2. apāmārgataṇḍulīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-6) · Śloka 6

ਅਥਾਤੋਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨|| ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯ ਬੀਜਾਨਿ ਪਿਪ੍ਪਲੀਰ੍ਮਰਿਚਾਨਿ ਚ| ਵਿਡਙ੍ਗਾਨ੍ਯਥ ਸ਼ਿਗ੍ਰੂਣਿ ਸਰ੍ਸਪਾਂਸ੍ਤੁਮ੍ਬੁਰੂਣਿ ਚ||੩|| ਅਜਾਜੀਂ ਚਾਜਗਨ੍ਧਾਂ ਚ ਪੀਲੂਨ੍ਯੇਲਾਂ ਹਰੇਣੁਕਾਮ੍| ਪਥ੍ਵੀਕਾਂ ਸੁਰਸਾਂ ਸ਼੍ਵੇਤਾਂ ਕੁਠੇਰਕਫਣਿਜ੍ਝਕੌ||੪|| ਸ਼ਿਰੀਸਬੀਜਂ ਲਸ਼ੁਨਂ ਹਰਿਦ੍ਰੇ ਲਵਣਦ੍ਵਯਮ੍| ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀਂ ਨਾਗਰਂ ਚ ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਛੀਰ੍ਸਵਿਰੇਚਨੇ||੫|| ਗੌਰਵੇ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ੂਲੇ ਪੀਨਸੇਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕੇ| ਕ੍ਰਿਮਿਵ੍ਯਾਧਾਵਪਸ੍ਮਾਰੇ ਘ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ੇ ਪ੍ਰਮੋਹਕੇ||੬||

ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯੇ ਮੂਲਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਫਲਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਙ੍ਗਭੂਤਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਅਪਰਾਣ੍ਯਪਿ ਚ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮਰਿਚਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਸਾਧਨਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਪ੍ਰਭਤਿਵਿਸਯੋਪਿ ਤਤ੍ਰ ਨੋਕ੍ਤਃ, ਤੇਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ੇਸਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮੋਪਯੋਗਿਦ੍ਰਵ੍ਯਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਵਿਸਯਾਭਿਧਾਯਕੋਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲੀਯੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਚਾਪਾਮਾਰ੍ਗਾਦੀਨਿ ਯਤ੍ ਪੁਨਰਿਹਾਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ ਤਦਾਚਾਰ੍ਯ ਏਵਾਧ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤੇ ‘ਪੂਰ੍ਵਂ ਮੂਲਫਲ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼੍ਲੋਕਦ੍ਵਯੇਨ ਸਮਾਧਾਸ੍ਯਤਿ| ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਬੀਜੀਯ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਯਾਮਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲੀਯ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਕਰਣਮਪਾਮਾਰ੍ਗਾਦਿਬੀਜਾਨਾਂ ਨਿਸ੍ਤੁਸਾਣਾਮੇਵ ਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਧ੍ਯਾਯਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਤਣ੍ਡੁਲੇਨ ਕਤ੍ਵਾਪਾਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯ ਬੀਜਾਨੀਤਿ ਯਦ੍ਬੀਜਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰੋਤਿ ਤਦਙ੍ਕੁਰਜਨਨਸਮਰ੍ਥਬੀਜਭਵਾਨਾਮੇਵ ਤਣ੍ਡੁਲਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚੇਹੋਤ੍ਸਰ੍ਗਤਃ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਮਨਪੂਰ੍ਵਿਕੈਵ ਭਵਤਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸਾਧਾਰਣੇਸ੍ਵਤੁਸੁ ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ” (ਵਿ.ਅ.੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਥਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਅਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਧਃਸ੍ਰਸ੍ਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਗ੍ਰਹਣੀਮਾਚ੍ਛਾਦਯਤਿ” (ਸੁ.ਚਿ.ਅ.੩੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਥਾਪਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਬਲਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾਨ੍ਯਥਾਪਿ ਕ੍ਰਮੋ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ ਸ਼ਰਦ੍ਯੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਰੇਚਨਾਦਿ, ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਪ੍ਰਬਲਵਾਤੇ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਰਿਤ੍ਯਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮਿਹ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਮਾਦਾਵਭਿਹਿਤਂ; ਯਦਿ ਵਾ, ਪ੍ਰਧਾਨਾਙ੍ਗਸ਼ਿਰਃਸ਼ੋਧਨਤ੍ਵਾਚ੍ਛਿਰੋਵਿਰੇਚਨਮਾਦੌ ਕਤਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਯਦੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਮਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਦਭਿਧੀਯਤੇ” (ਸੂ.ਅ.੧੭) ਇਤਿ| ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਅਨਾਮਯੇ ਯਥਾ ਮੂਲੇ ਵਕ੍ਸਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਤੇ | ਅਨਾਮਯੇ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯੇਵਂ ਦੇਹਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਤੇ” ਇਤਿ| ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਾਭਿਧਾਨਮਾਦੌ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਪੁਸ੍ਪਾ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਨਾਮ੍” ਇਤਿ (ਸੂ.ਅ.੨੫)| ਅਜਗਨ੍ਧਾ ਅਜਮੋਦਾ, “ਫੋਫਾਨ੍ਧੀ” ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਪੀਲੁ ਔਤ੍ਤਰਾਪਥਿਕਂ ਫਲਮ੍| ਲਵਣਦ੍ਵਯਂ ਲਵਣਵਰ੍ਗਾਦਿਪਠਿਤਂ ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚ| ਅਯਂ ਵਰ੍ਗੋ ਵ੍ਯਸ੍ਤਃ ਸਮਸ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੇ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯੋ ਗਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਮਪਿ ਹਿ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਯੌਗਿਕਂ ਮਨ੍ਯੇਤ ਤਦਪਹਰੇਤ੍” (ਵਿ.ਅ.੮) ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਸਮਸ੍ਤਂ ਵਰ੍ਗਮਰ੍ਧਂ ਵਾ ਯਥਾਲਾਭਮਥਾਪਿ ਵਾ” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੩੭) ਇਤਿ| ਸ਼ਿਰਸ ਇਤਿ ਗੌਰਵ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸ਼ੂਲ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਰਿਮਿਵ੍ਯਾਧਿਰਿਹ ਸ਼ਿਰੋਗਤ ਏਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ, ਤਤ੍ਰੈਵ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਸਮਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਮੋਹਕੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਪਟੁਤ੍ਵਂ ਵਾ||੧-੬||

Adhikarana 2 (7-8) · Śloka 8

ਮਦਨਂ ਮਧੁਕਂ ਨਿਮ੍ਬਂ ਜੀਮੂਤਂ ਕਤਵੇਧਨਮ੍| ਪਿਪ੍ਪਲੀਕੁਟਜੇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੂਣ੍ਯੇਲਾਂ ਧਾਮਾਰ੍ਗਵਾਣਿ ਚ||੭|| ਉਪਸ੍ਥਿਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਾਵਾਮਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯੇ| ਵਮਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਭਿਸਗ੍ਦੇਹਮਦੂਸਯਨ੍||੮||

ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਆਦੌ ਮਦਨਮੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਮਦਨਫਲਾਨਿ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮਾਨ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇਨਪਾਯਿਤ੍ਵਾਤ੍” ਇਤਿ (ਕ.ਅ.੧)| ਉਪਸ੍ਥਿਤ ਇਤਿ ਆਮਾਸ਼ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਗਤ੍ਵੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ ਗਤ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਪਿਤ੍ਤੇ ਚ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਾਕ੍ਸਾਨ੍ਨ ਵਮਨਵਿਸਯਂ ਤਥਾਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਗਤਤ੍ਵੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਵਮਨਵਿਸਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਗਤਂ ਦੋਸਂ ਸ੍ਥਾਨਿਵਤ੍ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍” ਇਤਿ| ਦੇਹਮਦੂਸਯਨ੍ਨਿਤਿ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਮਨੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਥਾਪਿ ਵਿਰੇਚਨਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਤਿਯੋਗਾਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੈਰ੍ਦੇਹਦੁਸ੍ਟਿਸ਼ਙ੍ਕਾਯਾਃ ਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ ਚ ਨ੍ਯਾਯਵਿਦ੍ਭਿਰ੍ਯਤ੍- “ਸਮਾਨੇਸ੍ਵਰ੍ਥੇਸ੍ਵੇਕਤ੍ਰਾਭਿਹਿਤੋ ਵਿਧਿਰਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯਨੁਸਞ੍ਜਨੀਯਃ” ਇਤਿ||੭-੮||

Adhikarana 3 (9-10) · Śloka 10

ਤ੍ਰਿਵਤਾਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਦਨ੍ਤੀਂ ਨੀਲਿਨੀਂ ਸਪ੍ਤਲਾਂ ਵਚਾਮ੍| ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਂ ਗਵਾਕ੍ਸੀਂ ਚ ਕ੍ਸੀਰਿਣੀਮੁਦਕੀਰ੍ਯਕਾਮ੍||੯|| ਪੀਲੂਨ੍ਯਾਰਗ੍ਵਧਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਂ ਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਂ ਨਿਚੁਲਾਨਿ ਚ| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤੇ ਦੋਸੇ ਵਿਰੇਕਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||੧੦||

ਵਮਨਮਨੁ ਵਿਰੇਚਨਾਭਿਧਾਨਂ ਸ਼ਿਰਃਪੂਰ੍ਵਕਦੇਹਸ਼ੋਧਨਾਭਿਧਾਨਾਨੁਕ੍ਰਮੇਣਾਮਾਸ਼ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਸ਼ੋਧਨਾਨਨ੍ਤਰਮਾਮਾਸ਼ਯਾਧੋਭਾਗਸ੍ਥਿਤਪਿਤ੍ਤਹਰਤ੍ਵੇਨ| ਏਵਂ ਵਿਰੇਚਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਬਸ੍ਤ੍ਯਭਿਧਾਨੇਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਤ੍ਰਿਵਦਾਦਾਵੁਚ੍ਯਤੇ, ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਤ੍ਰਿਵਤ੍ ਸੁਖਵਿਰੇਚਨਾਨਾਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੫) ਇਤਿ| ਨੀਲਿਕਾ ਨੀਲਬੁਹ੍ਨਾ | ਕ੍ਸੀਰਿਣੀ ਦੁਗ੍ਧਿਕਾ| ਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀ ਦਨ੍ਤੀਭੇਦਃ| ਨਿਚੁਲਂ ਹਿਜ੍ਜਲਮਿਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਪਕ੍ਵਸ਼੍ਚਾਸਾਵਾਸ਼ਯਗਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤਃ| ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯੇ ਏਵਾਮਾਸ਼ਯਾਧੋਭਾਗਲਕ੍ਸਣੇ ਦੋਸੋ ਵਿਰੇਚਨਵਿਸਯੋ ਭਵਤਿ, ਨ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤਃ| ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚੇਹ ਵਿਰੇਚਨਨਿਰ੍ਹਰਣਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾ ਕਫਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯਗਤਂ ਹਰੇਤ੍| ਸ੍ਰਂਸਨਂ, ਤ੍ਰੀਨ੍ ਮਲਾਨ੍ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਾਨ੍” (ਚਿ.ਅ.੩) ਇਤਿ| ਯਦਿ ਵਾ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸਮੀਪਗਤਤ੍ਵੇਨਾਧਃਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯੁਨ੍ਮੁਖੋ ਦੋਸਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਯਥਾ- ਗਙ੍ਗਾਯਾਂ ਘੋਸ ਇਤਿ||੯-੧੦||

Adhikarana 4 (11-14) · Śloka 14

ਪਾਟਲਾਂ ਚਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਂ ਚ ਬਿਲ੍ਵਂ ਸ਼੍ਯੋਨਾਕਮੇਵ ਚ| ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਂ ਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀਂ ਚ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀਂ ਨਿਦਿਗ੍ਧਿਕਾਮ੍||੧੧|| ਬਲਾਂ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਂ ਬਹਤੀਮੇਰਣ੍ਡਂ ਸਪੁਨਰ੍ਨਵਮ੍| ਯਵਾਨ੍ ਕੁਲਤ੍ਥਾਨ੍ ਕੋਲਾਨਿ ਗੁਡੂਚੀਂ ਮਦਨਾਨਿ ਚ||੧੨|| ਪਲਾਸ਼ਂ ਕਤ੍ਤਣਂ ਚੈਵ ਸ੍ਨੇਹਾਂਸ਼੍ਚ ਲਵਣਾਨਿ ਚ| ਉਦਾਵਰ੍ਤੇ ਵਿਬਨ੍ਧੇਸੁ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦਾਸ੍ਥਾਪਨੇਸੁ ਚ||੧੩|| ਅਤ ਏਵੌਸਧਗਣਾਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯਮਨੁਵਾਸਨਮ੍| ਮਾਰੁਤਘ੍ਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਪਾਞ੍ਚਕਰ੍ਮਿਕਃ||੧੪||

ਪਾਟਲਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾਨੁਵਾਸਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਿਰੂਹਾਭਿਧਾਨਂ, ਨਿਰੂਹਸ੍ਯ ਦੋਸਹਰਣਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਤ੍ਤਣਂ ਗਨ੍ਧਤਣਮ੍| ਸ੍ਨੇਹਾਃ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਾਨਃ| ਲਵਣਾਨਿ ਸੈਨ੍ਧਵਾਦੀਨਿ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯੇ (ਵਿ.ਅ.੮) ਬਸ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮੁਖ੍ਯਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਗਣੇਨ| ਅਤ ਏਵੇਤਿ ਨਿਰੂਹੋਕ੍ਤਪਾਟਲਾਦਿਗਣਾਤ੍| ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯਮਨੁਵਾਸਨਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸ੍ਨੇਹਸਾਧਨਂ ਬ੍ਰੂਤੇ; ਅਨੁਵਾਸਨਂ ਹਿ ਸ੍ਨੇਹ ਏਵ ਭਵਤਿ| ਅਨੁਵਾਸਨਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਨੇਹਸਾਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਥਙ੍ਨੋਕ੍ਤਂ, ਨਿਰੂਹਾਰ੍ਥੋਕ੍ਤਭੇਸਜਗਣੇਨੈਵ ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧੇਃ| ਮਾਰੁਤਘ੍ਨਮਿਤ੍ਯਨੇਨਾਨੁਵਾਸਨਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਵਿਸਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਮਾਰੁਤੇ ਹਨ੍ਤਵ੍ਯੇਨੁਵਾਸਨਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦਿ ਵਾ ਪਾਟਲਾਦੇਰ੍ਮਾਰੁਤਹਰਾਦ੍ਗਣਾਨ੍ਮਾਰੁਤਘ੍ਨਮਨੁਵਾਸਨਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪ੍ਯਮ੍; ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਹਰਾਦ੍ਗਣਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ, ਤਥਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਾਦ੍ਗਣਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਮਿਤਿ ਸੂਚਯਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯੇ (ਵਿ.ਅ.੮) ਕਲ੍ਪੇ ਸਿਦ੍ਧੌ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਪ੍ਰਪਞ੍ਚਂ ਸੂਚਯਤਿ||੧੧-੧੪||

Adhikarana 5 (15) · Śloka 15

ਤਾਨ੍ਯੁਪਸ੍ਥਿਤਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੋਪਪਾਦਨੈਃ| ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲੌ ਵਿਚਾਰਯਨ੍||੧੫||

ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮ ਯਥਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਥਾ ਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਤਾਨੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਿ| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੋਪਪਾਦਨੈਰਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਨਾਨਾਵਿਧਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਉਪਸ੍ਥਿਤਦੋਸਾਣਾਮਿਤਿ ਸ਼ਾਖਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕੋਸ੍ਠਗਮਨੇਨ ਤਥਾ ਲੀਨਤ੍ਵਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇਨ ਪ੍ਰਧਾਨਾਵਸ੍ਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਦੋਸਾਣਾਮ੍ | ਤਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਵੁਪਸ੍ਥਿਤਦੋਸਤ੍ਵਮੇਵ ਹੇਤੁਃ, ਤਦ੍ਯਦਿ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੋਪਪਾਦਨਮਨ੍ਤਰਾਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਯਥਾ ਜ੍ਵਰੇ “ਕਫਪ੍ਰਧਾਨਾਨੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾਨ੍ ਦੋਸਾਨਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਾਨ੍| ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਜ੍ਵਰਕਰਾਨ੍ ਕਾਲੇ ਵਮ੍ਯਾਨਾਂ ਵਮਨੈਰ੍ਹਰੇਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੩) ਇਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਵਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ ਵਮਨਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤ੍ਯੇਵ| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੋਪਪਾਦਨਂ ਤੁ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵੇਨ ਤਥਾਨ੍ਯਥੋਪਸ੍ਥਿਤਦੋਸੇਪਿ ਸ੍ਤੋਕਮਾਤ੍ਰਯਾ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਕ੍ਸੋਭਜਨ੍ਯਵਾਤਜਯਾਰ੍ਥਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਯੋਰ੍ਵਿਚਾਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਗ੍ਰਹਣਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍, ਤੇਨ ਦੋਸਭੇਸਜਾਦਯੋਪਿ ਵਿਚਾਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨੇਹ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ; ਯਦਿ ਵਾ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਕਾਲਗ੍ਰਹਣਾਦੇਵ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਦੋਸਾਦੀਨਾਮਵਰੋਧੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ| ਤਾਨੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਪਿ ਪੁਨਃ ਪਞ੍ਚਗ੍ਰਹਣਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਪ੍ਯੁਪਸ੍ਥਿਤਦੋਸਤ੍ਵੇ ਸਤਿ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮ੍| ਇਹ ਵਮਨਾਦਿਸੁ ਕਰ੍ਮਲਕ੍ਸਣਂ ਬਹ੍ਵਿਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਯੋਗਿਦੋਸਨਿਰ੍ਹਰਣਸ਼ਕ੍ਤਿਜ੍ਯਾਯਸ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਤੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਸਪ੍ਤਕਰ੍ਮਾਣੀਤਿ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ ਤਨ੍ਨ ਭਵਤਿ, ਨਹਿ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਦੋਸਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਰਣਂ ਕੁਰੁਤਃ, ਦੋਸਸਂਸ਼ਮਨਂ ਤੁ ਤੌ ਕੁਰੁਤਃ; ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਮਾਣੌ ਤੁ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਦੋਸੋਪਸ੍ਥਾਨ ਏਵ ਪਰਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯੇਤੇ, ਨ ਦੋਸਨਿਰ੍ਹਰਣੇ ਵਮਨਾਦਿਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯੇ| ਅਨੁਵਾਸਨਂ ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਮਨਾਦਿਵਨ੍ਨ ਬਹੁਦੋਸਨਿਰ੍ਹਰਣਕਾਰਣਂ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤਵਾਤਸ੍ਯ ਚ ਬਹਿਰ੍ਨਿਰ੍ਹਾਰਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮੇਵ| ਨਿਸ੍ਠੀਵਨਨੇਤ੍ਰਾਞ੍ਜਨਾਦੌ ਤੁ ਨ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਦਿਵਦ੍ਬਹ੍ਵਿਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਯੋਗੋ ਨਚ ਬਹੁਦੋਸਨਿਰ੍ਹਾਰਕਤ੍ਵਂ, ਤੇਨ ਨ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਉਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਸ੍ਨੇਹਰੂਪੋ ਨਿਰੂਹਃ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਾਵੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਵਤਿ| ਯਦਿ ਵੇਹ ਵਮਨਾਦਿਸੁ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਸੁ ਪਙ੍ਕਜਸ਼ਬ੍ਦਵਦ੍ਯੋਗਰੂਢੇਯਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ; ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਨਿਸ੍ਠੀਵਨਾਦਿਸੁ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||੧੫||

Adhikarana 6 (16) · Śloka 16

ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਾਸ਼੍ਰਯਾ ਯੁਕ੍ਤਿਃ, ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤੌ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾ| ਤਿਸ੍ਠਤ੍ਯੁਪਰਿ ਯੁਕ੍ਤਿਜ੍ਞੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਜ੍ਞਾਨਵਤਾਂ ਸਦਾ||੧੬||

ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਵਿਚਾਰਫਲਮਾਹ- ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੁਕ੍ਤਿਃ ਯੋਜਨਾ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਦੇਹਦੋਸਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਸ੍ਤੌਤਿ- ਸਿਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਸਿਦ੍ਧਿਰਿਹ ਵਿਕਾਰੋਪਸ਼ਮਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਿਃ||੧੬||

Adhikarana 7 (17) · Śloka 17

ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਯਵਾਗੂਰ੍ਵਿਵਿਧੌਸਧਾਃ| ਵਿਵਿਧਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਤਤ੍ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਨਿਵਤ੍ਤਯੇ||੧੭||

ਇਦਾਨੀਂ ਵਮਨਾਦੀਨਾਮਯੋਗਾਨ੍ਮਨ੍ਦੀਭੂਤਸ੍ਯ ਵਹ੍ਨੇਃ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਤਥਾ ਵਮਨਾਦਿਸ੍ਵਪ੍ਰਯੋਗਜਨਿਤਸ੍ਯ ਸ਼ੂਲਾਦੇਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਪੂਰ੍ਵਕਂ ਯਵਾਗੂਰਭਿਧਤ੍ਤੇ- ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ “ਯਥਾਣੁਰਗ੍ਨਿਸ੍ਤਣਗੋਮਯਾਦ੍ਯੈਃ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੋ ਭਵਤਿ ਕ੍ਰਮੇਣ| ਮਹਾਨ੍ ਸ੍ਥਿਰਃ ਸਰ੍ਵਪਚਸ੍ਤਥੈਵ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪੇਯਾਦਿਭਿਰਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਃ” (ਸਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਯਵਾਗੂਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਉਪਸਾਧਿਤੇਤਿ ਵਚਨਂ ਭੇਸਜਪਾਨੀਯਤਣ੍ਡੁਲਾਦਿਪ੍ਰਕਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮੁਚਿਤਪਰਿਮਾਣਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮ੍ | ਸਾਕ੍ਸਾਦ੍ਭੇਸਜਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਹ ਨੋਕ੍ਤਂ, ਮਾਤ੍ਰਾਯਾ ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਭੇਦੇਨਾਨਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ | ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਮਾਤ੍ਰਾਯਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਂ ਦੋਸਮਗ੍ਨਿਂ ਬਲਂ ਵਯਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਚ ਕੋਸ੍ਠਂ ਚ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍” ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਵਂ ਤਥਾਪਿ ਪਰਿਭਾਸਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਵ੍ਯਵਹਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚ ਯਥਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ- ਯਵਾਗੂਸਾਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਾਵਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ- ਵੀਰ੍ਯਪ੍ਰਧਾਨਮੌਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਤਥਾ ਰਸਪ੍ਰਧਾਨਮਾਹਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਚ| ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯੌਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ, ਵੀਰ੍ਯਭੇਦਾਤ੍; ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ ਯਥਾ ਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਾਦਿ, ਮਧ੍ਯਵੀਰ੍ਯਂ ਬਿਲ੍ਵਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਾਦਿ, ਮਦੁਵੀਰ੍ਯਂ ਚਾਮਲਕਾਦਿ; ਤਤ੍ਰ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਾਂ ਕਰ੍ਸਃ, ਮਧ੍ਯਾਨਾਮਰ੍ਧਪਲਂ, ਮਦੂਨਾਂ ਪਲਮਿਤ੍ਯੁਤ੍ਸਰ੍ਗਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ੇਨ- “ਕਰ੍ਸਾਰ੍ਧਂ ਵਾ ਕਣਾਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯੋਃ ਕਲ੍ਕਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾ ਪਲਮ੍| ਵਿਨੀਯ ਪਾਚਯੇਦ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾਰਿਪ੍ਰਸ੍ਥੇਨ ਚਾਪਰਾਮ੍” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਮਧ੍ਯਵੀਰ੍ਯਾਣਾਮਰ੍ਧਪਲਮਾਤ੍ਰਾ ਨੋਕ੍ਤਾ ਸਾ ਮਧ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਤਥਾ “ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਜਾਜੀਸ਼ਟੀਪੁਸ੍ਕਰਾਹ੍ਵੈਃ” (ਚਿ.ਅ.੧੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾਯਾਂ ਪੇਯਾਯਾਂ ਨਵਭਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਕੋਲਪ੍ਰਮਾਣੈਰ੍ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਪਲਮਦੂਰਾਨ੍ਤਰਂ ਭਵਤਿ, ਤਚ੍ਚ ਮਦੁਵੀਰ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੈਵ; “ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਞ੍ਜਲਿਂ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਂ ਸ਼੍ਰਪਯਿਤ੍ਵਾ ਜਲਾਢਕੇ| ਅਰ੍ਧਸ਼ਤੇਨ ਤੇਨਾਥ ਯਵਾਗ੍ਵਾਦ੍ਯੁਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍” ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਤੁਸ੍ਪਲਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭਿਧਾਨਂ ਰਸਪ੍ਰਧਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੈਵ; ਤੇਨ “ਸਿਦ੍ਧਾ ਵਰਾਹਨਿਰ੍ਯੂਹੇ ਯਵਾਗੂਰ੍ਬਂਹਣੀ ਮਤਾ” ਇਤ੍ਯਾਦਾਵਿਯਂ ਪਰਿਭਾਸਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਸਡਙ੍ਗਸਾਧਨਪਰਿਭਾਸਾਯਾਂ “ਯਦਪ੍ਸੁ ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਾਸੁ ਸਡਙ੍ਗਾਦਿ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਕਰ੍ਸਮਾਤ੍ਰਂ ਤਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਾਧਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਸ੍ਥਿਕੇਮ੍ਭਸਿ|| ਅਰ੍ਧਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਪਾਨੇ ਪੇਯਾਦਿਸਂਵਿਧੌ” ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪੇਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਰ੍ਸਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭਿਧਾਨਂ ਮਧ੍ਯਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਸਡਙ੍ਗਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦਾਨਲਪੁਰੁਸਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਵਾਰਿਮਾਨਂ ਤੁ ਸਡਙ੍ਗਾਰ੍ਥਪਰਿਭਾਸਾਯਾਂ ਕਰ੍ਸਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਵਾਰਿਪ੍ਰਸ੍ਥੋਭਿਹਿਤਃ, ਤਦਨੁਸਾਰੇਣਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਜਲੋਤ੍ਕਰ੍ਸੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਕਲ੍ਕਸਾਧ੍ਯਾ ਤੁ ਯਵਾਗੂਰ੍ਯਤ੍ਰ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਸੂਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਪਰਿਮਾਣਾਜ੍ਜਲਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਅਨ੍ਨਂ ਪਞ੍ਚਗੁਣੇ ਸਾਧ੍ਯਂ ਵਿਲੇਪੀ ਚ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇ| ਮਣ੍ਡਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਗੁਣੇ ਯਵਾਗੂਃ ਸਡ੍ਗੁਣੇਮ੍ਭਸਿ” ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚਗੁਣੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਤਣ੍ਡੁਲਭੇਸਜਸਮੁਦਾਯਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਵਾਗੂਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਤਣ੍ਡੁਲਮਾਨਂ ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਵਿਲੇਪੀਮੁਚਿਤਾਦ੍ਭਕ੍ਤਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਕਤਾਂ ਭਿਸਗ੍” (ਸੁ.ਚਿ.ਅ.੩੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ “ਯਵਾਗੂਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਤਣ੍ਡੁਲਾ” ਇਤਿ||੧੭||

Adhikarana 8 (18-33) · Śloka 33

ਪਿਪ੍ਪਲੀਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਨਾਗਰੈਃ| ਯਵਾਗੂਰ੍ਦੀਪਨੀਯਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੂਲਘ੍ਨੀ ਚੋਪਸਾਧਿਤਾ||੧੮|| ਦਧਿਤ੍ਥਬਿਲ੍ਵਚਾਙ੍ਗੇਰੀਤਕ੍ਰਦਾਡਿਮਸਾਧਿਤਾ| ਪਾਚਨੀ ਗ੍ਰਾਹਿਣੀ, ਪੇਯਾ ਸਵਾਤੇ ਪਾਞ੍ਚਮੂਲਿਕੀ||੧੯|| ਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀਬਲਾਬਿਲ੍ਵੈਃ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣ੍ਯਾ ਚ ਸਾਧਿਤਾ| ਦਾਡਿਮਾਮ੍ਲਾ ਹਿਤਾ ਪੇਯਾ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਿਸਾਰਿਣਾਮ੍||੨੦|| ਪਯਸ੍ਯਰ੍ਧੋਦਕੇ ਚ੍ਛਾਗੇ ਹ੍ਰੀਵੇਰੋਤ੍ਪਲਨਾਗਰੈਃ| ਪੇਯਾ ਰਕ੍ਤਾਤਿਸਾਰਘ੍ਨੀ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣ੍ਯਾ ਚ ਸਾਧਿਤਾ||੨੧|| ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਤਿਵਿਸਾਂ ਪੇਯਾਂ ਸਾਮੇ ਸਾਮ੍ਲਾਂ ਸਨਾਗਰਾਮ੍| ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਕਣ੍ਟਕਾਰੀਭ੍ਯਾਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਸਫਾਣਿਤਾਮ੍||੨੨|| ਵਿਡਙ੍ਗਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਸ਼ਿਗ੍ਰੁਭਿਰ੍ਮਰਿਚੇਨ ਚ| ਤਕ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਯਵਾਗੂਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਘ੍ਨੀ ਸਸੁਵਰ੍ਚਿਕਾ||੨੩|| ਮਦ੍ਵੀਕਾਸਾਰਿਵਾਲਾਜਪਿਪ੍ਪਲੀਮਧੁਨਾਗਰੈਃ| ਪਿਪਾਸਾਘ੍ਨੀ, ਵਿਸਘ੍ਨੀ ਚ ਸੋਮਰਾਜੀਵਿਪਾਚਿਤਾ||੨੪|| ਸਿਦ੍ਧਾ ਵਰਾਹਨਿਰ੍ਯੂਹੇ ਯਵਾਗੂਰ੍ਬਂਹਣੀ ਮਤਾ| ਗਵੇਧੁਕਾਨਾਂ ਭਸ੍ਟਾਨਾਂ ਕਰ੍ਸ਼ਨੀਯਾ ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਾ||੨੫|| ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਮਤੀ ਬਹੁਤਿਲਾ ਸ੍ਨੇਹਨੀ ਲਵਣਾਨ੍ਵਿਤਾ| ਕੁਸ਼ਾਮਲਕਨਿਰ੍ਯੂਹੇ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾਨਾਂ ਵਿਰੂਕ੍ਸਣੀ||੨੬|| ਦਸ਼ਮੂਲੀਸ਼ਤਾ ਕਾਸਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਕਫਾਪਹਾ| ਯਮਕੇ ਮਦਿਰਾਸਿਦ੍ਧਾ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਰੁਜਾਪਹਾ||੨੭|| ਸ਼ਾਕੈਰ੍ਮਾਂਸੈਸ੍ਤਿਲੈਰ੍ਮਾਸੈਃ ਸਿਦ੍ਧਾ ਵਰ੍ਚੋ ਨਿਰਸ੍ਯਤਿ| ਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਾਸ੍ਥਿਦਧਿਤ੍ਥਾਮ੍ਲਬਿਲ੍ਵੈਃ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕੀ ਮਤਾ||੨੮|| ਕ੍ਸਾਰਚਿਤ੍ਰਕਹਿਙ੍ਗ੍ਵਮ੍ਲਵੇਤਸੈਰ੍ਭੇਦਿਨੀ ਮਤਾ| ਅਭਯਾਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਵਿਸ਼੍ਵੈਰ੍ਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨੀ ||੨੯|| ਤਕ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਯਵਾਗੂਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਤਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਨਾਸ਼ਿਨੀ| ਤੈਲਵ੍ਯਾਪਦਿ ਸ਼ਸ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਕ੍ਰਪਿਣ੍ਯਾਕਸਾਧਿਤਾ||੩੦|| ਗਵ੍ਯਮਾਂਸਰਸੈਃ ਸਾਮ੍ਲਾ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਿਨੀ| ਕਣ੍ਠ੍ਯਾ ਯਵਾਨਾਂ ਯਮਕੇ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਮਲਕੈਃ ਸ਼ਤਾ||੩੧|| ਤਾਮ੍ਰਚੂਡਰਸੇ ਸਿਦ੍ਧਾ ਰੇਤੋਮਾਰ੍ਗਰੁਜਾਪਹਾ| ਸਮਾਸਵਿਦਲਾ ਵਸ੍ਯਾ ਘਤਕ੍ਸੀਰੋਪਸਾਧਿਤਾ||੩੨|| ਉਪੋਦਿਕਾਦਧਿਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਸਿਦ੍ਧਾ ਮਦਵਿਨਾਸ਼ਿਨੀ| ਕ੍ਸੁਧਂ ਹਨ੍ਯਾਦਪਾਮਾਰ੍ਗਕ੍ਸੀਰਗੋਧਾਰਸੈਃ ਸ਼ਤਾ||੩੩||

ਪਞ੍ਚਕੋਲਸਾਧਿਤਾ ਯਵਾਗੂਰਾਦਾਵੁਚ੍ਯਤੇ, ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਕ੍ਸੀਣਾਗ੍ਨਿਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨ| ਦਧਿਤ੍ਥਃ ਕਪਿਤ੍ਥਃ| ਤਕ੍ਰਮਿਹ ਜਲਾਰ੍ਥਕਾਰਕਮ੍| ਗ੍ਰਾਹਿਣੀਤਿ ਛੇਦਃ| ਸਵਾਤੇ ਇਤਿ ਸਵਾਤੇਤੀਸਾਰੇ| ਪਞ੍ਚਮੂਲਮਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਰਾਦਿਪਞ੍ਚਮੂਲਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ- “ਧ੍ਰੁਵਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਾਯ੍ਵਤੀਸਾਰੇ” ਇਤਿ; ਧ੍ਰੁਵਾਦਿਃ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਃ| ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀ ਵਰ੍ਤੁਲਪਤ੍ਰਾ ਸਿਂਹਪੁਚ੍ਛੀ| ਦਾਡਿਮਾਮ੍ਲੇਤਿ ਵਚਨੇਨ ਯਾਵਤਾ ਦਾਡਿਮੇਨਾਮ੍ਲਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਾਵਨ੍ਮਾਨਂ ਦਾਡਿਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਪਯਸ੍ਯਰ੍ਧੋਦਕੇ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਨਾਗਰਂ ਮੁਸ੍ਤਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ- “ਰਕ੍ਤਾਤੀਸਾਰੇਜਾਕ੍ਸੀਰਜਲੇ ਘਨਜਲੋਤ੍ਪਲੈਃ” ਇਤਿ| ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣ੍ਯਾ ਚੇਤਿ ਰਕ੍ਤਾਤੀਸਾਰਘ੍ਨਯਵਾਗ੍ਵਾਮੇਵ| ਸਾਮ੍ਲਾਮਿਤਿ ਦਾਡਿਮਾਮ੍ਲਾਮਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦੌ ਜਤੂਕਰ੍ਣਃ- “ਪਸ਼੍ਨਿਗੋਕਣ੍ਟਕਗੁਡੈਰ੍ਮੂਤ੍ਰਾਰ੍ਤਿਬਸ੍ਤਿਸ਼ੂਲਨੁਤ੍” ਇਤਿ| ਸੁਵਰ੍ਚਿਕਾ ਸਰ੍ਜਿਕਾਕ੍ਸਾਰਃ| ਪਿਪਾਸਾਘ੍ਨੀਤਿ ਛੇਦਃ| ਸੋਮਰਾਜੀ ਅਵਲ੍ਗੁਜਃ | ਗਵੇਧੁਕੋ ਘੁਲੁਞ੍ਚਃ; ਗਵੇਧੁਕਾਸ਼੍ਚ ਤਣ੍ਡੁਲਸ੍ਥਾਨੇ| ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਃ ਤਣਵਿਸ਼ੇਸਃ; ਤਸ੍ਯ ਚ ਬੀਜਤਣ੍ਡੁਲਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਯਮਕੇ ਘਤਤੈਲੇ| ਮਦਿਰਾ ਦ੍ਰਵਸ੍ਥਾਨੇ| ਸ਼ਾਕਾਦਿਭਿਃ ਸਮਾਨੈਰ੍ਯਵਾਗੂਰ੍ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਦਧਿਤ੍ਥਾਮ੍ਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਪਿਤ੍ਥਸ੍ਯਾਮ੍ਲਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮੇਵ ਗ੍ਰਹਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਕ੍ਸਾਰੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰਃ| ਤਕ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਤਿ ਤਕ੍ਰਕਤੋਦਕਕਾਰ੍ਯਾ| ਪਿਣ੍ਯਾਕਃ ਤਿਲਕਲ੍ਕਃ| ਯਮਕ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਯਮਕੇਨ ਪਰਿਭਰ੍ਜਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸਮਾਸਵਿਦਲੇਤ੍ਯਾਦੌ ਤਣ੍ਡੁਲੇਨ ਮਾਸਵਿਦਲਸ੍ਯ ਤੁਲ੍ਯਮਾਨਤਾ, ਕ੍ਸੀਰਂ ਚ ਜਲਸ੍ਥਾਨੇ, ਘਤਂ ਚ ਪਰਿਭਰ੍ਜਨੇ; ਕਿਂਵਾ ਮਾਸਪ੍ਰਕਤਿਕੈਵੇਯਮ੍| ਮਦਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਸਜ-ਰੌਧਿਰ-ਮਦ੍ਯਮਦਾਨਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍, ਅਵਿਸ਼ੇਸਾਭਿਧਾਨਾਤ੍| ਕ੍ਸੁਧਂ ਹਨ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਾਵਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਾਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਸ੍ਥਾਨੇ; ਕ੍ਸੀਰਗੋਧਾਮਾਂਸਰਸੌ ਤੁ ਜਲਸ੍ਥਾਨੇ||੧੮-੩੩||

Adhikarana 9 (34) · Śloka 34

ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਅਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯੇਤਾ ਯਵਾਗ੍ਵਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ| ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਭੈਸਜ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||੩੪||

ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ- ਅਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ||੩੪||

Adhikarana 10 (35) · Śloka 35

ਪੂਰ੍ਵਂ ਮੂਲਫਲਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਰੁਕ੍ਤਂ ਯਦੌਸਧਮ੍| ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਸ੍ਤਤ੍ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ਪੁਨਃ||੩੫||

ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯੇ ਮੂਲਿਨੀਫਲਿਨੀਗਣਪਠਿਤਾਨਾਮਪਾਮਾਰ੍ਗਜੀਮੂਤਾਦੀਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਵਚਨੇ ਉਪਪਤ੍ਤਿਮਾਹ- ਪੂਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਲਫਲਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਰਿਤਿ ਅਸ੍ਯ ਮੂਲੇਨ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ, ਅਸ੍ਯ ਫਲੇਨ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ, ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤੁਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਣਾਮਾਸ਼੍ਰਯਃ, ਆਸ਼੍ਰਯਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚ ਭਾਵਪ੍ਰਧਾਨਃ; ਤੇਨ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਫਲਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਮੂਲਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਫਲਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯੇਪਿ “ਸ਼ਣਪੁਸ੍ਪੀ ਚ ਬਿਮ੍ਬੀ ਚ” (ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ, ਤਥਾਪੀਹ ਮੁਖ੍ਯਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨਾਭਿਧੀਯਮਾਨਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਦ੍ਰਵ੍ਯਗਣੇਨਭਿਧਾਨਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਵਾਪਾਮਾਰ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਙ੍ਕੇਤ, ਅਤ ਉਕ੍ਤਂ- ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਸ੍ਤਤ੍ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ਪੁਨਰਿਤਿ||੩੫||

Adhikarana 11 (36) · Śloka 36

ਸ੍ਮਤਿਮਾਨ੍ ਹੇਤੁਯੁਕ੍ਤਿਜ੍ਞੋ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਮਾਨ੍| ਭਿਸਗੌਸਧਸਂਯੋਗੈਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ||੩੬||

ਏਤਦਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾਯਾਃ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਰ੍ਦੁਰ੍ਜ੍ਞੇਯਤ੍ਵੇਨ ਯਥਾਭੂਤੇਨ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਂ ਤਾਦਸ਼ਂ ਵੈਦ੍ਯਮਾਹ- ਸ੍ਮਤਿਮਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਯਾਮਾਪਦਿ ਝਟਿਤਿ ਯਥਾਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਜ੍ਞਾਨਂ, ਤਦ੍ਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਮਾਨ੍||੩੬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲੀਯੋ ਨਾਮ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰਥਮੇ ਭੇਸਜਚਤੁਸ੍ਕੇਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲੀਯੋ ਨਾਮ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨||