3. āragvadhīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત આરગ્વધીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

દ્વિવિધં હિ ભેષજમન્તઃપરિમાર્જનં બહિઃપરિમાર્જનં ચ; તત્રાપામાર્ગતણ્ડુલીયેન પઞ્ચકર્મયવાગૂરૂપમન્તઃપરિમાર્જનમભિધાયાવશિષ્ટં બહિઃપરિમાર્જનં પ્રલેપાદ્યારગ્વધીયેનાહ- અથાત આરગ્વધીયમિત્યાદિ| યદ્યપિ કુષ્ઠચિકિત્સિતં પૃથગેવ ચિકિત્સાસ્થાને ભવિષ્યતિ, તત્રૈવ ચાવસરપ્રાપ્તા એતે આરગ્વધાદયો વક્તુમુચિતાઃ; તથાઽપીહ પૃથક્ કુષ્ઠયોગાનામભિધાનેન કુષ્ઠસ્યાનુબન્ધિત્વેન ચ મહારોગત્વં ખ્યાપયતિ; અભ્યર્હિતો હ્યર્થઃ પુનઃ પુનરભિધીયતે| ઇયં ચ કુષ્ઠચિકિત્સાઽઽનાગતાવેક્ષણતન્ત્રયુક્ત્યા નિદાનસ્થાને હેતુલક્ષણાદિભિર્લક્ષિતં કુષ્ઠમુદ્દિશ્યોક્તા; તેનાલક્ષિતસ્ય ચિકિત્સાઽભિધીયમાનાઽજ્ઞાતવિષયત્વેન ન યુજ્યત ઇતિ યદુચ્યતે તન્નિરસ્તં ભવતિ| યદ્યપિ રાજયક્ષ્મપ્રભૃતયોઽપિ મહારોગાઃ સન્તિ, તથાઽપિ ન તે ભૂરિબહિઃપરિમાર્જનવિષયા યથા કુષ્ઠમિતિ કુષ્ઠવિષયા એવ બહિઃપરિમાર્જનયોગા અભિધીયન્તે| કુષ્ઠહરબહિઃપરિમાર્જનોપોદ્ઘાતેન ચ વાતાપહાઃ “કોલં કુલત્થા” ઇત્યાદયોઽભિધાસ્યન્તે| કિઞ્ચ કુષ્ઠહરબહિઃપરિમાર્જનપ્રયોગાણામિદં સ્વરૂપં યચ્છોધનાનન્તરં પ્રયુજ્યમાનાઃ સિદ્ધિભાજો ભવન્તિ; યદુક્તં- “યે લેપાઃ કુષ્ઠાનાં પ્રયુજ્યન્તે નિર્હૃતાસ્રદોષાણામ્| સંશોધિતાશયાનાં સદ્યઃ સિદ્ધિર્ભવેત્તેષામ્” (ચિ.અ.૭) ઇતિ; તત્ પૂર્વાધ્યાયે સંશોધનમભિધાયેહ કુષ્ઠપ્રયોગાનવસરપ્રાપ્તાનભિદધતાઽઽચાર્યેણ સાધુ ગ્રન્થનિવેશઃ કૃતઃ| યદ્યપિ ચ “ખદિરઃ કુષ્ઠહરાણામ્” (સૂ.અ.૨૫) ઇતિ વચનેન ખદિરઃ કુષ્ઠહરભેષજેષુ પ્રધાનં, તથાઽપિ ખદિરં પરિત્યજ્યારગ્વધમાદાવુપદિશતિ, કુષ્ઠહરબહિઃપરિમાર્જનભેષજેષ્વારગ્વધસ્યૈવ પ્રધાનત્વખ્યાપનાર્થમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-17) · Śloka 17

આરગ્વધઃ સૈડગજઃ કરઞ્જો વાસા ગુડૂચી મદનં હરિદ્રે| શ્ર્યાહ્વઃ સુરાહ્વઃ ખદિરો ધવશ્ચ નિમ્બો વિડઙ્ગં કરવીરકત્વક્||૩|| ગ્રન્થિશ્ચ ભૌર્જો લશુનઃ શિરીષઃ સલોમશો ગુગ્ગુલુકૃષ્ણગન્ધે| ફણિજ્ઝકો વત્સકસપ્તપર્ણૌ પીલૂનિ કુષ્ઠં સુમનઃપ્રવાલાઃ||૪|| વચા હરેણુસ્ત્રિવૃતા નિકુમ્ભો ભલ્લાતકં ગૈરિકમઞ્જનં ચ| મનઃશિલાલે ગૃહધૂમ એલા કાશીસલોધ્રાર્જુનમુસ્તસર્જાઃ||૫|| ઇત્યર્ધરૂપૈર્વિહિતાઃ ષડેતે ગોપિત્તપીતાઃ પુનરેવ પિષ્ટાઃ| સિદ્ધાઃ પરં સર્ષપતૈલયુક્તાશ્ચૂર્ણપ્રદેહા ભિષજા પ્રયોજ્યાઃ||૬|| કુષ્ઠાનિ કૃચ્છ્રાણિ નવં કિલાસં સુરેશલુપ્તં કિટિભં સદદ્રુ| ભગન્દરાર્શાંસ્યપચીં સપામાં હન્યુઃ પ્રયુક્તાસ્ત્વચિરાન્નરાણામ્||૭|| કુષ્ઠં હરિદ્રે સુરસં પટોલં નિમ્બાશ્વગન્ધે સુરદારુશિગ્રૂ| સસર્ષપં તુમ્બુરુધાન્યવન્યં ચણ્ડાં ચ ચૂર્ણાનિ સમાનિ કુર્યાત્||૮|| તૈસ્તક્રપિષ્ટૈઃ પ્રથમં શરીરં તૈલાક્તમુદ્વર્તયિતું યતેત| તેનાસ્યકણ્ડૂઃ પિડકાઃ સકોઠાઃ કુષ્ઠાનિ શોફાશ્ચ શમં વ્રજન્તિ||૯|| કુષ્ઠામૃતાસઙ્ગકટઙ્કટેરીકાસીસકમ્પિલ્લકમુસ્તલોધ્રાઃ| સૌગન્ધિકં સર્જરસો વિડઙ્ગં મનઃશિલાલે કરવીરકત્વક્||૧૦|| તૈલાક્તગાત્રસ્ય કૃતાનિ ચૂર્ણાન્યેતાનિ દદ્યાદવચૂર્ણનાર્થમ્| દદ્રૂઃ સકણ્ડૂઃ કિટિભાનિ પામા વિચર્ચિકા ચૈવ તથૈતિ શાન્તિમ્||૧૧|| મનઃશિલાલે મરિચાનિ તૈલમાર્કં પયઃ કુષ્ઠહરઃ પ્રદેહઃ| તુત્થં વિડઙ્ગં મરિચાનિ કુષ્ઠં લોધ્રં ચ તદ્વત્ સમનઃશિલં સ્યાત્||૧૨|| રસાઞ્જનં સપ્રપુન્નાડબીજં યુક્તં કપિત્થસ્ય રસેન લેપઃ| કરઞ્જબીજૈડગજં સકુષ્ઠં ગોમૂત્રપિષ્ટં ચ પરઃ પ્રદેહઃ||૧૩|| ઉભે હરિદ્રે કુટજસ્ય બીજં કરઞ્જબીજં સુમનઃપ્રવાલાન્| ત્વચં સમધ્યાં હયમારકસ્ય લેપં તિલક્ષારયુતં વિદધ્યાત્||૧૪|| મનઃશિલા ત્વક્ કુટજાત્ સકુષ્ઠાત્ સલોમશઃ સૈડગજઃ કરઞ્જઃ| ગ્રન્થિશ્ચ ભૌર્જઃ કરવીરમૂલં ચૂર્ણાનિ સાધ્યાનિ તુષોદકેન||૧૫|| પલાશનિર્દાહરસેન ચાપિ કર્ષોદ્ધૃતાન્યાઢકસમ્મિતેન| દર્વીપ્રલેપં પ્રવદન્તિ લેપમેતં પરં કુષ્ઠનિસૂદનાય||૧૬|| પર્ણાનિ પિષ્ટ્વા ચતુરઙ્ગુલસ્ય તક્રેણ પર્ણાન્યથ કાકમાચ્યાઃ| તૈલાક્તગાત્રસ્ય નરસ્ય કુષ્ઠાન્યુદ્વર્તયેદશ્વહનચ્છદૈશ્ચ||૧૭||

તાનેવ કુષ્ઠહરયોગાનાહ- આરગ્વધ ઇત્યાદિ| શ્ર્યાહ્વો ‘નવનીતખોટિઃ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| ગ્રન્થિશ્ચ ભૌર્જ ઇતિ ભૂર્જપત્રગ્રન્થિઃ| સલોમશો ધાતુકાસીસમ્| ફણિજ્ઝકઃ પર્ણાસભેદઃ| સુમનઃપ્રવાલા જાતીપલ્લવાઃ| નિકુમ્ભો દન્તી| આલં હરિતાલમ્| અર્ધરૂપૈરિતિ અર્ધશ્લોકૈઃ| ગોપિત્તપીતા ઇતિ પીતગોપિત્તાઃ, મયૂરવ્યંસકાદિત્વેન પૂર્વનિપાતનિયમાત્; યદિ વા ગોપિત્તભાવનયા પીતવર્ણા ગોપિત્તપીતાઃ| પરમત્યર્થં સિદ્ધાઃ; યદ્યપિ સર્વપ્રયોગા મહર્ષિપ્રણીતાઃ સ્વવિષયે સિદ્ધાસ્તથાઽપીહ બહૂનાં દુશ્ચિકિત્સ્યાનાં રોગાણામાશુહરણાત્ પરં સિદ્ધા ઇત્યુચ્યન્તે| ચૂર્ણાનિ ચ પ્રદેહાશ્ચ ચૂર્ણપ્રદેહાઃ; યદિ વા ચૂર્ણીકૃતાનાં પ્રદેહાશ્ચૂર્ણપ્રદેહા; પ્રદેહો લેપઃ, પ્રદેહતાકરણં ચૈષાં યોગાનાં કુષ્ઠહરગોમૂત્રગોપિત્તાદિના બોદ્ધવ્યમ્| સુરેશલુપ્તમ્ ઇન્દ્રલુપ્તમ્| કુષ્ઠગ્રહણેન લબ્ધાનામપિ કિટિભદદ્રુપામાદીનાં પુનરભિધાનં પ્રયોગાણાં વિશેષેણ તદ્ધરણશક્તિખ્યાપનાર્થમ્| તુમ્બુરુ સ્વનામપ્રસિદ્ધમ્| વન્યં કૈવર્તમુસ્તકમ્| ચણ્ડા ચોરપુષ્પી| પ્રથમમિતિ તૈલાક્તમિત્યનેન સમ્બધ્યતે| તૈલં ચેહ કુષ્ઠહરપ્રકરણે સાર્ષપં બોદ્ધવ્યમ્| અમૃતાસઙ્ગઃ તુત્થકમ્| કટઙ્કટેરી દારુહરિદ્રા| સૌગન્ધિકં ગન્ધતૃણં ગન્ધકો વા| આર્કં પયઃ અર્કક્ષીરમ્| તદ્વદિતિ પ્રદેહઃ કુષ્ઠહરઃ | પ્રપુન્નાડ એડગજઃ| હયમારકઃ કરવીરઃ; તસ્ય ત્વગ્ ગ્રાહ્યા, મધ્યં ચ પૃથગ્ભાવેન ગ્રાહ્યમ્| તુષોદકં સતુષૈર્યવૈઃ સન્ધાનવિશેષાત્ કૃતં કાઞ્જિકમ્| પલાશસ્ય નિર્દાહેન ગૃહીતો રસઃ પલાશનિર્દાહરસઃ; સ ચ પલાશસ્ય પ્રધાનમૂલે ચ્છિન્નેઽધઃ કુમ્ભં દત્ત્વોપરિ વૃક્ષદાહાદ્યો ગલતિ સ્વરસઃ સ ગૃહ્યતે| ચતુરઙ્ગુલઃ સ્વર્ણહાલિઃ| અશ્વહનઃ કરવીરઃ| ચતુરઙ્ગુલકાકમાચ્યશ્વહનચ્છદૈરેકઃ પ્રયોગઃ, દ્વિત્વે હ્યસ્ય દ્વાત્રિંશત્સઙ્ખ્યા વક્ષ્યમાણા વિરુધ્યતે||૩-૧૭||

Adhikarana 3 (18-22) · Śloka 23

કોલં કુલત્થાઃ સુરદારુરાસ્નામાષાતસીતૈલફલાનિ કુષ્ઠમ્| વચા શતાહ્વા યવચૂર્ણમમ્લમુષ્ણાનિ વાતામયિનાં પ્રદેહઃ||૧૮|| આનૂપમત્સ્યામિષવેસવારૈરુષ્ણૈઃ પ્રદેહઃ પવનાપહઃ સ્યાત્| સ્નેહૈશ્ચતુર્ભિર્દશમૂલમિશ્રૈર્ગન્ધૌષધૈશ્ચાનિલહઃ પ્રદેહઃ||૧૯|| તક્રેણ યુક્તં યવચૂર્ણમુષ્ણં સક્ષારમર્તિં જઠરે નિહન્યાત્| કુષ્ઠં શતાહ્વાં સવચાં યવાનાં ચૂર્ણં સતૈલામ્લમુશન્તિ વાતે||૨૦|| ઉભે શતાહ્વે મધુકં મધૂકં બલાં પ્રિયાલં ચ કશેરુકં ચ| ઘૃતં વિદારીં ચ સિતોપલાં ચ કુર્યાત્ પ્રદેહં પવને સરક્તે||૨૧|| રાસ્ના ગુડૂચી મધુકં બલે દ્વે સજીવકં સર્ષભકં પયશ્ચ| ઘૃતં ચ સિદ્ધં મધુશેષયુક્તં રક્તાનિલાર્તિં પ્રણુદેત્ પ્રદેહઃ||૨૨|| વાતે સરક્તે સઘૃતં પ્રદેહો ગોધૂમચૂર્ણં છગલીપયશ્ચ|૨૩|

તૈલયોનિફલાન્યેરણ્ડફલતિલાદીનિ| અમ્લમિતિ કાઞ્જિકાદિયોગાત્| આનૂપાનાં ખડ્ગાદીનાં મત્સ્યાનાં ચામિષં માંસમાનૂપમત્સ્યામિષમ્| વેસવારઃ- “નિરસ્થિ પિશિતં પિષ્ટં સ્વિન્નં ગુડઘૃતાન્વિતમ્| કૃષ્ણામરિચસંયુક્તં વેસવાર ઇતિ સ્મૃતઃ”| ગન્ધપ્રધાનાન્યૌષધાનિ ગન્ધૌષધાનિ, તાનિ ચાગુર્વાદીનિ જ્વરાધ્યાયે પ્રતિપાદ્યાનિ; ગન્ધૌષધૈશ્ચ સિદ્ધૈરિતિ યોજનીયં; તેન દશમૂલગન્ધૌષધાભ્યાં સ્નેહાઃ સાધનીયાઃ (કિંવા ગન્ધૌષધૈર્દશમૂલસિદ્ધૈઃ સ્નેહપૃક્તૈરયં પ્રદેહઃ )| ઉશન્તિ કથયન્તિ| વિદારી વિદારીકન્દઃ| સિતોપલા સિતશર્કરા| મધુશેષઃ સિક્થકમ્| સિદ્ધમિતિ ઘૃતદુગ્ધયુક્તં સત્ કિઞ્ચિદેવાગ્નૌ સાધિતમ્||૧૮-૨૨||-

Adhikarana 4 (23-29) · Śloka 29

નતોત્પલં ચન્દનકુષ્ઠયુક્તં શિરોરુજાયાં સઘૃતં પ્રદેહઃ||૨૩|| પ્રપૌણ્ડરીકં સુરદારુ કુષ્ઠં યષ્ટ્યાહ્વમેલા કમલોત્પલે ચ| શિરોરુજાયાં સઘૃતઃ પ્રદેહો લોહૈરકાપદ્મકચોરકૈશ્ચ||૨૪|| રાસ્ના હરિદ્રે નલદં શતાહ્વે દ્વે દેવદારૂણિ સિતોપલા ચ| જીવન્તિમૂલં સઘૃતં સતૈલમાલેપનં પાર્શ્વરુજાસુ કોષ્ણમ્||૨૫|| શૈવાલપદ્મોત્પલવેત્રતુઙ્ગપ્રપૌણ્ડરીકાણ્યમૃણાલલોધ્રમ્| પ્રિયઙ્ગુકાલેયકચન્દનાનિ નિર્વાપણઃ સ્યાત્ સઘૃતઃ પ્રદેહઃ||૨૬|| સિતાલતાવેતસપદ્મકાનિ યષ્ટ્યાહ્વમૈન્દ્રી નલિનાનિ દૂર્વા| યવાસમૂલં કુશકાશયોશ્ચ નિર્વાપણઃ સ્યાજ્જલમેરકા ચ||૨૭|| શૈલેયમેલાગુરુણી સકુષ્ઠે ચણ્ડા નતં ત્વક્ સુરદારુ રાસ્ના| શીતં નિહન્યાદચિરાત્ પ્રદેહો વિષં શિરીષસ્તુ સસિન્ધુવારઃ||૨૮|| શિરીષલામજ્જકહેમલોધ્રૈસ્ત્વગ્દોષસંસ્વેદહરઃ પ્રઘર્ષઃ| પત્રામ્બુલોધ્રાભયચન્દનાનિ શરીરદૌર્ગન્ધ્યહરઃ પ્રદેહઃ||૨૯||

નતં તગરપાદિકા, તદભાવે શીઉલીચોપ્પડકો ગૃહ્યતે| પ્રપૌણ્ડરીકઃ પુણ્ડરીકમ્| લોહમ્ અગુરુ| એરકા હોગ્ગલઃ| અયં પ્રપૌણ્ડરીકાદિભિશ્ચોરકૈશ્ચેત્યન્ત એકઃ પ્રયોગઃ| ચોરકઃ ચોરપુષ્પિકા સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ| નલદં માંસી| શતાહ્વે ઇતિ શતપુષ્પામધુરિકે| તુઙ્ગઃ પુન્નાગઃ| અમૃણાલમ્ ઉશીરમ્| કાલેયકં કાલિયાકાષ્ઠમ્| લતા મઞ્જિષ્ઠા| ઐન્દ્રી ગોરક્ષકર્કટી| નલિનં કમલમ્| યવાસમૂલં દુરાલભામૂલમ્| કુશકાશયોશ્ચ મૂલમ્| અયં સિતાદિરેરકા ચેત્યન્ત એકો યોગઃ| જલં વાલકમ્| સિન્ધુવારઃ નિર્ગુણ્ડી| વિષમિત્યાદિરપરઃ પ્રયોગઃ| લામજ્જકમ્ ઉશીરમ્| હેમ નાગકેશરમ્| અભયમ્ ઉશીરમ્||૨૩-૨૯||

Adhikarana 5 (30) · Śloka 30

તત્ર શ્લોકઃ- ઇહાત્રિજઃ સિદ્ધતમાનુવાચ દ્વાત્રિંશતં સિદ્ધમહર્ષિપૂજ્યઃ| ચૂર્ણપ્રદેહાન્ વિવિધામયઘ્નાનારગ્વધીયે જગતો હિતાર્થમ્||૩૦||

અધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહઃ- ઇહાત્રિજ ઇત્યાદિ| ચૂર્ણપ્રદેહાનિતિ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| દ્વાત્રિંશતમિતિ સઙ્ખ્યાકરણં ન્યૂનાધિકસઙ્ખ્યા દુર્બોધનિરાકરણાર્થમ્||૩૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને આરગ્વધીયો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને પ્રથમે ભેષજચતુષ્કે આરગ્વધીયો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||