2. apāmārgataṇḍulīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-6) · Śloka 6

અથાતોઽપામાર્ગતણ્ડુલીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨|| અપામાર્ગસ્ય બીજાનિ પિપ્પલીર્મરિચાનિ ચ| વિડઙ્ગાન્યથ શિગ્રૂણિ સર્ષપાંસ્તુમ્બુરૂણિ ચ||૩|| અજાજીં ચાજગન્ધાં ચ પીલૂન્યેલાં હરેણુકામ્| પૃથ્વીકાં સુરસાં શ્વેતાં કુઠેરકફણિજ્ઝકૌ||૪|| શિરીષબીજં લશુનં હરિદ્રે લવણદ્વયમ્| જ્યોતિષ્મતીં નાગરં ચ દદ્યાચ્છીર્ષવિરેચને||૫|| ગૌરવે શિરસઃ શૂલે પીનસેઽર્ધાવભેદકે| ક્રિમિવ્યાધાવપસ્મારે ઘ્રાણનાશે પ્રમોહકે||૬||

દીર્ઘઞ્જીવિતીયે મૂલિન્યશ્ચ ફલિન્યશ્ચ પઞ્ચકર્માઙ્ગભૂતા ઉક્તાઃ, અપરાણ્યપિ ચ પિપ્પલીમરિચપ્રભૃતીનિ પઞ્ચકર્મસાધનાનિ સન્તિ, તથા પઞ્ચકર્મપ્રભૃતિવિષયોઽપિ તત્ર નોક્તઃ, તેનાનન્તરં શેષપઞ્ચકર્મોપયોગિદ્રવ્યપઞ્ચકર્મપ્રવૃત્તિવિષયાભિધાયકોઽપામાર્ગતણ્ડુલીયોઽભિધીયતે| પૂર્વોક્તાન્યપિ ચાપામાર્ગાદીનિ યત્ પુનરિહાભિધીયન્તે તદાચાર્ય એવાધ્યાયાન્તે ‘પૂર્વં મૂલફલ’ ઇત્યાદિના શ્લોકદ્વયેન સમાધાસ્યતિ| અપામાર્ગબીજીય ઇતિ સઞ્જ્ઞાયાં પ્રાપ્તાયામપામાર્ગતણ્ડુલીય ઇતિ સઞ્જ્ઞાકરણમપામાર્ગાદિબીજાનાં નિસ્તુષાણામેવ ગ્રહણાર્થમ્| અધ્યાયસઞ્જ્ઞાં તણ્ડુલેન કૃત્વાઽપામાર્ગસ્ય બીજાનીતિ યદ્બીજશબ્દં કરોતિ તદઙ્કુરજનનસમર્થબીજભવાનામેવ તણ્ડુલાનાં ગ્રહણાર્થમ્| યદ્યપિ ચેહોત્સર્ગતઃ પઞ્ચકર્મપ્રવૃત્તિર્વમનપૂર્વિકૈવ ભવતિ, યદુક્તં- “સાધારણેષ્વૃતુષુ વમનાદીનાં પ્રવૃત્તિર્ભવતિ” (વિ.અ.૮) ઇત્યાદિ, તથા સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “અવાન્તસ્ય હિ સમ્યગ્વિરિક્તસ્યાપ્યધઃસ્રસ્તઃ શ્લેષ્મા ગ્રહણીમાચ્છાદયતિ” (સુ.ચિ.અ.૩૩) ઇત્યાદિ; તથાઽપિ ક્વચિત્ પ્રબલદોષાપેક્ષયાઽન્યથાઽપિ ક્રમો ભવતિ, યથા શરદ્યુદ્રિક્તે પિત્તે વિરેચનાદિ, તથા પ્રાવૃષિ પ્રબલવાતે બસ્ત્યાદિરિત્યનિયમાર્થમિહ શિરોવિરેચનમાદાવભિહિતં; યદિ વા, પ્રધાનાઙ્ગશિરઃશોધનત્વાચ્છિરોવિરેચનમાદૌ કૃતમ્| યદુક્તં- “યદુત્તમાઙ્ગમઙ્ગાનાં શિરસ્તદભિધીયતે” (સૂ.અ.૧૭) ઇતિ| શાલાક્યેઽપ્યુક્તં- “અનામયે યથા મૂલે વૃક્ષઃ સમ્યક્ પ્રવર્ધતે | અનામયે શિરસ્યેવં દેહઃ સમ્યક્ પ્રવર્ધતે” ઇતિ| અપામાર્ગાભિધાનમાદૌ શિરોવિરેચનપ્રાધાન્યાત્| યદુક્તં- “પ્રત્યક્પુષ્પા શિરોવિરેચનાનામ્” ઇતિ (સૂ.અ.૨૫)| અજગન્ધા અજમોદા, “ફોફાન્ધી” ઇતિ કેચિત્| પીલુ ઔત્તરાપથિકં ફલમ્| લવણદ્વયં લવણવર્ગાદિપઠિતં સૌવર્ચલં સૈન્ધવં ચ| અયં વર્ગો વ્યસ્તઃ સમસ્તશ્ચ શિરોવિરેચને પ્રયોજ્યો ગણત્વાત્| યદુક્તં- “પરિસઙ્ખ્યાતમપિ હિ યદ્દ્રવ્યમયૌગિકં મન્યેત તદપહરેત્” (વિ.અ.૮) ઇતિ| અન્યત્રાપ્યુક્તં- “સમસ્તં વર્ગમર્ધં વા યથાલાભમથાપિ વા” (સુ.સૂ.અ.૩૭) ઇતિ| શિરસ ઇતિ ગૌરવ ઇત્યનેન શૂલ ઇત્યનેન ચ સમ્બધ્યતે| ક્રિમિવ્યાધિરિહ શિરોગત એવ બોદ્ધવ્યઃ, તત્રૈવ શિરોવિરેચનસ્ય સમર્થત્વાત્| પ્રમોહકો મૂર્ચ્છા, ઇન્દ્રિયાપટુત્વં વા||૧-૬||

Adhikarana 2 (7-8) · Śloka 8

મદનં મધુકં નિમ્બં જીમૂતં કૃતવેધનમ્| પિપ્પલીકુટજેક્ષ્વાકૂણ્યેલાં ધામાર્ગવાણિ ચ||૭|| ઉપસ્થિતે શ્લેષ્મપિત્તે વ્યાધાવામાશયાશ્રયે| વમનાર્થં પ્રયુઞ્જીત ભિષગ્દેહમદૂષયન્||૮||

વમનદ્રવ્યે આદૌ મદનમુક્તં પ્રાધાન્યાત્; ઉક્તં હિ- “વમનદ્રવ્યેષુ મદનફલાનિ શ્રેષ્ઠતમાન્યાચક્ષતેઽનપાયિત્વાત્” ઇતિ (ક.અ.૧)| ઉપસ્થિત ઇતિ આમાશયોર્ધ્વભાગે શ્લેષ્મણઃ સ્થાનં ગત્વોત્ક્લેશં ગત ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્| શ્લેષ્મપિત્ત ઇતિ શ્લેષ્મપિત્તે શ્લેષ્મણિ પિત્તે ચ| પિત્તં ચ યદ્યપિ સાક્ષાન્ન વમનવિષયં તથાઽપિ શ્લેષ્મસ્થાનગતત્વેન શ્લેષ્મસમ્બન્ધાદ્વમનવિષયમ્| યદુક્તં- “દોષસ્થાનગતં દોષં સ્થાનિવત્ સમુપાચરેત્” ઇતિ| દેહમદૂષયન્નિતિ યદ્યપિ વમને પ્રોક્તં તથાઽપિ વિરેચનાદિષ્વપિ બોદ્ધવ્યં, તત્રાપ્યતિયોગાયોગમિથ્યાયોગૈર્દેહદુષ્ટિશઙ્કાયાઃ સમાનત્વાત્| ઉચ્યતે ચ ન્યાયવિદ્ભિર્યત્- “સમાનેષ્વર્થેષ્વેકત્રાભિહિતો વિધિરન્યત્રાપ્યનુષઞ્જનીયઃ” ઇતિ||૭-૮||

Adhikarana 3 (9-10) · Śloka 10

ત્રિવૃતાં ત્રિફલાં દન્તીં નીલિનીં સપ્તલાં વચામ્| કમ્પિલ્લકં ગવાક્ષીં ચ ક્ષીરિણીમુદકીર્યકામ્||૯|| પીલૂન્યારગ્વધં દ્રાક્ષાં દ્રવન્તીં નિચુલાનિ ચ| પક્વાશયગતે દોષે વિરેકાર્થં પ્રયોજયેત્||૧૦||

વમનમનુ વિરેચનાભિધાનં શિરઃપૂર્વકદેહશોધનાભિધાનાનુક્રમેણામાશયોર્ધ્વભાગશોધનાનન્તરમામાશયાધોભાગસ્થિતપિત્તહરત્વેન| એવં વિરેચનાનન્તરં બસ્ત્યભિધાનેઽપિ વાચ્યમ્| ત્રિવૃદાદાવુચ્યતે, વિરેચનદ્રવ્યેષુ શ્રેષ્ઠત્વાત્| ઉક્તં હિ- “ત્રિવૃત્ સુખવિરેચનાનામ્” (સૂ.અ.૨૫) ઇતિ| નીલિકા નીલબુહ્ના | ક્ષીરિણી દુગ્ધિકા| દ્રવન્તી દન્તીભેદઃ| નિચુલં હિજ્જલમિતિ પ્રસિદ્ધમ્| પક્વશ્ચાસાવાશયગતશ્ચેતિ પક્વાશયગતઃ| તેન પિત્તાશયે એવામાશયાધોભાગલક્ષણે દોષો વિરેચનવિષયો ભવતિ, ન પક્વાશયગતઃ| દોષશબ્દેન ચેહ વિરેચનનિર્હરણયોગ્યત્વાત્ પિત્તં કફપિત્તં વા ગૃહ્યતે| યદુક્તં- “પિત્તં વા કફપિત્તં વા પિત્તાશયગતં હરેત્| સ્રંસનં, ત્રીન્ મલાન્ બસ્તિર્હરેત્ પક્વાશયસ્થિતાન્” (ચિ.અ.૩) ઇતિ| યદિ વા પક્વાશયસમીપગતત્વેનાધઃપ્રવૃત્ત્યુન્મુખો દોષઃ પક્વાશયગત ઇત્યુચ્યતે; યથા- ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇતિ||૯-૧૦||

Adhikarana 4 (11-14) · Śloka 14

પાટલાં ચાગ્નિમન્થં ચ બિલ્વં શ્યોનાકમેવ ચ| કાશ્મર્યં શાલપર્ણીં ચ પૃશ્નિપર્ણીં નિદિગ્ધિકામ્||૧૧|| બલાં શ્વદંષ્ટ્રાં બૃહતીમેરણ્ડં સપુનર્નવમ્| યવાન્ કુલત્થાન્ કોલાનિ ગુડૂચીં મદનાનિ ચ||૧૨|| પલાશં કત્તૃણં ચૈવ સ્નેહાંશ્ચ લવણાનિ ચ| ઉદાવર્તે વિબન્ધેષુ યુઞ્જ્યાદાસ્થાપનેષુ ચ||૧૩|| અત એવૌષધગણાત્ સઙ્કલ્પ્યમનુવાસનમ્| મારુતઘ્નમિતિ પ્રોક્તઃ સઙ્ગ્રહઃ પાઞ્ચકર્મિકઃ||૧૪||

પાટલામિત્યાદિનાઽનુવાસનાત્ પ્રાઙ્નિરૂહાભિધાનં, નિરૂહસ્ય દોષહરણપ્રધાનત્વાત્| કત્તૃણં ગન્ધતૃણમ્| સ્નેહાઃ સર્પિસ્તૈલવસામજ્જાનઃ| લવણાનિ સૈન્ધવાદીનિ રોગભિષગ્જિતીયે (વિ.અ.૮) બસ્ત્યર્થં મુખ્યાન્યુક્તાનિ ગણેન| અત એવેતિ નિરૂહોક્તપાટલાદિગણાત્| સઙ્કલ્પ્યમનુવાસનમિત્યનેન સ્નેહસાધનં બ્રૂતે; અનુવાસનં હિ સ્નેહ એવ ભવતિ| અનુવાસનાર્થં સ્નેહસાધનદ્રવ્યં પૃથઙ્નોક્તં, નિરૂહાર્થોક્તભેષજગણેનૈવ તત્સિદ્ધેઃ| મારુતઘ્નમિત્યનેનાનુવાસનપ્રવૃત્તિવિષયં દર્શયતિ; મારુતે હન્તવ્યેઽનુવાસનં પ્રકલ્પ્યમિત્યર્થઃ| યદિ વા પાટલાદેર્મારુતહરાદ્ગણાન્મારુતઘ્નમનુવાસનં પ્રકલ્પ્યમ્; અન્યત્ર તુ પિત્તહરાદ્ગણાત્ પિત્તઘ્નં, તથા શ્લેષ્મહરાદ્ગણાચ્છ્લેષ્મઘ્નમિતિ સૂચયતિ| સઙ્ગ્રહ ઇત્યનેન રોગભિષગ્જિતીયે (વિ.અ.૮) કલ્પે સિદ્ધૌ ચ વક્ષ્યમાણપઞ્ચકર્મપ્રપઞ્ચં સૂચયતિ||૧૧-૧૪||

Adhikarana 5 (15) · Śloka 15

તાન્યુપસ્થિતદોષાણાં સ્નેહસ્વેદોપપાદનૈઃ| પઞ્ચકર્માણિ કુર્વીત માત્રાકાલૌ વિચારયન્||૧૫||

પઞ્ચકર્મ યથા કર્તવ્યં તથા તાનીત્યાદિના દર્શયતિ| તાનીતિ પૂર્વોક્તાનિ| સ્નેહસ્વેદોપપાદનૈરિતિ બહુવચનં નાનાવિધસ્નેહસ્વેદોપદર્શનાર્થમ્| ઉપસ્થિતદોષાણામિતિ શાખાં ત્યક્ત્વા કોષ્ઠગમનેન તથા લીનત્વપરિત્યાગેન પ્રધાનાવસ્થાપ્રાપ્તદોષાણામ્ | તત્ર પઞ્ચકર્મપ્રવૃત્તાવુપસ્થિતદોષત્વમેવ હેતુઃ, તદ્યદિ સ્નેહસ્વેદોપપાદનમન્તરાઽપિ સ્યાત્, યથા જ્વરે “કફપ્રધાનાનુત્ક્લિષ્ટાન્ દોષાનામાશયસ્થિતાન્| બુદ્ધ્વા જ્વરકરાન્ કાલે વમ્યાનાં વમનૈર્હરેત્” (ચિ.અ.૩) ઇતિ; તત્ર સ્નેહસ્વેદાવન્તરેણાપિ વમનપ્રવૃત્તિર્ભવત્યેવ| સ્નેહસ્વેદોપપાદનં તુ પ્રાયિકત્વેન તથાઽન્યથોપસ્થિતદોષેઽપિ સ્તોકમાત્રયા પઞ્ચકર્મપ્રવૃત્તિક્ષોભજન્યવાતજયાર્થં ક્રિયમાણત્વેનોક્તમ્| માત્રાકાલયોર્વિચાર્યત્વેન ગ્રહણં પ્રાધાન્યાત્, તેન દોષભેષજાદયોઽપિ વિચાર્યત્વેનેહ બોદ્ધવ્યાઃ; યદિ વા પૂર્વવત્ કાલગ્રહણાદેવ શેષાણાં દોષાદીનામવરોધો વ્યાખ્યેયઃ| તાનીત્યુક્તેઽપિ પુનઃ પઞ્ચગ્રહણં પઞ્ચાનામપ્યુપસ્થિતદોષત્વે સતિ પ્રવૃત્ત્યુપદેશાર્થમ્| ઇહ વમનાદિષુ કર્મલક્ષણં બહ્વિતિકર્તવ્યતાયોગિદોષનિર્હરણશક્તિજ્યાયસ્ત્વમ્| તેન તન્ત્રાન્તરે સ્નેહસ્વેદૌ પ્રક્ષિપ્ય સપ્તકર્માણીતિ યદુચ્યતે તન્ન ભવતિ, નહિ સ્નેહસ્વેદૌ દોષબહિર્નિઃસરણં કુરુતઃ, દોષસંશમનં તુ તૌ કુરુતઃ; પઞ્ચકર્માઙ્ગત્વેન વ્યાપ્રિયમાણૌ તુ સ્નેહસ્વેદૌ દોષોપસ્થાન એવ પરં વ્યાપ્રિયેતે, ન દોષનિર્હરણે વમનાદિસમ્પાદ્યે| અનુવાસનં તુ યદ્યપિ વમનાદિવન્ન બહુદોષનિર્હરણકારણં ભવતિ, તથાઽપિ પુરીષસ્ય પક્વાશયગતવાતસ્ય ચ બહિર્નિર્હારકત્વાત્ કર્મલક્ષણપ્રાપ્તમેવ| નિષ્ઠીવનનેત્રાઞ્જનાદૌ તુ ન સ્નેહસ્વેદાદિવદ્બહ્વિતિકર્તવ્યતાયોગો નચ બહુદોષનિર્હારકત્વં, તેન ન તત્ કર્મશબ્દવાચ્યમ્| ઉત્તરબસ્તિસ્તુ સ્નેહરૂપો નિરૂહઃ સ્નેહબસ્તાવેવાન્તર્ભવતિ| યદિ વેહ વમનાદિષુ પઞ્ચકર્મસુ પઙ્કજશબ્દવદ્યોગરૂઢેયં સઞ્જ્ઞા; તેન સ્નેહસ્વેદનિષ્ઠીવનાદિષુ ન પ્રવર્તતે||૧૫||

Adhikarana 6 (16) · Śloka 16

માત્રાકાલાશ્રયા યુક્તિઃ, સિદ્ધિર્યુક્તૌ પ્રતિષ્ઠિતા| તિષ્ઠત્યુપરિ યુક્તિજ્ઞો દ્રવ્યજ્ઞાનવતાં સદા||૧૬||

માત્રાકાલવિચારફલમાહ- માત્રાકાલેત્યાદિ| યુક્તિઃ યોજના ભેષજસ્ય દેહદોષાદ્યપેક્ષયા| યુક્તિં સ્તૌતિ- સિદ્ધિરિત્યાદિના| સિદ્ધિરિહ વિકારોપશમસ્ય સાધ્યસ્ય નિષ્પત્તિઃ||૧૬||

Adhikarana 7 (17) · Śloka 17

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ યવાગૂર્વિવિધૌષધાઃ| વિવિધાનાં વિકારાણાં તત્સાધ્યાનાં નિવૃત્તયે||૧૭||

ઇદાનીં વમનાદીનામયોગાન્મન્દીભૂતસ્ય વહ્નેઃ સન્ધુક્ષણાર્થં તથા વમનાદિષ્વપ્રયોગજનિતસ્ય શૂલાદેઃ પ્રશમાર્થં પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકં યવાગૂરભિધત્તે- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| ઉક્તં હિ “યથાઽણુરગ્નિસ્તૃણગોમયાદ્યૈઃ સન્ધુક્ષ્યમાણો ભવતિ ક્રમેણ| મહાન્ સ્થિરઃ સર્વપચસ્તથૈવ શુદ્ધસ્ય પેયાદિભિરન્તરગ્નિઃ” (સિ.અ.૧) ઇતિ| પિપ્પલ્યાદિયવાગૂનિર્દેશે ઉપસાધિતેતિ વચનં ભેષજપાનીયતણ્ડુલાદિપ્રકૃતિદ્રવ્યાણામુચિતપરિમાણગ્રહણાર્થમ્ | સાક્ષાદ્ભેષજાદીનાં પ્રમાણમિહ નોક્તં, માત્રાયા અગ્ન્યાદિભેદેનાનવસ્થિતત્વાત્ | યદુક્તં- “માત્રાયા નાસ્ત્યવસ્થાનં દોષમગ્નિં બલં વયઃ| વ્યાધિં દ્રવ્યં ચ કોષ્ઠં ચ વીક્ષ્ય માત્રાં પ્રયોજયેત્” ઇતિ| યદ્યપ્યેવં તથાઽપિ પરિભાષાદર્શનાદ્વૃદ્ધવૈદ્યવ્યવહારદર્શનાચ્ચ યથા કર્તવ્યં તદુચ્યતે- યવાગૂસાધનદ્રવ્યં તાવદ્દ્વિવિધં- વીર્યપ્રધાનમૌષધદ્રવ્યં, તથા રસપ્રધાનમાહારદ્રવ્યં ચ| તત્રાપ્યૌષધદ્રવ્યં ત્રિવિધં, વીર્યભેદાત્; તીક્ષ્ણવીર્યં યથા શુણ્ઠ્યાદિ, મધ્યવીર્યં બિલ્વાગ્નિમન્થાદિ, મૃદુવીર્યં ચામલકાદિ; તત્ર તીક્ષ્ણાનાં કર્ષઃ, મધ્યાનામર્ધપલં, મૃદૂનાં પલમિત્યુત્સર્ગઃ| યદુક્તમગ્નિવેશેન- “કર્ષાર્ધં વા કણાશુણ્ઠ્યોઃ કલ્કદ્રવ્યસ્ય વા પલમ્| વિનીય પાચયેદ્યુક્ત્યા વારિપ્રસ્થેન ચાપરામ્” ઇતિ| અત્ર મધ્યવીર્યાણામર્ધપલમાત્રા નોક્તા સા મધ્યપ્રમાણગ્રહણાદ્બોદ્ધવ્યા| તથા “જીવન્ત્યજાજીશટીપુષ્કરાહ્વૈઃ” (ચિ.અ.૧૨) ઇત્યાદિકાયાં પેયાયાં નવભિર્દ્રવ્યૈઃ કોલપ્રમાણૈર્મિલિત્વા પલમદૂરાન્તરં ભવતિ, તચ્ચ મૃદુવીર્યાભિપ્રાયેણૈવ; “ક્વાથ્યદ્રવ્યાઞ્જલિં ક્ષુણ્ણં શ્રપયિત્વા જલાઢકે| અર્ધશૃતેન તેનાથ યવાગ્વાદ્યુપકલ્પયેત્” ઇત્યત્ર ચતુષ્પલદ્રવ્યાભિધાનં રસપ્રધાનદ્રવ્યાભિપ્રાયેણૈવ; તેન “સિદ્ધા વરાહનિર્યૂહે યવાગૂર્બૃંહણી મતા” ઇત્યાદાવિયં પરિભાષા બોદ્ધવ્યા| ષડઙ્ગસાધનપરિભાષાયાં “યદપ્સુ શૃતશીતાસુ ષડઙ્ગાદિ પ્રયુજ્યતે| કર્ષમાત્રં તતો દ્રવ્યં સાધયેત્ પ્રાસ્થિકેઽમ્ભસિ|| અર્ધશૃતં પ્રયોક્તવ્યં પાને પેયાદિસંવિધૌ” ઇત્યત્ર પેયાં પ્રતિ કર્ષદ્રવ્યાભિધાનં મધ્યવીર્યસ્યાપિ ષડઙ્ગસ્ય મન્દાનલપુરુષાભિપ્રાયેણ બોદ્ધવ્યમ્| વારિમાનં તુ ષડઙ્ગાર્થપરિભાષાયાં કર્ષદ્રવ્યે વારિપ્રસ્થોઽભિહિતઃ, તદનુસારેણાન્યત્રાપિ જલોત્કર્ષો બોદ્ધવ્યઃ| કલ્કસાધ્યા તુ યવાગૂર્યત્ર ભવતિ, તત્ર સૂદશાસ્ત્રોક્તપરિમાણાજ્જલં ગ્રાહ્યમ્| યદુક્તં- “અન્નં પઞ્ચગુણે સાધ્યં વિલેપી ચ ચતુર્ગુણે| મણ્ડશ્ચતુર્દશગુણે યવાગૂઃ ષડ્ગુણેઽમ્ભસિ” ઇતિ| એતચ્ચ પઞ્ચગુણે ઇત્યાદિ તણ્ડુલભેષજસમુદાયાદ્બોદ્ધવ્યમ્| યવાગૂપ્રકૃતિભૂતતણ્ડુલમાનં તુ સુશ્રુતવચનાદ્બોદ્ધવ્યમ્| યદુક્તં- “વિલેપીમુચિતાદ્ભક્તાચ્ચતુર્ભાગકૃતાં ભિષગ્” (સુ.ચિ.અ.૩૯) ઇત્યાદિ| તથા “યવાગૂઃ સ્વલ્પતણ્ડુલા” ઇતિ||૧૭||

Adhikarana 8 (18-33) · Śloka 33

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ| યવાગૂર્દીપનીયા સ્યાચ્છૂલઘ્ની ચોપસાધિતા||૧૮|| દધિત્થબિલ્વચાઙ્ગેરીતક્રદાડિમસાધિતા| પાચની ગ્રાહિણી, પેયા સવાતે પાઞ્ચમૂલિકી||૧૯|| શાલપર્ણીબલાબિલ્વૈઃ પૃશ્નિપર્ણ્યા ચ સાધિતા| દાડિમામ્લા હિતા પેયા પિત્તશ્લેષ્માતિસારિણામ્||૨૦|| પયસ્યર્ધોદકે ચ્છાગે હ્રીવેરોત્પલનાગરૈઃ| પેયા રક્તાતિસારઘ્ની પૃશ્નિપર્ણ્યા ચ સાધિતા||૨૧|| દદ્યાત્ સાતિવિષાં પેયાં સામે સામ્લાં સનાગરામ્| શ્વદંષ્ટ્રાકણ્ટકારીભ્યાં મૂત્રકૃચ્છ્રે સફાણિતામ્||૨૨|| વિડઙ્ગપિપ્પલીમૂલશિગ્રુભિર્મરિચેન ચ| તક્રસિદ્ધા યવાગૂઃ સ્યાત્ ક્રિમિઘ્ની સસુવર્ચિકા||૨૩|| મૃદ્વીકાસારિવાલાજપિપ્પલીમધુનાગરૈઃ| પિપાસાઘ્ની, વિષઘ્ની ચ સોમરાજીવિપાચિતા||૨૪|| સિદ્ધા વરાહનિર્યૂહે યવાગૂર્બૃંહણી મતા| ગવેધુકાનાં ભૃષ્ટાનાં કર્શનીયા સમાક્ષિકા||૨૫|| સર્પિષ્મતી બહુતિલા સ્નેહની લવણાન્વિતા| કુશામલકનિર્યૂહે શ્યામાકાનાં વિરૂક્ષણી||૨૬|| દશમૂલીશૃતા કાસહિક્કાશ્વાસકફાપહા| યમકે મદિરાસિદ્ધા પક્વાશયરુજાપહા||૨૭|| શાકૈર્માંસૈસ્તિલૈર્માષૈઃ સિદ્ધા વર્ચો નિરસ્યતિ| જમ્બ્વામ્રાસ્થિદધિત્થામ્લબિલ્વૈઃ સાઙ્ગ્રાહિકી મતા||૨૮|| ક્ષારચિત્રકહિઙ્ગ્વમ્લવેતસૈર્ભેદિની મતા| અભયાપિપ્પલીમૂલવિશ્વૈર્વાતાનુલોમની ||૨૯|| તક્રસિદ્ધા યવાગૂઃ સ્યાદ્ધૃતવ્યાપત્તિનાશિની| તૈલવ્યાપદિ શસ્તા સ્યાત્તક્રપિણ્યાકસાધિતા||૩૦|| ગવ્યમાંસરસૈઃ સામ્લા વિષમજ્વરનાશિની| કણ્ઠ્યા યવાનાં યમકે પિપ્પલ્યામલકૈઃ શૃતા||૩૧|| તામ્રચૂડરસે સિદ્ધા રેતોમાર્ગરુજાપહા| સમાષવિદલા વૃષ્યા ઘૃતક્ષીરોપસાધિતા||૩૨|| ઉપોદિકાદધિભ્યાં તુ સિદ્ધા મદવિનાશિની| ક્ષુધં હન્યાદપામાર્ગક્ષીરગોધારસૈઃ શૃતા||૩૩||

પઞ્ચકોલસાધિતા યવાગૂરાદાવુચ્યતે, પઞ્ચકર્મક્ષીણાગ્નિવૃદ્ધિહેતુત્વેન| દધિત્થઃ કપિત્થઃ| તક્રમિહ જલાર્થકારકમ્| ગ્રાહિણીતિ છેદઃ| સવાતે ઇતિ સવાતેઽતીસારે| પઞ્ચમૂલમત્ર સ્થિરાદિપઞ્ચમૂલં; યદુક્તં જતૂકર્ણે- “ધ્રુવાદ્યૈર્વાય્વતીસારે” ઇતિ; ધ્રુવાદિઃ વિદારિગન્ધાદિઃ| પૃશ્નિપર્ણી વર્તુલપત્રા સિંહપુચ્છી| દાડિમામ્લેતિ વચનેન યાવતા દાડિમેનામ્લત્વં સ્યાત્તાવન્માનં દાડિમં દર્શયતિ| પયસ્યર્ધોદકે ઇત્યાદૌ નાગરં મુસ્તં; યદુક્તં જતૂકર્ણે- “રક્તાતીસારેઽજાક્ષીરજલે ઘનજલોત્પલૈઃ” ઇતિ| પૃશ્નિપર્ણ્યા ચેતિ રક્તાતીસારઘ્નયવાગ્વામેવ| સામ્લામિતિ દાડિમામ્લામિતિ બોદ્ધવ્યમ્| શ્વદંષ્ટ્રેત્યાદૌ જતૂકર્ણઃ- “પૃશ્નિગોકણ્ટકગુડૈર્મૂત્રાર્તિબસ્તિશૂલનુત્” ઇતિ| સુવર્ચિકા સર્જિકાક્ષારઃ| પિપાસાઘ્નીતિ છેદઃ| સોમરાજી અવલ્ગુજઃ | ગવેધુકો ઘુલુઞ્ચઃ; ગવેધુકાશ્ચ તણ્ડુલસ્થાને| શ્યામાકઃ તૃણવિશેષઃ; તસ્ય ચ બીજતણ્ડુલા ગ્રાહ્યાઃ| યમકે ઘૃતતૈલે| મદિરા દ્રવસ્થાને| શાકાદિભિઃ સમાનૈર્યવાગૂર્મન્તવ્યા| દધિત્થામ્લશબ્દેન કપિત્થસ્યામ્લાવસ્થાયામેવ ગ્રહણં દર્શયતિ| ક્ષારો યવક્ષારઃ| તક્રસિદ્ધેતિ તક્રકૃતોદકકાર્યા| પિણ્યાકઃ તિલકલ્કઃ| યમક ઇત્યનેન યમકેન પરિભર્જનં દર્શયતિ| સમાષવિદલેત્યાદૌ તણ્ડુલેન માષવિદલસ્ય તુલ્યમાનતા, ક્ષીરં ચ જલસ્થાને, ઘૃતં ચ પરિભર્જને; કિંવા માષપ્રકૃતિકૈવેયમ્| મદશબ્દેન વિષજ-રૌધિર-મદ્યમદાનાં ત્રયાણામપિ ગ્રહણમ્, અવિશેષાભિધાનાત્| ક્ષુધં હન્યાદિત્યાદાવપામાર્ગતણ્ડુલાસ્તણ્ડુલસ્થાને; ક્ષીરગોધામાંસરસૌ તુ જલસ્થાને||૧૮-૩૩||

Adhikarana 9 (34) · Śloka 34

તત્ર શ્લોકઃ- અષ્ટાવિંશતિરિત્યેતા યવાગ્વઃ પરિકીર્તિતાઃ| પઞ્ચકર્માણિ ચાશ્રિત્ય પ્રોક્તો ભૈષજ્યસઙ્ગ્રહઃ||૩૪||

પ્રતિલોમતન્ત્રયુક્ત્યાઽધ્યાયસઙ્ગ્રહં કરોતિ- અષ્ટાવિંશતિરિત્યાદિ||૩૪||

Adhikarana 10 (35) · Śloka 35

પૂર્વં મૂલફલજ્ઞાનહેતોરુક્તં યદૌષધમ્| પઞ્ચકર્માશ્રયજ્ઞાનહેતોસ્તત્ કીર્તિતં પુનઃ||૩૫||

દીર્ઘઞ્જીવિતીયે મૂલિનીફલિનીગણપઠિતાનામપામાર્ગજીમૂતાદીનાં પુનર્વચને ઉપપત્તિમાહ- પૂર્વમિત્યાદિ| મૂલફલજ્ઞાનહેતોરિતિ અસ્ય મૂલેન વ્યવહારઃ, અસ્ય ફલેન વ્યવહારઃ, ઇતિ જ્ઞાતુમિત્યર્થઃ| પઞ્ચકર્મણામાશ્રયઃ, આશ્રયશબ્દશ્ચ ભાવપ્રધાનઃ; તેન પઞ્ચકર્માશ્રયત્વે જ્ઞાનાર્થમિતિ ફલતિ| યદ્યપિ મૂલિન્યશ્ચ ફલિન્યશ્ચ દીર્ઘઞ્જીવિતીયેઽપિ “શણપુષ્પી ચ બિમ્બી ચ” (સૂ.અ.૧) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન પઞ્ચકર્માશ્રયત્વેનાપ્યુક્તાઃ, તથાઽપીહ મુખ્યપ્રપઞ્ચેનાભિધીયમાનપઞ્ચકર્માશ્રયદ્રવ્યગણેઽનભિધાનાત્ પઞ્ચકર્માશ્રયત્વેનાપ્રાધાન્યં વાઽપામાર્ગાદીનાં શઙ્કેત, અત ઉક્તં- પઞ્ચકર્માશ્રયજ્ઞાનહેતોસ્તત્ કીર્તિતં પુનરિતિ||૩૫||

Adhikarana 11 (36) · Śloka 36

સ્મૃતિમાન્ હેતુયુક્તિજ્ઞો જિતાત્મા પ્રતિપત્તિમાન્| ભિષગૌષધસંયોગૈશ્ચિકિત્સાં કર્તુમર્હતિ||૩૬||

એતદધ્યાયપ્રતિપાદિતાયાઃ પઞ્ચકર્મપ્રવૃત્તેર્દુર્જ્ઞેયત્વેન યથાભૂતેન વૈદ્યેન ચિકિત્સા કર્તવ્યાં તાદૃશં વૈદ્યમાહ- સ્મૃતિમાનિત્યાદિ| પ્રતિપત્તિરુત્પન્નાયામાપદિ ઝટિતિ યથાકર્તવ્યતાજ્ઞાનં, તદ્વાન્ પ્રતિપત્તિમાન્||૩૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાનેઽપામાર્ગતણ્ડુલીયો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને પ્રથમે ભેષજચતુષ્કેઽપામાર્ગતણ્ડુલીયો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||