| స్నిగ్ధామ్లలవణైర్హృద్యైర్యూషక్షీరరసైర్హితాః||54|| ఫలాన్యమ్లాని ఖాదేయుస్తస్య చాన్యేఽగ్రతో నరాః| నిఃసృతాం తు తిలద్రాక్షాకల్కలిప్తాం ప్రవేశయేత్||55|| వాగ్గ్రహానిలరోగేషు ఘృతమాంసోపసాధితాం| యవాగూం తనుకాం దద్యాత్ స్నేహస్వేదౌ చ బుద్ధిమాన్||56||

Adhikarana 29 (57) · Śloka 57

వమితశ్చ విరిక్తశ్చ మందాగ్నిశ్చ విలంఘితః| అగ్నిప్రాణవివృద్ధ్యర్థం క్రమం పేయాదికం భజేత్ ||57||

Adhikarana 30 (58-60) · Śloka 60

బహుదోషస్య రూక్షస్య హీనాగ్నేరల్పమౌషధం| సోదావర్తస్య చోత్క్లిశ్య దోషాన్మార్గాన్నిరుధ్య చ||58|| భృశమాధ్మాపయేన్నాభిం పృష్ఠపార్శ్వశిరోరుజం| శ్వాసవిణ్మూత్రవాతానాం సంగం కుర్యాచ్చ దారుణం||59|| అభ్యంగస్వేదవర్త్యాది సనిరూహానువాసనం| ఉదావర్తహరం సర్వం కర్మాధ్మాతస్య శస్యతే||60||

Adhikarana 31 (61-63) · Śloka 63

స్నిగ్ధేన గురుకోష్ఠేన సామే బలవదౌషధం| క్షామేణ మృదుకోష్ఠేన శ్రాంతేనాల్పబలేన వా||61|| పీతం గత్వా గుదం సామమాశు దోషం నిరస్య చ| తీవ్రశూలాం సపిచ్ఛాస్రాం కరోతి పరికర్తికాం||62|| లంఘనం పాచనం సామే రూక్షోష్ణం లఘుభోజనం| బృంహణీయో విధిః సర్వః క్షామస్య మధురస్తథా||63||

Adhikarana 32 (64-67) · Śloka 67

ఆమే జీర్ణేఽనుబంధశ్చేత్ క్షారామ్లం లఘు శస్యతే| పుష్పకాసీసమిశ్రం వా క్షారేణ లవణేన వా||64|| సదాడిమరసం సర్పిః పిబేద్వాతేఽధికే సతి| దధ్యమ్లం భోజనే పానే సంయుక్తం దాడిమత్వచా||65|| దేవదారుతిలానాం వా కల్కముష్ణాంబునా పిబేత్| అశ్వత్థోదుంబరప్లక్షకదంబైర్వా శృతం పయః||66|| కషాయమధురం శీతం పిచ్ఛాబస్తిమథాపి వా| యష్టీమధుకసిద్ధం వా స్నేహబస్తిం ప్రదాపయేత్||67||

Adhikarana 33 (68-70) · Śloka 70

అల్పం తు బహుదోషస్య దోషముత్క్లిశ్య భేషజం| అల్పాల్పం స్రావయేత్ కండూం శోఫం కుష్ఠాని గౌరవం||68|| కుర్యాచ్చాగ్నిబలోత్క్లేశస్తైమిత్యారుచిపాండుతాః| పరిస్రావః స, తం దోషం శమయేద్వామయేదపి||69|| స్నేహితం వా పునస్తీక్ష్ణం పాయయేత్ విరేచనం| శుద్ధే చూర్ణాసవారిష్టాన్ సంస్కృతాంశ్చ ప్రదాపయేత్||70||

Adhikarana 34 (71-75) · Śloka 75

పీతౌషధస్య వేగానాం నిగ్రహాన్మారుతాదయః| కుపితా హృదయం గత్వా ఘోరం కుర్వంతి హృద్గ్రహం||71|| స హిక్కాకాసపార్శ్వార్తిదైన్యలాలాక్షివిభ్రమైః| జిహ్వాం ఖాదతి నిఃసంజ్ఞో దంతాన్ కిటికిటాపయన్||72|| న గచ్ఛేద్విభ్రమం తత్ర వామయేదాశు తం భిషక్| మధురైః పిత్తమూర్చ్ఛార్తం కటుభిః కఫమూర్చ్ఛితం||73|| పాచనీయైస్తతశ్చాస్య దోషశేషం విపాచయేత్| కాయాగ్నిం చ బలం చాస్య క్రమేణోత్థాపయేత్తతః ||74|| పవనేనాతివమతో హృదయం యస్య పీడ్యతే| తస్మై స్నిగ్ధామ్లలవణం దద్యాత్ పిత్తకఫేఽన్యథా||75||

Adhikarana 35 (76-77) · Śloka 77

పీతౌషధస్య వేగానాం నిగ్రహేణ కఫేన వా| రుద్ధోఽతి వా విశుద్ధస్య గృహ్ణాత్యంగాని మారుతః||76|| స్తంభవేపథునిస్తోదసాదోద్వేష్టనమంథనైః| తత్ర వాతహరం సర్వం స్నేహస్వేదాది కారయేత్ ||77||

Adhikarana 36 (78-84) · Śloka 84

అతితీక్ష్ణం మృదౌ కోష్ఠే లఘుదోషస్య భేషజం| దోషాన్ హృత్వా వినిర్మథ్య జీవం హరతి శోణితం||78|| తేనాన్నం మిశ్రితం దద్యాద్వాయసాయ శునేఽపి వా| భుంక్తే తచ్చేద్వదేజ్జీవం న భుంక్తే పిత్తమాదిశేత్||79|| శుక్లం వా భావితం వస్త్రమావానం కోష్ణవారిణా| ప్రక్షాలితం వివర్ణం స్యాత్ పిత్తే శుద్ధం తు శోణితే||80|| తృష్ణామూర్చ్ఛామదార్తస్య కుర్యాదామరణాత్ క్రియాం| తస్య పిత్తహరీం సర్వామతియోగే చ యా హితా ||81|| మృగగోమహిషాజానాం సద్యస్కం జీవతామసృక్| పిబేజ్జీవాభిసంధానం జీవం తద్ధ్యాశు గచ్ఛతి ||82|| తదేవ దర్భమృదితం రక్తం బస్తిం ప్రదాపయేత్| శ్యామాకాశ్మర్యబదరీదూర్వోశీరైః శృతం పయః||83|| ఘృతమండాంజనయుతం శీతం బస్తిం ప్రదాపయేత్| పిచ్ఛాబస్తిం సుశీతం వా ఘృతమండానువాసనం||84||

Adhikarana 37 (85-87) · Śloka 87

గుదం భ్రష్టం కషాయైశ్చ స్తంభయిత్వా ప్రవేశయేత్| సామ గాంధర్వశబ్దాంశ్చ సంజ్ఞానాశేఽస్య కారయేత్||85|| యదా విరేచనం పీతం విడంతమవతిష్ఠతే| వమనం భేషజాంతం వా దోషానుత్క్లిశ్య నావహేత్||86|| తదా కుర్వంతి కండ్వాదీన్ దోషాః ప్రకుపితా గదాన్| స విభ్రంశో మతస్తత్ర స్యాద్యథావ్యాధి భేషజం||87||

Adhikarana 38 (88-89) · Śloka 89

పీతం స్నిగ్ధేన సస్నేహం తద్దోషైర్మార్దవాద్వృతం| న వాహయతి దోషాంస్తు స్వస్థానాత్ స్తంభయేచ్చ్యుతాన్||88|| వాతసంగగుదస్తంభశూలైః క్షరతి చాల్పశః| తీక్ష్ణం బస్తిం విరేకం వా సోఽర్హో లంఘితపాచితః||89||

Adhikarana 39 (90-91) · Śloka 91

రూక్షం విరేచనం పీతం రూక్షేణాల్పబలేన వా| మారుతం కోపయిత్వాఽఽశు కుర్యాద్ధోరానుపద్రవాన్||90|| స్తంభశూలాని ఘోరాణి సర్వగాత్రేషు ముహ్యతః| స్నేహస్వేదాదికస్తత్ర కార్యో వాతహరో విధిః||91||

Adhikarana 40 (92-93) · Śloka 93

స్నిగ్ధస్య మృదుకోష్ఠస్య మృదూత్క్లిశ్యౌషధం కఫం| పిత్తం వాతం చ సంరుధ్య సతంద్రాగౌరవం క్లమం||92|| దౌర్బల్యం చాంగసాదం చ కుర్యాదాశు తదుల్లిఖేత్| లంఘనం పాచనం చాత్ర స్నిగ్ధం తీక్ష్ణం చ శోధనం||93||

Adhikarana 41 (94-95) · Śloka 95

తత్ర శ్లోకౌ- ఇత్యేతా వ్యాపదః ప్రోక్తాః సరూపాః సచికిత్సితాః| వమనస్య విరేకస్య కృతస్యాకుశలైర్నృణాం ||94|| ఏతా విజ్ఞాయ మతిమానవస్థాశ్చైవ తత్త్వతః| దద్యాత్ సంశోధనం సమ్యగారోగ్యార్థీ నృణాం సదా||95||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే సిద్ధిస్థానే వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధిర్నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||