Adhikarana 1 (1-6) · Śloka 6
అథాతోఽపామార్గతండులీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1||
ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
అపామార్గస్య బీజాని పిప్పలీర్మరిచాని చ|
విడంగాన్యథ శిగ్రూణి సర్షపాంస్తుంబురూణి చ||3||
అజాజీం చాజగంధాం చ పీలూన్యేలాం హరేణుకాం|
పృథ్వీకాం సురసాం శ్వేతాం కుఠేరకఫణిజ్ఝకౌ||4||
శిరీషబీజం లశునం హరిద్రే లవణద్వయం|
జ్యోతిష్మతీం నాగరం చ దద్యాచ్ఛీర్షవిరేచనే||5||
గౌరవే శిరసః శూలే పీనసేఽర్ధావభేదకే|
క్రిమివ్యాధావపస్మారే ఘ్రాణనాశే ప్రమోహకే||6||
View original
अथातोऽपामार्गतण्डुलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
अपामार्गस्य बीजानि पिप्पलीर्मरिचानि च|
विडङ्गान्यथ शिग्रूणि सर्षपांस्तुम्बुरूणि च||३||
अजाजीं चाजगन्धां च पीलून्येलां हरेणुकाम्|
पृथ्वीकां सुरसां श्वेतां कुठेरकफणिज्झकौ||४||
शिरीषबीजं लशुनं हरिद्रे लवणद्वयम्|
ज्योतिष्मतीं नागरं च दद्याच्छीर्षविरेचने||५||
गौरवे शिरसः शूले पीनसेऽर्धावभेदके|
क्रिमिव्याधावपस्मारे घ्राणनाशे प्रमोहके||६||
దీర్ఘంజీవితీయే మూలిన్యశ్చ ఫలిన్యశ్చ పంచకర్మాంగభూతా ఉక్తాః, అపరాణ్యపి చ పిప్పలీమరిచప్రభృతీని పంచకర్మసాధనాని సంతి, తథా పంచకర్మప్రభృతివిషయోఽపి తత్ర నోక్తః, తేనానంతరం శేషపంచకర్మోపయోగిద్రవ్యపంచకర్మప్రవృత్తివిషయాభిధాయకోఽపామార్గతండులీయోఽభిధీయతే| పూర్వోక్తాన్యపి చాపామార్గాదీని యత్ పునరిహాభిధీయంతే తదాచార్య ఏవాధ్యాయాంతే ‘పూర్వం మూలఫల’ ఇత్యాదినా శ్లోకద్వయేన సమాధాస్యతి| అపామార్గబీజీయ ఇతి సంజ్ఞాయాం ప్రాప్తాయామపామార్గతండులీయ ఇతి సంజ్ఞాకరణమపామార్గాదిబీజానాం నిస్తుషాణామేవ గ్రహణార్థం| అధ్యాయసంజ్ఞాం తండులేన కృత్వాఽపామార్గస్య బీజానీతి యద్బీజశబ్దం కరోతి తదంకురజననసమర్థబీజభవానామేవ తండులానాం గ్రహణార్థం| యద్యపి చేహోత్సర్గతః పంచకర్మప్రవృత్తిర్వమనపూర్వికైవ భవతి, యదుక్తం- “సాధారణేష్వృతుషు వమనాదీనాం ప్రవృత్తిర్భవతి” (వి.అ.8) ఇత్యాది, తథా సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “అవాంతస్య హి సమ్యగ్విరిక్తస్యాప్యధఃస్రస్తః శ్లేష్మా గ్రహణీమాచ్ఛాదయతి” (సు.చి.అ.33) ఇత్యాది; తథాఽపి క్వచిత్ ప్రబలదోషాపేక్షయాఽన్యథాఽపి క్రమో భవతి, యథా శరద్యుద్రిక్తే పిత్తే విరేచనాది, తథా ప్రావృషి ప్రబలవాతే బస్త్యాదిరిత్యనియమార్థమిహ శిరోవిరేచనమాదావభిహితం; యది వా, ప్రధానాంగశిరఃశోధనత్వాచ్ఛిరోవిరేచనమాదౌ కృతం| యదుక్తం- “యదుత్తమాంగమంగానాం శిరస్తదభిధీయతే” (సూ.అ.17) ఇతి| శాలాక్యేఽప్యుక్తం- “అనామయే యథా మూలే వృక్షః సమ్యక్ ప్రవర్ధతే | అనామయే శిరస్యేవం దేహః సమ్యక్ ప్రవర్ధతే” ఇతి| అపామార్గాభిధానమాదౌ శిరోవిరేచనప్రాధాన్యాత్| యదుక్తం- “ప్రత్యక్పుష్పా శిరోవిరేచనానాం” ఇతి (సూ.అ.25)| అజగంధా అజమోదా, “ఫోఫాంధీ” ఇతి కేచిత్| పీలు ఔత్తరాపథికం ఫలం| లవణద్వయం లవణవర్గాదిపఠితం సౌవర్చలం సైంధవం చ| అయం వర్గో వ్యస్తః సమస్తశ్చ శిరోవిరేచనే ప్రయోజ్యో గణత్వాత్| యదుక్తం- “పరిసంఖ్యాతమపి హి యద్ద్రవ్యమయౌగికం మన్యేత తదపహరేత్” (వి.అ.8) ఇతి| అన్యత్రాప్యుక్తం- “సమస్తం వర్గమర్ధం వా యథాలాభమథాపి వా” (సు.సూ.అ.37) ఇతి| శిరస ఇతి గౌరవ ఇత్యనేన శూల ఇత్యనేన చ సంబధ్యతే| క్రిమివ్యాధిరిహ శిరోగత ఏవ బోద్ధవ్యః, తత్రైవ శిరోవిరేచనస్య సమర్థత్వాత్| ప్రమోహకో మూర్చ్ఛా, ఇంద్రియాపటుత్వం వా||1-6||
Adhikarana 2 (7-8) · Śloka 8
మదనం మధుకం నింబం జీమూతం కృతవేధనం|
పిప్పలీకుటజేక్ష్వాకూణ్యేలాం ధామార్గవాణి చ||7||
ఉపస్థితే శ్లేష్మపిత్తే వ్యాధావామాశయాశ్రయే|
వమనార్థం ప్రయుంజీత భిషగ్దేహమదూషయన్||8||
View original
मदनं मधुकं निम्बं जीमूतं कृतवेधनम्|
पिप्पलीकुटजेक्ष्वाकूण्येलां धामार्गवाणि च||७||
उपस्थिते श्लेष्मपित्ते व्याधावामाशयाश्रये|
वमनार्थं प्रयुञ्जीत भिषग्देहमदूषयन्||८||
వమనద్రవ్యే ఆదౌ మదనముక్తం ప్రాధాన్యాత్; ఉక్తం హి- “వమనద్రవ్యేషు మదనఫలాని శ్రేష్ఠతమాన్యాచక్షతేఽనపాయిత్వాత్” ఇతి (క.అ.1)| ఉపస్థిత ఇతి ఆమాశయోర్ధ్వభాగే శ్లేష్మణః స్థానం గత్వోత్క్లేశం గత ఇతి వ్యాఖ్యేయం| శ్లేష్మపిత్త ఇతి శ్లేష్మపిత్తే శ్లేష్మణి పిత్తే చ| పిత్తం చ యద్యపి సాక్షాన్న వమనవిషయం తథాఽపి శ్లేష్మస్థానగతత్వేన శ్లేష్మసంబంధాద్వమనవిషయం| యదుక్తం- “దోషస్థానగతం దోషం స్థానివత్ సముపాచరేత్” ఇతి| దేహమదూషయన్నితి యద్యపి వమనే ప్రోక్తం తథాఽపి విరేచనాదిష్వపి బోద్ధవ్యం, తత్రాప్యతియోగాయోగమిథ్యాయోగైర్దేహదుష్టిశంకాయాః సమానత్వాత్| ఉచ్యతే చ న్యాయవిద్భిర్యత్- “సమానేష్వర్థేష్వేకత్రాభిహితో విధిరన్యత్రాప్యనుషంజనీయః” ఇతి||7-8||
Adhikarana 3 (9-10) · Śloka 10
త్రివృతాం త్రిఫలాం దంతీం నీలినీం సప్తలాం వచాం|
కంపిల్లకం గవాక్షీం చ క్షీరిణీముదకీర్యకాం||9||
పీలూన్యారగ్వధం ద్రాక్షాం ద్రవంతీం నిచులాని చ|
పక్వాశయగతే దోషే విరేకార్థం ప్రయోజయేత్||10||
View original
त्रिवृतां त्रिफलां दन्तीं नीलिनीं सप्तलां वचाम्|
कम्पिल्लकं गवाक्षीं च क्षीरिणीमुदकीर्यकाम्||९||
पीलून्यारग्वधं द्राक्षां द्रवन्तीं निचुलानि च|
पक्वाशयगते दोषे विरेकार्थं प्रयोजयेत्||१०||
వమనమను విరేచనాభిధానం శిరఃపూర్వకదేహశోధనాభిధానానుక్రమేణామాశయోర్ధ్వభాగశోధనానంతరమామాశయాధోభాగస్థితపిత్తహరత్వేన| ఏవం విరేచనానంతరం బస్త్యభిధానేఽపి వాచ్యం| త్రివృదాదావుచ్యతే, విరేచనద్రవ్యేషు శ్రేష్ఠత్వాత్| ఉక్తం హి- “త్రివృత్ సుఖవిరేచనానాం” (సూ.అ.25) ఇతి| నీలికా నీలబుహ్నా | క్షీరిణీ దుగ్ధికా| ద్రవంతీ దంతీభేదః| నిచులం హిజ్జలమితి ప్రసిద్ధం| పక్వశ్చాసావాశయగతశ్చేతి పక్వాశయగతః| తేన పిత్తాశయే ఏవామాశయాధోభాగలక్షణే దోషో విరేచనవిషయో భవతి, న పక్వాశయగతః| దోషశబ్దేన చేహ విరేచననిర్హరణయోగ్యత్వాత్ పిత్తం కఫపిత్తం వా గృహ్యతే| యదుక్తం- “పిత్తం వా కఫపిత్తం వా పిత్తాశయగతం హరేత్| స్రంసనం, త్రీన్ మలాన్ బస్తిర్హరేత్ పక్వాశయస్థితాన్” (చి.అ.3) ఇతి| యది వా పక్వాశయసమీపగతత్వేనాధఃప్రవృత్త్యున్ముఖో దోషః పక్వాశయగత ఇత్యుచ్యతే; యథా- గంగాయాం ఘోష ఇతి||9-10||
Adhikarana 4 (11-14) · Śloka 14
పాటలాం చాగ్నిమంథం చ బిల్వం శ్యోనాకమేవ చ|
కాశ్మర్యం శాలపర్ణీం చ పృశ్నిపర్ణీం నిదిగ్ధికాం||11||
బలాం శ్వదంష్ట్రాం బృహతీమేరండం సపునర్నవం|
యవాన్ కులత్థాన్ కోలాని గుడూచీం మదనాని చ||12||
పలాశం కత్తృణం చైవ స్నేహాంశ్చ లవణాని చ|
ఉదావర్తే విబంధేషు యుంజ్యాదాస్థాపనేషు చ||13||
అత ఏవౌషధగణాత్ సంకల్ప్యమనువాసనం|
మారుతఘ్నమితి ప్రోక్తః సంగ్రహః పాంచకర్మికః||14||
View original
पाटलां चाग्निमन्थं च बिल्वं श्योनाकमेव च|
काश्मर्यं शालपर्णीं च पृश्निपर्णीं निदिग्धिकाम्||११||
बलां श्वदंष्ट्रां बृहतीमेरण्डं सपुनर्नवम्|
यवान् कुलत्थान् कोलानि गुडूचीं मदनानि च||१२||
पलाशं कत्तृणं चैव स्नेहांश्च लवणानि च|
उदावर्ते विबन्धेषु युञ्ज्यादास्थापनेषु च||१३||
अत एवौषधगणात् सङ्कल्प्यमनुवासनम्|
मारुतघ्नमिति प्रोक्तः सङ्ग्रहः पाञ्चकर्मिकः||१४||
పాటలామిత్యాదినాఽనువాసనాత్ ప్రాఙ్నిరూహాభిధానం, నిరూహస్య దోషహరణప్రధానత్వాత్| కత్తృణం గంధతృణం| స్నేహాః సర్పిస్తైలవసామజ్జానః| లవణాని సైంధవాదీని రోగభిషగ్జితీయే (వి.అ.8) బస్త్యర్థం ముఖ్యాన్యుక్తాని గణేన| అత ఏవేతి నిరూహోక్తపాటలాదిగణాత్| సంకల్ప్యమనువాసనమిత్యనేన స్నేహసాధనం బ్రూతే; అనువాసనం హి స్నేహ ఏవ భవతి| అనువాసనార్థం స్నేహసాధనద్రవ్యం పృథఙ్నోక్తం, నిరూహార్థోక్తభేషజగణేనైవ తత్సిద్ధేః| మారుతఘ్నమిత్యనేనానువాసనప్రవృత్తివిషయం దర్శయతి; మారుతే హంతవ్యేఽనువాసనం ప్రకల్ప్యమిత్యర్థః| యది వా పాటలాదేర్మారుతహరాద్గణాన్మారుతఘ్నమనువాసనం ప్రకల్ప్యం; అన్యత్ర తు పిత్తహరాద్గణాత్ పిత్తఘ్నం, తథా శ్లేష్మహరాద్గణాచ్ఛ్లేష్మఘ్నమితి సూచయతి| సంగ్రహ ఇత్యనేన రోగభిషగ్జితీయే (వి.అ.8) కల్పే సిద్ధౌ చ వక్ష్యమాణపంచకర్మప్రపంచం సూచయతి||11-14||
Adhikarana 5 (15) · Śloka 15
తాన్యుపస్థితదోషాణాం స్నేహస్వేదోపపాదనైః|
పంచకర్మాణి కుర్వీత మాత్రాకాలౌ విచారయన్||15||
View original
तान्युपस्थितदोषाणां स्नेहस्वेदोपपादनैः|
पञ्चकर्माणि कुर्वीत मात्राकालौ विचारयन्||१५||
పంచకర్మ యథా కర్తవ్యం తథా తానీత్యాదినా దర్శయతి| తానీతి పూర్వోక్తాని| స్నేహస్వేదోపపాదనైరితి బహువచనం నానావిధస్నేహస్వేదోపదర్శనార్థం| ఉపస్థితదోషాణామితి శాఖాం త్యక్త్వా కోష్ఠగమనేన తథా లీనత్వపరిత్యాగేన ప్రధానావస్థాప్రాప్తదోషాణాం | తత్ర పంచకర్మప్రవృత్తావుపస్థితదోషత్వమేవ హేతుః, తద్యది స్నేహస్వేదోపపాదనమంతరాఽపి స్యాత్, యథా జ్వరే “కఫప్రధానానుత్క్లిష్టాన్ దోషానామాశయస్థితాన్| బుద్ధ్వా జ్వరకరాన్ కాలే వమ్యానాం వమనైర్హరేత్” (చి.అ.3) ఇతి; తత్ర స్నేహస్వేదావంతరేణాపి వమనప్రవృత్తిర్భవత్యేవ| స్నేహస్వేదోపపాదనం తు ప్రాయికత్వేన తథాఽన్యథోపస్థితదోషేఽపి స్తోకమాత్రయా పంచకర్మప్రవృత్తిక్షోభజన్యవాతజయార్థం క్రియమాణత్వేనోక్తం| మాత్రాకాలయోర్విచార్యత్వేన గ్రహణం ప్రాధాన్యాత్, తేన దోషభేషజాదయోఽపి విచార్యత్వేనేహ బోద్ధవ్యాః; యది వా పూర్వవత్ కాలగ్రహణాదేవ శేషాణాం దోషాదీనామవరోధో వ్యాఖ్యేయః| తానీత్యుక్తేఽపి పునః పంచగ్రహణం పంచానామప్యుపస్థితదోషత్వే సతి ప్రవృత్త్యుపదేశార్థం| ఇహ వమనాదిషు కర్మలక్షణం బహ్వితికర్తవ్యతాయోగిదోషనిర్హరణశక్తిజ్యాయస్త్వం| తేన తంత్రాంతరే స్నేహస్వేదౌ ప్రక్షిప్య సప్తకర్మాణీతి యదుచ్యతే తన్న భవతి, నహి స్నేహస్వేదౌ దోషబహిర్నిఃసరణం కురుతః, దోషసంశమనం తు తౌ కురుతః; పంచకర్మాంగత్వేన వ్యాప్రియమాణౌ తు స్నేహస్వేదౌ దోషోపస్థాన ఏవ పరం వ్యాప్రియేతే, న దోషనిర్హరణే వమనాదిసంపాద్యే| అనువాసనం తు యద్యపి వమనాదివన్న బహుదోషనిర్హరణకారణం భవతి, తథాఽపి పురీషస్య పక్వాశయగతవాతస్య చ బహిర్నిర్హారకత్వాత్ కర్మలక్షణప్రాప్తమేవ| నిష్ఠీవననేత్రాంజనాదౌ తు న స్నేహస్వేదాదివద్బహ్వితికర్తవ్యతాయోగో నచ బహుదోషనిర్హారకత్వం, తేన న తత్ కర్మశబ్దవాచ్యం| ఉత్తరబస్తిస్తు స్నేహరూపో నిరూహః స్నేహబస్తావేవాంతర్భవతి| యది వేహ వమనాదిషు పంచకర్మసు పంకజశబ్దవద్యోగరూఢేయం సంజ్ఞా; తేన స్నేహస్వేదనిష్ఠీవనాదిషు న ప్రవర్తతే||15||
Adhikarana 6 (16) · Śloka 16
మాత్రాకాలాశ్రయా యుక్తిః, సిద్ధిర్యుక్తౌ ప్రతిష్ఠితా|
తిష్ఠత్యుపరి యుక్తిజ్ఞో ద్రవ్యజ్ఞానవతాం సదా||16||
View original
मात्राकालाश्रया युक्तिः, सिद्धिर्युक्तौ प्रतिष्ठिता|
तिष्ठत्युपरि युक्तिज्ञो द्रव्यज्ञानवतां सदा||१६||
మాత్రాకాలవిచారఫలమాహ- మాత్రాకాలేత్యాది| యుక్తిః యోజనా భేషజస్య దేహదోషాద్యపేక్షయా| యుక్తిం స్తౌతి- సిద్ధిరిత్యాదినా| సిద్ధిరిహ వికారోపశమస్య సాధ్యస్య నిష్పత్తిః||16||
Adhikarana 7 (17) · Śloka 17
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి యవాగూర్వివిధౌషధాః|
వివిధానాం వికారాణాం తత్సాధ్యానాం నివృత్తయే||17||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि यवागूर्विविधौषधाः|
विविधानां विकाराणां तत्साध्यानां निवृत्तये||१७||
ఇదానీం వమనాదీనామయోగాన్మందీభూతస్య వహ్నేః సంధుక్షణార్థం తథా వమనాదిష్వప్రయోగజనితస్య శూలాదేః ప్రశమార్థం ప్రతిజ్ఞాపూర్వకం యవాగూరభిధత్తే- అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| ఉక్తం హి “యథాఽణురగ్నిస్తృణగోమయాద్యైః సంధుక్ష్యమాణో భవతి క్రమేణ| మహాన్ స్థిరః సర్వపచస్తథైవ శుద్ధస్య పేయాదిభిరంతరగ్నిః” (సి.అ.1) ఇతి| పిప్పల్యాదియవాగూనిర్దేశే ఉపసాధితేతి వచనం భేషజపానీయతండులాదిప్రకృతిద్రవ్యాణాముచితపరిమాణగ్రహణార్థం | సాక్షాద్భేషజాదీనాం ప్రమాణమిహ నోక్తం, మాత్రాయా అగ్న్యాదిభేదేనానవస్థితత్వాత్ | యదుక్తం- “మాత్రాయా నాస్త్యవస్థానం దోషమగ్నిం బలం వయః| వ్యాధిం ద్రవ్యం చ కోష్ఠం చ వీక్ష్య మాత్రాం ప్రయోజయేత్” ఇతి| యద్యప్యేవం తథాఽపి పరిభాషాదర్శనాద్వృద్ధవైద్యవ్యవహారదర్శనాచ్చ యథా కర్తవ్యం తదుచ్యతే- యవాగూసాధనద్రవ్యం తావద్ద్వివిధం- వీర్యప్రధానమౌషధద్రవ్యం, తథా రసప్రధానమాహారద్రవ్యం చ| తత్రాప్యౌషధద్రవ్యం త్రివిధం, వీర్యభేదాత్; తీక్ష్ణవీర్యం యథా శుంఠ్యాది, మధ్యవీర్యం బిల్వాగ్నిమంథాది, మృదువీర్యం చామలకాది; తత్ర తీక్ష్ణానాం కర్షః, మధ్యానామర్ధపలం, మృదూనాం పలమిత్యుత్సర్గః| యదుక్తమగ్నివేశేన- “కర్షార్ధం వా కణాశుంఠ్యోః కల్కద్రవ్యస్య వా పలం| వినీయ పాచయేద్యుక్త్యా వారిప్రస్థేన చాపరాం” ఇతి| అత్ర మధ్యవీర్యాణామర్ధపలమాత్రా నోక్తా సా మధ్యప్రమాణగ్రహణాద్బోద్ధవ్యా| తథా “జీవంత్యజాజీశటీపుష్కరాహ్వైః” (చి.అ.12) ఇత్యాదికాయాం పేయాయాం నవభిర్ద్రవ్యైః కోలప్రమాణైర్మిలిత్వా పలమదూరాంతరం భవతి, తచ్చ మృదువీర్యాభిప్రాయేణైవ; “క్వాథ్యద్రవ్యాంజలిం క్షుణ్ణం శ్రపయిత్వా జలాఢకే| అర్ధశృతేన తేనాథ యవాగ్వాద్యుపకల్పయేత్” ఇత్యత్ర చతుష్పలద్రవ్యాభిధానం రసప్రధానద్రవ్యాభిప్రాయేణైవ; తేన “సిద్ధా వరాహనిర్యూహే యవాగూర్బృంహణీ మతా” ఇత్యాదావియం పరిభాషా బోద్ధవ్యా| షడంగసాధనపరిభాషాయాం “యదప్సు శృతశీతాసు షడంగాది ప్రయుజ్యతే| కర్షమాత్రం తతో ద్రవ్యం సాధయేత్ ప్రాస్థికేఽంభసి|| అర్ధశృతం ప్రయోక్తవ్యం పానే పేయాదిసంవిధౌ” ఇత్యత్ర పేయాం ప్రతి కర్షద్రవ్యాభిధానం మధ్యవీర్యస్యాపి షడంగస్య మందానలపురుషాభిప్రాయేణ బోద్ధవ్యం| వారిమానం తు షడంగార్థపరిభాషాయాం కర్షద్రవ్యే వారిప్రస్థోఽభిహితః, తదనుసారేణాన్యత్రాపి జలోత్కర్షో బోద్ధవ్యః| కల్కసాధ్యా తు యవాగూర్యత్ర భవతి, తత్ర సూదశాస్త్రోక్తపరిమాణాజ్జలం గ్రాహ్యం| యదుక్తం- “అన్నం పంచగుణే సాధ్యం విలేపీ చ చతుర్గుణే| మండశ్చతుర్దశగుణే యవాగూః షడ్గుణేఽంభసి” ఇతి| ఏతచ్చ పంచగుణే ఇత్యాది తండులభేషజసముదాయాద్బోద్ధవ్యం| యవాగూప్రకృతిభూతతండులమానం తు సుశ్రుతవచనాద్బోద్ధవ్యం| యదుక్తం- “విలేపీముచితాద్భక్తాచ్చతుర్భాగకృతాం భిషగ్” (సు.చి.అ.39) ఇత్యాది| తథా “యవాగూః స్వల్పతండులా” ఇతి||17||
Adhikarana 8 (18-33) · Śloka 33
పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకనాగరైః|
యవాగూర్దీపనీయా స్యాచ్ఛూలఘ్నీ చోపసాధితా||18||
దధిత్థబిల్వచాంగేరీతక్రదాడిమసాధితా|
పాచనీ గ్రాహిణీ, పేయా సవాతే పాంచమూలికీ||19||
శాలపర్ణీబలాబిల్వైః పృశ్నిపర్ణ్యా చ సాధితా|
దాడిమామ్లా హితా పేయా పిత్తశ్లేష్మాతిసారిణాం||20||
పయస్యర్ధోదకే చ్ఛాగే హ్రీవేరోత్పలనాగరైః|
పేయా రక్తాతిసారఘ్నీ పృశ్నిపర్ణ్యా చ సాధితా||21||
దద్యాత్ సాతివిషాం పేయాం సామే సామ్లాం సనాగరాం|
శ్వదంష్ట్రాకంటకారీభ్యాం మూత్రకృచ్ఛ్రే సఫాణితాం||22||
విడంగపిప్పలీమూలశిగ్రుభిర్మరిచేన చ|
తక్రసిద్ధా యవాగూః స్యాత్ క్రిమిఘ్నీ ససువర్చికా||23||
మృద్వీకాసారివాలాజపిప్పలీమధునాగరైః|
పిపాసాఘ్నీ, విషఘ్నీ చ సోమరాజీవిపాచితా||24||
సిద్ధా వరాహనిర్యూహే యవాగూర్బృంహణీ మతా|
గవేధుకానాం భృష్టానాం కర్శనీయా సమాక్షికా||25||
సర్పిష్మతీ బహుతిలా స్నేహనీ లవణాన్వితా|
కుశామలకనిర్యూహే శ్యామాకానాం విరూక్షణీ||26||
దశమూలీశృతా కాసహిక్కాశ్వాసకఫాపహా|
యమకే మదిరాసిద్ధా పక్వాశయరుజాపహా||27||
శాకైర్మాంసైస్తిలైర్మాషైః సిద్ధా వర్చో నిరస్యతి|
జంబ్వామ్రాస్థిదధిత్థామ్లబిల్వైః సాంగ్రాహికీ మతా||28||
క్షారచిత్రకహింగ్వమ్లవేతసైర్భేదినీ మతా|
అభయాపిప్పలీమూలవిశ్వైర్వాతానులోమనీ ||29||
తక్రసిద్ధా యవాగూః స్యాద్ధృతవ్యాపత్తినాశినీ|
తైలవ్యాపది శస్తా స్యాత్తక్రపిణ్యాకసాధితా||30||
గవ్యమాంసరసైః సామ్లా విషమజ్వరనాశినీ|
కంఠ్యా యవానాం యమకే పిప్పల్యామలకైః శృతా||31||
తామ్రచూడరసే సిద్ధా రేతోమార్గరుజాపహా|
సమాషవిదలా వృష్యా ఘృతక్షీరోపసాధితా||32||
ఉపోదికాదధిభ్యాం తు సిద్ధా మదవినాశినీ|
క్షుధం హన్యాదపామార్గక్షీరగోధారసైః శృతా||33||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः|
यवागूर्दीपनीया स्याच्छूलघ्नी चोपसाधिता||१८||
दधित्थबिल्वचाङ्गेरीतक्रदाडिमसाधिता|
पाचनी ग्राहिणी, पेया सवाते पाञ्चमूलिकी||१९||
शालपर्णीबलाबिल्वैः पृश्निपर्ण्या च साधिता|
दाडिमाम्ला हिता पेया पित्तश्लेष्मातिसारिणाम्||२०||
पयस्यर्धोदके च्छागे ह्रीवेरोत्पलनागरैः|
पेया रक्तातिसारघ्नी पृश्निपर्ण्या च साधिता||२१||
दद्यात् सातिविषां पेयां सामे साम्लां सनागराम्|
श्वदंष्ट्राकण्टकारीभ्यां मूत्रकृच्छ्रे सफाणिताम्||२२||
विडङ्गपिप्पलीमूलशिग्रुभिर्मरिचेन च|
तक्रसिद्धा यवागूः स्यात् क्रिमिघ्नी ससुवर्चिका||२३||
मृद्वीकासारिवालाजपिप्पलीमधुनागरैः|
पिपासाघ्नी, विषघ्नी च सोमराजीविपाचिता||२४||
सिद्धा वराहनिर्यूहे यवागूर्बृंहणी मता|
गवेधुकानां भृष्टानां कर्शनीया समाक्षिका||२५||
सर्पिष्मती बहुतिला स्नेहनी लवणान्विता|
कुशामलकनिर्यूहे श्यामाकानां विरूक्षणी||२६||
दशमूलीशृता कासहिक्काश्वासकफापहा|
यमके मदिरासिद्धा पक्वाशयरुजापहा||२७||
शाकैर्मांसैस्तिलैर्माषैः सिद्धा वर्चो निरस्यति|
जम्ब्वाम्रास्थिदधित्थाम्लबिल्वैः साङ्ग्राहिकी मता||२८||
क्षारचित्रकहिङ्ग्वम्लवेतसैर्भेदिनी मता|
अभयापिप्पलीमूलविश्वैर्वातानुलोमनी ||२९||
तक्रसिद्धा यवागूः स्याद्धृतव्यापत्तिनाशिनी|
तैलव्यापदि शस्ता स्यात्तक्रपिण्याकसाधिता||३०||
गव्यमांसरसैः साम्ला विषमज्वरनाशिनी|
कण्ठ्या यवानां यमके पिप्पल्यामलकैः शृता||३१||
ताम्रचूडरसे सिद्धा रेतोमार्गरुजापहा|
समाषविदला वृष्या घृतक्षीरोपसाधिता||३२||
उपोदिकादधिभ्यां तु सिद्धा मदविनाशिनी|
क्षुधं हन्यादपामार्गक्षीरगोधारसैः शृता||३३||
పంచకోలసాధితా యవాగూరాదావుచ్యతే, పంచకర్మక్షీణాగ్నివృద్ధిహేతుత్వేన| దధిత్థః కపిత్థః| తక్రమిహ జలార్థకారకం| గ్రాహిణీతి ఛేదః| సవాతే ఇతి సవాతేఽతీసారే| పంచమూలమత్ర స్థిరాదిపంచమూలం; యదుక్తం జతూకర్ణే- “ధ్రువాద్యైర్వాయ్వతీసారే” ఇతి; ధ్రువాదిః విదారిగంధాదిః| పృశ్నిపర్ణీ వర్తులపత్రా సింహపుచ్ఛీ| దాడిమామ్లేతి వచనేన యావతా దాడిమేనామ్లత్వం స్యాత్తావన్మానం దాడిమం దర్శయతి| పయస్యర్ధోదకే ఇత్యాదౌ నాగరం ముస్తం; యదుక్తం జతూకర్ణే- “రక్తాతీసారేఽజాక్షీరజలే ఘనజలోత్పలైః” ఇతి| పృశ్నిపర్ణ్యా చేతి రక్తాతీసారఘ్నయవాగ్వామేవ| సామ్లామితి దాడిమామ్లామితి బోద్ధవ్యం| శ్వదంష్ట్రేత్యాదౌ జతూకర్ణః- “పృశ్నిగోకంటకగుడైర్మూత్రార్తిబస్తిశూలనుత్” ఇతి| సువర్చికా సర్జికాక్షారః| పిపాసాఘ్నీతి ఛేదః| సోమరాజీ అవల్గుజః | గవేధుకో ఘులుంచః; గవేధుకాశ్చ తండులస్థానే| శ్యామాకః తృణవిశేషః; తస్య చ బీజతండులా గ్రాహ్యాః| యమకే ఘృతతైలే| మదిరా ద్రవస్థానే| శాకాదిభిః సమానైర్యవాగూర్మంతవ్యా| దధిత్థామ్లశబ్దేన కపిత్థస్యామ్లావస్థాయామేవ గ్రహణం దర్శయతి| క్షారో యవక్షారః| తక్రసిద్ధేతి తక్రకృతోదకకార్యా| పిణ్యాకః తిలకల్కః| యమక ఇత్యనేన యమకేన పరిభర్జనం దర్శయతి| సమాషవిదలేత్యాదౌ తండులేన మాషవిదలస్య తుల్యమానతా, క్షీరం చ జలస్థానే, ఘృతం చ పరిభర్జనే; కింవా మాషప్రకృతికైవేయం| మదశబ్దేన విషజ-రౌధిర-మద్యమదానాం త్రయాణామపి గ్రహణం, అవిశేషాభిధానాత్| క్షుధం హన్యాదిత్యాదావపామార్గతండులాస్తండులస్థానే; క్షీరగోధామాంసరసౌ తు జలస్థానే||18-33||
Adhikarana 9 (34) · Śloka 34
తత్ర శ్లోకః- అష్టావింశతిరిత్యేతా యవాగ్వః పరికీర్తితాః|
పంచకర్మాణి చాశ్రిత్య ప్రోక్తో భైషజ్యసంగ్రహః||34||
View original
तत्र श्लोकः- अष्टाविंशतिरित्येता यवाग्वः परिकीर्तिताः|
पञ्चकर्माणि चाश्रित्य प्रोक्तो भैषज्यसङ्ग्रहः||३४||
ప్రతిలోమతంత్రయుక్త్యాఽధ్యాయసంగ్రహం కరోతి- అష్టావింశతిరిత్యాది||34||
Adhikarana 10 (35) · Śloka 35
పూర్వం మూలఫలజ్ఞానహేతోరుక్తం యదౌషధం|
పంచకర్మాశ్రయజ్ఞానహేతోస్తత్ కీర్తితం పునః||35||
View original
पूर्वं मूलफलज्ञानहेतोरुक्तं यदौषधम्|
पञ्चकर्माश्रयज्ञानहेतोस्तत् कीर्तितं पुनः||३५||
దీర్ఘంజీవితీయే మూలినీఫలినీగణపఠితానామపామార్గజీమూతాదీనాం పునర్వచనే ఉపపత్తిమాహ- పూర్వమిత్యాది| మూలఫలజ్ఞానహేతోరితి అస్య మూలేన వ్యవహారః, అస్య ఫలేన వ్యవహారః, ఇతి జ్ఞాతుమిత్యర్థః| పంచకర్మణామాశ్రయః, ఆశ్రయశబ్దశ్చ భావప్రధానః; తేన పంచకర్మాశ్రయత్వే జ్ఞానార్థమితి ఫలతి| యద్యపి మూలిన్యశ్చ ఫలిన్యశ్చ దీర్ఘంజీవితీయేఽపి “శణపుష్పీ చ బింబీ చ” (సూ.అ.1) ఇత్యాదినా గ్రంథేన పంచకర్మాశ్రయత్వేనాప్యుక్తాః, తథాఽపీహ ముఖ్యప్రపంచేనాభిధీయమానపంచకర్మాశ్రయద్రవ్యగణేఽనభిధానాత్ పంచకర్మాశ్రయత్వేనాప్రాధాన్యం వాఽపామార్గాదీనాం శంకేత, అత ఉక్తం- పంచకర్మాశ్రయజ్ఞానహేతోస్తత్ కీర్తితం పునరితి||35||
Adhikarana 11 (36) · Śloka 36
స్మృతిమాన్ హేతుయుక్తిజ్ఞో జితాత్మా ప్రతిపత్తిమాన్|
భిషగౌషధసంయోగైశ్చికిత్సాం కర్తుమర్హతి||36||
View original
स्मृतिमान् हेतुयुक्तिज्ञो जितात्मा प्रतिपत्तिमान्|
भिषगौषधसंयोगैश्चिकित्सां कर्तुमर्हति||३६||
ఏతదధ్యాయప్రతిపాదితాయాః పంచకర్మప్రవృత్తేర్దుర్జ్ఞేయత్వేన యథాభూతేన వైద్యేన చికిత్సా కర్తవ్యాం తాదృశం వైద్యమాహ- స్మృతిమానిత్యాది| ప్రతిపత్తిరుత్పన్నాయామాపది ఝటితి యథాకర్తవ్యతాజ్ఞానం, తద్వాన్ ప్రతిపత్తిమాన్||36||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానేఽపామార్గతండులీయో నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽपामार्गतण्डुलीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానే ప్రథమే భేషజచతుష్కేఽపామార్గతండులీయో నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||