૩. આરગ્વધીયોઽધ્યાયઃ

દ્વિવિધં હિ ભેષજમન્તઃપરિમાર્જનં બહિઃપરિમાર્જનં ચ; તત્રાપામાર્ગતણ્ડુલીયેન પઞ્ચકર્મયવાગૂરૂપમન્તઃપરિમાર્જનમભિધાયાવશિષ્ટં બહિઃપરિમાર્જનં પ્રલેપાદ્યારગ્વધીયેનાહ- અથાત આરગ્વધીયમિત્યાદિ| યદ્યપિ કુષ્ઠચિકિત્સિતં પૃથગેવ ચિકિત્સાસ્થાને ભવિષ્યતિ, તત્રૈવ ચાવસરપ્રાપ્તા એતે આરગ્વધાદયો વક્તુમુચિતાઃ; તથાઽપીહ પૃથક્ કુષ્ઠયોગાનામભિધાનેન કુષ્ઠસ્યાનુબન્ધિત્વેન ચ મહારોગત્વં ખ્યાપયતિ; અભ્યર્હિતો હ્યર્થઃ પુનઃ પુનરભિધીયતે| ઇયં ચ કુષ્ઠચિકિત્સાઽઽનાગતાવેક્ષણતન્ત્રયુક્ત્યા નિદાનસ્થાને હેતુલક્ષણાદિભિર્લક્ષિતં કુષ્ઠમુદ્દિશ્યોક્તા; તેનાલક્ષિતસ્ય ચિકિત્સાઽભિધીયમાનાઽજ્ઞાતવિષયત્વેન ન યુજ્યત ઇતિ યદુચ્યતે તન્નિરસ્તં ભવતિ| યદ્યપિ રાજયક્ષ્મપ્રભૃતયોઽપિ મહારોગાઃ સન્તિ, તથાઽપિ ન તે ભૂરિબહિઃપરિમાર્જનવિષયા યથા કુષ્ઠમિતિ કુષ્ઠવિષયા એવ બહિઃપરિમાર્જનયોગા અભિધીયન્તે| કુષ્ઠહરબહિઃપરિમાર્જનોપોદ્ઘાતેન ચ વાતાપહાઃ “કોલં કુલત્થા” ઇત્યાદયોઽભિધાસ્યન્તે| કિઞ્ચ કુષ્ઠહરબહિઃપરિમાર્જનપ્રયોગાણામિદં સ્વરૂપં યચ્છોધનાનન્તરં પ્રયુજ્યમાનાઃ સિદ્ધિભાજો ભવન્તિ; યદુક્તં- “યે લેપાઃ કુષ્ઠાનાં પ્રયુજ્યન્તે નિર્હૃતાસ્રદોષાણામ્| સંશોધિતાશયાનાં સદ્યઃ સિદ્ધિર્ભવેત્તેષામ્” (ચિ.અ.૭) ઇતિ; તત્ પૂર્વાધ્યાયે સંશોધનમભિધાયેહ કુષ્ઠપ્રયોગાનવસરપ્રાપ્તાનભિદધતાઽઽચાર્યેણ સાધુ ગ્રન્થનિવેશઃ કૃતઃ| યદ્યપિ ચ “ખદિરઃ કુષ્ઠહરાણામ્” (સૂ.અ.૨૫) ઇતિ વચનેન ખદિરઃ કુષ્ઠહરભેષજેષુ પ્રધાનં, તથાઽપિ ખદિરં પરિત્યજ્યારગ્વધમાદાવુપદિશતિ, કુષ્ઠહરબહિઃપરિમાર્જનભેષજેષ્વારગ્વધસ્યૈવ પ્રધાનત્વખ્યાપનાર્થમ્||૧-૨||

તાનેવ કુષ્ઠહરયોગાનાહ- આરગ્વધ ઇત્યાદિ| શ્ર્યાહ્વો ‘નવનીતખોટિઃ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| ગ્રન્થિશ્ચ ભૌર્જ ઇતિ ભૂર્જપત્રગ્રન્થિઃ| સલોમશો ધાતુકાસીસમ્| ફણિજ્ઝકઃ પર્ણાસભેદઃ| સુમનઃપ્રવાલા જાતીપલ્લવાઃ| નિકુમ્ભો દન્તી| આલં હરિતાલમ્| અર્ધરૂપૈરિતિ અર્ધશ્લોકૈઃ| ગોપિત્તપીતા ઇતિ પીતગોપિત્તાઃ, મયૂરવ્યંસકાદિત્વેન પૂર્વનિપાતનિયમાત્; યદિ વા ગોપિત્તભાવનયા પીતવર્ણા ગોપિત્તપીતાઃ| પરમત્યર્થં સિદ્ધાઃ; યદ્યપિ સર્વપ્રયોગા મહર્ષિપ્રણીતાઃ સ્વવિષયે સિદ્ધાસ્તથાઽપીહ બહૂનાં દુશ્ચિકિત્સ્યાનાં રોગાણામાશુહરણાત્ પરં સિદ્ધા ઇત્યુચ્યન્તે| ચૂર્ણાનિ ચ પ્રદેહાશ્ચ ચૂર્ણપ્રદેહાઃ; યદિ વા ચૂર્ણીકૃતાનાં પ્રદેહાશ્ચૂર્ણપ્રદેહા; પ્રદેહો લેપઃ, પ્રદેહતાકરણં ચૈષાં યોગાનાં કુષ્ઠહરગોમૂત્રગોપિત્તાદિના બોદ્ધવ્યમ્| સુરેશલુપ્તમ્ ઇન્દ્રલુપ્તમ્| કુષ્ઠગ્રહણેન લબ્ધાનામપિ કિટિભદદ્રુપામાદીનાં પુનરભિધાનં પ્રયોગાણાં વિશેષેણ તદ્ધરણશક્તિખ્યાપનાર્થમ્| તુમ્બુરુ સ્વનામપ્રસિદ્ધમ્| વન્યં કૈવર્તમુસ્તકમ્| ચણ્ડા ચોરપુષ્પી| પ્રથમમિતિ તૈલાક્તમિત્યનેન સમ્બધ્યતે| તૈલં ચેહ કુષ્ઠહરપ્રકરણે સાર્ષપં બોદ્ધવ્યમ્| અમૃતાસઙ્ગઃ તુત્થકમ્| કટઙ્કટેરી દારુહરિદ્રા| સૌગન્ધિકં ગન્ધતૃણં ગન્ધકો વા| આર્કં પયઃ અર્કક્ષીરમ્| તદ્વદિતિ પ્રદેહઃ કુષ્ઠહરઃ | પ્રપુન્નાડ એડગજઃ| હયમારકઃ કરવીરઃ; તસ્ય ત્વગ્ ગ્રાહ્યા, મધ્યં ચ પૃથગ્ભાવેન ગ્રાહ્યમ્| તુષોદકં સતુષૈર્યવૈઃ સન્ધાનવિશેષાત્ કૃતં કાઞ્જિકમ્| પલાશસ્ય નિર્દાહેન ગૃહીતો રસઃ પલાશનિર્દાહરસઃ; સ ચ પલાશસ્ય પ્રધાનમૂલે ચ્છિન્નેઽધઃ કુમ્ભં દત્ત્વોપરિ વૃક્ષદાહાદ્યો ગલતિ સ્વરસઃ સ ગૃહ્યતે| ચતુરઙ્ગુલઃ સ્વર્ણહાલિઃ| અશ્વહનઃ કરવીરઃ| ચતુરઙ્ગુલકાકમાચ્યશ્વહનચ્છદૈરેકઃ પ્રયોગઃ, દ્વિત્વે હ્યસ્ય દ્વાત્રિંશત્સઙ્ખ્યા વક્ષ્યમાણા વિરુધ્યતે||૩-૧૭||

તૈલયોનિફલાન્યેરણ્ડફલતિલાદીનિ| અમ્લમિતિ કાઞ્જિકાદિયોગાત્| આનૂપાનાં ખડ્ગાદીનાં મત્સ્યાનાં ચામિષં માંસમાનૂપમત્સ્યામિષમ્| વેસવારઃ- “નિરસ્થિ પિશિતં પિષ્ટં સ્વિન્નં ગુડઘૃતાન્વિતમ્| કૃષ્ણામરિચસંયુક્તં વેસવાર ઇતિ સ્મૃતઃ”| ગન્ધપ્રધાનાન્યૌષધાનિ ગન્ધૌષધાનિ, તાનિ ચાગુર્વાદીનિ જ્વરાધ્યાયે પ્રતિપાદ્યાનિ; ગન્ધૌષધૈશ્ચ સિદ્ધૈરિતિ યોજનીયં; તેન દશમૂલગન્ધૌષધાભ્યાં સ્નેહાઃ સાધનીયાઃ (કિંવા ગન્ધૌષધૈર્દશમૂલસિદ્ધૈઃ સ્નેહપૃક્તૈરયં પ્રદેહઃ )| ઉશન્તિ કથયન્તિ| વિદારી વિદારીકન્દઃ| સિતોપલા સિતશર્કરા| મધુશેષઃ સિક્થકમ્| સિદ્ધમિતિ ઘૃતદુગ્ધયુક્તં સત્ કિઞ્ચિદેવાગ્નૌ સાધિતમ્||૧૮-૨૨||-

નતં તગરપાદિકા, તદભાવે શીઉલીચોપ્પડકો ગૃહ્યતે| પ્રપૌણ્ડરીકઃ પુણ્ડરીકમ્| લોહમ્ અગુરુ| એરકા હોગ્ગલઃ| અયં પ્રપૌણ્ડરીકાદિભિશ્ચોરકૈશ્ચેત્યન્ત એકઃ પ્રયોગઃ| ચોરકઃ ચોરપુષ્પિકા સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ| નલદં માંસી| શતાહ્વે ઇતિ શતપુષ્પામધુરિકે| તુઙ્ગઃ પુન્નાગઃ| અમૃણાલમ્ ઉશીરમ્| કાલેયકં કાલિયાકાષ્ઠમ્| લતા મઞ્જિષ્ઠા| ઐન્દ્રી ગોરક્ષકર્કટી| નલિનં કમલમ્| યવાસમૂલં દુરાલભામૂલમ્| કુશકાશયોશ્ચ મૂલમ્| અયં સિતાદિરેરકા ચેત્યન્ત એકો યોગઃ| જલં વાલકમ્| સિન્ધુવારઃ નિર્ગુણ્ડી| વિષમિત્યાદિરપરઃ પ્રયોગઃ| લામજ્જકમ્ ઉશીરમ્| હેમ નાગકેશરમ્| અભયમ્ ઉશીરમ્||૨૩-૨૯||

અધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહઃ- ઇહાત્રિજ ઇત્યાદિ| ચૂર્ણપ્રદેહાનિતિ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| દ્વાત્રિંશતમિતિ સઙ્ખ્યાકરણં ન્યૂનાધિકસઙ્ખ્યા દુર્બોધનિરાકરણાર્થમ્||૩૦||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને પ્રથમે ભેષજચતુષ્કે આરગ્વધીયો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||