2. apāmārgataṇḍulīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-6) · Śloka 6

അഥാതോऽപാമാര്ഗതണ്ഡുലീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨|| അപാമാര്ഗസ്യ ബീജാനി പിപ്പലീര്മരിചാനി ച| വിഡങ്ഗാന്യഥ ശിഗ്രൂണി സര്ഷപാംസ്തുമ്ബുരൂണി ച||൩|| അജാജീം ചാജഗന്ധാം ച പീലൂന്യേലാം ഹരേണുകാമ്| പൃഥ്വീകാം സുരസാം ശ്വേതാം കുഠേരകഫണിജ്ഝകൌ||൪|| ശിരീഷബീജം ലശുനം ഹരിദ്രേ ലവണദ്വയമ്| ജ്യോതിഷ്മതീം നാഗരം ച ദദ്യാച്ഛീര്ഷവിരേചനേ||൫|| ഗൌരവേ ശിരസഃ ശൂലേ പീനസേऽര്ധാവഭേദകേ| ക്രിമിവ്യാധാവപസ്മാരേ ഘ്രാണനാശേ പ്രമോഹകേ||൬||

ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയേ മൂലിന്യശ്ച ഫലിന്യശ്ച പഞ്ചകര്മാങ്ഗഭൂതാ ഉക്താഃ, അപരാണ്യപി ച പിപ്പലീമരിചപ്രഭൃതീനി പഞ്ചകര്മസാധനാനി സന്തി, തഥാ പഞ്ചകര്മപ്രഭൃതിവിഷയോऽപി തത്ര നോക്തഃ, തേനാനന്തരം ശേഷപഞ്ചകര്മോപയോഗിദ്രവ്യപഞ്ചകര്മപ്രവൃത്തിവിഷയാഭിധായകോऽപാമാര്ഗതണ്ഡുലീയോऽഭിധീയതേ| പൂര്വോക്താന്യപി ചാപാമാര്ഗാദീനി യത് പുനരിഹാഭിധീയന്തേ തദാചാര്യ ഏവാധ്യായാന്തേ ‘പൂര്വം മൂലഫല’ ഇത്യാദിനാ ശ്ലോകദ്വയേന സമാധാസ്യതി| അപാമാര്ഗബീജീയ ഇതി സഞ്ജ്ഞായാം പ്രാപ്തായാമപാമാര്ഗതണ്ഡുലീയ ഇതി സഞ്ജ്ഞാകരണമപാമാര്ഗാദിബീജാനാം നിസ്തുഷാണാമേവ ഗ്രഹണാര്ഥമ്| അധ്യായസഞ്ജ്ഞാം തണ്ഡുലേന കൃത്വാऽപാമാര്ഗസ്യ ബീജാനീതി യദ്ബീജശബ്ദം കരോതി തദങ്കുരജനനസമര്ഥബീജഭവാനാമേവ തണ്ഡുലാനാം ഗ്രഹണാര്ഥമ്| യദ്യപി ചേഹോത്സര്ഗതഃ പഞ്ചകര്മപ്രവൃത്തിര്വമനപൂര്വികൈവ ഭവതി, യദുക്തം- “സാധാരണേഷ്വൃതുഷു വമനാദീനാം പ്രവൃത്തിര്ഭവതി” (വി.അ.൮) ഇത്യാദി, തഥാ സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “അവാന്തസ്യ ഹി സമ്യഗ്വിരിക്തസ്യാപ്യധഃസ്രസ്തഃ ശ്ലേഷ്മാ ഗ്രഹണീമാച്ഛാദയതി” (സു.ചി.അ.൩൩) ഇത്യാദി; തഥാऽപി ക്വചിത് പ്രബലദോഷാപേക്ഷയാऽന്യഥാऽപി ക്രമോ ഭവതി, യഥാ ശരദ്യുദ്രിക്തേ പിത്തേ വിരേചനാദി, തഥാ പ്രാവൃഷി പ്രബലവാതേ ബസ്ത്യാദിരിത്യനിയമാര്ഥമിഹ ശിരോവിരേചനമാദാവഭിഹിതം; യദി വാ, പ്രധാനാങ്ഗശിരഃശോധനത്വാച്ഛിരോവിരേചനമാദൌ കൃതമ്| യദുക്തം- “യദുത്തമാങ്ഗമങ്ഗാനാം ശിരസ്തദഭിധീയതേ” (സൂ.അ.൧൭) ഇതി| ശാലാക്യേऽപ്യുക്തം- “അനാമയേ യഥാ മൂലേ വൃക്ഷഃ സമ്യക് പ്രവര്ധതേ | അനാമയേ ശിരസ്യേവം ദേഹഃ സമ്യക് പ്രവര്ധതേ” ഇതി| അപാമാര്ഗാഭിധാനമാദൌ ശിരോവിരേചനപ്രാധാന്യാത്| യദുക്തം- “പ്രത്യക്പുഷ്പാ ശിരോവിരേചനാനാമ്” ഇതി (സൂ.അ.൨൫)| അജഗന്ധാ അജമോദാ, “ഫോഫാന്ധീ” ഇതി കേചിത്| പീലു ഔത്തരാപഥികം ഫലമ്| ലവണദ്വയം ലവണവര്ഗാദിപഠിതം സൌവര്ചലം സൈന്ധവം ച| അയം വര്ഗോ വ്യസ്തഃ സമസ്തശ്ച ശിരോവിരേചനേ പ്രയോജ്യോ ഗണത്വാത്| യദുക്തം- “പരിസങ്ഖ്യാതമപി ഹി യദ്ദ്രവ്യമയൌഗികം മന്യേത തദപഹരേത്” (വി.അ.൮) ഇതി| അന്യത്രാപ്യുക്തം- “സമസ്തം വര്ഗമര്ധം വാ യഥാലാഭമഥാപി വാ” (സു.സൂ.അ.൩൭) ഇതി| ശിരസ ഇതി ഗൌരവ ഇത്യനേന ശൂല ഇത്യനേന ച സമ്ബധ്യതേ| ക്രിമിവ്യാധിരിഹ ശിരോഗത ഏവ ബോദ്ധവ്യഃ, തത്രൈവ ശിരോവിരേചനസ്യ സമര്ഥത്വാത്| പ്രമോഹകോ മൂര്ച്ഛാ, ഇന്ദ്രിയാപടുത്വം വാ||൧-൬||

Adhikarana 2 (7-8) · Śloka 8

മദനം മധുകം നിമ്ബം ജീമൂതം കൃതവേധനമ്| പിപ്പലീകുടജേക്ഷ്വാകൂണ്യേലാം ധാമാര്ഗവാണി ച||൭|| ഉപസ്ഥിതേ ശ്ലേഷ്മപിത്തേ വ്യാധാവാമാശയാശ്രയേ| വമനാര്ഥം പ്രയുഞ്ജീത ഭിഷഗ്ദേഹമദൂഷയന്||൮||

വമനദ്രവ്യേ ആദൌ മദനമുക്തം പ്രാധാന്യാത്; ഉക്തം ഹി- “വമനദ്രവ്യേഷു മദനഫലാനി ശ്രേഷ്ഠതമാന്യാചക്ഷതേऽനപായിത്വാത്” ഇതി (ക.അ.൧)| ഉപസ്ഥിത ഇതി ആമാശയോര്ധ്വഭാഗേ ശ്ലേഷ്മണഃ സ്ഥാനം ഗത്വോത്ക്ലേശം ഗത ഇതി വ്യാഖ്യേയമ്| ശ്ലേഷ്മപിത്ത ഇതി ശ്ലേഷ്മപിത്തേ ശ്ലേഷ്മണി പിത്തേ ച| പിത്തം ച യദ്യപി സാക്ഷാന്ന വമനവിഷയം തഥാऽപി ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനഗതത്വേന ശ്ലേഷ്മസമ്ബന്ധാദ്വമനവിഷയമ്| യദുക്തം- “ദോഷസ്ഥാനഗതം ദോഷം സ്ഥാനിവത് സമുപാചരേത്” ഇതി| ദേഹമദൂഷയന്നിതി യദ്യപി വമനേ പ്രോക്തം തഥാऽപി വിരേചനാദിഷ്വപി ബോദ്ധവ്യം, തത്രാപ്യതിയോഗായോഗമിഥ്യായോഗൈര്ദേഹദുഷ്ടിശങ്കായാഃ സമാനത്വാത്| ഉച്യതേ ച ന്യായവിദ്ഭിര്യത്- “സമാനേഷ്വര്ഥേഷ്വേകത്രാഭിഹിതോ വിധിരന്യത്രാപ്യനുഷഞ്ജനീയഃ” ഇതി||൭-൮||

Adhikarana 3 (9-10) · Śloka 10

ത്രിവൃതാം ത്രിഫലാം ദന്തീം നീലിനീം സപ്തലാം വചാമ്| കമ്പില്ലകം ഗവാക്ഷീം ച ക്ഷീരിണീമുദകീര്യകാമ്||൯|| പീലൂന്യാരഗ്വധം ദ്രാക്ഷാം ദ്രവന്തീം നിചുലാനി ച| പക്വാശയഗതേ ദോഷേ വിരേകാര്ഥം പ്രയോജയേത്||൧൦||

വമനമനു വിരേചനാഭിധാനം ശിരഃപൂര്വകദേഹശോധനാഭിധാനാനുക്രമേണാമാശയോര്ധ്വഭാഗശോധനാനന്തരമാമാശയാധോഭാഗസ്ഥിതപിത്തഹരത്വേന| ഏവം വിരേചനാനന്തരം ബസ്ത്യഭിധാനേऽപി വാച്യമ്| ത്രിവൃദാദാവുച്യതേ, വിരേചനദ്രവ്യേഷു ശ്രേഷ്ഠത്വാത്| ഉക്തം ഹി- “ത്രിവൃത് സുഖവിരേചനാനാമ്” (സൂ.അ.൨൫) ഇതി| നീലികാ നീലബുഹ്നാ | ക്ഷീരിണീ ദുഗ്ധികാ| ദ്രവന്തീ ദന്തീഭേദഃ| നിചുലം ഹിജ്ജലമിതി പ്രസിദ്ധമ്| പക്വശ്ചാസാവാശയഗതശ്ചേതി പക്വാശയഗതഃ| തേന പിത്താശയേ ഏവാമാശയാധോഭാഗലക്ഷണേ ദോഷോ വിരേചനവിഷയോ ഭവതി, ന പക്വാശയഗതഃ| ദോഷശബ്ദേന ചേഹ വിരേചനനിര്ഹരണയോഗ്യത്വാത് പിത്തം കഫപിത്തം വാ ഗൃഹ്യതേ| യദുക്തം- “പിത്തം വാ കഫപിത്തം വാ പിത്താശയഗതം ഹരേത്| സ്രംസനം, ത്രീന് മലാന് ബസ്തിര്ഹരേത് പക്വാശയസ്ഥിതാന്” (ചി.അ.൩) ഇതി| യദി വാ പക്വാശയസമീപഗതത്വേനാധഃപ്രവൃത്ത്യുന്മുഖോ ദോഷഃ പക്വാശയഗത ഇത്യുച്യതേ; യഥാ- ഗങ്ഗായാം ഘോഷ ഇതി||൯-൧൦||

Adhikarana 4 (11-14) · Śloka 14

പാടലാം ചാഗ്നിമന്ഥം ച ബില്വം ശ്യോനാകമേവ ച| കാശ്മര്യം ശാലപര്ണീം ച പൃശ്നിപര്ണീം നിദിഗ്ധികാമ്||൧൧|| ബലാം ശ്വദംഷ്ട്രാം ബൃഹതീമേരണ്ഡം സപുനര്നവമ്| യവാന് കുലത്ഥാന് കോലാനി ഗുഡൂചീം മദനാനി ച||൧൨|| പലാശം കത്തൃണം ചൈവ സ്നേഹാംശ്ച ലവണാനി ച| ഉദാവര്തേ വിബന്ധേഷു യുഞ്ജ്യാദാസ്ഥാപനേഷു ച||൧൩|| അത ഏവൌഷധഗണാത് സങ്കല്പ്യമനുവാസനമ്| മാരുതഘ്നമിതി പ്രോക്തഃ സങ്ഗ്രഹഃ പാഞ്ചകര്മികഃ||൧൪||

പാടലാമിത്യാദിനാऽനുവാസനാത് പ്രാങ്നിരൂഹാഭിധാനം, നിരൂഹസ്യ ദോഷഹരണപ്രധാനത്വാത്| കത്തൃണം ഗന്ധതൃണമ്| സ്നേഹാഃ സര്പിസ്തൈലവസാമജ്ജാനഃ| ലവണാനി സൈന്ധവാദീനി രോഗഭിഷഗ്ജിതീയേ (വി.അ.൮) ബസ്ത്യര്ഥം മുഖ്യാന്യുക്താനി ഗണേന| അത ഏവേതി നിരൂഹോക്തപാടലാദിഗണാത്| സങ്കല്പ്യമനുവാസനമിത്യനേന സ്നേഹസാധനം ബ്രൂതേ; അനുവാസനം ഹി സ്നേഹ ഏവ ഭവതി| അനുവാസനാര്ഥം സ്നേഹസാധനദ്രവ്യം പൃഥങ്നോക്തം, നിരൂഹാര്ഥോക്തഭേഷജഗണേനൈവ തത്സിദ്ധേഃ| മാരുതഘ്നമിത്യനേനാനുവാസനപ്രവൃത്തിവിഷയം ദര്ശയതി; മാരുതേ ഹന്തവ്യേऽനുവാസനം പ്രകല്പ്യമിത്യര്ഥഃ| യദി വാ പാടലാദേര്മാരുതഹരാദ്ഗണാന്മാരുതഘ്നമനുവാസനം പ്രകല്പ്യമ്; അന്യത്ര തു പിത്തഹരാദ്ഗണാത് പിത്തഘ്നം, തഥാ ശ്ലേഷ്മഹരാദ്ഗണാച്ഛ്ലേഷ്മഘ്നമിതി സൂചയതി| സങ്ഗ്രഹ ഇത്യനേന രോഗഭിഷഗ്ജിതീയേ (വി.അ.൮) കല്പേ സിദ്ധൌ ച വക്ഷ്യമാണപഞ്ചകര്മപ്രപഞ്ചം സൂചയതി||൧൧-൧൪||

Adhikarana 5 (15) · Śloka 15

താന്യുപസ്ഥിതദോഷാണാം സ്നേഹസ്വേദോപപാദനൈഃ| പഞ്ചകര്മാണി കുര്വീത മാത്രാകാലൌ വിചാരയന്||൧൫||

പഞ്ചകര്മ യഥാ കര്തവ്യം തഥാ താനീത്യാദിനാ ദര്ശയതി| താനീതി പൂര്വോക്താനി| സ്നേഹസ്വേദോപപാദനൈരിതി ബഹുവചനം നാനാവിധസ്നേഹസ്വേദോപദര്ശനാര്ഥമ്| ഉപസ്ഥിതദോഷാണാമിതി ശാഖാം ത്യക്ത്വാ കോഷ്ഠഗമനേന തഥാ ലീനത്വപരിത്യാഗേന പ്രധാനാവസ്ഥാപ്രാപ്തദോഷാണാമ് | തത്ര പഞ്ചകര്മപ്രവൃത്താവുപസ്ഥിതദോഷത്വമേവ ഹേതുഃ, തദ്യദി സ്നേഹസ്വേദോപപാദനമന്തരാऽപി സ്യാത്, യഥാ ജ്വരേ “കഫപ്രധാനാനുത്ക്ലിഷ്ടാന് ദോഷാനാമാശയസ്ഥിതാന്| ബുദ്ധ്വാ ജ്വരകരാന് കാലേ വമ്യാനാം വമനൈര്ഹരേത്” (ചി.അ.൩) ഇതി; തത്ര സ്നേഹസ്വേദാവന്തരേണാപി വമനപ്രവൃത്തിര്ഭവത്യേവ| സ്നേഹസ്വേദോപപാദനം തു പ്രായികത്വേന തഥാऽന്യഥോപസ്ഥിതദോഷേऽപി സ്തോകമാത്രയാ പഞ്ചകര്മപ്രവൃത്തിക്ഷോഭജന്യവാതജയാര്ഥം ക്രിയമാണത്വേനോക്തമ്| മാത്രാകാലയോര്വിചാര്യത്വേന ഗ്രഹണം പ്രാധാന്യാത്, തേന ദോഷഭേഷജാദയോऽപി വിചാര്യത്വേനേഹ ബോദ്ധവ്യാഃ; യദി വാ പൂര്വവത് കാലഗ്രഹണാദേവ ശേഷാണാം ദോഷാദീനാമവരോധോ വ്യാഖ്യേയഃ| താനീത്യുക്തേऽപി പുനഃ പഞ്ചഗ്രഹണം പഞ്ചാനാമപ്യുപസ്ഥിതദോഷത്വേ സതി പ്രവൃത്ത്യുപദേശാര്ഥമ്| ഇഹ വമനാദിഷു കര്മലക്ഷണം ബഹ്വിതികര്തവ്യതായോഗിദോഷനിര്ഹരണശക്തിജ്യായസ്ത്വമ്| തേന തന്ത്രാന്തരേ സ്നേഹസ്വേദൌ പ്രക്ഷിപ്യ സപ്തകര്മാണീതി യദുച്യതേ തന്ന ഭവതി, നഹി സ്നേഹസ്വേദൌ ദോഷബഹിര്നിഃസരണം കുരുതഃ, ദോഷസംശമനം തു തൌ കുരുതഃ; പഞ്ചകര്മാങ്ഗത്വേന വ്യാപ്രിയമാണൌ തു സ്നേഹസ്വേദൌ ദോഷോപസ്ഥാന ഏവ പരം വ്യാപ്രിയേതേ, ന ദോഷനിര്ഹരണേ വമനാദിസമ്പാദ്യേ| അനുവാസനം തു യദ്യപി വമനാദിവന്ന ബഹുദോഷനിര്ഹരണകാരണം ഭവതി, തഥാऽപി പുരീഷസ്യ പക്വാശയഗതവാതസ്യ ച ബഹിര്നിര്ഹാരകത്വാത് കര്മലക്ഷണപ്രാപ്തമേവ| നിഷ്ഠീവനനേത്രാഞ്ജനാദൌ തു ന സ്നേഹസ്വേദാദിവദ്ബഹ്വിതികര്തവ്യതായോഗോ നച ബഹുദോഷനിര്ഹാരകത്വം, തേന ന തത് കര്മശബ്ദവാച്യമ്| ഉത്തരബസ്തിസ്തു സ്നേഹരൂപോ നിരൂഹഃ സ്നേഹബസ്താവേവാന്തര്ഭവതി| യദി വേഹ വമനാദിഷു പഞ്ചകര്മസു പങ്കജശബ്ദവദ്യോഗരൂഢേയം സഞ്ജ്ഞാ; തേന സ്നേഹസ്വേദനിഷ്ഠീവനാദിഷു ന പ്രവര്തതേ||൧൫||

Adhikarana 6 (16) · Śloka 16

മാത്രാകാലാശ്രയാ യുക്തിഃ, സിദ്ധിര്യുക്തൌ പ്രതിഷ്ഠിതാ| തിഷ്ഠത്യുപരി യുക്തിജ്ഞോ ദ്രവ്യജ്ഞാനവതാം സദാ||൧൬||

മാത്രാകാലവിചാരഫലമാഹ- മാത്രാകാലേത്യാദി| യുക്തിഃ യോജനാ ഭേഷജസ്യ ദേഹദോഷാദ്യപേക്ഷയാ| യുക്തിം സ്തൌതി- സിദ്ധിരിത്യാദിനാ| സിദ്ധിരിഹ വികാരോപശമസ്യ സാധ്യസ്യ നിഷ്പത്തിഃ||൧൬||

Adhikarana 7 (17) · Śloka 17

അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി യവാഗൂര്വിവിധൌഷധാഃ| വിവിധാനാം വികാരാണാം തത്സാധ്യാനാം നിവൃത്തയേ||൧൭||

ഇദാനീം വമനാദീനാമയോഗാന്മന്ദീഭൂതസ്യ വഹ്നേഃ സന്ധുക്ഷണാര്ഥം തഥാ വമനാദിഷ്വപ്രയോഗജനിതസ്യ ശൂലാദേഃ പ്രശമാര്ഥം പ്രതിജ്ഞാപൂര്വകം യവാഗൂരഭിധത്തേ- അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| ഉക്തം ഹി “യഥാऽണുരഗ്നിസ്തൃണഗോമയാദ്യൈഃ സന്ധുക്ഷ്യമാണോ ഭവതി ക്രമേണ| മഹാന് സ്ഥിരഃ സര്വപചസ്തഥൈവ ശുദ്ധസ്യ പേയാദിഭിരന്തരഗ്നിഃ” (സി.അ.൧) ഇതി| പിപ്പല്യാദിയവാഗൂനിര്ദേശേ ഉപസാധിതേതി വചനം ഭേഷജപാനീയതണ്ഡുലാദിപ്രകൃതിദ്രവ്യാണാമുചിതപരിമാണഗ്രഹണാര്ഥമ് | സാക്ഷാദ്ഭേഷജാദീനാം പ്രമാണമിഹ നോക്തം, മാത്രായാ അഗ്ന്യാദിഭേദേനാനവസ്ഥിതത്വാത് | യദുക്തം- “മാത്രായാ നാസ്ത്യവസ്ഥാനം ദോഷമഗ്നിം ബലം വയഃ| വ്യാധിം ദ്രവ്യം ച കോഷ്ഠം ച വീക്ഷ്യ മാത്രാം പ്രയോജയേത്” ഇതി| യദ്യപ്യേവം തഥാऽപി പരിഭാഷാദര്ശനാദ്വൃദ്ധവൈദ്യവ്യവഹാരദര്ശനാച്ച യഥാ കര്തവ്യം തദുച്യതേ- യവാഗൂസാധനദ്രവ്യം താവദ്ദ്വിവിധം- വീര്യപ്രധാനമൌഷധദ്രവ്യം, തഥാ രസപ്രധാനമാഹാരദ്രവ്യം ച| തത്രാപ്യൌഷധദ്രവ്യം ത്രിവിധം, വീര്യഭേദാത്; തീക്ഷ്ണവീര്യം യഥാ ശുണ്ഠ്യാദി, മധ്യവീര്യം ബില്വാഗ്നിമന്ഥാദി, മൃദുവീര്യം ചാമലകാദി; തത്ര തീക്ഷ്ണാനാം കര്ഷഃ, മധ്യാനാമര്ധപലം, മൃദൂനാം പലമിത്യുത്സര്ഗഃ| യദുക്തമഗ്നിവേശേന- “കര്ഷാര്ധം വാ കണാശുണ്ഠ്യോഃ കല്കദ്രവ്യസ്യ വാ പലമ്| വിനീയ പാചയേദ്യുക്ത്യാ വാരിപ്രസ്ഥേന ചാപരാമ്” ഇതി| അത്ര മധ്യവീര്യാണാമര്ധപലമാത്രാ നോക്താ സാ മധ്യപ്രമാണഗ്രഹണാദ്ബോദ്ധവ്യാ| തഥാ “ജീവന്ത്യജാജീശടീപുഷ്കരാഹ്വൈഃ” (ചി.അ.൧൨) ഇത്യാദികായാം പേയായാം നവഭിര്ദ്രവ്യൈഃ കോലപ്രമാണൈര്മിലിത്വാ പലമദൂരാന്തരം ഭവതി, തച്ച മൃദുവീര്യാഭിപ്രായേണൈവ; “ക്വാഥ്യദ്രവ്യാഞ്ജലിം ക്ഷുണ്ണം ശ്രപയിത്വാ ജലാഢകേ| അര്ധശൃതേന തേനാഥ യവാഗ്വാദ്യുപകല്പയേത്” ഇത്യത്ര ചതുഷ്പലദ്രവ്യാഭിധാനം രസപ്രധാനദ്രവ്യാഭിപ്രായേണൈവ; തേന “സിദ്ധാ വരാഹനിര്യൂഹേ യവാഗൂര്ബൃംഹണീ മതാ” ഇത്യാദാവിയം പരിഭാഷാ ബോദ്ധവ്യാ| ഷഡങ്ഗസാധനപരിഭാഷായാം “യദപ്സു ശൃതശീതാസു ഷഡങ്ഗാദി പ്രയുജ്യതേ| കര്ഷമാത്രം തതോ ദ്രവ്യം സാധയേത് പ്രാസ്ഥികേऽമ്ഭസി|| അര്ധശൃതം പ്രയോക്തവ്യം പാനേ പേയാദിസംവിധൌ” ഇത്യത്ര പേയാം പ്രതി കര്ഷദ്രവ്യാഭിധാനം മധ്യവീര്യസ്യാപി ഷഡങ്ഗസ്യ മന്ദാനലപുരുഷാഭിപ്രായേണ ബോദ്ധവ്യമ്| വാരിമാനം തു ഷഡങ്ഗാര്ഥപരിഭാഷായാം കര്ഷദ്രവ്യേ വാരിപ്രസ്ഥോऽഭിഹിതഃ, തദനുസാരേണാന്യത്രാപി ജലോത്കര്ഷോ ബോദ്ധവ്യഃ| കല്കസാധ്യാ തു യവാഗൂര്യത്ര ഭവതി, തത്ര സൂദശാസ്ത്രോക്തപരിമാണാജ്ജലം ഗ്രാഹ്യമ്| യദുക്തം- “അന്നം പഞ്ചഗുണേ സാധ്യം വിലേപീ ച ചതുര്ഗുണേ| മണ്ഡശ്ചതുര്ദശഗുണേ യവാഗൂഃ ഷഡ്ഗുണേऽമ്ഭസി” ഇതി| ഏതച്ച പഞ്ചഗുണേ ഇത്യാദി തണ്ഡുലഭേഷജസമുദായാദ്ബോദ്ധവ്യമ്| യവാഗൂപ്രകൃതിഭൂതതണ്ഡുലമാനം തു സുശ്രുതവചനാദ്ബോദ്ധവ്യമ്| യദുക്തം- “വിലേപീമുചിതാദ്ഭക്താച്ചതുര്ഭാഗകൃതാം ഭിഷഗ്” (സു.ചി.അ.൩൯) ഇത്യാദി| തഥാ “യവാഗൂഃ സ്വല്പതണ്ഡുലാ” ഇതി||൧൭||

Adhikarana 8 (18-33) · Śloka 33

പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകനാഗരൈഃ| യവാഗൂര്ദീപനീയാ സ്യാച്ഛൂലഘ്നീ ചോപസാധിതാ||൧൮|| ദധിത്ഥബില്വചാങ്ഗേരീതക്രദാഡിമസാധിതാ| പാചനീ ഗ്രാഹിണീ, പേയാ സവാതേ പാഞ്ചമൂലികീ||൧൯|| ശാലപര്ണീബലാബില്വൈഃ പൃശ്നിപര്ണ്യാ ച സാധിതാ| ദാഡിമാമ്ലാ ഹിതാ പേയാ പിത്തശ്ലേഷ്മാതിസാരിണാമ്||൨൦|| പയസ്യര്ധോദകേ ച്ഛാഗേ ഹ്രീവേരോത്പലനാഗരൈഃ| പേയാ രക്താതിസാരഘ്നീ പൃശ്നിപര്ണ്യാ ച സാധിതാ||൨൧|| ദദ്യാത് സാതിവിഷാം പേയാം സാമേ സാമ്ലാം സനാഗരാമ്| ശ്വദംഷ്ട്രാകണ്ടകാരീഭ്യാം മൂത്രകൃച്ഛ്രേ സഫാണിതാമ്||൨൨|| വിഡങ്ഗപിപ്പലീമൂലശിഗ്രുഭിര്മരിചേന ച| തക്രസിദ്ധാ യവാഗൂഃ സ്യാത് ക്രിമിഘ്നീ സസുവര്ചികാ||൨൩|| മൃദ്വീകാസാരിവാലാജപിപ്പലീമധുനാഗരൈഃ| പിപാസാഘ്നീ, വിഷഘ്നീ ച സോമരാജീവിപാചിതാ||൨൪|| സിദ്ധാ വരാഹനിര്യൂഹേ യവാഗൂര്ബൃംഹണീ മതാ| ഗവേധുകാനാം ഭൃഷ്ടാനാം കര്ശനീയാ സമാക്ഷികാ||൨൫|| സര്പിഷ്മതീ ബഹുതിലാ സ്നേഹനീ ലവണാന്വിതാ| കുശാമലകനിര്യൂഹേ ശ്യാമാകാനാം വിരൂക്ഷണീ||൨൬|| ദശമൂലീശൃതാ കാസഹിക്കാശ്വാസകഫാപഹാ| യമകേ മദിരാസിദ്ധാ പക്വാശയരുജാപഹാ||൨൭|| ശാകൈര്മാംസൈസ്തിലൈര്മാഷൈഃ സിദ്ധാ വര്ചോ നിരസ്യതി| ജമ്ബ്വാമ്രാസ്ഥിദധിത്ഥാമ്ലബില്വൈഃ സാങ്ഗ്രാഹികീ മതാ||൨൮|| ക്ഷാരചിത്രകഹിങ്ഗ്വമ്ലവേതസൈര്ഭേദിനീ മതാ| അഭയാപിപ്പലീമൂലവിശ്വൈര്വാതാനുലോമനീ ||൨൯|| തക്രസിദ്ധാ യവാഗൂഃ സ്യാദ്ധൃതവ്യാപത്തിനാശിനീ| തൈലവ്യാപദി ശസ്താ സ്യാത്തക്രപിണ്യാകസാധിതാ||൩൦|| ഗവ്യമാംസരസൈഃ സാമ്ലാ വിഷമജ്വരനാശിനീ| കണ്ഠ്യാ യവാനാം യമകേ പിപ്പല്യാമലകൈഃ ശൃതാ||൩൧|| താമ്രചൂഡരസേ സിദ്ധാ രേതോമാര്ഗരുജാപഹാ| സമാഷവിദലാ വൃഷ്യാ ഘൃതക്ഷീരോപസാധിതാ||൩൨|| ഉപോദികാദധിഭ്യാം തു സിദ്ധാ മദവിനാശിനീ| ക്ഷുധം ഹന്യാദപാമാര്ഗക്ഷീരഗോധാരസൈഃ ശൃതാ||൩൩||

പഞ്ചകോലസാധിതാ യവാഗൂരാദാവുച്യതേ, പഞ്ചകര്മക്ഷീണാഗ്നിവൃദ്ധിഹേതുത്വേന| ദധിത്ഥഃ കപിത്ഥഃ| തക്രമിഹ ജലാര്ഥകാരകമ്| ഗ്രാഹിണീതി ഛേദഃ| സവാതേ ഇതി സവാതേऽതീസാരേ| പഞ്ചമൂലമത്ര സ്ഥിരാദിപഞ്ചമൂലം; യദുക്തം ജതൂകര്ണേ- “ധ്രുവാദ്യൈര്വായ്വതീസാരേ” ഇതി; ധ്രുവാദിഃ വിദാരിഗന്ധാദിഃ| പൃശ്നിപര്ണീ വര്തുലപത്രാ സിംഹപുച്ഛീ| ദാഡിമാമ്ലേതി വചനേന യാവതാ ദാഡിമേനാമ്ലത്വം സ്യാത്താവന്മാനം ദാഡിമം ദര്ശയതി| പയസ്യര്ധോദകേ ഇത്യാദൌ നാഗരം മുസ്തം; യദുക്തം ജതൂകര്ണേ- “രക്താതീസാരേऽജാക്ഷീരജലേ ഘനജലോത്പലൈഃ” ഇതി| പൃശ്നിപര്ണ്യാ ചേതി രക്താതീസാരഘ്നയവാഗ്വാമേവ| സാമ്ലാമിതി ദാഡിമാമ്ലാമിതി ബോദ്ധവ്യമ്| ശ്വദംഷ്ട്രേത്യാദൌ ജതൂകര്ണഃ- “പൃശ്നിഗോകണ്ടകഗുഡൈര്മൂത്രാര്തിബസ്തിശൂലനുത്” ഇതി| സുവര്ചികാ സര്ജികാക്ഷാരഃ| പിപാസാഘ്നീതി ഛേദഃ| സോമരാജീ അവല്ഗുജഃ | ഗവേധുകോ ഘുലുഞ്ചഃ; ഗവേധുകാശ്ച തണ്ഡുലസ്ഥാനേ| ശ്യാമാകഃ തൃണവിശേഷഃ; തസ്യ ച ബീജതണ്ഡുലാ ഗ്രാഹ്യാഃ| യമകേ ഘൃതതൈലേ| മദിരാ ദ്രവസ്ഥാനേ| ശാകാദിഭിഃ സമാനൈര്യവാഗൂര്മന്തവ്യാ| ദധിത്ഥാമ്ലശബ്ദേന കപിത്ഥസ്യാമ്ലാവസ്ഥായാമേവ ഗ്രഹണം ദര്ശയതി| ക്ഷാരോ യവക്ഷാരഃ| തക്രസിദ്ധേതി തക്രകൃതോദകകാര്യാ| പിണ്യാകഃ തിലകല്കഃ| യമക ഇത്യനേന യമകേന പരിഭര്ജനം ദര്ശയതി| സമാഷവിദലേത്യാദൌ തണ്ഡുലേന മാഷവിദലസ്യ തുല്യമാനതാ, ക്ഷീരം ച ജലസ്ഥാനേ, ഘൃതം ച പരിഭര്ജനേ; കിംവാ മാഷപ്രകൃതികൈവേയമ്| മദശബ്ദേന വിഷജ-രൌധിര-മദ്യമദാനാം ത്രയാണാമപി ഗ്രഹണമ്, അവിശേഷാഭിധാനാത്| ക്ഷുധം ഹന്യാദിത്യാദാവപാമാര്ഗതണ്ഡുലാസ്തണ്ഡുലസ്ഥാനേ; ക്ഷീരഗോധാമാംസരസൌ തു ജലസ്ഥാനേ||൧൮-൩൩||

Adhikarana 9 (34) · Śloka 34

തത്ര ശ്ലോകഃ- അഷ്ടാവിംശതിരിത്യേതാ യവാഗ്വഃ പരികീര്തിതാഃ| പഞ്ചകര്മാണി ചാശ്രിത്യ പ്രോക്തോ ഭൈഷജ്യസങ്ഗ്രഹഃ||൩൪||

പ്രതിലോമതന്ത്രയുക്ത്യാऽധ്യായസങ്ഗ്രഹം കരോതി- അഷ്ടാവിംശതിരിത്യാദി||൩൪||

Adhikarana 10 (35) · Śloka 35

പൂര്വം മൂലഫലജ്ഞാനഹേതോരുക്തം യദൌഷധമ്| പഞ്ചകര്മാശ്രയജ്ഞാനഹേതോസ്തത് കീര്തിതം പുനഃ||൩൫||

ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയേ മൂലിനീഫലിനീഗണപഠിതാനാമപാമാര്ഗജീമൂതാദീനാം പുനര്വചനേ ഉപപത്തിമാഹ- പൂര്വമിത്യാദി| മൂലഫലജ്ഞാനഹേതോരിതി അസ്യ മൂലേന വ്യവഹാരഃ, അസ്യ ഫലേന വ്യവഹാരഃ, ഇതി ജ്ഞാതുമിത്യര്ഥഃ| പഞ്ചകര്മണാമാശ്രയഃ, ആശ്രയശബ്ദശ്ച ഭാവപ്രധാനഃ; തേന പഞ്ചകര്മാശ്രയത്വേ ജ്ഞാനാര്ഥമിതി ഫലതി| യദ്യപി മൂലിന്യശ്ച ഫലിന്യശ്ച ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയേऽപി “ശണപുഷ്പീ ച ബിമ്ബീ ച” (സൂ.അ.൧) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന പഞ്ചകര്മാശ്രയത്വേനാപ്യുക്താഃ, തഥാऽപീഹ മുഖ്യപ്രപഞ്ചേനാഭിധീയമാനപഞ്ചകര്മാശ്രയദ്രവ്യഗണേऽനഭിധാനാത് പഞ്ചകര്മാശ്രയത്വേനാപ്രാധാന്യം വാऽപാമാര്ഗാദീനാം ശങ്കേത, അത ഉക്തം- പഞ്ചകര്മാശ്രയജ്ഞാനഹേതോസ്തത് കീര്തിതം പുനരിതി||൩൫||

Adhikarana 11 (36) · Śloka 36

സ്മൃതിമാന് ഹേതുയുക്തിജ്ഞോ ജിതാത്മാ പ്രതിപത്തിമാന്| ഭിഷഗൌഷധസംയോഗൈശ്ചികിത്സാം കര്തുമര്ഹതി||൩൬||

ഏതദധ്യായപ്രതിപാദിതായാഃ പഞ്ചകര്മപ്രവൃത്തേര്ദുര്ജ്ഞേയത്വേന യഥാഭൂതേന വൈദ്യേന ചികിത്സാ കര്തവ്യാം താദൃശം വൈദ്യമാഹ- സ്മൃതിമാനിത്യാദി| പ്രതിപത്തിരുത്പന്നായാമാപദി ഝടിതി യഥാകര്തവ്യതാജ്ഞാനം, തദ്വാന് പ്രതിപത്തിമാന്||൩൬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേऽപാമാര്ഗതണ്ഡുലീയോ നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേ പ്രഥമേ ഭേഷജചതുഷ്കേऽപാമാര്ഗതണ്ഡുലീയോ നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||