30. arthēdaśamahāmūlīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽર્થેદશમહામૂલીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

અર્થે દશ મહામૂલાઃ સમાસક્તા મહાફલાઃ| મહચ્ચાર્થશ્ચ હૃદયં પર્યાયૈરુચ્યતે બુધૈઃ||૩|| ષડઙ્ગમઙ્ગં વિજ્ઞાનમિન્દ્રિયાણ્યર્થપઞ્ચકમ્| આત્મા ચ સગુણશ્ચેતશ્ચિન્ત્યં ચ હૃદિ સંશ્રિતમ્||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 6

પ્રતિષ્ઠાર્થં હિ ભાવાનામેષાં હૃદયમિષ્યતે| ગોપાનસીનામાગારકર્ણિકેવાર્થચિન્તકૈઃ||૫|| તસ્યોપઘાતાન્મૂર્ચ્છાયં ભેદાન્મરણમૃચ્છતિ|૬|

Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7

યદ્ધિ તત્ સ્પર્શવિજ્ઞાનં ધારિ તત્તત્ર સંશ્રિતમ્||૬|| તત્ પરસ્યૌજસઃ સ્થાનં તત્ર ચૈતન્યસઙ્ગ્રહઃ| હૃદયં મહદર્થશ્ચ તસ્માદુક્તં ચિકિત્સકૈઃ ||૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

તેન મૂલેન મહતા મહામૂલા મતા દશ| ઓજોવહાઃ શરીરેઽસ્મિન્ વિધમ્યન્તે સમન્તતઃ||૮||

Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 12

યેનૌજસા વર્તયન્તિ પ્રીણિતાઃ સર્વદેહિનઃ | યદૃતે સર્વભૂતાનાં જીવિતં નાવતિષ્ઠતે||૯|| યત્ સારમાદૌ ગર્ભસ્ય યત્તદ્ગર્ભરસાદ્રસઃ | સંવર્તમાનં હૃદયં સમાવિશતિ યત્ પુરા ||૧૦|| યસ્ય નાશાત્તુ નાશોઽસ્તિ ધારિ યદ્ધૃદયાશ્રિતમ્ | યચ્છરીરરસસ્નેહઃ પ્રાણા યત્ર પ્રતિષ્ઠિતાઃ||૧૧|| તત્ફલા બહુધા વા તાઃ ફલન્તીવ(તિ) મહાફલાઃ|૧૨|

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

ધ્માનાદ્ધમન્યઃ સ્રવણાત્ સ્રોતાંસિ સરણાત્સિરાઃ||૧૨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

તન્મહત્ તા મહામૂલાસ્તચ્ચોજઃ પરિરક્ષતા| પરિહાર્યા વિશેષેણ મનસો દુઃખહેતવઃ||૧૩|| હૃદ્યં યત્ સ્યાદ્યદૌજસ્યં સ્રોતસાં યત્ પ્રસાદનમ્| તત્તત્ સેવ્યં પ્રયત્નેન પ્રશમો જ્ઞાનમેવ ચ||૧૪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

અથ ખલ્વેકં પ્રાણવર્ધનાનામુત્કૃષ્ટતમમેકં બલવર્ધનાનામેકં બૃંહણાનામેકં નન્દનાનામેકં હર્ષણાનામેકમયનાનામિતિ | તત્રાહિંસા પ્રાણિનાં પ્રાણવર્ધનાનામુત્કૃષ્ટતમં, વીર્યં બલવર્ધનાનાં, વિદ્યા બૃંહણાનામ્, ઇન્દ્રિયજયો નન્દનાનાં, તત્ત્વાવબોધો હર્ષણાનાં, બ્રહ્મચર્યમયનાનામિતિ ; એવમાયુર્વેદવિદો મન્યન્તે||૧૫||

Adhikarana 10 (16-19) · Śloka 19

તત્રાયુર્વેદવિદસ્તન્ત્રસ્થાનાધ્યાયપ્રશ્નાનાં પૃથક્ત્વેન વાક્યશો વાક્યાર્થશોઽર્થાવયવશશ્ચ પ્રવક્તારો મન્તવ્યાઃ| તત્રાહ- કથં તન્ત્રાદીનિ વાક્યશો વાક્યાર્થશોઽર્થાવયવશશ્ચોક્તાનિ ભવન્તીતિ||૧૬|| અત્રોચ્યતે- તન્ત્રમાર્ષં કાર્ત્સ્ન્યેન યથામ્નાયમુચ્યમાનં વાક્યશો ભવત્યુક્તમ્||૧૭|| બુદ્ધ્યા સમ્યગનુપ્રવિશ્યાર્થતત્ત્વં વાગ્ભિર્વ્યાસસમાસપ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમનયુક્તાભિસ્ત્રિવિધશિષ્યબુદ્ધિગમ્યાભિરુચ્યમાનં વાક્યાર્થશો ભવત્યુક્તમ્||૧૮|| તન્ત્રનિયતાનામર્થદુર્ગાણાં પુનર્વિભાવનૈરુક્તમર્થાવયવશો ભવત્યુક્તમ્||૧૯||

Adhikarana 11 (20) · Śloka 20

તત્ર ચેત્ પ્રષ્ટારઃ સ્યુઃ- ચતુર્ણામૃક્સામયજુરથર્વવેદાનાં કં વેદમુપદિશન્ત્યાયુર્વેદવિદઃ?, કિમાયુઃ?, કસ્માદાયુર્વેદઃ?, કિમર્થમાયુર્વેદઃ?, શાશ્વતોઽશાશ્વતો વા?, કતિ કાનિ ચાસ્યાઙ્ગાનિ?, કૈશ્ચાયમધ્યેતવ્યઃ?, કિમર્થં ચ? ઇતિ||૨૦||

Adhikarana 12 (21) · Śloka 21

તત્ર ભિષજા પૃષ્ટેનૈવં ચતુર્ણામૃક્સામયજુરથર્વવેદાનામાત્મનોઽથર્વવેદે ભક્તિરાદેશ્યા, વેદો હ્યાથર્વણો દાનસ્વસ્ત્યયનબલિમઙ્ગલહોમનિયમપ્રાયશ્ચિત્તોપવાસમન્ત્રાદિપરિગ્રહાચ્ચિકિત્સાં પ્રાહ; ચિકિત્સા ચાયુષો હિતાયોપદિશ્યતે||૨૧||

Adhikarana 13 (22) · Śloka 22

વેદં ચોપદિશ્યાયુર્વાચ્યં ; તત્રાયુશ્ચેતનાનુવૃત્તિર્જીવિતમનુબન્ધો ધારિ ચેત્યેકોઽર્થઃ||૨૨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

તદાયુર્વેદયતીત્યાયુર્વેદઃ ; કથમિતિ ચેત્? ઉચ્યતે- સ્વલક્ષણતઃ સુખાસુખતો હિતાહિતતઃ પ્રમાણાપ્રમાણતશ્ચ; યતશ્ચાયુષ્યાણ્યનાયુષ્યાણિ ચ દ્રવ્યગુણકર્માણિ વેદયત્યતોઽપ્યાયુર્વેદઃ| તત્રાયુષ્યાણ્યનાયુષ્યાણિ ચ દ્રવ્યગુણકર્માણિ કેવલેનોપદેક્ષ્યન્તે તન્ત્રેણ||૨૩||

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

તત્રાયુરુક્તં સ્વલક્ષણતો યથાવદિહૈવ પૂર્વાધ્યાયે ચ| તત્ર શારીરમાનસાભ્યાં રોગાભ્યામનભિદ્રુતસ્ય વિશેષેણ યૌવનવતઃ સમર્થાનુગતબલવીર્યયશઃપૌરુષપરાક્રમસ્ય જ્ઞાનવિજ્ઞાનેન્દ્રિયેન્દ્રિયાર્થબલસમુદયે વર્તમાનસ્ય પરમર્દ્ધિરુચિરવિવિધોપભોગસ્ય સમૃદ્ધસર્વારમ્ભસ્ય યથેષ્ટવિચારિણઃ સુખમાયુરુચ્યતે; અસુખમતો વિપર્યયેણ; હિતૈષિણઃ પુનર્ભૂતાનાં પરસ્વાદુપરતસ્ય સત્યવાદિનઃ શમપરસ્ય પરીક્ષ્યકારિણોઽપ્રમત્તસ્ય ત્રિવર્ગં પરસ્પરેણાનુપહતમુપસેવમાનસ્ય પૂજાર્હસમ્પૂજકસ્ય જ્ઞાનવિજ્ઞાનોપશમશીલસ્ય વૃદ્ધોપસેવિનઃ સુનિયતરાગરોષેર્ષ્યામદમાનવેગસ્ય સતતં વિવિધપ્રદાનપરસ્ય તપોજ્ઞાનપ્રશમનિત્યસ્યાધ્યાત્મવિદસ્તત્પરસ્ય લોકમિમં ચામું ચાવેક્ષમાણસ્ય સ્મૃતિમતિમતો હિતમાયુરુચ્યતે; અહિતમતો વિપર્યયેણ||૨૪||

Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26

પ્રમાણમાયુષસ્ત્વર્થેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિચેષ્ટાદીનાં વિકૃતિલક્ષણૈરુપલભ્યતેઽનિમિત્તૈઃ, અયમસ્માત્ ક્ષણાન્મુહૂર્તાદ્દિવસાત્ ત્રિપઞ્ચસપ્તદશદ્વાદશાહાત્ પક્ષાન્માસાત્ ષણ્માસાત્ સંવત્સરાદ્વા સ્વભાવમાપત્સ્યત ઇતિ; તત્ર સ્વભાવઃ પ્રવૃત્તેરુપરમો મરણમનિત્યતા નિરોધ ઇત્યેકોઽર્થઃ; ઇત્યાયુષઃ પ્રમાણમ્; અતો વિપરીતમપ્રમાણમરિષ્ટાધિકારે; દેહપ્રકૃતિલક્ષણમધિકૃત્ય ચોપદિષ્ટમાયુષઃ પ્રમાણમાયુર્વેદે ||૨૫|| પ્રયોજનં ચાસ્ય સ્વસ્થસ્ય સ્વાસ્થ્યરક્ષણમાતુરસ્ય વિકારપ્રશમનં ચ||૨૬||

Adhikarana 17 (27) · Śloka 27

સોઽયમાયુર્વેદઃ શાશ્વતો નિર્દિશ્યતે, અનાદિત્વાત્, સ્વભાવસંસિદ્ધલક્ષણત્વાત્, ભાવસ્વભાવનિત્યત્વાચ્ચ| ન હિ નાભૂત્ કદાચિદાયુષઃ સન્તાનો બુદ્ધિસન્તાનો વા, શાશ્વતશ્ચાયુષો વેદિતા, અનાદિ ચ સુખદુઃખં સદ્રવ્યહેતુલક્ષણમપરાપરયોગાત્| એષ ચાર્થસઙ્ગ્રહો વિભાવ્યતે આયુર્વેદલક્ષણમિતિ| ગુરુલઘુશીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદીનાં દ્રવ્યાણાં સામાન્યવિશેષાભ્યાં વૃદ્ધિહ્રાસૌ, યથોક્તં- ગુરુભિરભ્યસ્યમાનૈર્ગુરૂણામુપચયો ભવત્યપચયો લઘૂનાં, એવમેવેતરેષામિતિ, એષ ભાવસ્વભાવો નિત્યઃ, સ્વલક્ષણં ચ દ્રવ્યાણાં પૃથિવ્યાદીનાં; સન્તિ તુ દ્રવ્યાણિ ગુણાશ્ચ નિત્યાનિત્યાઃ| ન હ્યાયુર્વેદસ્યાભૂત્વોત્પત્તિરુપલભ્યતે, અન્યત્રાવબોધોપદેશાભ્યામ્; એતદ્વૈ દ્વયમધિકૃત્યોત્પત્તિમુપદિશન્ત્યેકે| સ્વાભાવિકં ચાસ્ય લક્ષણમકૃતકં, યદુક્તમિહાદ્યેઽધ્યાયે ચ; યથા- અગ્નેરૌષ્ણ્યમ્, અપાં દ્રવત્વમ્| ભાવસ્વભાવનિત્યત્વમપિ ચાસ્ય, યથોક્તં- ગુરુભિરભ્યસ્યમાનૈર્ગુરૂણામુપચયો ભવત્યપચયો લઘૂનામિતિ||૨૭||

Adhikarana 18 (28) · Śloka 28

તસ્યાયુર્વેદસ્યાઙ્ગાન્યષ્ટૌ; તદ્યથા- કાયચિકિત્સા , શાલાક્યં, શલ્યાપહર્તૃકં, વિષગરવૈરોધિકપ્રશમનં, ભૂતવિદ્યા, કૌમારભૃત્યકં, રસાયનં, વાજીકરણમિતિ||૨૮||

Adhikarana 19 (29) · Śloka 29

સ ચાધ્યેતવ્યો બ્રાહ્મણરાજન્યવૈશ્યૈઃ| તત્રાનુગ્રહાર્થં પ્રાણિનાં બ્રાહ્મણૈઃ, આરક્ષાર્થં રાજન્યૈઃ, વૃત્ત્યર્થં વૈશ્યૈઃ; સામાન્યતો વા ધર્માર્થકામપરિગ્રહાર્થં સર્વૈઃ| તત્ર યદધ્યાત્મવિદાં ધર્મપથસ્થાનાં ધર્મપ્રકાશકાનાં વા માતૃપિતૃભ્રાતૃબન્ધુગુરુજનસ્ય વા વિકારપ્રશમને પ્રયત્નવાન્ ભવતિ, યચ્ચાયુર્વેદોક્તમધ્યાત્મમનુધ્યાયતિ વેદયત્યનુવિધીયતે વા, સોઽસ્ય પરો ધર્મઃ; યા પુનરીશ્વરાણાં વસુમતાં વા સકાશાત્ સુખોપહારનિમિત્તા ભવત્યર્થાવાપ્તિરારક્ષણં ચ, યા ચ સ્વપરિગૃહીતાનાં પ્રાણિનામાતુર્યાદારક્ષા, સોઽસ્યાર્થઃ; યત્ પુનરસ્ય વિદ્વદ્ગ્રહણયશઃ શરણ્યત્વં ચ, યા ચ સમ્માનશુશ્રૂષા, યચ્ચેષ્ટાનાં વિષયાણામારોગ્યમાધત્તે સોઽસ્ય કામઃ| ઇતિ યથાપ્રશ્નમુક્તમશેષેણ||૨૯||

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

અથ ભિષગાદિત એવ ભિષજા પ્રષ્ટવ્યોઽષ્ટવિધં ભવતિ- તન્ત્રં, તન્ત્રાર્થાન્, સ્થાનં, સ્થાનાર્થાન્, અધ્યાયમ્, અધ્યાયાર્થાન્, પ્રશ્નં, પ્રશ્નાર્થાંશ્ચેતિ; પૃષ્ટેન ચૈતદ્વક્તવ્યમશેષેણ વાક્યશો વાક્યાર્થશોઽર્થાવયવશશ્ચેતિ ||૩૦||

Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 32

તત્રાયુર્વેદઃ શાખા વિદ્યા સૂત્રં જ્ઞાનં શાસ્ત્રં લક્ષણં તન્ત્રમિત્યનર્થાન્તરમ્ ||૩૧|| તન્ત્રાર્થઃ પુનઃ સ્વલક્ષણૈરુપદિષ્ટઃ| સ ચાર્થઃ પ્રકરણૈર્વિભાવ્યમાનો ભૂય એવ શરીરવૃત્તિહેતુવ્યાધિકર્મકાર્યકાલકર્તૃકરણવિધિવિનિશ્ચયાદ્દશપ્રકરણઃ, તાનિ ચ પ્રકરણાનિ કેવલેનોપદેક્ષ્યન્તે તન્ત્રેણ||૩૨||

Adhikarana 22 (33) · Śloka 33

તન્ત્રસ્યાસ્યાષ્ટૌ સ્થાનાનિ ; તદ્યથા- શ્લોકનિદાનવિમાનશારીરેન્દ્રિયચિકિત્સિતકલ્પસિદ્ધિસ્થાનાનિ| તત્ર ત્રિંશદધ્યાયકં શ્લોકસ્થાનમ્, અષ્ટાષ્ટાધ્યાયકાનિ નિદાનવિમાનશારીરસ્થાનાનિ, દ્વાદશકમિન્દ્રિયાણાં, ત્રિંશકં ચિકિત્સિતાનાં, દ્વાદશકે કલ્પસિદ્ધિસ્થાને ભવતઃ||૩૩||

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

ભવતિ ચાત્ર- દ્વે ત્રિંશકે દ્વાદશકં ત્રયં ચ ત્રીણ્યષ્ટકાન્યેષુ સમાપ્તિરુક્તા| શ્લોકૌષધારિષ્ટવિકલ્પસિદ્ધિનિદાનમાનાશ્રયસઞ્જ્ઞકેષુ||૩૪||

Adhikarana 24 (35) · Śloka 35

સ્વે સ્વે સ્થાને યથાસ્વં ચ સ્થાનાર્થ ઉપદેક્ષ્યતે| સવિંશમધ્યાયશતં શૃણુ નામક્રમાગતમ્||૩૫||

Adhikarana 25 (36-68) · Śloka 68

દીર્ઘઞ્જીવોઽપ્યપામાર્ગતણ્ડુલારગ્વધાદિકૌ| ષડ્વિરેકાશ્રયશ્ચેતિ ચતુષ્કો ભેષજાશ્રયઃ||૩૬|| માત્રાતસ્યાશિતીયૌ ચ નવેગાન્ધારણં તથા| ઇન્દ્રિયોપક્રમશ્ચેતિ ચત્વારઃ સ્વાસ્થ્યવૃત્તિકાઃ ||૩૭|| ખુડ્ડાકશ્ચ ચતુષ્પાદો મહાંસ્તિસ્રૈષણસ્તથા| સહ વાતકલાખ્યેન વિદ્યાન્નૈર્દેશિકાન્ બુધઃ||૩૮|| સ્નેહનસ્વેદનાધ્યાયાવુભૌ યશ્ચોપકલ્પનઃ| ચિકિત્સાપ્રાભૃતશ્ચૈવ સર્વ એવ પ્રકલ્પનાઃ||૩૯|| કિયન્તઃશિરસીયશ્ચ ત્રિશોફાષ્ટોદરાદિકૌ| રોગાધ્યાયો મહાંશ્ચૈવ રોગાધ્યાયચતુષ્ટયમ્||૪૦|| અષ્ટૌનિન્દિતસઙ્ખ્યાતસ્તથા લઙ્ઘનતર્પણે| વિધિશોણિતિકશ્ચૈવ વ્યાખ્યાતાસ્તત્ર યોજનાઃ||૪૧|| યજ્જઃપુરુષસઙ્ખ્યાતો ભદ્રકાપ્યાન્નપાનિકૌ| વિવિધાશિતપીતીયશ્ચત્વારોઽન્નવિનિશ્ચયાઃ||૪૨|| દશપ્રાણાયતનિકસ્તથાઽર્થેદશમૂલિકઃ| દ્વાવેતૌ પ્રાણદેહાર્થૌ પ્રોક્તૌ વૈદ્યગુણાશ્રયૌ||૪૩|| ઔષધસ્વસ્થનિર્દેશકલ્પનારોગયોજનાઃ| ચતુષ્કાઃ ષટ્ ક્રમેણોક્તાઃ સપ્તમશ્ચાન્નપાનિકઃ||૪૪|| દ્વૌ ચાન્ત્યૌ સઙ્ગ્રહાધ્યાયાવિતિ ત્રિંશકમર્થવત્| શ્લોકસ્થાનં સમુદ્દિષ્ટં તન્ત્રસ્યાસ્ય શિરઃ શુભમ્ ||૪૫|| ચતુષ્કાણાં મહાર્થાનાં સ્થાનેઽસ્મિન્ સઙ્ગ્રહઃ કૃતઃ| શ્લોકાર્થઃ સઙ્ગ્રહાર્થશ્ચ શ્લોકસ્થાનમતઃ સ્મૃતમ્||૪૬|| જ્વરાણાં રક્તપિત્તસ્ય ગુલ્માનાં મેહકુષ્ઠયોઃ| શોષોન્માદનિદાને ચ સ્યાદપસ્મારિણાં ચ યત્||૪૭|| ઇત્યધ્યાયાષ્ટકમિદં નિદાનસ્થાનમુચ્યતે| રસેષુ ત્રિવિધે કુક્ષૌ ધ્વંસે જનપદસ્ય ચ||૪૮|| ત્રિવિધે રોગવિજ્ઞાને સ્રોતઃસ્વપિ ચ વર્તને| રોગાનીકે વ્યાધિરૂપે રોગાણાં ચ ભિષગ્જિતે||૪૯|| અષ્ટૌ વિમાનાન્યુક્તાનિ માનાર્થાનિ મહર્ષિણા| કતિધાપુરુષીયં ચ ગોત્રેણાતુલ્યમેવ ચ||૫૦|| ખુડ્ડિકા મહતી ચૈવ ગર્ભાવક્રાન્તિરુચ્યતે| પુરુષસ્ય શરીરસ્ય વિચયૌ દ્વૌ વિનિશ્ચિતૌ||૫૧|| શરીરસઙ્ખ્યા સૂત્રં ચ જાતેરષ્ટમમુચ્યતે | ઇત્યુદ્દિષ્ટાનિ મુનિના શારીરાણ્યત્રિસૂનુના||૫૨|| વર્ણસ્વરીયઃ પુષ્પાખ્યસ્તૃતીયઃ પરિમર્શનઃ| ચતુર્થ ઇન્દ્રિયાનીકઃ પઞ્ચમઃ પૂર્વરૂપિકઃ||૫૩|| કતમાનિશરીરીયઃ પન્નરૂપોઽપ્યવાક્શિરાઃ| યસ્યશ્યાવનિમિત્તશ્ચ સદ્યોમરણ એવ ચ||૫૪|| અણુજ્યોતિરિતિ ખ્યાતસ્તથા ગોમયચૂર્ણવાન્| દ્વાદશાધ્યાયકં સ્થાનમિન્દ્રિયાણામિતિ સ્મૃતમ્ ||૫૫|| અભયામલકીયં ચ પ્રાણકામીયમેવ ચ| કરપ્રચિતકં વેદસમુત્થાનં રસાયનમ્||૫૬|| સંયોગશરમૂલીયમાસિક્તક્ષીરકં તથા| માષપર્ણભૃતીયં ચ પુમાઞ્જાતબલાદિકમ્||૫૭|| ચતુષ્કદ્વયમપ્યેતદધ્યાયદ્વયમુચ્યતે| રસાયનમિતિ જ્ઞેયં વાજીકરણમેવ ચ||૫૮|| જ્વરાણાં રક્તપિત્તસ્ય ગુલ્માનાં મેહકુષ્ઠયોઃ| શોષોન્માદેઽપ્યપસ્મારે ક્ષતશોથોદરાર્શસામ્||૫૯|| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાણાં શ્વાસકાસાતિસારિણામ્| છર્દિવીસર્પતૃષ્ણાનાં વિષમદ્યવિકારયોઃ||૬૦|| દ્વિવ્રણીયં ત્રિમર્મીયમૂરુસ્તમ્ભિકમેવ ચ| વાતરોગે વાતરક્તે યોનિવ્યાપત્સુ ચૈવ યત્||૬૧|| ત્રિંશચ્ચિકિત્સિતાન્યુક્તાન્યતઃ કલ્પાન્ પ્રચક્ષ્મહે| ફલજીમૂતકેક્ષ્વાકુકલ્પો ધામાર્ગવસ્ય ચ||૬૨|| પઞ્ચમો વત્સકસ્યોક્તઃ ષષ્ઠશ્ચ કૃતવેધને| શ્યામાત્રિવૃતયોઃ કલ્પસ્તથૈવ ચતુરઙ્ગુલે||૬૩|| તિલ્વકસ્ય સુધાયાશ્ચ સપ્તલાશઙ્ખિનીષુ ચ| દન્તીદ્રવન્ત્યોઃ કલ્પશ્ચ દ્વાદશોઽયં સમાપ્યતે||૬૪|| કલ્પના પઞ્ચકર્માખ્યા બસ્તિસૂત્રી તથૈવ ચ| સ્નેહવ્યાપદિકી સિદ્ધિર્નેત્રવ્યાપદિકી તથા||૬૫|| સિદ્ધિઃ શોધનયોશ્ચૈવ બસ્તિસિદ્ધિસ્તથૈવ ચ| પ્રાસૃતી મર્મસઙ્ખ્યાતા સિદ્ધિર્બસ્ત્યાશ્રયા ચ યા||૬૬|| ફલમાત્રા તથા સિદ્ધિઃ સિદ્ધિશ્ચોત્તરસઞ્જ્ઞિતા| સિદ્ધયો દ્વાદશૈવૈતાસ્તન્ત્રં ચાસુ સમાપ્યતે||૬૭|| સ્વે સ્વે સ્થાને તથાઽધ્યાયે ચાધ્યાયાર્થઃ પ્રવક્ષ્યતે| તં બ્રૂયાત્ સર્વતઃ સર્વં યથાસ્વં હ્યર્થસઙ્ગ્રહાત્||૬૮||

Adhikarana 26 (69-71) · Śloka 71

પૃચ્છા તન્ત્રાદ્યથામ્નાયં વિધિના પ્રશ્ન ઉચ્યતે| પ્રશ્નાર્થો યુક્તિમાંસ્તસ્ય તન્ત્રેણૈવાર્થનિશ્ચયઃ ||૬૯|| નિરુક્તં તન્ત્રણાત્તન્ત્રં, સ્થાનમર્થપ્રતિષ્ઠયા| અધિકૃત્યાર્થમધ્યાયનામસઞ્જ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ||૭૦|| ઇતિ સર્વં યથાપ્રશ્નમષ્ટકં સમ્પ્રકાશિતમ્| કાર્ત્સ્ન્યેન ચોક્તસ્તન્ત્રસ્ય સઙ્ગ્રહઃ સુવિનિશ્ચિતઃ||૭૧||

Adhikarana 27 (72-74) · Śloka 74

સન્તિ પાલ્લવિકોત્પાતાઃ સઙ્ક્ષોભં જનયન્તિ યે| વર્તકાનામિવોત્પાતાઃ સહસૈવાવિભાવિતાઃ||૭૨|| તસ્માત્તાન્ પૂર્વસઞ્જલ્પે સર્વત્રાષ્ટકમાદિશેત્| પરાવરપરીક્ષાર્થં તત્ર શાસ્ત્રવિદાં બલમ્||૭૩|| શબ્દમાત્રેણ તન્ત્રસ્ય કેવલસ્યૈકદેશિકાઃ| ભ્રમન્ત્યલ્પબલાસ્તન્ત્રે જ્યાશબ્દેનેવ વર્તકાઃ||૭૪||

Adhikarana 28 (75-81) · Śloka 81

પશુઃ પશૂનાં દૌર્બલ્યાત્ કશ્ચિન્મધ્યે વૃકાયતે| સ સત્યં વૃકમાસાદ્ય પ્રકૃતિં ભજતે પશુઃ||૭૫|| તદ્વદજ્ઞોઽજ્ઞમધ્યસ્થઃ કશ્ચિન્મૌખર્યસાધનઃ| સ્થાપયત્યાપ્તમાત્માનમાપ્તં ત્વાસાદ્ય ભિદ્યતે||૭૬|| બભ્રુર્ગૂઢ ઇવોર્ણાભિરબુદ્ધિરબહુશ્રુતઃ| કિં વૈ વક્ષ્યતિ સઞ્જલ્પે કુણ્ડભેદી જડો યથા||૭૭|| સદ્વૃત્તૈર્ન વિગૃહ્ણીયાદ્ભિષગલ્પશ્રુતૈરપિ| હન્યાત્ પ્રશ્નાષ્ટકેનાદાવિતરાંસ્ત્વાપ્તમાનિનઃ ||૭૮|| દમ્ભિનો મુખરા હ્યજ્ઞાઃ પ્રભૂતાબદ્ધભાષિણઃ| પ્રાયઃ, પ્રાયેણ સુમુખાઃ સન્તો યુક્તાલ્પભાષિણઃ||૭૯|| તત્ત્વજ્ઞાનપ્રકાશાર્થમહઙ્કારમનાશ્રિતઃ| સ્વલ્પાધારાજ્ઞમુખરાન્મર્ષયેન્ન વિવાદિનઃ||૮૦|| પરો ભૂતેષ્વનુક્રોશસ્તત્ત્વજ્ઞાન(ને)પરા દયા| યેષાં તેષામસદ્વાદનિગ્રહે નિરતા મતિઃ||૮૧||

Adhikarana 29 (82-83) · Śloka 83

અસત્પક્ષાક્ષણિત્વાર્તિદમ્ભપારુષ્યસાધનાઃ| ભવન્ત્યનાપ્તાઃ સ્વે તન્ત્રે પ્રાયઃ પરવિકત્થકાઃ||૮૨|| તાન્ કાલપાશસદૃશાન્ વર્જયેચ્છાસ્ત્રદૂષકાન્| પ્રશમજ્ઞાનવિજ્ઞાનપૂર્ણાઃ સેવ્યા ભિષક્તમાઃ||૮૩||

Adhikarana 30 (84-85) · Śloka 85

સમગ્રં દુઃખમાયત્તમવિજ્ઞાને દ્વયાશ્રયમ્| સુખં સમગ્રં વિજ્ઞાને વિમલે ચ પ્રતિષ્ઠિતમ્||૮૪|| ઇદમેવમુદારાર્થમજ્ઞાનાં ન પ્રકાશકમ્| શાસ્ત્રં દૃષ્ટિપ્રણષ્ટાનાં યથૈવાદિત્યમણ્ડલમ્||૮૫||

Adhikarana 31 (86-89) · Śloka 89

તત્ર શ્લોકાઃ- અર્થે દશમહામૂલાઃ સઞ્જ્ઞા ચાસાં યથા કૃતા| અયનાન્તાઃ ષડગ્ર્યાશ્ચ રૂપં વેદવિદાં ચ યત્||૮૬|| સપ્તકશ્ચાષ્ટકશ્ચૈવ પરિપ્રશ્નાઃ સનિર્ણયાઃ| યથા વાચ્યં યદર્થં ચ ષડ્વિધાશ્ચૈકદેશિકાઃ||૮૭|| અર્થેદશમહામૂલે સર્વમેતત્ પ્રકાશિતમ્| સઙ્ગ્રહશ્ચાયમધ્યાયસ્તન્ત્રસ્યાસ્યૈવ કેવલઃ||૮૮|| યથા સુમનસાં સૂત્રં સઙ્ગ્રહાર્થં વિધીયતે| સઙ્ગ્રહાર્થં તથાઽર્થાનામૃષિણા સઙ્ગ્રહઃ કૃતઃ||૮૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 30

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાનેઽર્થેદશમહામૂલીયો નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૦|| અગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે| ઇયતાઽવધિના સર્વં સૂત્રસ્થાનં સમાપ્યતે|