2. apāmārgataṇḍulīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-6) · Śloka 6

ಅಥಾತೋಽಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨|| ಅಪಾಮಾರ್ಗಸ್ಯ ಬೀಜಾನಿ ಪಿಪ್ಪಲೀರ್ಮರಿಚಾನಿ ಚ| ವಿಡಙ್ಗಾನ್ಯಥ ಶಿಗ್ರೂಣಿ ಸರ್ಷಪಾಂಸ್ತುಮ್ಬುರೂಣಿ ಚ||೩|| ಅಜಾಜೀಂ ಚಾಜಗನ್ಧಾಂ ಚ ಪೀಲೂನ್ಯೇಲಾಂ ಹರೇಣುಕಾಮ್| ಪೃಥ್ವೀಕಾಂ ಸುರಸಾಂ ಶ್ವೇತಾಂ ಕುಠೇರಕಫಣಿಜ್ಝಕೌ||೪|| ಶಿರೀಷಬೀಜಂ ಲಶುನಂ ಹರಿದ್ರೇ ಲವಣದ್ವಯಮ್| ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀಂ ನಾಗರಂ ಚ ದದ್ಯಾಚ್ಛೀರ್ಷವಿರೇಚನೇ||೫|| ಗೌರವೇ ಶಿರಸಃ ಶೂಲೇ ಪೀನಸೇಽರ್ಧಾವಭೇದಕೇ| ಕ್ರಿಮಿವ್ಯಾಧಾವಪಸ್ಮಾರೇ ಘ್ರಾಣನಾಶೇ ಪ್ರಮೋಹಕೇ||೬||

ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೇ ಮೂಲಿನ್ಯಶ್ಚ ಫಲಿನ್ಯಶ್ಚ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಙ್ಗಭೂತಾ ಉಕ್ತಾಃ, ಅಪರಾಣ್ಯಪಿ ಚ ಪಿಪ್ಪಲೀಮರಿಚಪ್ರಭೃತೀನಿ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಸಾಧನಾನಿ ಸನ್ತಿ, ತಥಾ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಪ್ರಭೃತಿವಿಷಯೋಽಪಿ ತತ್ರ ನೋಕ್ತಃ, ತೇನಾನನ್ತರಂ ಶೇಷಪಞ್ಚಕರ್ಮೋಪಯೋಗಿದ್ರವ್ಯಪಞ್ಚಕರ್ಮಪ್ರವೃತ್ತಿವಿಷಯಾಭಿಧಾಯಕೋಽಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲೀಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನ್ಯಪಿ ಚಾಪಾಮಾರ್ಗಾದೀನಿ ಯತ್ ಪುನರಿಹಾಭಿಧೀಯನ್ತೇ ತದಾಚಾರ್ಯ ಏವಾಧ್ಯಾಯಾನ್ತೇ ‘ಪೂರ್ವಂ ಮೂಲಫಲ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಶ್ಲೋಕದ್ವಯೇನ ಸಮಾಧಾಸ್ಯತಿ| ಅಪಾಮಾರ್ಗಬೀಜೀಯ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಯಾಮಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲೀಯ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಕರಣಮಪಾಮಾರ್ಗಾದಿಬೀಜಾನಾಂ ನಿಸ್ತುಷಾಣಾಮೇವ ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್| ಅಧ್ಯಾಯಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ತಣ್ಡುಲೇನ ಕೃತ್ವಾಽಪಾಮಾರ್ಗಸ್ಯ ಬೀಜಾನೀತಿ ಯದ್ಬೀಜಶಬ್ದಂ ಕರೋತಿ ತದಙ್ಕುರಜನನಸಮರ್ಥಬೀಜಭವಾನಾಮೇವ ತಣ್ಡುಲಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಚೇಹೋತ್ಸರ್ಗತಃ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಮನಪೂರ್ವಿಕೈವ ಭವತಿ, ಯದುಕ್ತಂ- “ಸಾಧಾರಣೇಷ್ವೃತುಷು ವಮನಾದೀನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತ್ಯಾದಿ, ತಥಾ ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಅವಾನ್ತಸ್ಯ ಹಿ ಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯಾಪ್ಯಧಃಸ್ರಸ್ತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಗ್ರಹಣೀಮಾಚ್ಛಾದಯತಿ” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೩೩) ಇತ್ಯಾದಿ; ತಥಾಽಪಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಪ್ರಬಲದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾಽನ್ಯಥಾಽಪಿ ಕ್ರಮೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ ಶರದ್ಯುದ್ರಿಕ್ತೇ ಪಿತ್ತೇ ವಿರೇಚನಾದಿ, ತಥಾ ಪ್ರಾವೃಷಿ ಪ್ರಬಲವಾತೇ ಬಸ್ತ್ಯಾದಿರಿತ್ಯನಿಯಮಾರ್ಥಮಿಹ ಶಿರೋವಿರೇಚನಮಾದಾವಭಿಹಿತಂ; ಯದಿ ವಾ, ಪ್ರಧಾನಾಙ್ಗಶಿರಃಶೋಧನತ್ವಾಚ್ಛಿರೋವಿರೇಚನಮಾದೌ ಕೃತಮ್| ಯದುಕ್ತಂ- “ಯದುತ್ತಮಾಙ್ಗಮಙ್ಗಾನಾಂ ಶಿರಸ್ತದಭಿಧೀಯತೇ” (ಸೂ.ಅ.೧೭) ಇತಿ| ಶಾಲಾಕ್ಯೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಅನಾಮಯೇ ಯಥಾ ಮೂಲೇ ವೃಕ್ಷಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರವರ್ಧತೇ | ಅನಾಮಯೇ ಶಿರಸ್ಯೇವಂ ದೇಹಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರವರ್ಧತೇ” ಇತಿ| ಅಪಾಮಾರ್ಗಾಭಿಧಾನಮಾದೌ ಶಿರೋವಿರೇಚನಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್| ಯದುಕ್ತಂ- “ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾ ಶಿರೋವಿರೇಚನಾನಾಮ್” ಇತಿ (ಸೂ.ಅ.೨೫)| ಅಜಗನ್ಧಾ ಅಜಮೋದಾ, “ಫೋಫಾನ್ಧೀ” ಇತಿ ಕೇಚಿತ್| ಪೀಲು ಔತ್ತರಾಪಥಿಕಂ ಫಲಮ್| ಲವಣದ್ವಯಂ ಲವಣವರ್ಗಾದಿಪಠಿತಂ ಸೌವರ್ಚಲಂ ಸೈನ್ಧವಂ ಚ| ಅಯಂ ವರ್ಗೋ ವ್ಯಸ್ತಃ ಸಮಸ್ತಶ್ಚ ಶಿರೋವಿರೇಚನೇ ಪ್ರಯೋಜ್ಯೋ ಗಣತ್ವಾತ್| ಯದುಕ್ತಂ- “ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಮಪಿ ಹಿ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಮಯೌಗಿಕಂ ಮನ್ಯೇತ ತದಪಹರೇತ್” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಸಮಸ್ತಂ ವರ್ಗಮರ್ಧಂ ವಾ ಯಥಾಲಾಭಮಥಾಪಿ ವಾ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೩೭) ಇತಿ| ಶಿರಸ ಇತಿ ಗೌರವ ಇತ್ಯನೇನ ಶೂಲ ಇತ್ಯನೇನ ಚ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕ್ರಿಮಿವ್ಯಾಧಿರಿಹ ಶಿರೋಗತ ಏವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ತತ್ರೈವ ಶಿರೋವಿರೇಚನಸ್ಯ ಸಮರ್ಥತ್ವಾತ್| ಪ್ರಮೋಹಕೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಪಟುತ್ವಂ ವಾ||೧-೬||

Adhikarana 2 (7-8) · Śloka 8

ಮದನಂ ಮಧುಕಂ ನಿಮ್ಬಂ ಜೀಮೂತಂ ಕೃತವೇಧನಮ್| ಪಿಪ್ಪಲೀಕುಟಜೇಕ್ಷ್ವಾಕೂಣ್ಯೇಲಾಂ ಧಾಮಾರ್ಗವಾಣಿ ಚ||೭|| ಉಪಸ್ಥಿತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೇ ವ್ಯಾಧಾವಾಮಾಶಯಾಶ್ರಯೇ| ವಮನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಭಿಷಗ್ದೇಹಮದೂಷಯನ್||೮||

ವಮನದ್ರವ್ಯೇ ಆದೌ ಮದನಮುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ವಮನದ್ರವ್ಯೇಷು ಮದನಫಲಾನಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಾನ್ಯಾಚಕ್ಷತೇಽನಪಾಯಿತ್ವಾತ್” ಇತಿ (ಕ.ಅ.೧)| ಉಪಸ್ಥಿತ ಇತಿ ಆಮಾಶಯೋರ್ಧ್ವಭಾಗೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಸ್ಥಾನಂ ಗತ್ವೋತ್ಕ್ಲೇಶಂ ಗತ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತ ಇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಪಿತ್ತೇ ಚ| ಪಿತ್ತಂ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನ ವಮನವಿಷಯಂ ತಥಾಽಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಗತತ್ವೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ವಮನವಿಷಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ- “ದೋಷಸ್ಥಾನಗತಂ ದೋಷಂ ಸ್ಥಾನಿವತ್ ಸಮುಪಾಚರೇತ್” ಇತಿ| ದೇಹಮದೂಷಯನ್ನಿತಿ ಯದ್ಯಪಿ ವಮನೇ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತಥಾಽಪಿ ವಿರೇಚನಾದಿಷ್ವಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ತತ್ರಾಪ್ಯತಿಯೋಗಾಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೈರ್ದೇಹದುಷ್ಟಿಶಙ್ಕಾಯಾಃ ಸಮಾನತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ ಚ ನ್ಯಾಯವಿದ್ಭಿರ್ಯತ್- “ಸಮಾನೇಷ್ವರ್ಥೇಷ್ವೇಕತ್ರಾಭಿಹಿತೋ ವಿಧಿರನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನುಷಞ್ಜನೀಯಃ” ಇತಿ||೭-೮||

Adhikarana 3 (9-10) · Śloka 10

ತ್ರಿವೃತಾಂ ತ್ರಿಫಲಾಂ ದನ್ತೀಂ ನೀಲಿನೀಂ ಸಪ್ತಲಾಂ ವಚಾಮ್| ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಂ ಗವಾಕ್ಷೀಂ ಚ ಕ್ಷೀರಿಣೀಮುದಕೀರ್ಯಕಾಮ್||೯|| ಪೀಲೂನ್ಯಾರಗ್ವಧಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾಂ ದ್ರವನ್ತೀಂ ನಿಚುಲಾನಿ ಚ| ಪಕ್ವಾಶಯಗತೇ ದೋಷೇ ವಿರೇಕಾರ್ಥಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೧೦||

ವಮನಮನು ವಿರೇಚನಾಭಿಧಾನಂ ಶಿರಃಪೂರ್ವಕದೇಹಶೋಧನಾಭಿಧಾನಾನುಕ್ರಮೇಣಾಮಾಶಯೋರ್ಧ್ವಭಾಗಶೋಧನಾನನ್ತರಮಾಮಾಶಯಾಧೋಭಾಗಸ್ಥಿತಪಿತ್ತಹರತ್ವೇನ| ಏವಂ ವಿರೇಚನಾನನ್ತರಂ ಬಸ್ತ್ಯಭಿಧಾನೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ತ್ರಿವೃದಾದಾವುಚ್ಯತೇ, ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯೇಷು ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ತ್ರಿವೃತ್ ಸುಖವಿರೇಚನಾನಾಮ್” (ಸೂ.ಅ.೨೫) ಇತಿ| ನೀಲಿಕಾ ನೀಲಬುಹ್ನಾ | ಕ್ಷೀರಿಣೀ ದುಗ್ಧಿಕಾ| ದ್ರವನ್ತೀ ದನ್ತೀಭೇದಃ| ನಿಚುಲಂ ಹಿಜ್ಜಲಮಿತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಪಕ್ವಶ್ಚಾಸಾವಾಶಯಗತಶ್ಚೇತಿ ಪಕ್ವಾಶಯಗತಃ| ತೇನ ಪಿತ್ತಾಶಯೇ ಏವಾಮಾಶಯಾಧೋಭಾಗಲಕ್ಷಣೇ ದೋಷೋ ವಿರೇಚನವಿಷಯೋ ಭವತಿ, ನ ಪಕ್ವಾಶಯಗತಃ| ದೋಷಶಬ್ದೇನ ಚೇಹ ವಿರೇಚನನಿರ್ಹರಣಯೋಗ್ಯತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಪಿತ್ತಂ ವಾ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಪಿತ್ತಂ ವಾ ಕಫಪಿತ್ತಂ ವಾ ಪಿತ್ತಾಶಯಗತಂ ಹರೇತ್| ಸ್ರಂಸನಂ, ತ್ರೀನ್ ಮಲಾನ್ ಬಸ್ತಿರ್ಹರೇತ್ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಿತಾನ್” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತಿ| ಯದಿ ವಾ ಪಕ್ವಾಶಯಸಮೀಪಗತತ್ವೇನಾಧಃಪ್ರವೃತ್ತ್ಯುನ್ಮುಖೋ ದೋಷಃ ಪಕ್ವಾಶಯಗತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಯಥಾ- ಗಙ್ಗಾಯಾಂ ಘೋಷ ಇತಿ||೯-೧೦||

Adhikarana 4 (11-14) · Śloka 14

ಪಾಟಲಾಂ ಚಾಗ್ನಿಮನ್ಥಂ ಚ ಬಿಲ್ವಂ ಶ್ಯೋನಾಕಮೇವ ಚ| ಕಾಶ್ಮರ್ಯಂ ಶಾಲಪರ್ಣೀಂ ಚ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀಂ ನಿದಿಗ್ಧಿಕಾಮ್||೧೧|| ಬಲಾಂ ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಂ ಬೃಹತೀಮೇರಣ್ಡಂ ಸಪುನರ್ನವಮ್| ಯವಾನ್ ಕುಲತ್ಥಾನ್ ಕೋಲಾನಿ ಗುಡೂಚೀಂ ಮದನಾನಿ ಚ||೧೨|| ಪಲಾಶಂ ಕತ್ತೃಣಂ ಚೈವ ಸ್ನೇಹಾಂಶ್ಚ ಲವಣಾನಿ ಚ| ಉದಾವರ್ತೇ ವಿಬನ್ಧೇಷು ಯುಞ್ಜ್ಯಾದಾಸ್ಥಾಪನೇಷು ಚ||೧೩|| ಅತ ಏವೌಷಧಗಣಾತ್ ಸಙ್ಕಲ್ಪ್ಯಮನುವಾಸನಮ್| ಮಾರುತಘ್ನಮಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಪಾಞ್ಚಕರ್ಮಿಕಃ||೧೪||

ಪಾಟಲಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾಽನುವಾಸನಾತ್ ಪ್ರಾಙ್ನಿರೂಹಾಭಿಧಾನಂ, ನಿರೂಹಸ್ಯ ದೋಷಹರಣಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್| ಕತ್ತೃಣಂ ಗನ್ಧತೃಣಮ್| ಸ್ನೇಹಾಃ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಾನಃ| ಲವಣಾನಿ ಸೈನ್ಧವಾದೀನಿ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೇ (ವಿ.ಅ.೮) ಬಸ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಮುಖ್ಯಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ಗಣೇನ| ಅತ ಏವೇತಿ ನಿರೂಹೋಕ್ತಪಾಟಲಾದಿಗಣಾತ್| ಸಙ್ಕಲ್ಪ್ಯಮನುವಾಸನಮಿತ್ಯನೇನ ಸ್ನೇಹಸಾಧನಂ ಬ್ರೂತೇ; ಅನುವಾಸನಂ ಹಿ ಸ್ನೇಹ ಏವ ಭವತಿ| ಅನುವಾಸನಾರ್ಥಂ ಸ್ನೇಹಸಾಧನದ್ರವ್ಯಂ ಪೃಥಙ್ನೋಕ್ತಂ, ನಿರೂಹಾರ್ಥೋಕ್ತಭೇಷಜಗಣೇನೈವ ತತ್ಸಿದ್ಧೇಃ| ಮಾರುತಘ್ನಮಿತ್ಯನೇನಾನುವಾಸನಪ್ರವೃತ್ತಿವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಮಾರುತೇ ಹನ್ತವ್ಯೇಽನುವಾಸನಂ ಪ್ರಕಲ್ಪ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದಿ ವಾ ಪಾಟಲಾದೇರ್ಮಾರುತಹರಾದ್ಗಣಾನ್ಮಾರುತಘ್ನಮನುವಾಸನಂ ಪ್ರಕಲ್ಪ್ಯಮ್; ಅನ್ಯತ್ರ ತು ಪಿತ್ತಹರಾದ್ಗಣಾತ್ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ, ತಥಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಾದ್ಗಣಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಮಿತಿ ಸೂಚಯತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತ್ಯನೇನ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೇ (ವಿ.ಅ.೮) ಕಲ್ಪೇ ಸಿದ್ಧೌ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಪಞ್ಚಕರ್ಮಪ್ರಪಞ್ಚಂ ಸೂಚಯತಿ||೧೧-೧೪||

Adhikarana 5 (15) · Śloka 15

ತಾನ್ಯುಪಸ್ಥಿತದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೋಪಪಾದನೈಃ| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣಿ ಕುರ್ವೀತ ಮಾತ್ರಾಕಾಲೌ ವಿಚಾರಯನ್||೧೫||

ಪಞ್ಚಕರ್ಮ ಯಥಾ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತಥಾ ತಾನೀತ್ಯಾದಿನಾ ದರ್ಶಯತಿ| ತಾನೀತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಿ| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೋಪಪಾದನೈರಿತಿ ಬಹುವಚನಂ ನಾನಾವಿಧಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಉಪಸ್ಥಿತದೋಷಾಣಾಮಿತಿ ಶಾಖಾಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕೋಷ್ಠಗಮನೇನ ತಥಾ ಲೀನತ್ವಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ಪ್ರಧಾನಾವಸ್ಥಾಪ್ರಾಪ್ತದೋಷಾಣಾಮ್ | ತತ್ರ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಪ್ರವೃತ್ತಾವುಪಸ್ಥಿತದೋಷತ್ವಮೇವ ಹೇತುಃ, ತದ್ಯದಿ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೋಪಪಾದನಮನ್ತರಾಽಪಿ ಸ್ಯಾತ್, ಯಥಾ ಜ್ವರೇ “ಕಫಪ್ರಧಾನಾನುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾನ್ ದೋಷಾನಾಮಾಶಯಸ್ಥಿತಾನ್| ಬುದ್ಧ್ವಾ ಜ್ವರಕರಾನ್ ಕಾಲೇ ವಮ್ಯಾನಾಂ ವಮನೈರ್ಹರೇತ್” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತಿ; ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾವನ್ತರೇಣಾಪಿ ವಮನಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭವತ್ಯೇವ| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೋಪಪಾದನಂ ತು ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವೇನ ತಥಾಽನ್ಯಥೋಪಸ್ಥಿತದೋಷೇಽಪಿ ಸ್ತೋಕಮಾತ್ರಯಾ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಪ್ರವೃತ್ತಿಕ್ಷೋಭಜನ್ಯವಾತಜಯಾರ್ಥಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣತ್ವೇನೋಕ್ತಮ್| ಮಾತ್ರಾಕಾಲಯೋರ್ವಿಚಾರ್ಯತ್ವೇನ ಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್, ತೇನ ದೋಷಭೇಷಜಾದಯೋಽಪಿ ವಿಚಾರ್ಯತ್ವೇನೇಹ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ; ಯದಿ ವಾ ಪೂರ್ವವತ್ ಕಾಲಗ್ರಹಣಾದೇವ ಶೇಷಾಣಾಂ ದೋಷಾದೀನಾಮವರೋಧೋ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ| ತಾನೀತ್ಯುಕ್ತೇಽಪಿ ಪುನಃ ಪಞ್ಚಗ್ರಹಣಂ ಪಞ್ಚಾನಾಮಪ್ಯುಪಸ್ಥಿತದೋಷತ್ವೇ ಸತಿ ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯುಪದೇಶಾರ್ಥಮ್| ಇಹ ವಮನಾದಿಷು ಕರ್ಮಲಕ್ಷಣಂ ಬಹ್ವಿತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಯೋಗಿದೋಷನಿರ್ಹರಣಶಕ್ತಿಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಮ್| ತೇನ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಸಪ್ತಕರ್ಮಾಣೀತಿ ಯದುಚ್ಯತೇ ತನ್ನ ಭವತಿ, ನಹಿ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ದೋಷಬಹಿರ್ನಿಃಸರಣಂ ಕುರುತಃ, ದೋಷಸಂಶಮನಂ ತು ತೌ ಕುರುತಃ; ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಙ್ಗತ್ವೇನ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯಮಾಣೌ ತು ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ದೋಷೋಪಸ್ಥಾನ ಏವ ಪರಂ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯೇತೇ, ನ ದೋಷನಿರ್ಹರಣೇ ವಮನಾದಿಸಮ್ಪಾದ್ಯೇ| ಅನುವಾಸನಂ ತು ಯದ್ಯಪಿ ವಮನಾದಿವನ್ನ ಬಹುದೋಷನಿರ್ಹರಣಕಾರಣಂ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಪುರೀಷಸ್ಯ ಪಕ್ವಾಶಯಗತವಾತಸ್ಯ ಚ ಬಹಿರ್ನಿರ್ಹಾರಕತ್ವಾತ್ ಕರ್ಮಲಕ್ಷಣಪ್ರಾಪ್ತಮೇವ| ನಿಷ್ಠೀವನನೇತ್ರಾಞ್ಜನಾದೌ ತು ನ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾದಿವದ್ಬಹ್ವಿತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಯೋಗೋ ನಚ ಬಹುದೋಷನಿರ್ಹಾರಕತ್ವಂ, ತೇನ ನ ತತ್ ಕರ್ಮಶಬ್ದವಾಚ್ಯಮ್| ಉತ್ತರಬಸ್ತಿಸ್ತು ಸ್ನೇಹರೂಪೋ ನಿರೂಹಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಾವೇವಾನ್ತರ್ಭವತಿ| ಯದಿ ವೇಹ ವಮನಾದಿಷು ಪಞ್ಚಕರ್ಮಸು ಪಙ್ಕಜಶಬ್ದವದ್ಯೋಗರೂಢೇಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾ; ತೇನ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದನಿಷ್ಠೀವನಾದಿಷು ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ||೧೫||

Adhikarana 6 (16) · Śloka 16

ಮಾತ್ರಾಕಾಲಾಶ್ರಯಾ ಯುಕ್ತಿಃ, ಸಿದ್ಧಿರ್ಯುಕ್ತೌ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ| ತಿಷ್ಠತ್ಯುಪರಿ ಯುಕ್ತಿಜ್ಞೋ ದ್ರವ್ಯಜ್ಞಾನವತಾಂ ಸದಾ||೧೬||

ಮಾತ್ರಾಕಾಲವಿಚಾರಫಲಮಾಹ- ಮಾತ್ರಾಕಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ಯುಕ್ತಿಃ ಯೋಜನಾ ಭೇಷಜಸ್ಯ ದೇಹದೋಷಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ| ಯುಕ್ತಿಂ ಸ್ತೌತಿ- ಸಿದ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಸಿದ್ಧಿರಿಹ ವಿಕಾರೋಪಶಮಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಃ||೧೬||

Adhikarana 7 (17) · Śloka 17

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯವಾಗೂರ್ವಿವಿಧೌಷಧಾಃ| ವಿವಿಧಾನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ತತ್ಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ನಿವೃತ್ತಯೇ||೧೭||

ಇದಾನೀಂ ವಮನಾದೀನಾಮಯೋಗಾನ್ಮನ್ದೀಭೂತಸ್ಯ ವಹ್ನೇಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ತಥಾ ವಮನಾದಿಷ್ವಪ್ರಯೋಗಜನಿತಸ್ಯ ಶೂಲಾದೇಃ ಪ್ರಶಮಾರ್ಥಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕಂ ಯವಾಗೂರಭಿಧತ್ತೇ- ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ “ಯಥಾಽಣುರಗ್ನಿಸ್ತೃಣಗೋಮಯಾದ್ಯೈಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋ ಭವತಿ ಕ್ರಮೇಣ| ಮಹಾನ್ ಸ್ಥಿರಃ ಸರ್ವಪಚಸ್ತಥೈವ ಶುದ್ಧಸ್ಯ ಪೇಯಾದಿಭಿರನ್ತರಗ್ನಿಃ” (ಸಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಯವಾಗೂನಿರ್ದೇಶೇ ಉಪಸಾಧಿತೇತಿ ವಚನಂ ಭೇಷಜಪಾನೀಯತಣ್ಡುಲಾದಿಪ್ರಕೃತಿದ್ರವ್ಯಾಣಾಮುಚಿತಪರಿಮಾಣಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್ | ಸಾಕ್ಷಾದ್ಭೇಷಜಾದೀನಾಂ ಪ್ರಮಾಣಮಿಹ ನೋಕ್ತಂ, ಮಾತ್ರಾಯಾ ಅಗ್ನ್ಯಾದಿಭೇದೇನಾನವಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್ | ಯದುಕ್ತಂ- “ಮಾತ್ರಾಯಾ ನಾಸ್ತ್ಯವಸ್ಥಾನಂ ದೋಷಮಗ್ನಿಂ ಬಲಂ ವಯಃ| ವ್ಯಾಧಿಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಚ ಕೋಷ್ಠಂ ಚ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಮಾತ್ರಾಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್” ಇತಿ| ಯದ್ಯಪ್ಯೇವಂ ತಥಾಽಪಿ ಪರಿಭಾಷಾದರ್ಶನಾದ್ವೃದ್ಧವೈದ್ಯವ್ಯವಹಾರದರ್ಶನಾಚ್ಚ ಯಥಾ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತದುಚ್ಯತೇ- ಯವಾಗೂಸಾಧನದ್ರವ್ಯಂ ತಾವದ್ದ್ವಿವಿಧಂ- ವೀರ್ಯಪ್ರಧಾನಮೌಷಧದ್ರವ್ಯಂ, ತಥಾ ರಸಪ್ರಧಾನಮಾಹಾರದ್ರವ್ಯಂ ಚ| ತತ್ರಾಪ್ಯೌಷಧದ್ರವ್ಯಂ ತ್ರಿವಿಧಂ, ವೀರ್ಯಭೇದಾತ್; ತೀಕ್ಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಯಥಾ ಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿ, ಮಧ್ಯವೀರ್ಯಂ ಬಿಲ್ವಾಗ್ನಿಮನ್ಥಾದಿ, ಮೃದುವೀರ್ಯಂ ಚಾಮಲಕಾದಿ; ತತ್ರ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಾಂ ಕರ್ಷಃ, ಮಧ್ಯಾನಾಮರ್ಧಪಲಂ, ಮೃದೂನಾಂ ಪಲಮಿತ್ಯುತ್ಸರ್ಗಃ| ಯದುಕ್ತಮಗ್ನಿವೇಶೇನ- “ಕರ್ಷಾರ್ಧಂ ವಾ ಕಣಾಶುಣ್ಠ್ಯೋಃ ಕಲ್ಕದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ವಾ ಪಲಮ್| ವಿನೀಯ ಪಾಚಯೇದ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ವಾರಿಪ್ರಸ್ಥೇನ ಚಾಪರಾಮ್” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಮಧ್ಯವೀರ್ಯಾಣಾಮರ್ಧಪಲಮಾತ್ರಾ ನೋಕ್ತಾ ಸಾ ಮಧ್ಯಪ್ರಮಾಣಗ್ರಹಣಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ತಥಾ “ಜೀವನ್ತ್ಯಜಾಜೀಶಟೀಪುಷ್ಕರಾಹ್ವೈಃ” (ಚಿ.ಅ.೧೨) ಇತ್ಯಾದಿಕಾಯಾಂ ಪೇಯಾಯಾಂ ನವಭಿರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಕೋಲಪ್ರಮಾಣೈರ್ಮಿಲಿತ್ವಾ ಪಲಮದೂರಾನ್ತರಂ ಭವತಿ, ತಚ್ಚ ಮೃದುವೀರ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವ; “ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಾಞ್ಜಲಿಂ ಕ್ಷುಣ್ಣಂ ಶ್ರಪಯಿತ್ವಾ ಜಲಾಢಕೇ| ಅರ್ಧಶೃತೇನ ತೇನಾಥ ಯವಾಗ್ವಾದ್ಯುಪಕಲ್ಪಯೇತ್” ಇತ್ಯತ್ರ ಚತುಷ್ಪಲದ್ರವ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ರಸಪ್ರಧಾನದ್ರವ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವ; ತೇನ “ಸಿದ್ಧಾ ವರಾಹನಿರ್ಯೂಹೇ ಯವಾಗೂರ್ಬೃಂಹಣೀ ಮತಾ” ಇತ್ಯಾದಾವಿಯಂ ಪರಿಭಾಷಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಷಡಙ್ಗಸಾಧನಪರಿಭಾಷಾಯಾಂ “ಯದಪ್ಸು ಶೃತಶೀತಾಸು ಷಡಙ್ಗಾದಿ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಕರ್ಷಮಾತ್ರಂ ತತೋ ದ್ರವ್ಯಂ ಸಾಧಯೇತ್ ಪ್ರಾಸ್ಥಿಕೇಽಮ್ಭಸಿ|| ಅರ್ಧಶೃತಂ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಂ ಪಾನೇ ಪೇಯಾದಿಸಂವಿಧೌ” ಇತ್ಯತ್ರ ಪೇಯಾಂ ಪ್ರತಿ ಕರ್ಷದ್ರವ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ಮಧ್ಯವೀರ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಷಡಙ್ಗಸ್ಯ ಮನ್ದಾನಲಪುರುಷಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ವಾರಿಮಾನಂ ತು ಷಡಙ್ಗಾರ್ಥಪರಿಭಾಷಾಯಾಂ ಕರ್ಷದ್ರವ್ಯೇ ವಾರಿಪ್ರಸ್ಥೋಽಭಿಹಿತಃ, ತದನುಸಾರೇಣಾನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಜಲೋತ್ಕರ್ಷೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಕಲ್ಕಸಾಧ್ಯಾ ತು ಯವಾಗೂರ್ಯತ್ರ ಭವತಿ, ತತ್ರ ಸೂದಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಪರಿಮಾಣಾಜ್ಜಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ- “ಅನ್ನಂ ಪಞ್ಚಗುಣೇ ಸಾಧ್ಯಂ ವಿಲೇಪೀ ಚ ಚತುರ್ಗುಣೇ| ಮಣ್ಡಶ್ಚತುರ್ದಶಗುಣೇ ಯವಾಗೂಃ ಷಡ್ಗುಣೇಽಮ್ಭಸಿ” ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ಪಞ್ಚಗುಣೇ ಇತ್ಯಾದಿ ತಣ್ಡುಲಭೇಷಜಸಮುದಾಯಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯವಾಗೂಪ್ರಕೃತಿಭೂತತಣ್ಡುಲಮಾನಂ ತು ಸುಶ್ರುತವಚನಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ- “ವಿಲೇಪೀಮುಚಿತಾದ್ಭಕ್ತಾಚ್ಚತುರ್ಭಾಗಕೃತಾಂ ಭಿಷಗ್” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೩೯) ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ “ಯವಾಗೂಃ ಸ್ವಲ್ಪತಣ್ಡುಲಾ” ಇತಿ||೧೭||

Adhikarana 8 (18-33) · Śloka 33

ಪಿಪ್ಪಲೀಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಚವ್ಯಚಿತ್ರಕನಾಗರೈಃ| ಯವಾಗೂರ್ದೀಪನೀಯಾ ಸ್ಯಾಚ್ಛೂಲಘ್ನೀ ಚೋಪಸಾಧಿತಾ||೧೮|| ದಧಿತ್ಥಬಿಲ್ವಚಾಙ್ಗೇರೀತಕ್ರದಾಡಿಮಸಾಧಿತಾ| ಪಾಚನೀ ಗ್ರಾಹಿಣೀ, ಪೇಯಾ ಸವಾತೇ ಪಾಞ್ಚಮೂಲಿಕೀ||೧೯|| ಶಾಲಪರ್ಣೀಬಲಾಬಿಲ್ವೈಃ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣ್ಯಾ ಚ ಸಾಧಿತಾ| ದಾಡಿಮಾಮ್ಲಾ ಹಿತಾ ಪೇಯಾ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಿಸಾರಿಣಾಮ್||೨೦|| ಪಯಸ್ಯರ್ಧೋದಕೇ ಚ್ಛಾಗೇ ಹ್ರೀವೇರೋತ್ಪಲನಾಗರೈಃ| ಪೇಯಾ ರಕ್ತಾತಿಸಾರಘ್ನೀ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣ್ಯಾ ಚ ಸಾಧಿತಾ||೨೧|| ದದ್ಯಾತ್ ಸಾತಿವಿಷಾಂ ಪೇಯಾಂ ಸಾಮೇ ಸಾಮ್ಲಾಂ ಸನಾಗರಾಮ್| ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಕಣ್ಟಕಾರೀಭ್ಯಾಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಸಫಾಣಿತಾಮ್||೨೨|| ವಿಡಙ್ಗಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಶಿಗ್ರುಭಿರ್ಮರಿಚೇನ ಚ| ತಕ್ರಸಿದ್ಧಾ ಯವಾಗೂಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕ್ರಿಮಿಘ್ನೀ ಸಸುವರ್ಚಿಕಾ||೨೩|| ಮೃದ್ವೀಕಾಸಾರಿವಾಲಾಜಪಿಪ್ಪಲೀಮಧುನಾಗರೈಃ| ಪಿಪಾಸಾಘ್ನೀ, ವಿಷಘ್ನೀ ಚ ಸೋಮರಾಜೀವಿಪಾಚಿತಾ||೨೪|| ಸಿದ್ಧಾ ವರಾಹನಿರ್ಯೂಹೇ ಯವಾಗೂರ್ಬೃಂಹಣೀ ಮತಾ| ಗವೇಧುಕಾನಾಂ ಭೃಷ್ಟಾನಾಂ ಕರ್ಶನೀಯಾ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಾ||೨೫|| ಸರ್ಪಿಷ್ಮತೀ ಬಹುತಿಲಾ ಸ್ನೇಹನೀ ಲವಣಾನ್ವಿತಾ| ಕುಶಾಮಲಕನಿರ್ಯೂಹೇ ಶ್ಯಾಮಾಕಾನಾಂ ವಿರೂಕ್ಷಣೀ||೨೬|| ದಶಮೂಲೀಶೃತಾ ಕಾಸಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಕಫಾಪಹಾ| ಯಮಕೇ ಮದಿರಾಸಿದ್ಧಾ ಪಕ್ವಾಶಯರುಜಾಪಹಾ||೨೭|| ಶಾಕೈರ್ಮಾಂಸೈಸ್ತಿಲೈರ್ಮಾಷೈಃ ಸಿದ್ಧಾ ವರ್ಚೋ ನಿರಸ್ಯತಿ| ಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಾಸ್ಥಿದಧಿತ್ಥಾಮ್ಲಬಿಲ್ವೈಃ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕೀ ಮತಾ||೨೮|| ಕ್ಷಾರಚಿತ್ರಕಹಿಙ್ಗ್ವಮ್ಲವೇತಸೈರ್ಭೇದಿನೀ ಮತಾ| ಅಭಯಾಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲವಿಶ್ವೈರ್ವಾತಾನುಲೋಮನೀ ||೨೯|| ತಕ್ರಸಿದ್ಧಾ ಯವಾಗೂಃ ಸ್ಯಾದ್ಧೃತವ್ಯಾಪತ್ತಿನಾಶಿನೀ| ತೈಲವ್ಯಾಪದಿ ಶಸ್ತಾ ಸ್ಯಾತ್ತಕ್ರಪಿಣ್ಯಾಕಸಾಧಿತಾ||೩೦|| ಗವ್ಯಮಾಂಸರಸೈಃ ಸಾಮ್ಲಾ ವಿಷಮಜ್ವರನಾಶಿನೀ| ಕಣ್ಠ್ಯಾ ಯವಾನಾಂ ಯಮಕೇ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಮಲಕೈಃ ಶೃತಾ||೩೧|| ತಾಮ್ರಚೂಡರಸೇ ಸಿದ್ಧಾ ರೇತೋಮಾರ್ಗರುಜಾಪಹಾ| ಸಮಾಷವಿದಲಾ ವೃಷ್ಯಾ ಘೃತಕ್ಷೀರೋಪಸಾಧಿತಾ||೩೨|| ಉಪೋದಿಕಾದಧಿಭ್ಯಾಂ ತು ಸಿದ್ಧಾ ಮದವಿನಾಶಿನೀ| ಕ್ಷುಧಂ ಹನ್ಯಾದಪಾಮಾರ್ಗಕ್ಷೀರಗೋಧಾರಸೈಃ ಶೃತಾ||೩೩||

ಪಞ್ಚಕೋಲಸಾಧಿತಾ ಯವಾಗೂರಾದಾವುಚ್ಯತೇ, ಪಞ್ಚಕರ್ಮಕ್ಷೀಣಾಗ್ನಿವೃದ್ಧಿಹೇತುತ್ವೇನ| ದಧಿತ್ಥಃ ಕಪಿತ್ಥಃ| ತಕ್ರಮಿಹ ಜಲಾರ್ಥಕಾರಕಮ್| ಗ್ರಾಹಿಣೀತಿ ಛೇದಃ| ಸವಾತೇ ಇತಿ ಸವಾತೇಽತೀಸಾರೇ| ಪಞ್ಚಮೂಲಮತ್ರ ಸ್ಥಿರಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲಂ; ಯದುಕ್ತಂ ಜತೂಕರ್ಣೇ- “ಧ್ರುವಾದ್ಯೈರ್ವಾಯ್ವತೀಸಾರೇ” ಇತಿ; ಧ್ರುವಾದಿಃ ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಃ| ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀ ವರ್ತುಲಪತ್ರಾ ಸಿಂಹಪುಚ್ಛೀ| ದಾಡಿಮಾಮ್ಲೇತಿ ವಚನೇನ ಯಾವತಾ ದಾಡಿಮೇನಾಮ್ಲತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ತಾವನ್ಮಾನಂ ದಾಡಿಮಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಪಯಸ್ಯರ್ಧೋದಕೇ ಇತ್ಯಾದೌ ನಾಗರಂ ಮುಸ್ತಂ; ಯದುಕ್ತಂ ಜತೂಕರ್ಣೇ- “ರಕ್ತಾತೀಸಾರೇಽಜಾಕ್ಷೀರಜಲೇ ಘನಜಲೋತ್ಪಲೈಃ” ಇತಿ| ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣ್ಯಾ ಚೇತಿ ರಕ್ತಾತೀಸಾರಘ್ನಯವಾಗ್ವಾಮೇವ| ಸಾಮ್ಲಾಮಿತಿ ದಾಡಿಮಾಮ್ಲಾಮಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರೇತ್ಯಾದೌ ಜತೂಕರ್ಣಃ- “ಪೃಶ್ನಿಗೋಕಣ್ಟಕಗುಡೈರ್ಮೂತ್ರಾರ್ತಿಬಸ್ತಿಶೂಲನುತ್” ಇತಿ| ಸುವರ್ಚಿಕಾ ಸರ್ಜಿಕಾಕ್ಷಾರಃ| ಪಿಪಾಸಾಘ್ನೀತಿ ಛೇದಃ| ಸೋಮರಾಜೀ ಅವಲ್ಗುಜಃ | ಗವೇಧುಕೋ ಘುಲುಞ್ಚಃ; ಗವೇಧುಕಾಶ್ಚ ತಣ್ಡುಲಸ್ಥಾನೇ| ಶ್ಯಾಮಾಕಃ ತೃಣವಿಶೇಷಃ; ತಸ್ಯ ಚ ಬೀಜತಣ್ಡುಲಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ಯಮಕೇ ಘೃತತೈಲೇ| ಮದಿರಾ ದ್ರವಸ್ಥಾನೇ| ಶಾಕಾದಿಭಿಃ ಸಮಾನೈರ್ಯವಾಗೂರ್ಮನ್ತವ್ಯಾ| ದಧಿತ್ಥಾಮ್ಲಶಬ್ದೇನ ಕಪಿತ್ಥಸ್ಯಾಮ್ಲಾವಸ್ಥಾಯಾಮೇವ ಗ್ರಹಣಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಕ್ಷಾರೋ ಯವಕ್ಷಾರಃ| ತಕ್ರಸಿದ್ಧೇತಿ ತಕ್ರಕೃತೋದಕಕಾರ್ಯಾ| ಪಿಣ್ಯಾಕಃ ತಿಲಕಲ್ಕಃ| ಯಮಕ ಇತ್ಯನೇನ ಯಮಕೇನ ಪರಿಭರ್ಜನಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಸಮಾಷವಿದಲೇತ್ಯಾದೌ ತಣ್ಡುಲೇನ ಮಾಷವಿದಲಸ್ಯ ತುಲ್ಯಮಾನತಾ, ಕ್ಷೀರಂ ಚ ಜಲಸ್ಥಾನೇ, ಘೃತಂ ಚ ಪರಿಭರ್ಜನೇ; ಕಿಂವಾ ಮಾಷಪ್ರಕೃತಿಕೈವೇಯಮ್| ಮದಶಬ್ದೇನ ವಿಷಜ-ರೌಧಿರ-ಮದ್ಯಮದಾನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್, ಅವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಾತ್| ಕ್ಷುಧಂ ಹನ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಾವಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲಾಸ್ತಣ್ಡುಲಸ್ಥಾನೇ; ಕ್ಷೀರಗೋಧಾಮಾಂಸರಸೌ ತು ಜಲಸ್ಥಾನೇ||೧೮-೩೩||

Adhikarana 9 (34) · Śloka 34

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ಅಷ್ಟಾವಿಂಶತಿರಿತ್ಯೇತಾ ಯವಾಗ್ವಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣಿ ಚಾಶ್ರಿತ್ಯ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಭೈಷಜ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ||೩೪||

ಪ್ರತಿಲೋಮತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾಽಧ್ಯಾಯಸಙ್ಗ್ರಹಂ ಕರೋತಿ- ಅಷ್ಟಾವಿಂಶತಿರಿತ್ಯಾದಿ||೩೪||

Adhikarana 10 (35) · Śloka 35

ಪೂರ್ವಂ ಮೂಲಫಲಜ್ಞಾನಹೇತೋರುಕ್ತಂ ಯದೌಷಧಮ್| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಶ್ರಯಜ್ಞಾನಹೇತೋಸ್ತತ್ ಕೀರ್ತಿತಂ ಪುನಃ||೩೫||

ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೇ ಮೂಲಿನೀಫಲಿನೀಗಣಪಠಿತಾನಾಮಪಾಮಾರ್ಗಜೀಮೂತಾದೀನಾಂ ಪುನರ್ವಚನೇ ಉಪಪತ್ತಿಮಾಹ- ಪೂರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೂಲಫಲಜ್ಞಾನಹೇತೋರಿತಿ ಅಸ್ಯ ಮೂಲೇನ ವ್ಯವಹಾರಃ, ಅಸ್ಯ ಫಲೇನ ವ್ಯವಹಾರಃ, ಇತಿ ಜ್ಞಾತುಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಣಾಮಾಶ್ರಯಃ, ಆಶ್ರಯಶಬ್ದಶ್ಚ ಭಾವಪ್ರಧಾನಃ; ತೇನ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಶ್ರಯತ್ವೇ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಿತಿ ಫಲತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಮೂಲಿನ್ಯಶ್ಚ ಫಲಿನ್ಯಶ್ಚ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೇಽಪಿ “ಶಣಪುಷ್ಪೀ ಚ ಬಿಮ್ಬೀ ಚ” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಶ್ರಯತ್ವೇನಾಪ್ಯುಕ್ತಾಃ, ತಥಾಽಪೀಹ ಮುಖ್ಯಪ್ರಪಞ್ಚೇನಾಭಿಧೀಯಮಾನಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಶ್ರಯದ್ರವ್ಯಗಣೇಽನಭಿಧಾನಾತ್ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಶ್ರಯತ್ವೇನಾಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ವಾಽಪಾಮಾರ್ಗಾದೀನಾಂ ಶಙ್ಕೇತ, ಅತ ಉಕ್ತಂ- ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಶ್ರಯಜ್ಞಾನಹೇತೋಸ್ತತ್ ಕೀರ್ತಿತಂ ಪುನರಿತಿ||೩೫||

Adhikarana 11 (36) · Śloka 36

ಸ್ಮೃತಿಮಾನ್ ಹೇತುಯುಕ್ತಿಜ್ಞೋ ಜಿತಾತ್ಮಾ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಮಾನ್| ಭಿಷಗೌಷಧಸಂಯೋಗೈಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕರ್ತುಮರ್ಹತಿ||೩೬||

ಏತದಧ್ಯಾಯಪ್ರತಿಪಾದಿತಾಯಾಃ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಪ್ರವೃತ್ತೇರ್ದುರ್ಜ್ಞೇಯತ್ವೇನ ಯಥಾಭೂತೇನ ವೈದ್ಯೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕರ್ತವ್ಯಾಂ ತಾದೃಶಂ ವೈದ್ಯಮಾಹ- ಸ್ಮೃತಿಮಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಪತ್ತಿರುತ್ಪನ್ನಾಯಾಮಾಪದಿ ಝಟಿತಿ ಯಥಾಕರ್ತವ್ಯತಾಜ್ಞಾನಂ, ತದ್ವಾನ್ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಮಾನ್||೩೬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇಽಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲೀಯೋ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಥಮೇ ಭೇಷಜಚತುಷ್ಕೇಽಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲೀಯೋ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||