30. arthēdaśamahāmūlīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽર્થેદશમહામૂલીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

પારિશેષ્યાત્ કિંવા સૂત્રસ્થાનમભિધાય તન્ત્રસઙ્ગ્રહં વક્તુમર્થેદશમહામૂલીય ઉચ્યતે| અત્ર ‘અધિકૃત્ય કૃતે ગ્રન્થે’ (પા. અ. ૪/૩/૮૭) ઇત્યનુવર્તમાને “અધ્યાયાનુવાકયોર્લુક્ ચ” (પા. અ. ૫/૨/૬૦) ઇતિ ચ્છઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

અર્થે દશ મહામૂલાઃ સમાસક્તા મહાફલાઃ| મહચ્ચાર્થશ્ચ હૃદયં પર્યાયૈરુચ્યતે બુધૈઃ||૩|| ષડઙ્ગમઙ્ગં વિજ્ઞાનમિન્દ્રિયાણ્યર્થપઞ્ચકમ્| આત્મા ચ સગુણશ્ચેતશ્ચિન્ત્યં ચ હૃદિ સંશ્રિતમ્||૪||

અર્થે ઇતિ હૃદયે, મહામૂલા ઇતિ મહદ્ધૃદયં મૂલં યાસાં ધમનીનાં તાસ્તથા, સમાસક્તા ઇત્યાશ્રિતાઃ| તસ્ય હૃદયસ્ય પર્યાયાનાહ- મહચ્ચેત્યાદિ| મહત્સઞ્જ્ઞા તથા અર્થસઞ્જ્ઞા ચ હૃદયસ્ય વૈદ્યવ્યવહારસિદ્ધા ન સર્વત્ર શાસ્ત્રાન્તરેષુ| હૃદયસ્ય યથા યન્મહત્ત્વં યથા વા અર્થ્યમાનત્વેનાર્થત્વં તદ્ધૃદયસ્યાભ્યર્હિતત્વાત્| અભ્યર્હિતત્વમાહ- ષડઙ્ગમિત્યાદિ| ષડઙ્ગાનિ બાહુદ્વયજઙ્ઘાદ્વયશિરોન્તરાધિરૂપાણિ યસ્ય તત્ ષડઙ્ગમઙ્ગમ્| અઙ્ગં ચ ષડઙ્ગાદતિરિક્તં સમુદાયરૂપમવયવિરૂપં વા| અઙ્ગમિતિ વક્તવ્યે ષડઙ્ગવિશેષણં ષણ્ણામઙ્ગાનામપિ હૃદયાશ્રિતત્વપ્રતિપાદનાર્થં; કિંવા, અઙ્ગશબ્દસ્યાવયવવાચિનો નિષેધાર્થમ્| વિજ્ઞાનં ચ યદ્યપિ ‘આત્મા ચ સગુણઃ’ ઇતિ વચનાદેવ આત્મગુણત્વેન લબ્ધં, તથાઽપ્યાત્મગુણેષુ પ્રાધાન્યાત્ પુનઃ પૃથગુચ્યતે; વચનં હિ “સુખં સમગ્રં વિજ્ઞાનં વિસર્ગે ચ પ્રતિષ્ઠિતમ્” ઇતિ| ઇન્દ્રિયાણિ ચક્ષુરાદીનિ પઞ્ચ| અર્થપઞ્ચકં શબ્દાદિ| સગુણ ઇત્યનેન સુખાદિગ્રહણમ્| ચેતઃ મનઃ| ચિન્ત્યં મનોવિષયઃ| એતે ચ ષડઙ્ગવિજ્ઞાનાદયઃ પ્રતિ પ્રતિ પઠિતાઃ પ્રત્યેકમેવોપાદેયત્વેન; તેનાત્ર કસ્યચિદર્થલબ્ધત્વેનોપાદાનં કર્તવ્યમિતિ નોદ્ભાવનીયમ્, અર્થલબ્ધો હ્યર્થઃ સાક્ષાદનભિધીયમાનત્વાદપ્રધાનં ભવતિ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 6

પ્રતિષ્ઠાર્થં હિ ભાવાનામેષાં હૃદયમિષ્યતે| ગોપાનસીનામાગારકર્ણિકેવાર્થચિન્તકૈઃ||૫|| તસ્યોપઘાતાન્મૂર્ચ્છાયં ભેદાન્મરણમૃચ્છતિ|૬|

અથ કથમમી ષડઙ્ગાદયો હૃદયાશ્રયાઃ, યાવતા “હૃદયં દ્વ્યઙ્ગુલં” (વિ. ૮) ઇતિ વક્ષ્યતિ, અઙ્ગં ચ ષડઙ્ગાશ્રયં મહત્, ઇન્દ્રિયાણ્યપિ ચ સ્વાશ્રય ચક્ષુરાદિસ્થિતાનિ, અર્થાશ્ચ બાહ્યદ્રવ્યાશ્રયિણઃ, આત્મા ચાનાશ્રિત એવ વ્યાપકઃ, તદ્ગુણશ્ચ વિજ્ઞાનમાત્મન્યેવાશ્રિતં, મનોઽપ્યનાશ્રિતમાત્મગતં, ચિન્ત્યં ચ ધ્યેયાદિ ન હૃદિ, ઇત્યાશઙ્ક્યાહ- પ્રતિષ્ઠેત્યાદિ|- પ્રતિષ્ઠા કાર્યકરણાવિરોધેનાવસ્થાનમ્ | ભાવાનામેષામિતિ ષડઙ્ગાદીનામ્| હૃદયમિષ્યતે ‘કારણમ્’ ઇતિ શેષઃ| અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ ગોપાનસીનામિત્યાદિ| ગોપાનસ્યઃ ગૃહાચ્છાદનાધારકાષ્ઠાનિ | આગારકર્ણિકા ગૃહાચ્છાદનમધ્યે ગૃહાચ્છાદનકાષ્ઠનિબન્ધની લોકે ‘આડકમ્’ ઇત્યુચ્યતે| અર્થચિન્તકૈરિતિ હૃદયચિન્તકૈઃ| તેન, ષડઙ્ગાદીનાં હૃદયાશ્રિતત્વં નાધારાધેયભાવેન, કિં તર્હિ તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વેનેતિ દર્શિતં ભવતિ| હૃદયાશ્રિતત્વં હૃદયે પ્રકૃતિસ્થે ષડઙ્ગાદિભાવાનાં પ્રકૃતિસ્થત્વં, હૃદયોપઘાતે તદુપઘાત ઇત્યર્થઃ| યદ્યપિ ચ, આત્મવિજ્ઞાનમનસાં હૃદયાશ્રિતત્વમાધારાધેયભાવાદપિ કષ્ટસૃષ્ટ્યા પાર્યતે વક્તું, તથાઽપિ સર્વવ્યાપકત્વાન્નોપાદેયમાધારધેયત્વમ્| નૈવમ્, આત્મા હ્યત્ર સંસારી ભોગાયતનત્વેનાભિપ્રેતઃ, સ ચ હૃદયપ્રદેશ એવ સુખદુઃખાદ્યુપલભત ઇત્યનુભવસિદ્ધં, તેન હૃદયાશ્રિત ઇવાત્મા| તથા મનોઽપિ પ્રાયેણ હૃદ્યેવ તિષ્ઠતિ, યત ઉપરતક્રિયં મનો હૃદ્યેવ તિષ્ઠતિ, તથા ધ્યાને યોગે ચ હૃદિસ્થમેવ મનો ભવતિ| યદપ્યુક્તમ્- “આત્મસ્થે મનસિ સ્થિરે” (શા. ૧) ઇતિ, તદપ્યાત્મસ્થત્વં મનસો હૃદયસ્થત્વમેવ| એવં જ્ઞાનસુખદુઃખાનિ ચ હૃદયસ્થાન્યેવ લક્ષ્યન્તે, તથા હ્યતિચિન્તનાત્તથા દુઃખાવેશાદ્વા હૃદયમેવ પીડ્યતે, નાન્યદઙ્ગમ્| ભવત્વનેનાવ્યાપકેનાશ્રયાશ્રયિભાવેન વ્યુત્પાદિતેન | તમેવ હૃદયોપઘાતે ષડઙ્ગાદિભાવોપઘાતમાહ- તસ્યોપઘાતાદિત્યાદિ| તસ્યેતિ હૃદયસ્ય| ઉપઘાતઃ કિઞ્ચિદુપહનનમ્| ભેદાદિતિ મહોપઘાતાત્| મરણં ચ ષડઙ્ગાદીનાં સર્વેષામેવ યથોક્તપ્રતિષ્ઠાનાશ ઇતિ ભાવઃ||૫||-

Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7

યદ્ધિ તત્ સ્પર્શવિજ્ઞાનં ધારિ તત્તત્ર સંશ્રિતમ્||૬|| તત્ પરસ્યૌજસઃ સ્થાનં તત્ર ચૈતન્યસઙ્ગ્રહઃ| હૃદયં મહદર્થશ્ચ તસ્માદુક્તં ચિકિત્સકૈઃ ||૭||

કથમેતદ્ભવતીત્યાહ- યદ્ધીત્યાદિ| સ્પર્શો વિજ્ઞાયતેઽનેનેતિ સ્પર્શં વા વિજાનાતીતિ સ્પર્શવિજ્ઞાનં; તસ્યૈવ વિશેષણં- ધારીતિ, ધારિ તુ શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગઃ; યદુક્તં- “શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગો ધારિ જીવિતમ્” (સૂ. ૧) ઇતિ; એતેન યઃ શરીરાદિસંયોગઃ સ્પર્શનેન વિજાનાતિ સર્વં જ્ઞેયં, યશ્ચાયં શરીરધારણાદ્ધારીત્યુચ્યતે, સ હૃદિ સ્થિતઃ| તેન, તદુપઘાતાન્મૂર્ચ્છા તથા તદ્ભેદાન્મરણં ચૈતન્યાનનુવૃત્તિલક્ષણમુપપન્નમ્| સ્પર્શો હિ દ્વિવિધ ઐન્દ્રિયકો માનસશ્ચ, એતત્સ્પર્શદ્વયં વિના ન કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનં ભવતિ; યદુક્તં- “યશ્ચૈવૈન્દ્રિયકઃ સ્પર્શઃ સ્પર્શો માનસ એવ ચ| દ્વિવિધઃ સુખદુઃખાનાં વેદનાનાં પ્રવર્તકઃ” (શા. ૧) ઇતિ| માનસં ચ સ્પર્શનં શારીરે યથાસ્થાનમેવ દર્શયિષ્યામઃ| સ્પર્શો વિજ્ઞાયત ઇતિ નિરુક્તિપક્ષે તુ સ્પર્શશબ્દેન લક્ષણયા સ્પૃશ્યમાનોઽર્થોઽભિપ્રેતઃ, તેન સર્વજ્ઞેયાવરોધઃ; યં પ્રાપ્યૈવાર્થમિન્દ્રિયાણિ સ્પર્શેનાર્થં પ્રકાશયન્તિ, યદુક્તં- “સ્પૃશ્યતે નાનુપાદાનો નાઽસ્પૃષ્ટો વેત્તિ વેદનાઃ” (શા. ૧) ઇતિ| યદ્યપિ શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગઃ શરીરપ્રદેશાન્તરેઽપ્યસ્તિ, તથાઽપિ નાસૌ શરીરધારણે તથા જ્ઞાનોત્પત્તૌ વા પ્રધાનં, તદુપઘાતેઽપિ શરીરધારણજ્ઞાનયોર્દૃષ્ટત્વાત્; હૃદ્ગતસ્તુ સંયોગઃ પ્રધાનં, તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાત્ સ્પર્શજ્ઞાનશરીરધારણયોઃ; તેન સૂક્તં- તત્તત્ર સંશ્રિતમિતિ| હૃદયાભ્યર્હિતત્વે ધર્માન્તરમાહ- તત્ પરસ્યેત્યાદિ| પરસ્ય શ્રેષ્ઠસ્ય| એતેન દ્વિવિધમોજો દર્શયતિ- પરમપરં ચ; તત્રાઞ્જલિપરિમાણમપરં, યદુક્તં- “તાવદેવ પરિમાણં શ્લૈષ્મિકસ્યૌજસઃ” (શા. ૭) ઇતિ; અલ્પપ્રમાણં તુ પરં, યદભિપ્રેત્યોક્તં- “હૃદિ તિષ્ઠતિ યચ્છુદ્ધં રક્તમીષત્સપીતકમ્” (સૂ. ૧૭) ઇતિ, તન્ત્રાન્તરેઽપ્યુક્તં- “પ્રાણાશ્રયસ્યૌજસોઽષ્ટૌ બિન્દવો હૃદયાશ્રિતાઃ” ઇતિ; કિઞ્ચ, સતિ હિ પરે ચાપરે ચૌજસિ ‘પરસ્ય’ ઇતિ વિશેષણં સાર્થકં ભવતિ, નત્વેકરૂપે| અર્ધાઞ્જલિપરિમિતસ્યૌજસો ધમન્ય એવ હૃદયાશ્રિતાઃ સ્થાનમ્| તથા પ્રમેહેઽર્ધાઞ્જલિપરિમિતમેવૌજઃ ક્ષીયતે નાષ્ટબિન્દુકમ્, અસ્ય હિ કિઞ્ચિત્ક્ષયેઽપિ મરણં ભવતિ; પ્રમેહે તુ ઓજઃક્ષયે જીવત્યેવ તાવત્; ઓજઃક્ષયલક્ષણમપ્યર્ધાઞ્જલ્યોજઃક્ષય એવ બોદ્ધવ્યમ્| ઓજઃશબ્દશ્ચ યદ્યપિ રસેઽપિ વર્તતે, યદુક્તં- “રસશ્ચૌજસઙ્ખ્યાતઃ” (નિ. ૪) ઇતિ, તથા “મલીભવતિ તત્ પ્રાયઃ કલ્પતે કિઞ્ચિદોજસે” (ચિ. ૮) ઇતિ; તથાઽપીહ સર્વધાતુસારમોજોઽભિધીયતે| એતચ્ચૌજ ઉપધાતુરૂપં કેચિદાહુઃ; ધાતુર્હિ ધારણપોષણયોગાદ્ભવતિ, ઓજસ્તુ દેહધારકં સદપિ ન દેહપોષકં, તેન નાષ્ટમો ધાતુરોજઃ| કેચિત્તુ શુક્રવિશેષમોજઃ પ્રાહુઃ, તચ્ચ ન મનઃ પ્રીણાતિ| યે તુ બ્રુવતે- સર્વધાતૂનાં સારસમુદયભૂતમોજઃ, તે રસાદિસારરૂપતયા રસાદિભ્યોઽભિન્નમોજ ઇતિ પૃથગ્ધાતુત્વેનોપધાતુત્વેન વા ન નિર્દેશ્યમિતિ પશ્યન્તિ; વચનં ચ- “ભ્રમરૈઃ ફલપુષ્પેભ્યો યથા સઞ્ચીયતે મધુ| તદ્વદોજઃ શરીરેભ્યો ગુણૈઃ સમ્ભ્રિયતે નૃણામ્” (સૂ. ૧૭) ઇતિ; અત્ર શરીરેભ્ય ઇતિ ધાતુભ્યઃ, ગુણૈરિતિ સારભાગૈઃ| તત્ર ચૈતન્યસઙ્ગ્રહ ઇતિ તત્ર હૃદિ આત્મા ચૈતન્યસ્ય સ્વવિષયે પ્રસૃતસ્ય સઙ્ગ્રહણં કરોતિ, તેન પ્રસૃતં મનો હૃદયે નિગૃહ્ય યોગજ્ઞો ભવત્યાત્મેત્યુક્તં ભવતિ; તતશ્ચ યોગસ્ય મોક્ષસાધનત્વેનોપાદેયસ્યાપિ હૃદયમેવ સ્થાનમિતિ હૃદયમભ્યર્હિતં ભવતિ| યસ્માદેવઙ્ગુણં હૃદયમ્, અતો હૃદયં ‘મહદ્’ ઇતિ ચ, તથા ‘અર્થ’ ઇતિ ચોચ્યતે ચિકિત્સકૈઃ||૬-૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

તેન મૂલેન મહતા મહામૂલા મતા દશ| ઓજોવહાઃ શરીરેઽસ્મિન્ વિધમ્યન્તે સમન્તતઃ||૮||

સમ્પ્રતિ ધમનીનાં મહામૂલત્વં પ્રતિપાદયતિ- તેનેત્યાદિ| તેનેતિ હૃદયેન મહતા, ‘યુક્તાઃ’ ઇતિ શેષઃ| વિધમ્યન્તે વિસર્પન્તે ||૮||

Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 12

યેનૌજસા વર્તયન્તિ પ્રીણિતાઃ સર્વદેહિનઃ | યદૃતે સર્વભૂતાનાં જીવિતં નાવતિષ્ઠતે||૯|| યત્ સારમાદૌ ગર્ભસ્ય યત્તદ્ગર્ભરસાદ્રસઃ | સંવર્તમાનં હૃદયં સમાવિશતિ યત્ પુરા ||૧૦|| યસ્ય નાશાત્તુ નાશોઽસ્તિ ધારિ યદ્ધૃદયાશ્રિતમ્ | યચ્છરીરરસસ્નેહઃ પ્રાણા યત્ર પ્રતિષ્ઠિતાઃ||૧૧|| તત્ફલા બહુધા વા તાઃ ફલન્તીવ(તિ) મહાફલાઃ|૧૨|

સમ્પ્રતિ ધમનીનામુક્તં મહાફલત્વં વ્યુત્પાદયન્નાહ- યેનૌજસેત્યાદિ| યેનૌજસેતિ સામાન્યેન દ્વિવિધમપ્યોજો ગ્રાહ્યમ્| વર્તયન્તિ જીવન્તિ, વર્તયન્તીતિ ચૌરાદિકો ણિચ્| પ્રીણિતા ઇતિ તર્પિતાઃ| યત્ સારમાદૌ ગર્ભસ્યેતિ શુક્રશોણિતસંયોગે જીવાધિષ્ઠિતમાત્રે યત્ સારભૂતં, તત્રાપિ તિષ્ઠતિ| યત્તદ્ગર્ભરસાદ્રસ ઇતિ ગર્ભરસાચ્છુક્રશોણિતસંયોગપરિણામેન કલલરૂપાત્, રસ ઇતિ સારભૂતમ્| સંવર્તમાનં હૃદયં સમાવિશતિ યત્ પુરેતિ યદા હૃદયં નિષ્પદ્યમાનં, તદૈવ વ્યક્તલક્ષણં સદ્ધૃદયમધિતિષ્ઠતિ યદિત્યર્થઃ| એતેન, ગર્ભાવસ્થાત્રયેઽપિ તદોજસ્તિષ્ઠતીત્યુચ્યતે; પરં ગર્ભાદૌ શુક્રશોણિતસારરૂપતયા, કલલાવસ્થાયાં તુ રસસારરૂપતયા, અવયવનિષ્પત્તૌ તુ સ્વલક્ષણયુક્તમેવ ભવત્યોજ ઇત્યોજસઃ સર્વાવસ્થાવ્યાપકત્વેન મહત્ત્વમુચ્યતે| યસ્ય નાશાત્તુ નાશોઽસ્તીતિ ધાત્વન્તરાક્ષયેઽપિ સત્યોજઃક્ષયે મરણમિત્યર્થઃ| ધારીતિ જીવધારકસંયોગિભ્યઃ પ્રધાનત્વાત્| શરીરરસસ્નેહ ઇતિ શરીરસારસારં; રસશબ્દઃ સ્નેહશબ્દશ્ચ સારવચનઃ, તેન શરીરરસાનાં ધાતૂનામપિ સાર ઇત્યર્થઃ| એતચ્ચ પ્રકારાન્તરેણાભ્યર્હિતાનેકકર્મકથનમોજસોઽભ્યર્હિતત્વખ્યાત્યર્થમ્| તત્ફલા ઓજઃફલા ઓજોવહા ઇતિ યાવત્| એતેન, યથોક્તગુણશાલિત્વેનૌજો મહત્; એતદ્વહનેન ફલન્તીવેતિ મહાફલા ધમન્ય ઉક્તાઃ| દ્વિતીયાં નિરુક્તિમાહ- બહુધા વા તાઃ ફલન્તીતિ, ‘તા હૃદયાશ્રિતા દશ ધમન્યો બહુધા અનેકપ્રકારં ફલન્તીતિ’ નિષ્પદ્યન્તે; એતેન, મૂલે હૃદયે દશરૂપાઃ સત્યો મહાસઙ્ખ્યાઃ શરીરે પ્રતાનભેદાદ્ભવન્તીત્યુક્તમ્||૯-૧૧||-

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

ધ્માનાદ્ધમન્યઃ સ્રવણાત્ સ્રોતાંસિ સરણાત્સિરાઃ||૧૨||

ધમનીશબ્દાદિનિરુક્તિમાહ- ધ્માનાદિત્યાદિ| ધ્માનાત્ પૂરણાદ્ વાહ્યેન રસાદિનેત્યર્થઃ| સ્રવણાદિતિ રસાદેરેવ પોષ્યસ્ય સ્રવણાત્| સરણાદ્ દેશાન્તરગમનાત્||૧૨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

તન્મહત્ તા મહામૂલાસ્તચ્ચોજઃ પરિરક્ષતા| પરિહાર્યા વિશેષેણ મનસો દુઃખહેતવઃ||૧૩|| હૃદ્યં યત્ સ્યાદ્યદૌજસ્યં સ્રોતસાં યત્ પ્રસાદનમ્| તત્તત્ સેવ્યં પ્રયત્નેન પ્રશમો જ્ઞાનમેવ ચ||૧૪||

સમ્પ્રતિ હૃદિસ્થસ્ય મનસઃ પરિપાલનહેતુમાહ- તન્મહદિત્યાદિ| તન્મહદિતિ ષડઙ્ગાદિસ્થાનં હૃદયમ્| તા મહામૂલા ઇતિ ઓજોવહા ધમન્યઃ| તચ્ચૌજ ઇતિ યેનૌજસેત્યાદિનોક્તગુણમોજઃ| પ્રશમઃ શાન્તિઃ| જ્ઞાનં તત્ત્વજ્ઞાનમ્||૧૩-૧૪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

અથ ખલ્વેકં પ્રાણવર્ધનાનામુત્કૃષ્ટતમમેકં બલવર્ધનાનામેકં બૃંહણાનામેકં નન્દનાનામેકં હર્ષણાનામેકમયનાનામિતિ | તત્રાહિંસા પ્રાણિનાં પ્રાણવર્ધનાનામુત્કૃષ્ટતમં, વીર્યં બલવર્ધનાનાં, વિદ્યા બૃંહણાનામ્, ઇન્દ્રિયજયો નન્દનાનાં, તત્ત્વાવબોધો હર્ષણાનાં, બ્રહ્મચર્યમયનાનામિતિ ; એવમાયુર્વેદવિદો મન્યન્તે||૧૫||

સેવ્યપ્રસ્તાવેન પ્રાણવર્ધનાદ્યુત્કૃષ્ટાન્યહિંસાદીન્યપ્યાહ- અથ ખલ્વિત્યાદિ| એકમિતિ એકમેવ, ન દ્વિતીયમુત્કૃષ્ટતમમસ્તીત્યર્થઃ| અયનાનામિતિ માર્ગાણામ્| યદ્યપ્યન્નં પ્રાણવર્ધનં તથાઽપ્યહિંસૈવોત્કૃષ્ટા, અહિંસયા હિ ધર્મજનનાત્તત્કૃતમવિચાલ્યં ભવતિ| યદ્યપિ માંસં બૃંહણપ્રધાનં, તથાઽપિ તચ્છરીરમાત્રબૃંહણં, વિદ્યા તુ શરીરમનોબૃંહણીયાઽતિરિચ્યતે||૧૫||

Adhikarana 10 (16-19) · Śloka 19

તત્રાયુર્વેદવિદસ્તન્ત્રસ્થાનાધ્યાયપ્રશ્નાનાં પૃથક્ત્વેન વાક્યશો વાક્યાર્થશોઽર્થાવયવશશ્ચ પ્રવક્તારો મન્તવ્યાઃ| તત્રાહ- કથં તન્ત્રાદીનિ વાક્યશો વાક્યાર્થશોઽર્થાવયવશશ્ચોક્તાનિ ભવન્તીતિ||૧૬|| અત્રોચ્યતે- તન્ત્રમાર્ષં કાર્ત્સ્ન્યેન યથામ્નાયમુચ્યમાનં વાક્યશો ભવત્યુક્તમ્||૧૭|| બુદ્ધ્યા સમ્યગનુપ્રવિશ્યાર્થતત્ત્વં વાગ્ભિર્વ્યાસસમાસપ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમનયુક્તાભિસ્ત્રિવિધશિષ્યબુદ્ધિગમ્યાભિરુચ્યમાનં વાક્યાર્થશો ભવત્યુક્તમ્||૧૮|| તન્ત્રનિયતાનામર્થદુર્ગાણાં પુનર્વિભાવનૈરુક્તમર્થાવયવશો ભવત્યુક્તમ્||૧૯||

આયુર્વેદશ્રવણપ્રસઙ્ગેનાયુર્વેદનિરુક્ત્યાઽઽયુષસ્તથાઽઽયુર્વેદસ્ય ચ નિરૂપકં પ્રકરણં બ્રૂતે- તત્રેત્યાદિ| વાક્યશ ઇત્યાદિ સ્વયમેવ વ્યાકરિષ્યતિ| આર્ષમ્ ઋષિકૃતમ્| તન્ત્રં શાસ્ત્રમ્| યથામ્નાયમુચ્યમાનમિતિ યથાપાઠક્રમેણોચ્યમાનમ્| ઉદાહરણં દૃષ્ટાન્તઃ; ઉપનયઃ સિદ્ધાન્તોપપાદિતસ્ય સાધનધર્મસ્ય સાધ્યે પુનઃ કથનં, યથા- તથા ચાયં ધૂમવાનિતિ; નિગમનં હેતુસાધિતસાધ્યધર્મકથનં, યથા- તસ્માદગ્નિમાનિતિ| તન્ત્રનિયતાનામિતિ તન્ત્રગતાનામ્| વિભાવનૈરુક્તમિતિ વ્યાખ્યાનૈઃ કથનમ્; ઉક્તમિતિ ભાવે ‘ક્તઃ’| અસ્યોદાહરણં યથા- “શરીરચેષ્ટા યા ચેષ્ટા સ્થૈર્યાર્થા બલવર્ધિની” (સૂ. ૭) ઇત્યત્ર ‘ઇષ્ટા યા ચેષ્ટા’ ઇત્યેતાવન્માત્રમુચ્યતે, તેન દ્વિતીયચેષ્ટાપદસ્ય દુર્ગસ્ય વ્યાકરણં પરં ભવતિ||૧૬-૧૯||

Adhikarana 11 (20) · Śloka 20

તત્ર ચેત્ પ્રષ્ટારઃ સ્યુઃ- ચતુર્ણામૃક્સામયજુરથર્વવેદાનાં કં વેદમુપદિશન્ત્યાયુર્વેદવિદઃ?, કિમાયુઃ?, કસ્માદાયુર્વેદઃ?, કિમર્થમાયુર્વેદઃ?, શાશ્વતોઽશાશ્વતો વા?, કતિ કાનિ ચાસ્યાઙ્ગાનિ?, કૈશ્ચાયમધ્યેતવ્યઃ?, કિમર્થં ચ? ઇતિ||૨૦||

ઇદાનીમાયુર્વેદવિદઃ પ્રશ્નેનૈવ નિર્ણેતવ્યા ઇત્યતઃ પ્રશ્નાનાહ- તત્ર ચેદિત્યાદિ| કં વેદમુપદિશન્તિ ‘આયુર્વેદમ્’ ઇતિ શેષઃ||૨૦||

Adhikarana 12 (21) · Śloka 21

તત્ર ભિષજા પૃષ્ટેનૈવં ચતુર્ણામૃક્સામયજુરથર્વવેદાનામાત્મનોઽથર્વવેદે ભક્તિરાદેશ્યા, વેદો હ્યાથર્વણો દાનસ્વસ્ત્યયનબલિમઙ્ગલહોમનિયમપ્રાયશ્ચિત્તોપવાસમન્ત્રાદિપરિગ્રહાચ્ચિકિત્સાં પ્રાહ; ચિકિત્સા ચાયુષો હિતાયોપદિશ્યતે||૨૧||

અથર્વવેદે ભક્તિઃ સેવેત્યર્થઃ; એતેન ભિષક્સેવ્યત્વેનાથર્વવેદસ્યાયુર્વેદત્વમુક્તં ભવતિ| આયુર્વેદસ્યાથર્વવેદાભેદહેતુમાહવેદો હીત્યાદિ| એતેનૈકપ્રયોજનત્વાદથર્વવેદૈકદેશ એવાયુર્વેદ ઇત્યુક્તં ભવતિ||૨૧||

Adhikarana 13 (22) · Śloka 22

વેદં ચોપદિશ્યાયુર્વાચ્યં ; તત્રાયુશ્ચેતનાનુવૃત્તિર્જીવિતમનુબન્ધો ધારિ ચેત્યેકોઽર્થઃ||૨૨||

પ્રશ્નક્રમેણ વેદં પ્રતિપાદ્યાયુરેવ પ્રતિપાદનીયં ભવતીત્યાહ- વેદં ચોપદિશ્યેત્યાદિ| ચેતનાનુવૃત્તિરિતિ ચૈતન્યસન્તાનઃ; એતચ્ચ ગર્ભાવધિમરણપર્યન્તં બોદ્ધવ્યં, તદૂર્ધ્વં ચેતનાનનુવૃત્તેઃ; સાક્ષાદનુપલબ્ધત્વેનૈવાનનુવૃત્તિરિતિ ભાવઃ| ન ચ વાચ્યં પ્રસુપ્તસ્ય ચૈતન્યવિચ્છેદો ભવતીતિ, યતસ્તત્રાપિ ‘સુખમહમસ્વાપ્સમ્’ ઇત્યુત્તરકાલીનપ્રતિસન્ધાનદર્શનાત્ સૂક્ષ્મજ્ઞાનમસ્ત્યેવ| યદ્યપિ દીર્ઘઞ્જીવિતીયે શરીરાદિસંયોગ આયુરિત્યુક્તં, તથાઽપિ તત્કાર્યત્વાદિહ ચૈતન્યાનુવૃત્તિઃ કાર્યકારણયોરભેદવિવક્ષયા આયુરુચ્યતે| અનુબન્ધધારિશબ્દૌ પ્રથમાધ્યાયે વ્યાકૃતૌ||૨૨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

તદાયુર્વેદયતીત્યાયુર્વેદઃ ; કથમિતિ ચેત્? ઉચ્યતે- સ્વલક્ષણતઃ સુખાસુખતો હિતાહિતતઃ પ્રમાણાપ્રમાણતશ્ચ; યતશ્ચાયુષ્યાણ્યનાયુષ્યાણિ ચ દ્રવ્યગુણકર્માણિ વેદયત્યતોઽપ્યાયુર્વેદઃ| તત્રાયુષ્યાણ્યનાયુષ્યાણિ ચ દ્રવ્યગુણકર્માણિ કેવલેનોપદેક્ષ્યન્તે તન્ત્રેણ||૨૩||

કસ્માદાયુર્વેદઃ? ઇત્યસ્યોત્તરં- તદાયુરિત્યાદિ| વેદયતિ બોધયતિ| યે ત્વત્ર તન્ત્રાન્તરે વિદેર્લાભાદયોઽર્થા વ્યાખ્યાતાઃ, તે ન સાક્ષાત્તદર્થજન્યા ઇતીહ નોક્તાઃ| સ્વલક્ષણત ઇત્યાદિ સ્વમયેવોદાહરિષ્યતિ| આયુષ્યાનાયુષ્યે આયુઃકારણત્વેન આયુઃશબ્દેન વક્તવ્યે, તેનાયુષ્યાનાયુષ્યવેદપક્ષે ગૌણી નિરુક્તિઃ ‘આયુર્વેદઃ’ ઇતિ; અત એવાત્ર અપિશબ્દઃ કૃતઃ- અતોઽપ્યાયુર્વેદ ઇતિ| અનાયુષ્યમપિ ચ જ્ઞાતમસેવ્યત્વેનાવ્યવહ્રિયમાણમાયુઃ કારણં ભવત્યેવ, તેનાનાયુષ્યમપ્યાયુઃકારણતયા આયુઃશબ્દવાચ્યં, નાત્રાપરાધઃ||૨૩||

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

તત્રાયુરુક્તં સ્વલક્ષણતો યથાવદિહૈવ પૂર્વાધ્યાયે ચ| તત્ર શારીરમાનસાભ્યાં રોગાભ્યામનભિદ્રુતસ્ય વિશેષેણ યૌવનવતઃ સમર્થાનુગતબલવીર્યયશઃપૌરુષપરાક્રમસ્ય જ્ઞાનવિજ્ઞાનેન્દ્રિયેન્દ્રિયાર્થબલસમુદયે વર્તમાનસ્ય પરમર્દ્ધિરુચિરવિવિધોપભોગસ્ય સમૃદ્ધસર્વારમ્ભસ્ય યથેષ્ટવિચારિણઃ સુખમાયુરુચ્યતે; અસુખમતો વિપર્યયેણ; હિતૈષિણઃ પુનર્ભૂતાનાં પરસ્વાદુપરતસ્ય સત્યવાદિનઃ શમપરસ્ય પરીક્ષ્યકારિણોઽપ્રમત્તસ્ય ત્રિવર્ગં પરસ્પરેણાનુપહતમુપસેવમાનસ્ય પૂજાર્હસમ્પૂજકસ્ય જ્ઞાનવિજ્ઞાનોપશમશીલસ્ય વૃદ્ધોપસેવિનઃ સુનિયતરાગરોષેર્ષ્યામદમાનવેગસ્ય સતતં વિવિધપ્રદાનપરસ્ય તપોજ્ઞાનપ્રશમનિત્યસ્યાધ્યાત્મવિદસ્તત્પરસ્ય લોકમિમં ચામું ચાવેક્ષમાણસ્ય સ્મૃતિમતિમતો હિતમાયુરુચ્યતે; અહિતમતો વિપર્યયેણ||૨૪||

ઇહૈવેતિ ‘તત્રાયુશ્ચેતનાનુવૃત્તિઃ’ ઇત્યાદિના| તત્ર શારીરેત્યાદિના સુખમાયુરભિધત્તે| પૌરુષમ્ ઉત્કૃષ્ટં કર્મ| જ્ઞાનવિજ્ઞાનેન્દ્રિયૈર્બલશબ્દઃ, ઇન્દ્રિયાર્થેન ચ સમુદયશબ્દઃ સમ્બધ્યતે; કિંવા જ્ઞાનાદિભિઃ સર્વૈરેવ સમુદયશબ્દઃ સમ્બધ્યતે; કિંવા જ્ઞાનાદિભિઃ સર્વૈરેવ ‘બલસમુદયે’ ઇતિ યોજ્યં; બલસ્ય સમુદયો બલસમુદયઃ| પરમા અત્યર્થા ઋદ્ધિર્યસ્ય સ પરમર્દ્ધિઃ| સમૃદ્ધા નિષ્પાદિતસાધ્યાઃ સર્વારમ્ભા યસ્ય સ તથા| હિતૈષિણો ભૂતાનામિતિ સમ્બન્ધઃ| તત્પરસ્યેતિ અધ્યાત્મપરસ્ય, અધ્યાત્મમ્ આત્માદિસ્વરૂપમ્| અમું ચેતિ પરલોકમ્||૨૪||

Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26

પ્રમાણમાયુષસ્ત્વર્થેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિચેષ્ટાદીનાં વિકૃતિલક્ષણૈરુપલભ્યતેઽનિમિત્તૈઃ, અયમસ્માત્ ક્ષણાન્મુહૂર્તાદ્દિવસાત્ ત્રિપઞ્ચસપ્તદશદ્વાદશાહાત્ પક્ષાન્માસાત્ ષણ્માસાત્ સંવત્સરાદ્વા સ્વભાવમાપત્સ્યત ઇતિ; તત્ર સ્વભાવઃ પ્રવૃત્તેરુપરમો મરણમનિત્યતા નિરોધ ઇત્યેકોઽર્થઃ; ઇત્યાયુષઃ પ્રમાણમ્; અતો વિપરીતમપ્રમાણમરિષ્ટાધિકારે; દેહપ્રકૃતિલક્ષણમધિકૃત્ય ચોપદિષ્ટમાયુષઃ પ્રમાણમાયુર્વેદે ||૨૫|| પ્રયોજનં ચાસ્ય સ્વસ્થસ્ય સ્વાસ્થ્યરક્ષણમાતુરસ્ય વિકારપ્રશમનં ચ||૨૬||

વિકૃતિરૂપૈર્લક્ષણૈઃ વિકૃતિલક્ષણૈઃ; તેષામેવ વિશેષણમ્- અનિમિત્તૈઃ; આકસ્મિકૈઃ અરિષ્ટૈરિત્યર્થઃ; અનિમિત્તા હિ વિકૃતિરર્થેન્દ્રિયાણામરિષ્ટમ્| તત્રાર્થવિકૃતિર્યથા- “નાનાપુષ્પોપમગન્ધો યસ્ય વાતિ દિવાનિશમ્” (ઇં. ૨) ઇત્યાદિ, ઇન્દ્રિયવિકૃતિર્યથા- “યશ્ચ પશ્યત્યદૃશ્યાન્” (ઇં. ૪) ઇત્યાદિ, મનોવિકૃતિર્યથા- “યૈઃ પુરા વિન્દતે ભાવૈઃ સમેતૈઃ પરમાં રતિમ્| તૈરેવારમમાણસ્ય ગ્લાસ્નોર્મરણમાદિશેત્” (ઇં.અ.૮) ઇતિ, બુદ્ધિવિકૃતિર્યથા- “બુદ્ધિર્બલમહેતુકમ્” ઇત્યાદિ, ચેષ્ટાવિકૃતિર્યથા- “વિકર્ષન્નિવ યઃ પાદૌ ચ્યુતાંસઃ પરિધાવતિ” (ઇં. ૧૨) ઇત્યાદિ| આદિગ્રહણાત્ પરિજનવિકૃત્યાદયો જ્ઞેયાઃ| અત્ર ચ રિષ્ટપ્રસ્તાવે ક્ષણાદિવર્ષાન્તકાલકથનં વર્ષાદૂર્ધ્વં રિષ્ટજન્યમરણાભાવાત્| અતો વિપરીતમપ્રમાણમિતિ રિષ્ટહીનં ન નિશ્ચિતપ્રમાણમાયુરરિષ્ટાધિકાર ઇત્યર્થઃ| અન્યદપિ ચાયુઃપ્રમાણજ્ઞાનમાહદેહપ્રકૃતીત્યાદિ | દેહશ્ચ પ્રકૃતિશ્ચ લક્ષણં ચ દેહપ્રકૃતિલક્ષણમ્| તત્ર દેહમધિકૃત્યાયુઃપ્રમાણં યથા- “સર્વૈઃ સારૈરુપેતાઃ” ઇત્યારભ્ય યાવત્ “ચિરજીવિનશ્ચ ભવન્તિ” (વિ. ૮) ઇતિ; પ્રકૃતિતો યથા- “શ્લૈષ્મિકા બલવન્તો વસુમન્તો વિદ્યાવન્ત ઓજસ્વિનઃ શાન્તા આયુષ્મન્તશ્ચ ભવન્તિ” (વિ. ૮) ઇતિ; લક્ષણતો યથા- “તત્રેમાન્યાયુષ્મતાં કુમારાણાં લક્ષણાનિ ભવન્તિ” (શા. ૮) ઇત્યાદિ| કિંવા, દેહસ્ય સહજલક્ષણં દેહપ્રકૃતિલક્ષણં, તચ્ચ સર્વં સારપ્રકૃત્યાદિલક્ષણં બોદ્ધવ્યમ્||૨૫-૨૬||

Adhikarana 17 (27) · Śloka 27

સોઽયમાયુર્વેદઃ શાશ્વતો નિર્દિશ્યતે, અનાદિત્વાત્, સ્વભાવસંસિદ્ધલક્ષણત્વાત્, ભાવસ્વભાવનિત્યત્વાચ્ચ| ન હિ નાભૂત્ કદાચિદાયુષઃ સન્તાનો બુદ્ધિસન્તાનો વા, શાશ્વતશ્ચાયુષો વેદિતા, અનાદિ ચ સુખદુઃખં સદ્રવ્યહેતુલક્ષણમપરાપરયોગાત્| એષ ચાર્થસઙ્ગ્રહો વિભાવ્યતે આયુર્વેદલક્ષણમિતિ| ગુરુલઘુશીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદીનાં દ્રવ્યાણાં સામાન્યવિશેષાભ્યાં વૃદ્ધિહ્રાસૌ, યથોક્તં- ગુરુભિરભ્યસ્યમાનૈર્ગુરૂણામુપચયો ભવત્યપચયો લઘૂનાં, એવમેવેતરેષામિતિ, એષ ભાવસ્વભાવો નિત્યઃ, સ્વલક્ષણં ચ દ્રવ્યાણાં પૃથિવ્યાદીનાં; સન્તિ તુ દ્રવ્યાણિ ગુણાશ્ચ નિત્યાનિત્યાઃ| ન હ્યાયુર્વેદસ્યાભૂત્વોત્પત્તિરુપલભ્યતે, અન્યત્રાવબોધોપદેશાભ્યામ્; એતદ્વૈ દ્વયમધિકૃત્યોત્પત્તિમુપદિશન્ત્યેકે| સ્વાભાવિકં ચાસ્ય લક્ષણમકૃતકં, યદુક્તમિહાદ્યેઽધ્યાયે ચ; યથા- અગ્નેરૌષ્ણ્યમ્, અપાં દ્રવત્વમ્| ભાવસ્વભાવનિત્યત્વમપિ ચાસ્ય, યથોક્તં- ગુરુભિરભ્યસ્યમાનૈર્ગુરૂણામુપચયો ભવત્યપચયો લઘૂનામિતિ||૨૭||

અનાદિત્વાદિતિ હેતુત્રયમત્ર| પ્રથમસ્ય વિવરણં- ન હીત્યાદિ| ઇહ વ્યવહારનિત્યત્વમાયુર્વેદે સાધ્યં, તચ્ચાર્થરૂપસ્યાયુર્વેદસ્ય ન શબ્દરૂપસ્ય; કિંવા, વ્યવહારનિત્યાયુર્વેદાર્થાભિધાયકસ્યાયુર્વેદસ્ય પારમ્પર્યયોગાન્નિત્યત્વં સાધ્યતે| તત્રાયુષસ્તાવદાયુર્વેદપ્રતિપાદ્યસ્ય નિત્યત્વમ્| ન હિ નાભૂત્ કદાચિદાયુઃસન્તાન ઇતિ સર્વદૈવાયુરપરાપરસન્તાનન્યાયેન વિદ્યતે, આયુર્યુક્તાનાં પ્રાણિનામનુચ્છેદાદિત્યર્થઃ| એવં બુદ્ધિસન્તાનોઽપિ નહિ કદાચિન્નાભૂદિતિ યોજના| એતેન તસ્યાપિ સન્તાનેન નિત્યસ્યાયુષો વેદનમપિ નિત્યમ્| શાશ્વતશ્ચાયુષો વેદિતેતિ અનેનાયુર્વેદવેદિતૃનિત્યત્વમુક્તમ્| એતેન વેદ્યવેદનવેદિતૄણામનાદિત્વાદાયુર્વેદસ્ય નિત્યત્વમ્| ન ચાયુઃસ્વરૂપેણૈવાયુર્વેદવિષયઃ, કિં તર્હિ રોગાદિગૃહીતમિત્યાહ- અનાદિ ચેત્યાદિ| સુખદુઃખમિતિ આરોગ્યં સુખં, વ્યાધિર્દુઃખમ્| સદ્રવ્યહેતુલક્ષણમિતિ સહેતુચિકિત્સિતલિઙ્ગમ| હેતુશબ્દો હિ દ્રવ્યશબ્દેનૈવ વ્યાધિકારણસ્યોક્તત્વાત્ પ્રશમહેતુમાહ; કેચિત્તુ ‘સહેતુલક્ષણમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ હેતુશબ્દેન જનકઃ શમકશ્ચ રોગહેતુર્વાચ્યઃ; યદિ વા સુખહેતુર્ભેષજં દુઃખહેતુશ્ચ નિદાનમિતિ જ્ઞેયં, લક્ષણં ચ વ્યાધ્યારોગ્યયોરુભયોરપિ; એતેન દુઃખં તાવત્ કદાચિદપ્યજિહાસિતં ન ભવતિ, જિહાસિતમનુપાયં ન ભવતિ, ઉપાયશ્ચાયુર્વેદ એવ, સ ચ સર્વદુઃખપરિહારાર્થમુપાદેયઃ; તસ્માદ્દુઃખપ્રશમનોપાયોપદેશરૂપાયુર્વેદસ્યાનાદિતેતિ ભાવઃ| એવં સુખસ્ય નિત્યોપાદેયસ્યાનાદિત્વં જ્ઞેયં, તદુપાયસ્યાયુર્વેદસ્ય ચ| કથમનાદિ સુખદુઃખમિત્યાહ- અપરાપરયોગાદિતિ; સન્તાનાદિત્યર્થઃ| સ્વભાવસંસિદ્ધલક્ષણત્વં દ્વિતીયં હેતુમાહ- એવ ચેત્યાદિ| એષ ઇતિ આયુર્બુદ્ધિવેદિતૃસુખદુઃખાનિ| અર્થસઙ્ગ્રહઃ અભિધેયસઙ્ગ્રહઃ; એતેન આયુરાદિરાયુર્વેદપ્રતિપાદ્ય ઇતિ દર્શયતિ| અયં ચાયુરાદિરત્રાયુર્વેદલક્ષણમિતિ વિભાવ્યતે જ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ| આયુરાદિનાઽભિધેયેનાયુર્વેદો લક્ષ્યતે, વચનં હિ- “હિતાહિતં સુખં દુઃખં” (સુ. ૧) ઇત્યાદ્યાયુર્વેદલક્ષણમ્| એતેન, આયુરાદેરર્થસ્યાયુર્વેદલક્ષણસ્યાનાદિતયા યથોક્તયા સ્વભાવસંસિદ્ધલક્ષણત્વં વ્યાકૃતં ભવતિ| સ્વભાવસંસિદ્ધમિતિ સર્વદા સન્તાનન્યાયેન સિદ્ધત્વમભિપ્રેતમ્| ભાવસ્વભાવનિત્યત્વાદિતિ તૃતીયં હેતું વ્યાકરોતિ- ગુર્વિત્યાદિ| ગુરુલઘુસ્નિગ્ધરૂક્ષશીતોષ્ણાદીનાં દ્રવ્યાણાં સામાન્યવિશેષાભ્યાં યથાક્રમં વૃદ્ધિહ્રાસૌ ભવતઃ| તદેવ પૂર્વોક્તં ઘટયતિ- ગુરુભિરિત્યાદિના એવમેવેતરેષામિત્યન્તેન| એવમેવેતરેષામિતિ લઘુભિરભ્યસ્યમાનૈર્લઘૂનામુપચયો ભવતિ, અપચયો ગુરૂણામિત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યમ્| એષ ઇત્યેવમ્પ્રકારઃ; ભાવસ્વભાવો નિત્ય ઇતિ નૈષ સામાન્યવિશેષાભ્યાં વૃદ્ધિહ્રાસરૂપો ભાવસ્વભાવઃ કદાચિદન્યથા ભવતીત્યર્થઃ| ન કેવલમયં ભાવસ્વભાવો નિત્યઃ, કિન્તર્હ્યન્યોઽપીત્યાહ- સ્વલક્ષણં ચેત્યાદિ| સ્વલક્ષણં પૃથિવ્યાદીનાં ખરદ્રવત્વાદિ| કથં પૃથિવ્યાદિસ્વલક્ષણં નિત્યમિત્યાહ- સન્તિ ત્વિત્યાદિ| દ્રવ્યાણિ યસ્માત્ સર્વદા સન્તિ, ગુણાશ્ચ નિત્યાઃ સન્તિ સર્વદા, ચકારાદ્દ્રવ્યાણિ ચાનિત્યાનિ સન્તિ| તત્રાકાશાદિ દ્રવ્યં નિત્યં, પૃથિવ્યાદિ કાર્યં ચાનિત્યમ્| એવઙ્ગુણા આકાશપરિમાણાદયો નિત્યાઃ, અનિત્યાશ્ર કાર્યગુણા રસાદયઃ, અનિત્યા અપિ ચ સજાતીયાપરાપરસન્તાનન્યાયેન સર્વદા તિષ્ઠન્તીતિ યુક્તમનિત્યાનામપિ સન્તાનનિત્યત્વમિતિ ભાવઃ| અત્ર ભાવસ્વભાવનિત્યત્વેન હેતુના ભાવસ્વભાવસ્ય વ્યાધિજનકસ્ય તથા વ્યાધિપ્રશમકસ્ય નિત્યત્વેન તત્પ્રતિપાદકસ્યાયુર્વેદસ્યાપિ નિત્યત્વમુક્તં ભવતીતિ મન્તવ્યમ્| અથાયુર્વેદસ્ય યત્ર તત્રોત્પત્તિશ્રવણાત્ કથં નિત્યત્વમિત્યાહ- ન હ્યાયુર્વેદસ્યેત્યાદિ| અભૂત્વોત્પત્તિઃ પૂર્વમસત ઉત્પત્તિઃ| અન્યત્રાવબોધોપદેશાભ્યામિતિ યત્ર યત્રાયુર્વેદસ્યોત્પત્તિરુક્તા, તત્ર તત્રાવબોધાદુપદેશાદ્વા; અવબોધાદુત્પત્તિર્યથા- બ્રહ્મણ આયુર્વેદોત્પત્તિઃ, ઉપદેશાચ્ચોત્પત્તિર્યથા- ઇન્દ્રોપદેશાદ્ભરદ્વાજેન મર્ત્યલોકે આયુર્વેદ ઉત્પાદિત ઇત્યાદિ| એતદ્દ્વયમિતિ અવબોધોપદેશૌ | નનુ, સ્વભાવસંસિદ્ધલક્ષણત્વાદિતિ યો હેતુરુક્તઃ, તત્ર સ્વાભાવિકં ચ લક્ષણં ભવિષ્યત્યનિત્યં ચ, યથા- ઘટે કમ્બુગ્રીવાકારતાદિ, ન હિ તત્ સ્વાભાવિકમપિ ઘટસ્ય નિત્યતાં સાધયતીત્યાહ- સ્વાભાવિકં ચેત્યાદિ| અકૃતકમિતિ નાસ્મદાદિના કૃતમ્| યદુક્તમિહ- ‘સ્વલક્ષણતઃ સુખાસુખતઃ’ ઇત્યાદિના, આદ્યે ચાધ્યાયે દીર્ઘઞ્જીવિતીયે “હિતાહિતં સુખં દુઃખં” (સૂ. ૧) ઇત્યાદિના| અત્રૈવાકૃતકત્વે દૃષ્ટાન્તમાહ- યથાઽગ્નેરૌષ્ણ્યમિત્યાદિ| એતેન સ્વલક્ષણસ્યાકૃતકત્વેન વ્યવહારનિત્યત્વાત્તત્પ્રતિપાદકસ્યાયુર્વેદસ્યાપિ વ્યવહારનિત્યત્વમિતિ ભાવઃ| ન કેવલં સ્વાભાવિકં લક્ષણમકૃતકં, કિં તર્હિ ભાવસ્વભાવનિત્યત્વમપિ ન કેનચિદીશ્વરાદિના કૃતમિત્યાહ- ભાવસ્વભાવનિત્યત્વમપિ ચેતિ; અકૃતકમિતિ ચકારેણાનુકર્ષતિ| તદેવ ભાવસ્વભાવનિત્યત્વં દર્શયતિ- યથોક્તમિત્યાદિ| સામાન્યવિશેષકૃતવૃદ્ધિહ્રાસકારકો(ણો)ઽપિ ભાવસ્વભાવો ન કેનચિત્ કૃત ઇત્યર્થઃ, તતશ્ચાયુર્વેદોઽપિ નિત્યઃ||૨૭||

Adhikarana 18 (28) · Śloka 28

તસ્યાયુર્વેદસ્યાઙ્ગાન્યષ્ટૌ; તદ્યથા- કાયચિકિત્સા , શાલાક્યં, શલ્યાપહર્તૃકં, વિષગરવૈરોધિકપ્રશમનં, ભૂતવિદ્યા, કૌમારભૃત્યકં, રસાયનં, વાજીકરણમિતિ||૨૮||

સમ્પ્રતિ કાનિ ચેત્યાદિપ્રશ્નસ્યોત્તરં- તસ્યેત્યાદિ| કાયસ્યાન્તરગ્નેશ્ચિકિત્સા કાયચિકિત્સા| પટલવેધશલાકાપ્રધાનમઙ્ગં શાલાક્યમ્| ગરઃ કાલાન્તરપ્રકોપિ વિષં, વૈરોધિકં સંયોગવિરુદ્ધમ્ | ભૂતાનાં રાક્ષસાદીનાં જ્ઞાનાર્થા પ્રશમાર્થા ચ વિદ્યા ભૂતવિદ્યા| કુમારસ્ય ભરણમધિકૃત્ય કૃતં કૌમારભૃત્યમ્||૨૮||

Adhikarana 19 (29) · Śloka 29

સ ચાધ્યેતવ્યો બ્રાહ્મણરાજન્યવૈશ્યૈઃ| તત્રાનુગ્રહાર્થં પ્રાણિનાં બ્રાહ્મણૈઃ, આરક્ષાર્થં રાજન્યૈઃ, વૃત્ત્યર્થં વૈશ્યૈઃ; સામાન્યતો વા ધર્માર્થકામપરિગ્રહાર્થં સર્વૈઃ| તત્ર યદધ્યાત્મવિદાં ધર્મપથસ્થાનાં ધર્મપ્રકાશકાનાં વા માતૃપિતૃભ્રાતૃબન્ધુગુરુજનસ્ય વા વિકારપ્રશમને પ્રયત્નવાન્ ભવતિ, યચ્ચાયુર્વેદોક્તમધ્યાત્મમનુધ્યાયતિ વેદયત્યનુવિધીયતે વા, સોઽસ્ય પરો ધર્મઃ; યા પુનરીશ્વરાણાં વસુમતાં વા સકાશાત્ સુખોપહારનિમિત્તા ભવત્યર્થાવાપ્તિરારક્ષણં ચ, યા ચ સ્વપરિગૃહીતાનાં પ્રાણિનામાતુર્યાદારક્ષા, સોઽસ્યાર્થઃ; યત્ પુનરસ્ય વિદ્વદ્ગ્રહણયશઃ શરણ્યત્વં ચ, યા ચ સમ્માનશુશ્રૂષા, યચ્ચેષ્ટાનાં વિષયાણામારોગ્યમાધત્તે સોઽસ્ય કામઃ| ઇતિ યથાપ્રશ્નમુક્તમશેષેણ||૨૯||

આરક્ષાર્થં રાજન્યૈરિતિ ક્ષત્રિયસ્ય પરિપાલનધર્મત્વાત્| અનુધ્યાયતિ મનસા ચિન્તયતિ| વેદયતીતિ અન્યસ્ય પ્રતિપાદયતિ| અનુવિધીયત ઇતિ તદનુગુણં દેહેનાનુતિષ્ઠતિ| આરક્ષણમ્ આત્માદિરક્ષણમ્| સ્વપરિગૃહીતાનામિતિ ભૃત્યાદીનામ્| વિદ્વદ્ગ્રહણમેવ યશઃ વિદ્વદુપાદેયતાજન્યં યશ ઇત્યર્થઃ| ઇષ્ટાનામિતિ વનિતાદીનામ્||૨૯||

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

અથ ભિષગાદિત એવ ભિષજા પ્રષ્ટવ્યોઽષ્ટવિધં ભવતિ- તન્ત્રં, તન્ત્રાર્થાન્, સ્થાનં, સ્થાનાર્થાન્, અધ્યાયમ્, અધ્યાયાર્થાન્, પ્રશ્નં, પ્રશ્નાર્થાંશ્ચેતિ; પૃષ્ટેન ચૈતદ્વક્તવ્યમશેષેણ વાક્યશો વાક્યાર્થશોઽર્થાવયવશશ્ચેતિ ||૩૦||

ભિષક્પરીક્ષાર્થં પૃચ્છાવિધિમાહ- અથેત્યાદિ||૩૦||

Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 32

તત્રાયુર્વેદઃ શાખા વિદ્યા સૂત્રં જ્ઞાનં શાસ્ત્રં લક્ષણં તન્ત્રમિત્યનર્થાન્તરમ્ ||૩૧|| તન્ત્રાર્થઃ પુનઃ સ્વલક્ષણૈરુપદિષ્ટઃ| સ ચાર્થઃ પ્રકરણૈર્વિભાવ્યમાનો ભૂય એવ શરીરવૃત્તિહેતુવ્યાધિકર્મકાર્યકાલકર્તૃકરણવિધિવિનિશ્ચયાદ્દશપ્રકરણઃ, તાનિ ચ પ્રકરણાનિ કેવલેનોપદેક્ષ્યન્તે તન્ત્રેણ||૩૨||

તત્રેત્યાદિ| સ્વલક્ષણૈરિતિ તદાયુર્વેદયતીત્યાયુર્વેદઃ, ઇત્યાદિના હિતાહિતાયૂરૂપૈરિત્યર્થઃ| પ્રકરણૈરિતિ આયુર્વેદપ્રદેશૈઃ| દશપ્રકરણાનિ દશભેદાઃ, તે ચ શરીરાદયો દશ| તત્ર શરીરં પઞ્ચમહાભૂતવિકારસમુદયાત્મકમવયવાદિભેદાદ્બહુપ્રકારં; વૃત્તિશ્ચાહારોઽશિતપીતાદિભેદભિન્ના(ન્નઃ); હેતુસ્તુ વ્યાધિહેતુરસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગપ્રજ્ઞાપરાધપરિણામલક્ષણઃ; વ્યાધિશ્ચ ધાતુવૈષમ્યરૂપઃ; કર્મ ચિકિત્સા; કાર્યમ્ આરોગ્યં; કાલઃ ઋત્વાદિઃ, ક્રિયાકાલશ્ચ; કર્તા ભિષક્; કરણં ભેષજં; વિધિઃ વિધાનમ્ ઉપકલ્પના, સા ચ કાલવ્યાધિદ્રવ્યાપેક્ષા બોદ્ધવ્યા, યથા- “હેમન્તેઽભ્યસતસ્તોયમુષ્ણમાયુર્ન હીયતે” (સૂ. ૬) ઇત્યાદિ; દેશસ્ત્વત્રાહિતો હેતુગ્રહણેન, હિતસ્તુ દેશઃ કરણગ્રહણેન ગૃહીતો મન્તવ્યઃ | શરીરવૃત્ત્યાદિભેદાશ્ચ બહવઃ કૃત્સ્ને તન્ત્રે બુદ્ધિમતા બોદ્ધવ્યાઃ| કેવલેનેતિ સમગ્રેણ||૩૧-૩૨||

Adhikarana 22 (33) · Śloka 33

તન્ત્રસ્યાસ્યાષ્ટૌ સ્થાનાનિ ; તદ્યથા- શ્લોકનિદાનવિમાનશારીરેન્દ્રિયચિકિત્સિતકલ્પસિદ્ધિસ્થાનાનિ| તત્ર ત્રિંશદધ્યાયકં શ્લોકસ્થાનમ્, અષ્ટાષ્ટાધ્યાયકાનિ નિદાનવિમાનશારીરસ્થાનાનિ, દ્વાદશકમિન્દ્રિયાણાં, ત્રિંશકં ચિકિત્સિતાનાં, દ્વાદશકે કલ્પસિદ્ધિસ્થાને ભવતઃ||૩૩||

તન્ત્રસ્યાસ્યેત્યાદિ| ઇન્દ્રિયાણાં ચિકિત્સિતાનાં ચેત્યુભયત્રાપિ સ્થાનમિતિ શેષઃ||૩૩||

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

ભવતિ ચાત્ર- દ્વે ત્રિંશકે દ્વાદશકં ત્રયં ચ ત્રીણ્યષ્ટકાન્યેષુ સમાપ્તિરુક્તા| શ્લોકૌષધારિષ્ટવિકલ્પસિદ્ધિનિદાનમાનાશ્રયસઞ્જ્ઞકેષુ||૩૪||

ત્રિંશકે ઇતિ સૂત્રસ્થાનં ચિકિત્સિતં ચ| આશ્રયસઞ્જ્ઞકં શારીરસ્થાનમ્, આશ્રયો હિ શરીરમુચ્યતે||૩૪||

Adhikarana 24 (35) · Śloka 35

સ્વે સ્વે સ્થાને યથાસ્વં ચ સ્થાનાર્થ ઉપદેક્ષ્યતે| સવિંશમધ્યાયશતં શૃણુ નામક્રમાગતમ્||૩૫||

સવિંશમિતિ વિંશતિશબ્દાત્ સ્વાર્થે ‘ડઃ’, સ્વાર્થિકશ્ચ ‘ડઃ’ પ્રત્યયો ભવતિ; તેન લલિતેશ્વરે ચ- “ચતુર્વિંશાધિકં” ઇતિ પ્રયોગઃ સિદ્ધો ભવતિ; વચનં હિ “ચતુર્વિંશાધિકં જ્ઞેયં ભુવનાનાં શતત્રયમ્” ઇતિ| એવં સુશ્રુતેઽપિ ‘સવિંશં’ (સુ.સૂ.અ.૧) ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્||૩૫||

Adhikarana 25 (36-68) · Śloka 68

દીર્ઘઞ્જીવોઽપ્યપામાર્ગતણ્ડુલારગ્વધાદિકૌ| ષડ્વિરેકાશ્રયશ્ચેતિ ચતુષ્કો ભેષજાશ્રયઃ||૩૬|| માત્રાતસ્યાશિતીયૌ ચ નવેગાન્ધારણં તથા| ઇન્દ્રિયોપક્રમશ્ચેતિ ચત્વારઃ સ્વાસ્થ્યવૃત્તિકાઃ ||૩૭|| ખુડ્ડાકશ્ચ ચતુષ્પાદો મહાંસ્તિસ્રૈષણસ્તથા| સહ વાતકલાખ્યેન વિદ્યાન્નૈર્દેશિકાન્ બુધઃ||૩૮|| સ્નેહનસ્વેદનાધ્યાયાવુભૌ યશ્ચોપકલ્પનઃ| ચિકિત્સાપ્રાભૃતશ્ચૈવ સર્વ એવ પ્રકલ્પનાઃ||૩૯|| કિયન્તઃશિરસીયશ્ચ ત્રિશોફાષ્ટોદરાદિકૌ| રોગાધ્યાયો મહાંશ્ચૈવ રોગાધ્યાયચતુષ્ટયમ્||૪૦|| અષ્ટૌનિન્દિતસઙ્ખ્યાતસ્તથા લઙ્ઘનતર્પણે| વિધિશોણિતિકશ્ચૈવ વ્યાખ્યાતાસ્તત્ર યોજનાઃ||૪૧|| યજ્જઃપુરુષસઙ્ખ્યાતો ભદ્રકાપ્યાન્નપાનિકૌ| વિવિધાશિતપીતીયશ્ચત્વારોઽન્નવિનિશ્ચયાઃ||૪૨|| દશપ્રાણાયતનિકસ્તથાઽર્થેદશમૂલિકઃ| દ્વાવેતૌ પ્રાણદેહાર્થૌ પ્રોક્તૌ વૈદ્યગુણાશ્રયૌ||૪૩|| ઔષધસ્વસ્થનિર્દેશકલ્પનારોગયોજનાઃ| ચતુષ્કાઃ ષટ્ ક્રમેણોક્તાઃ સપ્તમશ્ચાન્નપાનિકઃ||૪૪|| દ્વૌ ચાન્ત્યૌ સઙ્ગ્રહાધ્યાયાવિતિ ત્રિંશકમર્થવત્| શ્લોકસ્થાનં સમુદ્દિષ્ટં તન્ત્રસ્યાસ્ય શિરઃ શુભમ્ ||૪૫|| ચતુષ્કાણાં મહાર્થાનાં સ્થાનેઽસ્મિન્ સઙ્ગ્રહઃ કૃતઃ| શ્લોકાર્થઃ સઙ્ગ્રહાર્થશ્ચ શ્લોકસ્થાનમતઃ સ્મૃતમ્||૪૬|| જ્વરાણાં રક્તપિત્તસ્ય ગુલ્માનાં મેહકુષ્ઠયોઃ| શોષોન્માદનિદાને ચ સ્યાદપસ્મારિણાં ચ યત્||૪૭|| ઇત્યધ્યાયાષ્ટકમિદં નિદાનસ્થાનમુચ્યતે| રસેષુ ત્રિવિધે કુક્ષૌ ધ્વંસે જનપદસ્ય ચ||૪૮|| ત્રિવિધે રોગવિજ્ઞાને સ્રોતઃસ્વપિ ચ વર્તને| રોગાનીકે વ્યાધિરૂપે રોગાણાં ચ ભિષગ્જિતે||૪૯|| અષ્ટૌ વિમાનાન્યુક્તાનિ માનાર્થાનિ મહર્ષિણા| કતિધાપુરુષીયં ચ ગોત્રેણાતુલ્યમેવ ચ||૫૦|| ખુડ્ડિકા મહતી ચૈવ ગર્ભાવક્રાન્તિરુચ્યતે| પુરુષસ્ય શરીરસ્ય વિચયૌ દ્વૌ વિનિશ્ચિતૌ||૫૧|| શરીરસઙ્ખ્યા સૂત્રં ચ જાતેરષ્ટમમુચ્યતે | ઇત્યુદ્દિષ્ટાનિ મુનિના શારીરાણ્યત્રિસૂનુના||૫૨|| વર્ણસ્વરીયઃ પુષ્પાખ્યસ્તૃતીયઃ પરિમર્શનઃ| ચતુર્થ ઇન્દ્રિયાનીકઃ પઞ્ચમઃ પૂર્વરૂપિકઃ||૫૩|| કતમાનિશરીરીયઃ પન્નરૂપોઽપ્યવાક્શિરાઃ| યસ્યશ્યાવનિમિત્તશ્ચ સદ્યોમરણ એવ ચ||૫૪|| અણુજ્યોતિરિતિ ખ્યાતસ્તથા ગોમયચૂર્ણવાન્| દ્વાદશાધ્યાયકં સ્થાનમિન્દ્રિયાણામિતિ સ્મૃતમ્ ||૫૫|| અભયામલકીયં ચ પ્રાણકામીયમેવ ચ| કરપ્રચિતકં વેદસમુત્થાનં રસાયનમ્||૫૬|| સંયોગશરમૂલીયમાસિક્તક્ષીરકં તથા| માષપર્ણભૃતીયં ચ પુમાઞ્જાતબલાદિકમ્||૫૭|| ચતુષ્કદ્વયમપ્યેતદધ્યાયદ્વયમુચ્યતે| રસાયનમિતિ જ્ઞેયં વાજીકરણમેવ ચ||૫૮|| જ્વરાણાં રક્તપિત્તસ્ય ગુલ્માનાં મેહકુષ્ઠયોઃ| શોષોન્માદેઽપ્યપસ્મારે ક્ષતશોથોદરાર્શસામ્||૫૯|| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાણાં શ્વાસકાસાતિસારિણામ્| છર્દિવીસર્પતૃષ્ણાનાં વિષમદ્યવિકારયોઃ||૬૦|| દ્વિવ્રણીયં ત્રિમર્મીયમૂરુસ્તમ્ભિકમેવ ચ| વાતરોગે વાતરક્તે યોનિવ્યાપત્સુ ચૈવ યત્||૬૧|| ત્રિંશચ્ચિકિત્સિતાન્યુક્તાન્યતઃ કલ્પાન્ પ્રચક્ષ્મહે| ફલજીમૂતકેક્ષ્વાકુકલ્પો ધામાર્ગવસ્ય ચ||૬૨|| પઞ્ચમો વત્સકસ્યોક્તઃ ષષ્ઠશ્ચ કૃતવેધને| શ્યામાત્રિવૃતયોઃ કલ્પસ્તથૈવ ચતુરઙ્ગુલે||૬૩|| તિલ્વકસ્ય સુધાયાશ્ચ સપ્તલાશઙ્ખિનીષુ ચ| દન્તીદ્રવન્ત્યોઃ કલ્પશ્ચ દ્વાદશોઽયં સમાપ્યતે||૬૪|| કલ્પના પઞ્ચકર્માખ્યા બસ્તિસૂત્રી તથૈવ ચ| સ્નેહવ્યાપદિકી સિદ્ધિર્નેત્રવ્યાપદિકી તથા||૬૫|| સિદ્ધિઃ શોધનયોશ્ચૈવ બસ્તિસિદ્ધિસ્તથૈવ ચ| પ્રાસૃતી મર્મસઙ્ખ્યાતા સિદ્ધિર્બસ્ત્યાશ્રયા ચ યા||૬૬|| ફલમાત્રા તથા સિદ્ધિઃ સિદ્ધિશ્ચોત્તરસઞ્જ્ઞિતા| સિદ્ધયો દ્વાદશૈવૈતાસ્તન્ત્રં ચાસુ સમાપ્યતે||૬૭|| સ્વે સ્વે સ્થાને તથાઽધ્યાયે ચાધ્યાયાર્થઃ પ્રવક્ષ્યતે| તં બ્રૂયાત્ સર્વતઃ સર્વં યથાસ્વં હ્યર્થસઙ્ગ્રહાત્||૬૮||

દીર્ઘઞ્જીવેત્યાદિસઞ્જ્ઞાઃ શ્લોકાનુરોધાદેકદેશલક્ષણા બોદ્ધવ્યાઃ| પ્રાણદેહાર્થાવિત્યાદૌ દેહશબ્દેનૌજોઽભિધીયતે | શિરઃ શુભમિત્યત્ર શિર ઇવ શિરઃ| શ્લોકાર્થ ઇત્યાદૌ સઙ્ગ્રહાર્થશ્ચેતિ ચકારાત્ સુશ્રુતોક્તસૂત્રણાદિકં, તેન “સૂત્રણાત્ સૂચનાચ્ચૈવ ધારણાદર્થસન્તતૈઃ| સૂત્રસ્થાનં સમુદ્દિષ્ટમ્” (સુ. સૂ. ૩) ઇત્યેતદપિ ગૃહીતં ભવતિ| માનાર્થાનીતિ જ્ઞાનાર્થાનિ| ઇન્દ્રિયાણામિતિ રિષ્ટાનામ્| ચતુષ્કદ્વયમિતિ રસાયનપાદચતુષ્ક એકઃ, વાજીકરણપાદચતુષ્કશ્ચૈકઃ; ચતુષ્પાદશ્ચાધ્યાયો ભવતીતિ યુક્તમેવાધ્યાયત્વમ્| તન્ત્રં ચાસુ સમાપ્યત ઇતિ આસુ સમાપ્તાસુ તન્ત્રં સમાપ્યત ઇત્યર્થઃ| ચાધ્યાયાર્થ ઇતિ ચકારો ભિન્નક્રમે; તેન અધ્યાયાર્થશ્ચાધ્યાયાન્તે તથા સ્થાનાર્થશ્ચ સ્થાનાન્તે કૃતસઙ્ગ્રહઃ| યદ્યપિ શારીરે સ્થાનાર્થો ન વ્યક્તઃ, તથાઽપિ શારીરશબ્દવ્યુપત્ત્યા બોદ્ધવ્યસ્તન્ત્રાન્તરાદ્વા; યથા- “શરીરં ચિન્ત્યતે સર્વં દૈવમાનુષસમ્પદા| સર્વભાવૈર્યતસ્તસ્માચ્છારીરં સ્થાનમુચ્યતે” (શા. ૮) ઇતિ||૩૬-૬૮||

Adhikarana 26 (69-71) · Śloka 71

પૃચ્છા તન્ત્રાદ્યથામ્નાયં વિધિના પ્રશ્ન ઉચ્યતે| પ્રશ્નાર્થો યુક્તિમાંસ્તસ્ય તન્ત્રેણૈવાર્થનિશ્ચયઃ ||૬૯|| નિરુક્તં તન્ત્રણાત્તન્ત્રં, સ્થાનમર્થપ્રતિષ્ઠયા| અધિકૃત્યાર્થમધ્યાયનામસઞ્જ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ||૭૦|| ઇતિ સર્વં યથાપ્રશ્નમષ્ટકં સમ્પ્રકાશિતમ્| કાર્ત્સ્ન્યેન ચોક્તસ્તન્ત્રસ્ય સઙ્ગ્રહઃ સુવિનિશ્ચિતઃ||૭૧||

વિધિના પ્રશ્ન ઇત્યત્ર વિધિનેતિ પૂર્વાપરવિરોધાદિદોષશૂન્યેન વાક્યેન| તન્ત્રણાદિતિ શરીરધારણાત્; કિંવા આયુર્વેદાનુપાલનાત્| અર્થપ્રતિષ્ઠયેતિ પ્રધાનભૂતાર્થાવસ્થાનાત્| એતાશ્ચ યોગરૂઢાઃ સઞ્જ્ઞાઃ; તેન, અતિપ્રસઙ્ગો ન વાચ્યઃ| અધિકૃત્યેતિ અધિકારિણં કૃત્વા| અર્થં દીર્ઘઞ્જીવિતાદિકમ્| અધ્યાયનામસઞ્જ્ઞા અધ્યાયરૂપા નામસઞ્જ્ઞા, નામસઞ્જ્ઞા ચ યોગરૂઢા સઞ્જ્ઞોચ્યતે; કિંવા, ‘અધ્યાયો નામ’ ઇતિ પાઠઃ, તદા નામશબ્દઃ પ્રકાશને, તેન અધિકાર ઇત્યર્થઃ| અર્થશબ્દોઽત્રાર્થાન્તરે, તેન યુક્તાઽધ્યાયસઞ્જ્ઞા, સા ચ અધિકરણસાધના કરણસાધના વા કર્મસાધના વા બોદ્ધવ્યા| અધીયતેઽસ્મિન્, અધ્યેત્યનેન વા, અધીયતે વેત્યધ્યાયઃ||૬૯-૭૧||

Adhikarana 27 (72-74) · Śloka 74

સન્તિ પાલ્લવિકોત્પાતાઃ સઙ્ક્ષોભં જનયન્તિ યે| વર્તકાનામિવોત્પાતાઃ સહસૈવાવિભાવિતાઃ||૭૨|| તસ્માત્તાન્ પૂર્વસઞ્જલ્પે સર્વત્રાષ્ટકમાદિશેત્| પરાવરપરીક્ષાર્થં તત્ર શાસ્ત્રવિદાં બલમ્||૭૩|| શબ્દમાત્રેણ તન્ત્રસ્ય કેવલસ્યૈકદેશિકાઃ| ભ્રમન્ત્યલ્પબલાસ્તન્ત્રે જ્યાશબ્દેનેવ વર્તકાઃ||૭૪||

પ્રશ્નાષ્ટકસ્યોક્તસ્ય નિરાકરણીયસઞ્જ્ઞામાહ - સન્તીત્યાદિ| પાલ્લવિકાઃ પ્રાદેશિકાઃ| વર્તકા અકસ્માદુત્પતન્તઃ ક્ષોભં મનસો જનયન્તીતિ લોકપ્રસિદ્ધમ્| અષ્ટકમિતિ યથોક્તં પ્રશ્નાષ્ટકમ્| પરાવરૌ શ્રેષ્ઠાશ્રેષ્ઠૌ| તત્ર શાસ્ત્રવિદાં બલમિતિ શાસ્ત્રવિદ એવ પ્રશ્નાષ્ટકં જાનન્તિ ન પાલ્લવિકાઃ||૭૨-૭૪||

Adhikarana 28 (75-81) · Śloka 81

પશુઃ પશૂનાં દૌર્બલ્યાત્ કશ્ચિન્મધ્યે વૃકાયતે| સ સત્યં વૃકમાસાદ્ય પ્રકૃતિં ભજતે પશુઃ||૭૫|| તદ્વદજ્ઞોઽજ્ઞમધ્યસ્થઃ કશ્ચિન્મૌખર્યસાધનઃ| સ્થાપયત્યાપ્તમાત્માનમાપ્તં ત્વાસાદ્ય ભિદ્યતે||૭૬|| બભ્રુર્ગૂઢ ઇવોર્ણાભિરબુદ્ધિરબહુશ્રુતઃ| કિં વૈ વક્ષ્યતિ સઞ્જલ્પે કુણ્ડભેદી જડો યથા||૭૭|| સદ્વૃત્તૈર્ન વિગૃહ્ણીયાદ્ભિષગલ્પશ્રુતૈરપિ| હન્યાત્ પ્રશ્નાષ્ટકેનાદાવિતરાંસ્ત્વાપ્તમાનિનઃ ||૭૮|| દમ્ભિનો મુખરા હ્યજ્ઞાઃ પ્રભૂતાબદ્ધભાષિણઃ| પ્રાયઃ, પ્રાયેણ સુમુખાઃ સન્તો યુક્તાલ્પભાષિણઃ||૭૯|| તત્ત્વજ્ઞાનપ્રકાશાર્થમહઙ્કારમનાશ્રિતઃ| સ્વલ્પાધારાજ્ઞમુખરાન્મર્ષયેન્ન વિવાદિનઃ||૮૦|| પરો ભૂતેષ્વનુક્રોશસ્તત્ત્વજ્ઞાન(ને)પરા દયા| યેષાં તેષામસદ્વાદનિગ્રહે નિરતા મતિઃ||૮૧||

પ્રકૃતિઃ સ્વભાવઃ| બભ્રુરૂર્ણાવાન્ કશ્ચિત્ પશુઃ, સ યથા મેષં યુદ્ધાયાત્મીયામિવોર્ણાં દૃષ્ટ્વા ઉપસર્પન્નઙ્ગભઙ્ગમાપ્નોતિ, તદ્વદજ્ઞોઽપ્યાપ્તં પ્રાપ્ય ભિદ્યત ઇત્યર્થઃ; કિંવા, બભ્રુર્વૃદ્ધનકુલ ઊર્ણારાશિમધ્યગો યથા કિઞ્ચિન્ન પ્રતિપદ્યતે, તથાઽબુદ્ધિરપિ સઞ્જલ્પે વાદિપ્રતિવાદિકથાયામ્| કુણ્ડભેદી ભ્રષ્ટયોનિઃ; તેન પૃચ્છાદિતાત્મીયનિર્ણિતજાતિર્યથાઽવદાતજાતિઃ સન્ કશ્ચિદ્બ્રૂતે, તથાઽબુદ્ધિરપિ સઞ્જલ્પે| વિગૃહ્ણીયાદ્ વિગૃહ્ય સમ્ભાષાં કુર્યાત્| ઇતરાન્ અસદ્વૃત્તાન્| સ્વલ્પાધારાઃસ્વલ્પશ્રુતાઃ| ન મર્ષયેદિતિ નોપેક્ષેત| અજ્ઞવૈદ્યસંવાદપ્રતિષેધફલમાહ- પરો ભૂતેષ્વિત્યાદિ| નિરતા ઇતિ તત્પરા||૭૫-૮૧||

Adhikarana 29 (82-83) · Śloka 83

અસત્પક્ષાક્ષણિત્વાર્તિદમ્ભપારુષ્યસાધનાઃ| ભવન્ત્યનાપ્તાઃ સ્વે તન્ત્રે પ્રાયઃ પરવિકત્થકાઃ||૮૨|| તાન્ કાલપાશસદૃશાન્ વર્જયેચ્છાસ્ત્રદૂષકાન્| પ્રશમજ્ઞાનવિજ્ઞાનપૂર્ણાઃ સેવ્યા ભિષક્તમાઃ||૮૩||

અજ્ઞવૈદ્યફલમાહ- અસત્પક્ષેત્યાદિ| અસત્પક્ષાદિ સાધનં યેષાં તે તથા; અસત્પક્ષઃ અનાગમપક્ષસિદ્ધઃ પક્ષઃ| અક્ષણિત્વં પૃચ્છાર્થમનુયુક્તસ્ય ‘સમ્પ્રતિ વક્તું ક્ષણો નાસિ’ ઇતિ ભાષણમ્, અર્તિઃ પૃચ્છાર્થમનુયુક્તસ્ય શિરોવ્યથાદિકમુદ્ભાવ્ય ભાષણં, દમ્ભઃ પુસ્તકવૈદ્યભાણ્ડાદિભિઃ સ્વાર્થોત્કર્ષપ્રતિપાદનં, પારુષ્યં કૃચ્છ્રતોઽપિ નવાચ્યત્વાદિપરુષભાષણમ્ | અનાપ્તાઃ સ્વે તન્ત્ર ઇતિ સ્વતન્ત્રાનભિજ્ઞાનાત્| પરવિકત્થકાઃ પરદૂષકાઃ||૮૨-૮૩||

Adhikarana 30 (84-85) · Śloka 85

સમગ્રં દુઃખમાયત્તમવિજ્ઞાને દ્વયાશ્રયમ્| સુખં સમગ્રં વિજ્ઞાને વિમલે ચ પ્રતિષ્ઠિતમ્||૮૪|| ઇદમેવમુદારાર્થમજ્ઞાનાં ન પ્રકાશકમ્| શાસ્ત્રં દૃષ્ટિપ્રણષ્ટાનાં યથૈવાદિત્યમણ્ડલમ્||૮૫||

દ્વયાશ્રયમિતિ મનઃશરીરાશ્રયમ્| સમગ્રમિતિ શારીરં માનસં ચ સુખમારોગ્યાદિરૂપમ્| વિજ્ઞાને વિમલ ઇતિ વિશુદ્ધજ્ઞાને, કિંવા વિજ્ઞાને વિમલ ઇતિ મોક્ષે, મોક્ષે હિ સુખં સ્વચ્છં સમગ્રં ચ દુઃખાસમ્ભિન્નત્વાત્; કિંવા, ભટ્ટદર્શનાત્ સુસમ્ભવમ્| ઇદમિતિ શાસ્ત્રમ્| એવમુદારાર્થમિતિ લોકદ્વયહિતાર્થાભિધાયકમ્| દૃષ્ટિપ્રણષ્ટાનામિતિ પ્રણષ્ટદૃશામ્||૮૪-૮૫||

Adhikarana 31 (86-89) · Śloka 89

તત્ર શ્લોકાઃ- અર્થે દશમહામૂલાઃ સઞ્જ્ઞા ચાસાં યથા કૃતા| અયનાન્તાઃ ષડગ્ર્યાશ્ચ રૂપં વેદવિદાં ચ યત્||૮૬|| સપ્તકશ્ચાષ્ટકશ્ચૈવ પરિપ્રશ્નાઃ સનિર્ણયાઃ| યથા વાચ્યં યદર્થં ચ ષડ્વિધાશ્ચૈકદેશિકાઃ||૮૭|| અર્થેદશમહામૂલે સર્વમેતત્ પ્રકાશિતમ્| સઙ્ગ્રહશ્ચાયમધ્યાયસ્તન્ત્રસ્યાસ્યૈવ કેવલઃ||૮૮|| યથા સુમનસાં સૂત્રં સઙ્ગ્રહાર્થં વિધીયતે| સઙ્ગ્રહાર્થં તથાઽર્થાનામૃષિણા સઙ્ગ્રહઃ કૃતઃ||૮૯||

સઙ્ગ્રહે સઞ્જ્ઞા ચાસાં યથા કૃતેતિ ‘તેન મૂલેન મહતા મહામૂલા’ ઇત્યાદિના| અયનાન્તાઃ ષડગ્ર્યાશ્ચેતિ ‘એકં પ્રાણવર્ધનાનામ્’ ઇત્યાદિનોક્તાઃ| એતે ચાહિંસાદયોઽગ્ર્યાધિકારે યજ્જઃપુરુષીયે ઉક્તા ઉલ્લઙ્ઘ્યેહોક્તા અધ્યાત્મવિષયત્વેન, પૂર્વોક્તાસ્ત્વગ્ર્યરોગાધિકારિકાઃ; ઉક્તં હિ તત્ર- “અલમેતદ્વિકારાણામ્” (સૂ.અ.૨૫) ઇત્યાદિ| સપ્તકઃ પ્રશ્નઃ ‘કિમાયુઃ? કસ્માદાયુર્વેદઃ?’ ઇત્યાદિ; અષ્ટકઃ પ્રશ્નઃ ‘તન્ત્રં તન્ત્રાર્થં’ ઇત્યાદિ||૮૬-૮૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 30

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાનેઽર્થેદશમહામૂલીયો નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૦|| અગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે| ઇયતાઽવધિના સર્વં સૂત્રસ્થાનં સમાપ્યતે|

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાનેઽર્થેદશમહામૂલીયસ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૦|| ઇતિ ચરકચતુરાનનશ્રીમચ્ચક્રપાણિદત્તકૃતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં પ્રથમં સૂત્રસ્થાનમ્||૧||