30. arthēdaśamahāmūlīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋਰ੍ਥੇਦਸ਼ਮਹਾਮੂਲੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||

ਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਿਂਵਾ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਮਭਿਧਾਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਂ ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਥੇਦਸ਼ਮਹਾਮੂਲੀਯ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰ ‘ਅਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇ’ (ਪਾ. ਅ. ੪/੩/੮੭) ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਮਾਨੇ “ਅਧ੍ਯਾਯਾਨੁਵਾਕਯੋਰ੍ਲੁਕ੍ ਚ” (ਪਾ. ਅ. ੫/੨/੬੦) ਇਤਿ ਚ੍ਛਃ||੧-੨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ਅਰ੍ਥੇ ਦਸ਼ ਮਹਾਮੂਲਾਃ ਸਮਾਸਕ੍ਤਾ ਮਹਾਫਲਾਃ| ਮਹਚ੍ਚਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਹਦਯਂ ਪਰ੍ਯਾਯੈਰੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ||੩|| ਸਡਙ੍ਗਮਙ੍ਗਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਰ੍ਥਪਞ੍ਚਕਮ੍| ਆਤ੍ਮਾ ਚ ਸਗੁਣਸ਼੍ਚੇਤਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਂ ਚ ਹਦਿ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮ੍||੪||

ਅਰ੍ਥੇ ਇਤਿ ਹਦਯੇ, ਮਹਾਮੂਲਾ ਇਤਿ ਮਹਦ੍ਧਦਯਂ ਮੂਲਂ ਯਾਸਾਂ ਧਮਨੀਨਾਂ ਤਾਸ੍ਤਥਾ, ਸਮਾਸਕ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਤਸ੍ਯ ਹਦਯਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯਾਨਾਹ- ਮਹਚ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹਤ੍ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਤਥਾ ਅਰ੍ਥਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਚ ਹਦਯਸ੍ਯ ਵੈਦ੍ਯਵ੍ਯਵਹਾਰਸਿਦ੍ਧਾ ਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਸੁ| ਹਦਯਸ੍ਯ ਯਥਾ ਯਨ੍ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਵਾ ਅਰ੍ਥ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ਧਦਯਸ੍ਯਾਭ੍ਯਰ੍ਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਭ੍ਯਰ੍ਹਿਤਤ੍ਵਮਾਹ- ਸਡਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਡਙ੍ਗਾਨਿ ਬਾਹੁਦ੍ਵਯਜਙ੍ਘਾਦ੍ਵਯਸ਼ਿਰੋਨ੍ਤਰਾਧਿਰੂਪਾਣਿ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਸਡਙ੍ਗਮਙ੍ਗਮ੍| ਅਙ੍ਗਂ ਚ ਸਡਙ੍ਗਾਦਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਸਮੁਦਾਯਰੂਪਮਵਯਵਿਰੂਪਂ ਵਾ| ਅਙ੍ਗਮਿਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਸਡਙ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਸਣ੍ਣਾਮਙ੍ਗਾਨਾਮਪਿ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ; ਕਿਂਵਾ, ਅਙ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਵਯਵਵਾਚਿਨੋ ਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ‘ਆਤ੍ਮਾ ਚ ਸਗੁਣਃ’ ਇਤਿ ਵਚਨਾਦੇਵ ਆਤ੍ਮਗੁਣਤ੍ਵੇਨ ਲਬ੍ਧਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਾਤ੍ਮਗੁਣੇਸੁ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਨਃ ਪਥਗੁਚ੍ਯਤੇ; ਵਚਨਂ ਹਿ “ਸੁਖਂ ਸਮਗ੍ਰਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਸਰ੍ਗੇ ਚ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਮ੍” ਇਤਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ ਪਞ੍ਚ| ਅਰ੍ਥਪਞ੍ਚਕਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿ| ਸਗੁਣ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸੁਖਾਦਿਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਚੇਤਃ ਮਨਃ| ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਂ ਮਨੋਵਿਸਯਃ| ਏਤੇ ਚ ਸਡਙ੍ਗਵਿਜ੍ਞਾਨਾਦਯਃ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿ ਪਠਿਤਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਵੋਪਾਦੇਯਤ੍ਵੇਨ; ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਕਸ੍ਯਚਿਦਰ੍ਥਲਬ੍ਧਤ੍ਵੇਨੋਪਾਦਾਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਨੋਦ੍ਭਾਵਨੀਯਮ੍, ਅਰ੍ਥਲਬ੍ਧੋ ਹ੍ਯਰ੍ਥਃ ਸਾਕ੍ਸਾਦਨਭਿਧੀਯਮਾਨਤ੍ਵਾਦਪ੍ਰਧਾਨਂ ਭਵਤਿ||੩-੪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 6

ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਰ੍ਥਂ ਹਿ ਭਾਵਾਨਾਮੇਸਾਂ ਹਦਯਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਗੋਪਾਨਸੀਨਾਮਾਗਾਰਕਰ੍ਣਿਕੇਵਾਰ੍ਥਚਿਨ੍ਤਕੈਃ||੫|| ਤਸ੍ਯੋਪਘਾਤਾਨ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਂ ਭੇਦਾਨ੍ਮਰਣਮਚ੍ਛਤਿ|੬|

ਅਥ ਕਥਮਮੀ ਸਡਙ੍ਗਾਦਯੋ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਯਾਃ, ਯਾਵਤਾ “ਹਦਯਂ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ” (ਵਿ. ੮) ਇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ, ਅਙ੍ਗਂ ਚ ਸਡਙ੍ਗਾਸ਼੍ਰਯਂ ਮਹਤ੍, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਪਿ ਚ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਸ੍ਥਿਤਾਨਿ, ਅਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਬਾਹ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਿਣਃ, ਆਤ੍ਮਾ ਚਾਨਾਸ਼੍ਰਿਤ ਏਵ ਵ੍ਯਾਪਕਃ, ਤਦ੍ਗੁਣਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਸ਼੍ਰਿਤਂ, ਮਨੋਪ੍ਯਨਾਸ਼੍ਰਿਤਮਾਤ੍ਮਗਤਂ, ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਂ ਚ ਧ੍ਯੇਯਾਦਿ ਨ ਹਦਿ, ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾ ਕਾਰ੍ਯਕਰਣਾਵਿਰੋਧੇਨਾਵਸ੍ਥਾਨਮ੍ | ਭਾਵਾਨਾਮੇਸਾਮਿਤਿ ਸਡਙ੍ਗਾਦੀਨਾਮ੍| ਹਦਯਮਿਸ੍ਯਤੇ ‘ਕਾਰਣਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ ਗੋਪਾਨਸੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੋਪਾਨਸ੍ਯਃ ਗਹਾਚ੍ਛਾਦਨਾਧਾਰਕਾਸ੍ਠਾਨਿ | ਆਗਾਰਕਰ੍ਣਿਕਾ ਗਹਾਚ੍ਛਾਦਨਮਧ੍ਯੇ ਗਹਾਚ੍ਛਾਦਨਕਾਸ੍ਠਨਿਬਨ੍ਧਨੀ ਲੋਕੇ ‘ਆਡਕਮ੍’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਰ੍ਥਚਿਨ੍ਤਕੈਰਿਤਿ ਹਦਯਚਿਨ੍ਤਕੈਃ| ਤੇਨ, ਸਡਙ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਂ ਨਾਧਾਰਾਧੇਯਭਾਵੇਨ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਤਦਨ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਨੁਵਿਧਾਯਿਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਂ ਹਦਯੇ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥੇ ਸਡਙ੍ਗਾਦਿਭਾਵਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਤ੍ਵਂ, ਹਦਯੋਪਘਾਤੇ ਤਦੁਪਘਾਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ, ਆਤ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਮਨਸਾਂ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਮਾਧਾਰਾਧੇਯਭਾਵਾਦਪਿ ਕਸ੍ਟਸਸ੍ਟ੍ਯਾ ਪਾਰ੍ਯਤੇ ਵਕ੍ਤੁਂ, ਤਥਾਪਿ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਨ੍ਨੋਪਾਦੇਯਮਾਧਾਰਧੇਯਤ੍ਵਮ੍| ਨੈਵਮ੍, ਆਤ੍ਮਾ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸਾਰੀ ਭੋਗਾਯਤਨਤ੍ਵੇਨਾਭਿਪ੍ਰੇਤਃ, ਸ ਚ ਹਦਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਏਵ ਸੁਖਦੁਃਖਾਦ੍ਯੁਪਲਭਤ ਇਤ੍ਯਨੁਭਵਸਿਦ੍ਧਂ, ਤੇਨ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤ ਇਵਾਤ੍ਮਾ| ਤਥਾ ਮਨੋਪਿ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਹਦ੍ਯੇਵ ਤਿਸ੍ਠਤਿ, ਯਤ ਉਪਰਤਕ੍ਰਿਯਂ ਮਨੋ ਹਦ੍ਯੇਵ ਤਿਸ੍ਠਤਿ, ਤਥਾ ਧ੍ਯਾਨੇ ਯੋਗੇ ਚ ਹਦਿਸ੍ਥਮੇਵ ਮਨੋ ਭਵਤਿ| ਯਦਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍- “ਆਤ੍ਮਸ੍ਥੇ ਮਨਸਿ ਸ੍ਥਿਰੇ” (ਸ਼ਾ. ੧) ਇਤਿ, ਤਦਪ੍ਯਾਤ੍ਮਸ੍ਥਤ੍ਵਂ ਮਨਸੋ ਹਦਯਸ੍ਥਤ੍ਵਮੇਵ| ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਨਸੁਖਦੁਃਖਾਨਿ ਚ ਹਦਯਸ੍ਥਾਨ੍ਯੇਵ ਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾ ਹ੍ਯਤਿਚਿਨ੍ਤਨਾਤ੍ਤਥਾ ਦੁਃਖਾਵੇਸ਼ਾਦ੍ਵਾ ਹਦਯਮੇਵ ਪੀਡ੍ਯਤੇ, ਨਾਨ੍ਯਦਙ੍ਗਮ੍| ਭਵਤ੍ਵਨੇਨਾਵ੍ਯਾਪਕੇਨਾਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯਿਭਾਵੇਨ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤੇਨ | ਤਮੇਵ ਹਦਯੋਪਘਾਤੇ ਸਡਙ੍ਗਾਦਿਭਾਵੋਪਘਾਤਮਾਹ- ਤਸ੍ਯੋਪਘਾਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਹਦਯਸ੍ਯ| ਉਪਘਾਤਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਪਹਨਨਮ੍| ਭੇਦਾਦਿਤਿ ਮਹੋਪਘਾਤਾਤ੍| ਮਰਣਂ ਚ ਸਡਙ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਯਥੋਕ੍ਤਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਨਾਸ਼ ਇਤਿ ਭਾਵਃ||੫||-

Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7

ਯਦ੍ਧਿ ਤਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਧਾਰਿ ਤਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮ੍||੬|| ਤਤ੍ ਪਰਸ੍ਯੌਜਸਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤ੍ਰ ਚੈਤਨ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਹਦਯਂ ਮਹਦਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਮਾਦੁਕ੍ਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕੈਃ ||੭||

ਕਥਮੇਤਦ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਯਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਵਿਜ੍ਞਾਯਤੇਨੇਨੇਤਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਵਾ ਵਿਜਾਨਾਤੀਤਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ; ਤਸ੍ਯੈਵ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ- ਧਾਰੀਤਿ, ਧਾਰਿ ਤੁ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗੋ ਧਾਰਿ ਜੀਵਿਤਮ੍” (ਸੂ. ੧) ਇਤਿ; ਏਤੇਨ ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਸਂਯੋਗਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਸਰ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਾਦ੍ਧਾਰੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਸ ਹਦਿ ਸ੍ਥਿਤਃ| ਤੇਨ, ਤਦੁਪਘਾਤਾਨ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਤਥਾ ਤਦ੍ਭੇਦਾਨ੍ਮਰਣਂ ਚੈਤਨ੍ਯਾਨਨੁਵਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਮੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧ ਐਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕੋ ਮਾਨਸਸ਼੍ਚ, ਏਤਤ੍ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਦ੍ਵਯਂ ਵਿਨਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਯਸ਼੍ਚੈਵੈਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਮਾਨਸ ਏਵ ਚ| ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸੁਖਦੁਃਖਾਨਾਂ ਵੇਦਨਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਃ” (ਸ਼ਾ. ੧) ਇਤਿ| ਮਾਨਸਂ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਯਥਾਸ੍ਥਾਨਮੇਵ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਸ੍ਯਾਮਃ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਵਿਜ੍ਞਾਯਤ ਇਤਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਪਕ੍ਸੇ ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਲਕ੍ਸਣਯਾ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਮਾਨੋਰ੍ਥੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ, ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞੇਯਾਵਰੋਧਃ; ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੈਵਾਰ੍ਥਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਤੇ ਨਾਨੁਪਾਦਾਨੋ ਨਾਸ੍ਪਸ੍ਟੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਵੇਦਨਾਃ” (ਸ਼ਾ. ੧) ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗਃ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇਪ੍ਯਸ੍ਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਨਾਸੌ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣੇ ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਵਾ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਤਦੁਪਘਾਤੇਪਿ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਜ੍ਞਾਨਯੋਰ੍ਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍; ਹਦ੍ਗਤਸ੍ਤੁ ਸਂਯੋਗਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਤਦਨ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਨੁਵਿਧਾਯਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਯੋਃ; ਤੇਨ ਸੂਕ੍ਤਂ- ਤਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮਿਤਿ| ਹਦਯਾਭ੍ਯਰ੍ਹਿਤਤ੍ਵੇ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਤਤ੍ ਪਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਸ੍ਯ| ਏਤੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੋਜੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਪਰਮਪਰਂ ਚ; ਤਤ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਪਰਿਮਾਣਮਪਰਂ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਤਾਵਦੇਵ ਪਰਿਮਾਣਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਸ੍ਯੌਜਸਃ” (ਸ਼ਾ. ੭) ਇਤਿ; ਅਲ੍ਪਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੁ ਪਰਂ, ਯਦਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯੋਕ੍ਤਂ- “ਹਦਿ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਯਚ੍ਛੁਦ੍ਧਂ ਰਕ੍ਤਮੀਸਤ੍ਸਪੀਤਕਮ੍” (ਸੂ. ੧੭) ਇਤਿ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯੌਜਸੋਸ੍ਟੌ ਬਿਨ੍ਦਵੋ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ” ਇਤਿ; ਕਿਞ੍ਚ, ਸਤਿ ਹਿ ਪਰੇ ਚਾਪਰੇ ਚੌਜਸਿ ‘ਪਰਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਸਾਰ੍ਥਕਂ ਭਵਤਿ, ਨਤ੍ਵੇਕਰੂਪੇ| ਅਰ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਪਰਿਮਿਤਸ੍ਯੌਜਸੋ ਧਮਨ੍ਯ ਏਵ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਤਥਾ ਪ੍ਰਮੇਹੇਰ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਪਰਿਮਿਤਮੇਵੌਜਃ ਕ੍ਸੀਯਤੇ ਨਾਸ੍ਟਬਿਨ੍ਦੁਕਮ੍, ਅਸ੍ਯ ਹਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕ੍ਸਯੇਪਿ ਮਰਣਂ ਭਵਤਿ; ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਤੁ ਓਜਃਕ੍ਸਯੇ ਜੀਵਤ੍ਯੇਵ ਤਾਵਤ੍; ਓਜਃਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਮਪ੍ਯਰ੍ਧਾਞ੍ਜਲ੍ਯੋਜਃਕ੍ਸਯ ਏਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਓਜਃਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਰਸੇਪਿ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਰਸਸ਼੍ਚੌਜਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਃ” (ਨਿ. ੪) ਇਤਿ, ਤਥਾ “ਮਲੀਭਵਤਿ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਲ੍ਪਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦੋਜਸੇ” (ਚਿ. ੮) ਇਤਿ; ਤਥਾਪੀਹ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਸਾਰਮੋਜੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਏਤਚ੍ਚੌਜ ਉਪਧਾਤੁਰੂਪਂ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ; ਧਾਤੁਰ੍ਹਿ ਧਾਰਣਪੋਸਣਯੋਗਾਦ੍ਭਵਤਿ, ਓਜਸ੍ਤੁ ਦੇਹਧਾਰਕਂ ਸਦਪਿ ਨ ਦੇਹਪੋਸਕਂ, ਤੇਨ ਨਾਸ੍ਟਮੋ ਧਾਤੁਰੋਜਃ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਮੋਜਃ ਪ੍ਰਾਹੁਃ, ਤਚ੍ਚ ਨ ਮਨਃ ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ| ਯੇ ਤੁ ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ਸਰ੍ਵਧਾਤੂਨਾਂ ਸਾਰਸਮੁਦਯਭੂਤਮੋਜਃ, ਤੇ ਰਸਾਦਿਸਾਰਰੂਪਤਯਾ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯੋਭਿਨ੍ਨਮੋਜ ਇਤਿ ਪਥਗ੍ਧਾਤੁਤ੍ਵੇਨੋਪਧਾਤੁਤ੍ਵੇਨ ਵਾ ਨ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਮਿਤਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ; ਵਚਨਂ ਚ- “ਭ੍ਰਮਰੈਃ ਫਲਪੁਸ੍ਪੇਭ੍ਯੋ ਯਥਾ ਸਞ੍ਚੀਯਤੇ ਮਧੁ| ਤਦ੍ਵਦੋਜਃ ਸ਼ਰੀਰੇਭ੍ਯੋ ਗੁਣੈਃ ਸਮ੍ਭ੍ਰਿਯਤੇ ਨਣਾਮ੍” (ਸੂ. ੧੭) ਇਤਿ; ਅਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰੇਭ੍ਯ ਇਤਿ ਧਾਤੁਭ੍ਯਃ, ਗੁਣੈਰਿਤਿ ਸਾਰਭਾਗੈਃ| ਤਤ੍ਰ ਚੈਤਨ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਇਤਿ ਤਤ੍ਰ ਹਦਿ ਆਤ੍ਮਾ ਚੈਤਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਵਿਸਯੇ ਪ੍ਰਸਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਸਤਂ ਮਨੋ ਹਦਯੇ ਨਿਗਹ੍ਯ ਯੋਗਜ੍ਞੋ ਭਵਤ੍ਯਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ; ਤਤਸ਼੍ਚ ਯੋਗਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸਸਾਧਨਤ੍ਵੇਨੋਪਾਦੇਯਸ੍ਯਾਪਿ ਹਦਯਮੇਵ ਸ੍ਥਾਨਮਿਤਿ ਹਦਯਮਭ੍ਯਰ੍ਹਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਯਸ੍ਮਾਦੇਵਙ੍ਗੁਣਂ ਹਦਯਮ੍, ਅਤੋ ਹਦਯਂ ‘ਮਹਦ੍’ ਇਤਿ ਚ, ਤਥਾ ‘ਅਰ੍ਥ’ ਇਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕੈਃ||੬-੭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

ਤੇਨ ਮੂਲੇਨ ਮਹਤਾ ਮਹਾਮੂਲਾ ਮਤਾ ਦਸ਼| ਓਜੋਵਹਾਃ ਸ਼ਰੀਰੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਧਮ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਮਨ੍ਤਤਃ||੮||

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਧਮਨੀਨਾਂ ਮਹਾਮੂਲਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ- ਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਨੇਤਿ ਹਦਯੇਨ ਮਹਤਾ, ‘ਯੁਕ੍ਤਾਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਵਿਧਮ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ਤੇ ||੮||

Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 12

ਯੇਨੌਜਸਾ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰੀਣਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਃ | ਯਦਤੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਜੀਵਿਤਂ ਨਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ||੯|| ਯਤ੍ ਸਾਰਮਾਦੌ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਯਤ੍ਤਦ੍ਗਰ੍ਭਰਸਾਦ੍ਰਸਃ | ਸਂਵਰ੍ਤਮਾਨਂ ਹਦਯਂ ਸਮਾਵਿਸ਼ਤਿ ਯਤ੍ ਪੁਰਾ ||੧੦|| ਯਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਾਤ੍ਤੁ ਨਾਸ਼ੋਸ੍ਤਿ ਧਾਰਿ ਯਦ੍ਧਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ | ਯਚ੍ਛਰੀਰਰਸਸ੍ਨੇਹਃ ਪ੍ਰਾਣਾ ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾਃ||੧੧|| ਤਤ੍ਫਲਾ ਬਹੁਧਾ ਵਾ ਤਾਃ ਫਲਨ੍ਤੀਵ(ਤਿ) ਮਹਾਫਲਾਃ|੧੨|

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਧਮਨੀਨਾਮੁਕ੍ਤਂ ਮਹਾਫਲਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਯੇਨੌਜਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇਨੌਜਸੇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਪ੍ਯੋਜੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਜੀਵਨ੍ਤਿ, ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤੀਤਿ ਚੌਰਾਦਿਕੋ ਣਿਚ੍| ਪ੍ਰੀਣਿਤਾ ਇਤਿ ਤਰ੍ਪਿਤਾਃ| ਯਤ੍ ਸਾਰਮਾਦੌ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯੇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸਂਯੋਗੇ ਜੀਵਾਧਿਸ੍ਠਿਤਮਾਤ੍ਰੇ ਯਤ੍ ਸਾਰਭੂਤਂ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਯਤ੍ਤਦ੍ਗਰ੍ਭਰਸਾਦ੍ਰਸ ਇਤਿ ਗਰ੍ਭਰਸਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸਂਯੋਗਪਰਿਣਾਮੇਨ ਕਲਲਰੂਪਾਤ੍, ਰਸ ਇਤਿ ਸਾਰਭੂਤਮ੍| ਸਂਵਰ੍ਤਮਾਨਂ ਹਦਯਂ ਸਮਾਵਿਸ਼ਤਿ ਯਤ੍ ਪੁਰੇਤਿ ਯਦਾ ਹਦਯਂ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਂ, ਤਦੈਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਂ ਸਦ੍ਧਦਯਮਧਿਤਿਸ੍ਠਤਿ ਯਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ, ਗਰ੍ਭਾਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯੇਪਿ ਤਦੋਜਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਪਰਂ ਗਰ੍ਭਾਦੌ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸਾਰਰੂਪਤਯਾ, ਕਲਲਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਤੁ ਰਸਸਾਰਰੂਪਤਯਾ, ਅਵਯਵਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤੌ ਤੁ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਮੇਵ ਭਵਤ੍ਯੋਜ ਇਤ੍ਯੋਜਸਃ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵੇਨ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਾਤ੍ਤੁ ਨਾਸ਼ੋਸ੍ਤੀਤਿ ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਕ੍ਸਯੇਪਿ ਸਤ੍ਯੋਜਃਕ੍ਸਯੇ ਮਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਧਾਰੀਤਿ ਜੀਵਧਾਰਕਸਂਯੋਗਿਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ਰੀਰਰਸਸ੍ਨੇਹ ਇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਸਾਰਸਾਰਂ; ਰਸਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਨੇਹਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚ ਸਾਰਵਚਨਃ, ਤੇਨ ਸ਼ਰੀਰਰਸਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਮਪਿ ਸਾਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰੇਣਾਭ੍ਯਰ੍ਹਿਤਾਨੇਕਕਰ੍ਮਕਥਨਮੋਜਸੋਭ੍ਯਰ੍ਹਿਤਤ੍ਵਖ੍ਯਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਤਤ੍ਫਲਾ ਓਜਃਫਲਾ ਓਜੋਵਹਾ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਏਤੇਨ, ਯਥੋਕ੍ਤਗੁਣਸ਼ਾਲਿਤ੍ਵੇਨੌਜੋ ਮਹਤ੍; ਏਤਦ੍ਵਹਨੇਨ ਫਲਨ੍ਤੀਵੇਤਿ ਮਹਾਫਲਾ ਧਮਨ੍ਯ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਮਾਹ- ਬਹੁਧਾ ਵਾ ਤਾਃ ਫਲਨ੍ਤੀਤਿ, ‘ਤਾ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦਸ਼ ਧਮਨ੍ਯੋ ਬਹੁਧਾ ਅਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਂ ਫਲਨ੍ਤੀਤਿ’ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਏਤੇਨ, ਮੂਲੇ ਹਦਯੇ ਦਸ਼ਰੂਪਾਃ ਸਤ੍ਯੋ ਮਹਾਸਙ੍ਖ੍ਯਾਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪ੍ਰਤਾਨਭੇਦਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੯-੧੧||-

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

ਧ੍ਮਾਨਾਦ੍ਧਮਨ੍ਯਃ ਸ੍ਰਵਣਾਤ੍ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਰਣਾਤ੍ਸਿਰਾਃ||੧੨||

ਧਮਨੀਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਨਿਰੁਕ੍ਤਿਮਾਹ- ਧ੍ਮਾਨਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧ੍ਮਾਨਾਤ੍ ਪੂਰਣਾਦ੍ ਵਾਹ੍ਯੇਨ ਰਸਾਦਿਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਰਵਣਾਦਿਤਿ ਰਸਾਦੇਰੇਵ ਪੋਸ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਰਵਣਾਤ੍| ਸਰਣਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਗਮਨਾਤ੍||੧੨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

ਤਨ੍ਮਹਤ੍ ਤਾ ਮਹਾਮੂਲਾਸ੍ਤਚ੍ਚੋਜਃ ਪਰਿਰਕ੍ਸਤਾ| ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਨਸੋ ਦੁਃਖਹੇਤਵਃ||੧੩|| ਹਦ੍ਯਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਦੌਜਸ੍ਯਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਸਾਦਨਮ੍| ਤਤ੍ਤਤ੍ ਸੇਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਚ||੧੪||

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਹਦਿਸ੍ਥਸ੍ਯ ਮਨਸਃ ਪਰਿਪਾਲਨਹੇਤੁਮਾਹ- ਤਨ੍ਮਹਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਨ੍ਮਹਦਿਤਿ ਸਡਙ੍ਗਾਦਿਸ੍ਥਾਨਂ ਹਦਯਮ੍| ਤਾ ਮਹਾਮੂਲਾ ਇਤਿ ਓਜੋਵਹਾ ਧਮਨ੍ਯਃ| ਤਚ੍ਚੌਜ ਇਤਿ ਯੇਨੌਜਸੇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਗੁਣਮੋਜਃ| ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ| ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਮ੍||੧੩-੧੪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

ਅਥ ਖਲ੍ਵੇਕਂ ਪ੍ਰਾਣਵਰ੍ਧਨਾਨਾਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਤਮਮੇਕਂ ਬਲਵਰ੍ਧਨਾਨਾਮੇਕਂ ਬਂਹਣਾਨਾਮੇਕਂ ਨਨ੍ਦਨਾਨਾਮੇਕਂ ਹਰ੍ਸਣਾਨਾਮੇਕਮਯਨਾਨਾਮਿਤਿ | ਤਤ੍ਰਾਹਿਂਸਾ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਵਰ੍ਧਨਾਨਾਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਤਮਂ, ਵੀਰ੍ਯਂ ਬਲਵਰ੍ਧਨਾਨਾਂ, ਵਿਦ੍ਯਾ ਬਂਹਣਾਨਾਮ੍, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜਯੋ ਨਨ੍ਦਨਾਨਾਂ, ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਬੋਧੋ ਹਰ੍ਸਣਾਨਾਂ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮਯਨਾਨਾਮਿਤਿ ; ਏਵਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਦੋ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ||੧੫||

ਸੇਵ੍ਯਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇਨ ਪ੍ਰਾਣਵਰ੍ਧਨਾਦ੍ਯੁਤ੍ਕਸ੍ਟਾਨ੍ਯਹਿਂਸਾਦੀਨ੍ਯਪ੍ਯਾਹ- ਅਥ ਖਲ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਮਿਤਿ ਏਕਮੇਵ, ਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਤਮਮਸ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਯਨਾਨਾਮਿਤਿ ਮਾਰ੍ਗਾਣਾਮ੍| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਣਵਰ੍ਧਨਂ ਤਥਾਪ੍ਯਹਿਂਸੈਵੋਤ੍ਕਸ੍ਟਾ, ਅਹਿਂਸਯਾ ਹਿ ਧਰ੍ਮਜਨਨਾਤ੍ਤਤ੍ਕਤਮਵਿਚਾਲ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਮਾਂਸਂ ਬਂਹਣਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਤਥਾਪਿ ਤਚ੍ਛਰੀਰਮਾਤ੍ਰਬਂਹਣਂ, ਵਿਦ੍ਯਾ ਤੁ ਸ਼ਰੀਰਮਨੋਬਂਹਣੀਯਾਤਿਰਿਚ੍ਯਤੇ||੧੫||

Adhikarana 10 (16-19) · Śloka 19

ਤਤ੍ਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਦਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਾਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨਾਂ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੋ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਸ਼ੋਰ੍ਥਾਵਯਵਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਕ੍ਤਾਰੋ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਾਃ| ਤਤ੍ਰਾਹ- ਕਥਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਦੀਨਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੋ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਸ਼ੋਰ੍ਥਾਵਯਵਸ਼ਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ||੧੬|| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ- ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਾਰ੍ਸਂ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਯਥਾਮ੍ਨਾਯਮੁਚ੍ਯਮਾਨਂ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੋ ਭਵਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੧੭|| ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਮ੍ਯਗਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਾਗ੍ਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਸਸਮਾਸਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਹੇਤੂਦਾਹਰਣੋਪਨਯਨਿਗਮਨਯੁਕ੍ਤਾਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ਼ਿਸ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਗਮ੍ਯਾਭਿਰੁਚ੍ਯਮਾਨਂ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਸ਼ੋ ਭਵਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੧੮|| ਤਨ੍ਤ੍ਰਨਿਯਤਾਨਾਮਰ੍ਥਦੁਰ੍ਗਾਣਾਂ ਪੁਨਰ੍ਵਿਭਾਵਨੈਰੁਕ੍ਤਮਰ੍ਥਾਵਯਵਸ਼ੋ ਭਵਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੧੯||

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼੍ਰਵਣਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦਨਿਰੁਕ੍ਤ੍ਯਾਯੁਸਸ੍ਤਥਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਚ ਨਿਰੂਪਕਂ ਪ੍ਰਕਰਣਂ ਬ੍ਰੂਤੇ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਕ੍ਯਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਵ੍ਯਾਕਰਿਸ੍ਯਤਿ| ਆਰ੍ਸਮ੍ ਸਿਕਤਮ੍| ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਯਥਾਮ੍ਨਾਯਮੁਚ੍ਯਮਾਨਮਿਤਿ ਯਥਾਪਾਠਕ੍ਰਮੇਣੋਚ੍ਯਮਾਨਮ੍| ਉਦਾਹਰਣਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃ; ਉਪਨਯਃ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੋਪਪਾਦਿਤਸ੍ਯ ਸਾਧਨਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯੇ ਪੁਨਃ ਕਥਨਂ, ਯਥਾ- ਤਥਾ ਚਾਯਂ ਧੂਮਵਾਨਿਤਿ; ਨਿਗਮਨਂ ਹੇਤੁਸਾਧਿਤਸਾਧ੍ਯਧਰ੍ਮਕਥਨਂ, ਯਥਾ- ਤਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨਿਮਾਨਿਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਨਿਯਤਾਨਾਮਿਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਗਤਾਨਾਮ੍| ਵਿਭਾਵਨੈਰੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੈਃ ਕਥਨਮ੍; ਉਕ੍ਤਮਿਤਿ ਭਾਵੇ ‘ਕ੍ਤਃ’| ਅਸ੍ਯੋਦਾਹਰਣਂ ਯਥਾ- “ਸ਼ਰੀਰਚੇਸ੍ਟਾ ਯਾ ਚੇਸ੍ਟਾ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਾਰ੍ਥਾ ਬਲਵਰ੍ਧਿਨੀ” (ਸੂ. ੭) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਇਸ੍ਟਾ ਯਾ ਚੇਸ੍ਟਾ’ ਇਤ੍ਯੇਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯਚੇਸ੍ਟਾਪਦਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਗਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਪਰਂ ਭਵਤਿ||੧੬-੧੯||

Adhikarana 11 (20) · Śloka 20

ਤਤ੍ਰ ਚੇਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਟਾਰਃ ਸ੍ਯੁਃ- ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਕ੍ਸਾਮਯਜੁਰਥਰ੍ਵਵੇਦਾਨਾਂ ਕਂ ਵੇਦਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਦਃ?, ਕਿਮਾਯੁਃ?, ਕਸ੍ਮਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ?, ਕਿਮਰ੍ਥਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ?, ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੋਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੋ ਵਾ?, ਕਤਿ ਕਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯਾਙ੍ਗਾਨਿ?, ਕੈਸ਼੍ਚਾਯਮਧ੍ਯੇਤਵ੍ਯਃ?, ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਚ? ਇਤਿ||੨੦||

ਇਦਾਨੀਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਦਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇਨੈਵ ਨਿਰ੍ਣੇਤਵ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਚੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਂ ਵੇਦਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ‘ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੨੦||

Adhikarana 12 (21) · Śloka 21

ਤਤ੍ਰ ਭਿਸਜਾ ਪਸ੍ਟੇਨੈਵਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਕ੍ਸਾਮਯਜੁਰਥਰ੍ਵਵੇਦਾਨਾਮਾਤ੍ਮਨੋਥਰ੍ਵਵੇਦੇ ਭਕ੍ਤਿਰਾਦੇਸ਼੍ਯਾ, ਵੇਦੋ ਹ੍ਯਾਥਰ੍ਵਣੋ ਦਾਨਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਬਲਿਮਙ੍ਗਲਹੋਮਨਿਯਮਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੋਪਵਾਸਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਪ੍ਰਾਹ; ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਚਾਯੁਸੋ ਹਿਤਾਯੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੨੧||

ਅਥਰ੍ਵਵੇਦੇ ਭਕ੍ਤਿਃ ਸੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਤੇਨ ਭਿਸਕ੍ਸੇਵ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਥਰ੍ਵਵੇਦਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਥਰ੍ਵਵੇਦਾਭੇਦਹੇਤੁਮਾਹਵੇਦੋ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨੈਕਪ੍ਰਯੋਜਨਤ੍ਵਾਦਥਰ੍ਵਵੇਦੈਕਦੇਸ਼ ਏਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ||੨੧||

Adhikarana 13 (22) · Śloka 22

ਵੇਦਂ ਚੋਪਦਿਸ਼੍ਯਾਯੁਰ੍ਵਾਚ੍ਯਂ ; ਤਤ੍ਰਾਯੁਸ਼੍ਚੇਤਨਾਨੁਵਤ੍ਤਿਰ੍ਜੀਵਿਤਮਨੁਬਨ੍ਧੋ ਧਾਰਿ ਚੇਤ੍ਯੇਕੋਰ੍ਥਃ||੨੨||

ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਕ੍ਰਮੇਣ ਵੇਦਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਾਯੁਰੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੀਯਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵੇਦਂ ਚੋਪਦਿਸ਼੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੇਤਨਾਨੁਵਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਚੈਤਨ੍ਯਸਨ੍ਤਾਨਃ; ਏਤਚ੍ਚ ਗਰ੍ਭਾਵਧਿਮਰਣਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚੇਤਨਾਨਨੁਵਤ੍ਤੇਃ; ਸਾਕ੍ਸਾਦਨੁਪਲਬ੍ਧਤ੍ਵੇਨੈਵਾਨਨੁਵਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਨ ਚ ਵਾਚ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਚੈਤਨ੍ਯਵਿਚ੍ਛੇਦੋ ਭਵਤੀਤਿ, ਯਤਸ੍ਤਤ੍ਰਾਪਿ ‘ਸੁਖਮਹਮਸ੍ਵਾਪ੍ਸਮ੍’ ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਕਾਲੀਨਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਾਨਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਜ੍ਞਾਨਮਸ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯੇ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਸਂਯੋਗ ਆਯੁਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਹ ਚੈਤਨ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਃ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਰਭੇਦਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਆਯੁਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਨੁਬਨ੍ਧਧਾਰਿਸ਼ਬ੍ਦੌ ਪ੍ਰਥਮਾਧ੍ਯਾਯੇ ਵ੍ਯਾਕਤੌ||੨੨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

ਤਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਯਤੀਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ ; ਕਥਮਿਤਿ ਚੇਤ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਤਃ ਸੁਖਾਸੁਖਤੋ ਹਿਤਾਹਿਤਤਃ ਪ੍ਰਮਾਣਾਪ੍ਰਮਾਣਤਸ਼੍ਚ; ਯਤਸ਼੍ਚਾਯੁਸ੍ਯਾਣ੍ਯਨਾਯੁਸ੍ਯਾਣਿ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵੇਦਯਤ੍ਯਤੋਪ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ| ਤਤ੍ਰਾਯੁਸ੍ਯਾਣ੍ਯਨਾਯੁਸ੍ਯਾਣਿ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕੇਵਲੇਨੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣ||੨੩||

ਕਸ੍ਮਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ? ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਤਦਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਦਯਤਿ ਬੋਧਯਤਿ| ਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਦੇਰ੍ਲਾਭਾਦਯੋਰ੍ਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ, ਤੇ ਨ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ਤਦਰ੍ਥਜਨ੍ਯਾ ਇਤੀਹ ਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਵਮਯੇਵੋਦਾਹਰਿਸ੍ਯਤਿ| ਆਯੁਸ੍ਯਾਨਾਯੁਸ੍ਯੇ ਆਯੁਃਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਆਯੁਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ, ਤੇਨਾਯੁਸ੍ਯਾਨਾਯੁਸ੍ਯਵੇਦਪਕ੍ਸੇ ਗੌਣੀ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ ‘ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਃ’ ਇਤਿ; ਅਤ ਏਵਾਤ੍ਰ ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕਤਃ- ਅਤੋਪ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦ ਇਤਿ| ਅਨਾਯੁਸ੍ਯਮਪਿ ਚ ਜ੍ਞਾਤਮਸੇਵ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਮਾਣਮਾਯੁਃ ਕਾਰਣਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਤੇਨਾਨਾਯੁਸ੍ਯਮਪ੍ਯਾਯੁਃਕਾਰਣਤਯਾ ਆਯੁਃਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਂ, ਨਾਤ੍ਰਾਪਰਾਧਃ||੨੩||

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

ਤਤ੍ਰਾਯੁਰੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਤੋ ਯਥਾਵਦਿਹੈਵ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਾਭ੍ਯਾਂ ਰੋਗਾਭ੍ਯਾਮਨਭਿਦ੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਯੌਵਨਵਤਃ ਸਮਰ੍ਥਾਨੁਗਤਬਲਵੀਰ੍ਯਯਸ਼ਃਪੌਰੁਸਪਰਾਕ੍ਰਮਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਬਲਸਮੁਦਯੇ ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਪਰਮਰ੍ਦ੍ਧਿਰੁਚਿਰਵਿਵਿਧੋਪਭੋਗਸ੍ਯ ਸਮਦ੍ਧਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭਸ੍ਯ ਯਥੇਸ੍ਟਵਿਚਾਰਿਣਃ ਸੁਖਮਾਯੁਰੁਚ੍ਯਤੇ; ਅਸੁਖਮਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ; ਹਿਤੈਸਿਣਃ ਪੁਨਰ੍ਭੂਤਾਨਾਂ ਪਰਸ੍ਵਾਦੁਪਰਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਵਾਦਿਨਃ ਸ਼ਮਪਰਸ੍ਯ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਕਾਰਿਣੋਪ੍ਰਮਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਂ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣਾਨੁਪਹਤਮੁਪਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯ ਪੂਜਾਰ੍ਹਸਮ੍ਪੂਜਕਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨੋਪਸ਼ਮਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧੋਪਸੇਵਿਨਃ ਸੁਨਿਯਤਰਾਗਰੋਸੇਰ੍ਸ੍ਯਾਮਦਮਾਨਵੇਗਸ੍ਯ ਸਤਤਂ ਵਿਵਿਧਪ੍ਰਦਾਨਪਰਸ੍ਯ ਤਪੋਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਦਸ੍ਤਤ੍ਪਰਸ੍ਯ ਲੋਕਮਿਮਂ ਚਾਮੁਂ ਚਾਵੇਕ੍ਸਮਾਣਸ੍ਯ ਸ੍ਮਤਿਮਤਿਮਤੋ ਹਿਤਮਾਯੁਰੁਚ੍ਯਤੇ; ਅਹਿਤਮਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ||੨੪||

ਇਹੈਵੇਤਿ ‘ਤਤ੍ਰਾਯੁਸ਼੍ਚੇਤਨਾਨੁਵਤ੍ਤਿਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਰੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸੁਖਮਾਯੁਰਭਿਧਤ੍ਤੇ| ਪੌਰੁਸਮ੍ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਂ ਕਰ੍ਮ| ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ਬਲਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਨ ਚ ਸਮੁਦਯਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਕਿਂਵਾ ਜ੍ਞਾਨਾਦਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵੈਰੇਵ ਸਮੁਦਯਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਕਿਂਵਾ ਜ੍ਞਾਨਾਦਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵੈਰੇਵ ‘ਬਲਸਮੁਦਯੇ’ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਂ; ਬਲਸ੍ਯ ਸਮੁਦਯੋ ਬਲਸਮੁਦਯਃ| ਪਰਮਾ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਾ ਦ੍ਧਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ ਪਰਮਰ੍ਦ੍ਧਿਃ| ਸਮਦ੍ਧਾ ਨਿਸ੍ਪਾਦਿਤਸਾਧ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਹਿਤੈਸਿਣੋ ਭੂਤਾਨਾਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਤ੍ਪਰਸ੍ਯੇਤਿ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਪਰਸ੍ਯ, ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਦਿਸ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਅਮੁਂ ਚੇਤਿ ਪਰਲੋਕਮ੍||੨੪||

Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26

ਪ੍ਰਮਾਣਮਾਯੁਸਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਚੇਸ੍ਟਾਦੀਨਾਂ ਵਿਕਤਿਲਕ੍ਸਣੈਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇਨਿਮਿਤ੍ਤੈਃ, ਅਯਮਸ੍ਮਾਤ੍ ਕ੍ਸਣਾਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਦ੍ਦਿਵਸਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਦਸ਼ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਤ੍ ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਮਾਸਾਤ੍ ਸਣ੍ਮਾਸਾਤ੍ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਦ੍ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਵਮਾਪਤ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਭਾਵਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਰੁਪਰਮੋ ਮਰਣਮਨਿਤ੍ਯਤਾ ਨਿਰੋਧ ਇਤ੍ਯੇਕੋਰ੍ਥਃ; ਇਤ੍ਯਾਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍; ਅਤੋ ਵਿਪਰੀਤਮਪ੍ਰਮਾਣਮਰਿਸ੍ਟਾਧਿਕਾਰੇ; ਦੇਹਪ੍ਰਕਤਿਲਕ੍ਸਣਮਧਿਕਤ੍ਯ ਚੋਪਦਿਸ੍ਟਮਾਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇ ||੨੫|| ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਚਾਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਰਕ੍ਸਣਮਾਤੁਰਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਚ||੨੬||

ਵਿਕਤਿਰੂਪੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਵਿਕਤਿਲਕ੍ਸਣੈਃ; ਤੇਸਾਮੇਵ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍- ਅਨਿਮਿਤ੍ਤੈਃ; ਆਕਸ੍ਮਿਕੈਃ ਅਰਿਸ੍ਟੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਹਿ ਵਿਕਤਿਰਰ੍ਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਰਿਸ੍ਟਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਥਵਿਕਤਿਰ੍ਯਥਾ- “ਨਾਨਾਪੁਸ੍ਪੋਪਮਗਨ੍ਧੋ ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਿ ਦਿਵਾਨਿਸ਼ਮ੍” (ਇਂ. ੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਕਤਿਰ੍ਯਥਾ- “ਯਸ਼੍ਚ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਦਸ਼੍ਯਾਨ੍” (ਇਂ. ੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਮਨੋਵਿਕਤਿਰ੍ਯਥਾ- “ਯੈਃ ਪੁਰਾ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਭਾਵੈਃ ਸਮੇਤੈਃ ਪਰਮਾਂ ਰਤਿਮ੍| ਤੈਰੇਵਾਰਮਮਾਣਸ੍ਯ ਗ੍ਲਾਸ੍ਨੋਰ੍ਮਰਣਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍” (ਇਂ.ਅ.੮) ਇਤਿ, ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਕਤਿਰ੍ਯਥਾ- “ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਬਲਮਹੇਤੁਕਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਚੇਸ੍ਟਾਵਿਕਤਿਰ੍ਯਥਾ- “ਵਿਕਰ੍ਸਨ੍ਨਿਵ ਯਃ ਪਾਦੌ ਚ੍ਯੁਤਾਂਸਃ ਪਰਿਧਾਵਤਿ” (ਇਂ. ੧੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਪਰਿਜਨਵਿਕਤ੍ਯਾਦਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਰਿਸ੍ਟਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਕ੍ਸਣਾਦਿਵਰ੍ਸਾਨ੍ਤਕਾਲਕਥਨਂ ਵਰ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰਿਸ੍ਟਜਨ੍ਯਮਰਣਾਭਾਵਾਤ੍| ਅਤੋ ਵਿਪਰੀਤਮਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤਿ ਰਿਸ੍ਟਹੀਨਂ ਨ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਪ੍ਰਮਾਣਮਾਯੁਰਰਿਸ੍ਟਾਧਿਕਾਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਚਾਯੁਃਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਮਾਹਦੇਹਪ੍ਰਕਤੀਤ੍ਯਾਦਿ | ਦੇਹਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਦੇਹਪ੍ਰਕਤਿਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਦੇਹਮਧਿਕਤ੍ਯਾਯੁਃਪ੍ਰਮਾਣਂ ਯਥਾ- “ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਾਰੈਰੁਪੇਤਾਃ” ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ “ਚਿਰਜੀਵਿਨਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ” (ਵਿ. ੮) ਇਤਿ; ਪ੍ਰਕਤਿਤੋ ਯਥਾ- “ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਵਸੁਮਨ੍ਤੋ ਵਿਦ੍ਯਾਵਨ੍ਤ ਓਜਸ੍ਵਿਨਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਆਯੁਸ੍ਮਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ” (ਵਿ. ੮) ਇਤਿ; ਲਕ੍ਸਣਤੋ ਯਥਾ- “ਤਤ੍ਰੇਮਾਨ੍ਯਾਯੁਸ੍ਮਤਾਂ ਕੁਮਾਰਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ” (ਸ਼ਾ. ੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਿਂਵਾ, ਦੇਹਸ੍ਯ ਸਹਜਲਕ੍ਸਣਂ ਦੇਹਪ੍ਰਕਤਿਲਕ੍ਸਣਂ, ਤਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਂ ਸਾਰਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੨੫-੨੬||

Adhikarana 17 (27) · Śloka 27

ਸੋਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ, ਅਨਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਤ੍, ਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਨ ਹਿ ਨਾਭੂਤ੍ ਕਦਾਚਿਦਾਯੁਸਃ ਸਨ੍ਤਾਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਸਨ੍ਤਾਨੋ ਵਾ, ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਸ਼੍ਚਾਯੁਸੋ ਵੇਦਿਤਾ, ਅਨਾਦਿ ਚ ਸੁਖਦੁਃਖਂ ਸਦ੍ਰਵ੍ਯਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਮਪਰਾਪਰਯੋਗਾਤ੍| ਏਸ ਚਾਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ| ਗੁਰੁਲਘੁਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਭ੍ਯਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੌ, ਯਥੋਕ੍ਤਂ- ਗੁਰੁਭਿਰਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨੈਰ੍ਗੁਰੂਣਾਮੁਪਚਯੋ ਭਵਤ੍ਯਪਚਯੋ ਲਘੂਨਾਂ, ਏਵਮੇਵੇਤਰੇਸਾਮਿਤਿ, ਏਸ ਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਤ੍ਯਃ, ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ; ਸਨ੍ਤਿ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਾਃ| ਨ ਹ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਭੂਤ੍ਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਵਬੋਧੋਪਦੇਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮ੍; ਏਤਦ੍ਵੈ ਦ੍ਵਯਮਧਿਕਤ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯੇਕੇ| ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਚਾਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਕਤਕਂ, ਯਦੁਕ੍ਤਮਿਹਾਦ੍ਯੇਧ੍ਯਾਯੇ ਚ; ਯਥਾ- ਅਗ੍ਨੇਰੌਸ੍ਣ੍ਯਮ੍, ਅਪਾਂ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮ੍| ਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਮਪਿ ਚਾਸ੍ਯ, ਯਥੋਕ੍ਤਂ- ਗੁਰੁਭਿਰਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨੈਰ੍ਗੁਰੂਣਾਮੁਪਚਯੋ ਭਵਤ੍ਯਪਚਯੋ ਲਘੂਨਾਮਿਤਿ||੨੭||

ਅਨਾਦਿਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਹੇਤੁਤ੍ਰਯਮਤ੍ਰ| ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਯ ਵਿਵਰਣਂ- ਨ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹ ਵ੍ਯਵਹਾਰਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇ ਸਾਧ੍ਯਂ, ਤਚ੍ਚਾਰ੍ਥਰੂਪਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਨ ਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਸ੍ਯ; ਕਿਂਵਾ, ਵ੍ਯਵਹਾਰਨਿਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਾਭਿਧਾਯਕਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਪਾਰਮ੍ਪਰ੍ਯਯੋਗਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸਾਧ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰਾਯੁਸਸ੍ਤਾਵਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਨ ਹਿ ਨਾਭੂਤ੍ ਕਦਾਚਿਦਾਯੁਃਸਨ੍ਤਾਨ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਦੈਵਾਯੁਰਪਰਾਪਰਸਨ੍ਤਾਨਨ੍ਯਾਯੇਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ, ਆਯੁਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਨੁਚ੍ਛੇਦਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਬੁਦ੍ਧਿਸਨ੍ਤਾਨੋਪਿ ਨਹਿ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨਾਭੂਦਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਏਤੇਨ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸਨ੍ਤਾਨੇਨ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਯੁਸੋ ਵੇਦਨਮਪਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍| ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਸ਼੍ਚਾਯੁਸੋ ਵੇਦਿਤੇਤਿ ਅਨੇਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵੇਦਿਤਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਏਤੇਨ ਵੇਦ੍ਯਵੇਦਨਵੇਦਿਤਣਾਮਨਾਦਿਤ੍ਵਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਨ ਚਾਯੁਃਸ੍ਵਰੂਪੇਣੈਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਸਯਃ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਰੋਗਾਦਿਗਹੀਤਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਅਨਾਦਿ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਖਦੁਃਖਮਿਤਿ ਆਰੋਗ੍ਯਂ ਸੁਖਂ, ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਦੁਃਖਮ੍| ਸਦ੍ਰਵ੍ਯਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਸਹੇਤੁਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਲਿਙ੍ਗਮ| ਹੇਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵ ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਰਣਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਹੇਤੁਮਾਹ; ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ‘ਸਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਹੇਤੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਜਨਕਃ ਸ਼ਮਕਸ਼੍ਚ ਰੋਗਹੇਤੁਰ੍ਵਾਚ੍ਯਃ; ਯਦਿ ਵਾ ਸੁਖਹੇਤੁਰ੍ਭੇਸਜਂ ਦੁਃਖਹੇਤੁਸ਼੍ਚ ਨਿਦਾਨਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯਯੋਰੁਭਯੋਰਪਿ; ਏਤੇਨ ਦੁਃਖਂ ਤਾਵਤ੍ ਕਦਾਚਿਦਪ੍ਯਜਿਹਾਸਿਤਂ ਨ ਭਵਤਿ, ਜਿਹਾਸਿਤਮਨੁਪਾਯਂ ਨ ਭਵਤਿ, ਉਪਾਯਸ਼੍ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦ ਏਵ, ਸ ਚ ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਮੁਪਾਦੇਯਃ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੁਃਖਪ੍ਰਸ਼ਮਨੋਪਾਯੋਪਦੇਸ਼ਰੂਪਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਨਾਦਿਤੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਏਵਂ ਸੁਖਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯੋਪਾਦੇਯਸ੍ਯਾਨਾਦਿਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਤਦੁਪਾਯਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਚ| ਕਥਮਨਾਦਿ ਸੁਖਦੁਃਖਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਅਪਰਾਪਰਯੋਗਾਦਿਤਿ; ਸਨ੍ਤਾਨਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਏਵ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸ ਇਤਿ ਆਯੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਵੇਦਿਤਸੁਖਦੁਃਖਾਨਿ| ਅਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਅਭਿਧੇਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ; ਏਤੇਨ ਆਯੁਰਾਦਿਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਯਂ ਚਾਯੁਰਾਦਿਰਤ੍ਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਯੁਰਾਦਿਨਾਭਿਧੇਯੇਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਹਿਤਾਹਿਤਂ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ” (ਸੁ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਏਤੇਨ, ਆਯੁਰਾਦੇਰਰ੍ਥਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯਾਨਾਦਿਤਯਾ ਯਥੋਕ੍ਤਯਾ ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਕਤਂ ਭਵਤਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਨ੍ਤਾਨਨ੍ਯਾਯੇਨ ਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਮਭਿਪ੍ਰੇਤਮ੍| ਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਤਤੀਯਂ ਹੇਤੁਂ ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ- ਗੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰੁਲਘੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਭ੍ਯਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੌ ਭਵਤਃ| ਤਦੇਵ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਘਟਯਤਿ- ਗੁਰੁਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਏਵਮੇਵੇਤਰੇਸਾਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਏਵਮੇਵੇਤਰੇਸਾਮਿਤਿ ਲਘੁਭਿਰਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨੈਰ੍ਲਘੂਨਾਮੁਪਚਯੋ ਭਵਤਿ, ਅਪਚਯੋ ਗੁਰੂਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਏਸ ਇਤ੍ਯੇਵਮ੍ਪ੍ਰਕਾਰਃ; ਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਤ੍ਯ ਇਤਿ ਨੈਸ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਭ੍ਯਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਰੂਪੋ ਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵਃ ਕਦਾਚਿਦਨ੍ਯਥਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਕੇਵਲਮਯਂ ਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਤ੍ਯਃ, ਕਿਨ੍ਤਰ੍ਹ੍ਯਨ੍ਯੋਪੀਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਖਰਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਦਿ| ਕਥਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸਨ੍ਤਿ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਨ੍ਤਿ, ਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ, ਚਕਾਰਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਚਾਨਿਤ੍ਯਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਕਾਸ਼ਾਦਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨਿਤ੍ਯਂ, ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿ ਕਾਰ੍ਯਂ ਚਾਨਿਤ੍ਯਮ੍| ਏਵਙ੍ਗੁਣਾ ਆਕਾਸ਼ਪਰਿਮਾਣਾਦਯੋ ਨਿਤ੍ਯਾਃ, ਅਨਿਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਗੁਣਾ ਰਸਾਦਯਃ, ਅਨਿਤ੍ਯਾ ਅਪਿ ਚ ਸਜਾਤੀਯਾਪਰਾਪਰਸਨ੍ਤਾਨਨ੍ਯਾਯੇਨ ਸਰ੍ਵਦਾ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮਨਿਤ੍ਯਾਨਾਮਪਿ ਸਨ੍ਤਾਨਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਅਤ੍ਰ ਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨਕਸ੍ਯ ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਕਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਪਿ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤੀਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਥਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਰਵਣਾਤ੍ ਕਥਂ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਨ ਹ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭੂਤ੍ਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਪੂਰ੍ਵਮਸਤ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਵਬੋਧੋਪਦੇਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਾ, ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਵਬੋਧਾਦੁਪਦੇਸ਼ਾਦ੍ਵਾ; ਅਵਬੋਧਾਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਯਥਾ- ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਉਪਦੇਸ਼ਾਚ੍ਚੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਯਥਾ- ਇਨ੍ਦ੍ਰੋਪਦੇਸ਼ਾਦ੍ਭਰਦ੍ਵਾਜੇਨ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦ ਉਤ੍ਪਾਦਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਯਮਿਤਿ ਅਵਬੋਧੋਪਦੇਸ਼ੌ | ਨਨੁ, ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਯੋ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ, ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤ੍ਯਨਿਤ੍ਯਂ ਚ, ਯਥਾ- ਘਟੇ ਕਮ੍ਬੁਗ੍ਰੀਵਾਕਾਰਤਾਦਿ, ਨ ਹਿ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਮਪਿ ਘਟਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਤਾਂ ਸਾਧਯਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕਤਕਮਿਤਿ ਨਾਸ੍ਮਦਾਦਿਨਾ ਕਤਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮਿਹ- ‘ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਤਃ ਸੁਖਾਸੁਖਤਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਆਦ੍ਯੇ ਚਾਧ੍ਯਾਯੇ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯੇ “ਹਿਤਾਹਿਤਂ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ” (ਸੂ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਤ੍ਰੈਵਾਕਤਕਤ੍ਵੇ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਯਥਾਗ੍ਨੇਰੌਸ੍ਣ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯਾਕਤਕਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਹਾਰਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਪਿ ਵ੍ਯਵਹਾਰਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਕਤਕਂ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਮਪਿ ਨ ਕੇਨਚਿਦੀਸ਼੍ਵਰਾਦਿਨਾ ਕਤਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਮਪਿ ਚੇਤਿ; ਅਕਤਕਮਿਤਿ ਚਕਾਰੇਣਾਨੁਕਰ੍ਸਤਿ| ਤਦੇਵ ਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਯਥੋਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਕਤਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਕਾਰਕੋ(ਣੋ)ਪਿ ਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨ ਕੇਨਚਿਤ੍ ਕਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤਤਸ਼੍ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਿ ਨਿਤ੍ਯਃ||੨੭||

Adhikarana 18 (28) · Śloka 28

ਤਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਙ੍ਗਾਨ੍ਯਸ੍ਟੌ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ , ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਂ, ਸ਼ਲ੍ਯਾਪਹਰ੍ਤਕਂ, ਵਿਸਗਰਵੈਰੋਧਿਕਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ, ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾ, ਕੌਮਾਰਭਤ੍ਯਕਂ, ਰਸਾਯਨਂ, ਵਾਜੀਕਰਣਮਿਤਿ||੨੮||

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਕਾਨਿ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਪਟਲਵੇਧਸ਼ਲਾਕਾਪ੍ਰਧਾਨਮਙ੍ਗਂ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਮ੍| ਗਰਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਕੋਪਿ ਵਿਸਂ, ਵੈਰੋਧਿਕਂ ਸਂਯੋਗਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍ | ਭੂਤਾਨਾਂ ਰਾਕ੍ਸਸਾਦੀਨਾਂ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮਾਰ੍ਥਾ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾ ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾ| ਕੁਮਾਰਸ੍ਯ ਭਰਣਮਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤਂ ਕੌਮਾਰਭਤ੍ਯਮ੍||੨੮||

Adhikarana 19 (29) · Śloka 29

ਸ ਚਾਧ੍ਯੇਤਵ੍ਯੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਰਾਜਨ੍ਯਵੈਸ਼੍ਯੈਃ| ਤਤ੍ਰਾਨੁਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਃ, ਆਰਕ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਰਾਜਨ੍ਯੈਃ, ਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵੈਸ਼੍ਯੈਃ; ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ ਵਾ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਪਰਿਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਸਰ੍ਵੈਃ| ਤਤ੍ਰ ਯਦਧ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਦਾਂ ਧਰ੍ਮਪਥਸ੍ਥਾਨਾਂ ਧਰ੍ਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਨਾਂ ਵਾ ਮਾਤਪਿਤਭ੍ਰਾਤਬਨ੍ਧੁਗੁਰੁਜਨਸ੍ਯ ਵਾ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ, ਯਚ੍ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਕ੍ਤਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮਨੁਧ੍ਯਾਯਤਿ ਵੇਦਯਤ੍ਯਨੁਵਿਧੀਯਤੇ ਵਾ, ਸੋਸ੍ਯ ਪਰੋ ਧਰ੍ਮਃ; ਯਾ ਪੁਨਰੀਸ਼੍ਵਰਾਣਾਂ ਵਸੁਮਤਾਂ ਵਾ ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍ ਸੁਖੋਪਹਾਰਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਭਵਤ੍ਯਰ੍ਥਾਵਾਪ੍ਤਿਰਾਰਕ੍ਸਣਂ ਚ, ਯਾ ਚ ਸ੍ਵਪਰਿਗਹੀਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਾਤੁਰ੍ਯਾਦਾਰਕ੍ਸਾ, ਸੋਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ; ਯਤ੍ ਪੁਨਰਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਵਦ੍ਗ੍ਰਹਣਯਸ਼ਃ ਸ਼ਰਣ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚ, ਯਾ ਚ ਸਮ੍ਮਾਨਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸਾ, ਯਚ੍ਚੇਸ੍ਟਾਨਾਂ ਵਿਸਯਾਣਾਮਾਰੋਗ੍ਯਮਾਧਤ੍ਤੇ ਸੋਸ੍ਯ ਕਾਮਃ| ਇਤਿ ਯਥਾਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੁਕ੍ਤਮਸ਼ੇਸੇਣ||੨੯||

ਆਰਕ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਰਾਜਨ੍ਯੈਰਿਤਿ ਕ੍ਸਤ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਪਰਿਪਾਲਨਧਰ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨੁਧ੍ਯਾਯਤਿ ਮਨਸਾ ਚਿਨ੍ਤਯਤਿ| ਵੇਦਯਤੀਤਿ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਅਨੁਵਿਧੀਯਤ ਇਤਿ ਤਦਨੁਗੁਣਂ ਦੇਹੇਨਾਨੁਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਆਰਕ੍ਸਣਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਦਿਰਕ੍ਸਣਮ੍| ਸ੍ਵਪਰਿਗਹੀਤਾਨਾਮਿਤਿ ਭਤ੍ਯਾਦੀਨਾਮ੍| ਵਿਦ੍ਵਦ੍ਗ੍ਰਹਣਮੇਵ ਯਸ਼ਃ ਵਿਦ੍ਵਦੁਪਾਦੇਯਤਾਜਨ੍ਯਂ ਯਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਸ੍ਟਾਨਾਮਿਤਿ ਵਨਿਤਾਦੀਨਾਮ੍||੨੯||

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

ਅਥ ਭਿਸਗਾਦਿਤ ਏਵ ਭਿਸਜਾ ਪ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯੋਸ੍ਟਵਿਧਂ ਭਵਤਿ- ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਨ੍, ਸ੍ਥਾਨਂ, ਸ੍ਥਾਨਾਰ੍ਥਾਨ੍, ਅਧ੍ਯਾਯਮ੍, ਅਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਾਨ੍, ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਂ, ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਰ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਪਸ੍ਟੇਨ ਚੈਤਦ੍ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮਸ਼ੇਸੇਣ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੋ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਸ਼ੋਰ੍ਥਾਵਯਵਸ਼ਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੩੦||

ਭਿਸਕ੍ਪਰੀਕ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਪਚ੍ਛਾਵਿਧਿਮਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੦||

Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 32

ਤਤ੍ਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਸੂਤ੍ਰਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮ੍ ||੩੧|| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਰੁਪਦਿਸ੍ਟਃ| ਸ ਚਾਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਕਰਣੈਰ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਮਾਨੋ ਭੂਯ ਏਵ ਸ਼ਰੀਰਵਤ੍ਤਿਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਮਕਾਰ੍ਯਕਾਲਕਰ੍ਤਕਰਣਵਿਧਿਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਾਦ੍ਦਸ਼ਪ੍ਰਕਰਣਃ, ਤਾਨਿ ਚ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨਿ ਕੇਵਲੇਨੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣ||੩੨||

ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਰਿਤਿ ਤਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਯਤੀਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ, ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਹਿਤਾਹਿਤਾਯੂਰੂਪੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਕਰਣੈਰਿਤਿ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਪ੍ਰਦੇਸ਼ੈਃ| ਦਸ਼ਪ੍ਰਕਰਣਾਨਿ ਦਸ਼ਭੇਦਾਃ, ਤੇ ਚ ਸ਼ਰੀਰਾਦਯੋ ਦਸ਼| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਵਿਕਾਰਸਮੁਦਯਾਤ੍ਮਕਮਵਯਵਾਦਿਭੇਦਾਦ੍ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰਂ; ਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਾਹਾਰੋਸ਼ਿਤਪੀਤਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਾ(ਨ੍ਨਃ); ਹੇਤੁਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਪਰਿਣਾਮਲਕ੍ਸਣਃ; ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼੍ਚ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਰੂਪਃ; ਕਰ੍ਮ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ; ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਆਰੋਗ੍ਯਂ; ਕਾਲਃ ਤ੍ਵਾਦਿਃ, ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਸ਼੍ਚ; ਕਰ੍ਤਾ ਭਿਸਕ੍; ਕਰਣਂ ਭੇਸਜਂ; ਵਿਧਿਃ ਵਿਧਾਨਮ੍ ਉਪਕਲ੍ਪਨਾ, ਸਾ ਚ ਕਾਲਵ੍ਯਾਧਿਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ, ਯਥਾ- “ਹੇਮਨ੍ਤੇਭ੍ਯਸਤਸ੍ਤੋਯਮੁਸ੍ਣਮਾਯੁਰ੍ਨ ਹੀਯਤੇ” (ਸੂ. ੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਦੇਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰਾਹਿਤੋ ਹੇਤੁਗ੍ਰਹਣੇਨ, ਹਿਤਸ੍ਤੁ ਦੇਸ਼ਃ ਕਰਣਗ੍ਰਹਣੇਨ ਗਹੀਤੋ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਃ | ਸ਼ਰੀਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਬਹਵਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਕੇਵਲੇਨੇਤਿ ਸਮਗ੍ਰੇਣ||੩੧-੩੨||

Adhikarana 22 (33) · Śloka 33

ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯਾਸ੍ਟੌ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼੍ਲੋਕਨਿਦਾਨਵਿਮਾਨਸ਼ਾਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਾਨਿ| ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਧ੍ਯਾਯਕਂ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨਮ੍, ਅਸ੍ਟਾਸ੍ਟਾਧ੍ਯਾਯਕਾਨਿ ਨਿਦਾਨਵਿਮਾਨਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ, ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਕਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਨਾਂ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕੇ ਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨੇ ਭਵਤਃ||੩੩||

ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਨਾਂ ਚੇਤ੍ਯੁਭਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸ੍ਥਾਨਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੩੩||

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਦ੍ਵੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਂ ਤ੍ਰਯਂ ਚ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਸ੍ਟਕਾਨ੍ਯੇਸੁ ਸਮਾਪ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਾ| ਸ਼੍ਲੋਕੌਸਧਾਰਿਸ੍ਟਵਿਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧਿਨਿਦਾਨਮਾਨਾਸ਼੍ਰਯਸਞ੍ਜ੍ਞਕੇਸੁ||੩੪||

ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਕੇ ਇਤਿ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਚ| ਆਸ਼੍ਰਯਸਞ੍ਜ੍ਞਕਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨਮ੍, ਆਸ਼੍ਰਯੋ ਹਿ ਸ਼ਰੀਰਮੁਚ੍ਯਤੇ||੩੪||

Adhikarana 24 (35) · Śloka 35

ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਥਾਨਾਰ੍ਥ ਉਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਸਵਿਂਸ਼ਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਂ ਸ਼ਣੁ ਨਾਮਕ੍ਰਮਾਗਤਮ੍||੩੫||

ਸਵਿਂਸ਼ਮਿਤਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇ ‘ਡਃ’, ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਿਕਸ਼੍ਚ ‘ਡਃ’ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਭਵਤਿ; ਤੇਨ ਲਲਿਤੇਸ਼੍ਵਰੇ ਚ- “ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਾਧਿਕਂ” ਇਤਿ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਸਿਦ੍ਧੋ ਭਵਤਿ; ਵਚਨਂ ਹਿ “ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਾਧਿਕਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਭੁਵਨਾਨਾਂ ਸ਼ਤਤ੍ਰਯਮ੍” ਇਤਿ| ਏਵਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ ‘ਸਵਿਂਸ਼ਂ’ (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍||੩੫||

Adhikarana 25 (36-68) · Śloka 68

ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵੋਪ੍ਯਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਾਰਗ੍ਵਧਾਦਿਕੌ| ਸਡ੍ਵਿਰੇਕਾਸ਼੍ਰਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਕੋ ਭੇਸਜਾਸ਼੍ਰਯਃ||੩੬|| ਮਾਤ੍ਰਾਤਸ੍ਯਾਸ਼ਿਤੀਯੌ ਚ ਨਵੇਗਾਨ੍ਧਾਰਣਂ ਤਥਾ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਵਤ੍ਤਿਕਾਃ ||੩੭|| ਖੁਡ੍ਡਾਕਸ਼੍ਚ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦੋ ਮਹਾਂਸ੍ਤਿਸ੍ਰੈਸਣਸ੍ਤਥਾ| ਸਹ ਵਾਤਕਲਾਖ੍ਯੇਨ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨੈਰ੍ਦੇਸ਼ਿਕਾਨ੍ ਬੁਧਃ||੩੮|| ਸ੍ਨੇਹਨਸ੍ਵੇਦਨਾਧ੍ਯਾਯਾਵੁਭੌ ਯਸ਼੍ਚੋਪਕਲ੍ਪਨਃ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਾਭਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਨਾਃ||੩੯|| ਕਿਯਨ੍ਤਃਸ਼ਿਰਸੀਯਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੋਫਾਸ੍ਟੋਦਰਾਦਿਕੌ| ਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੋ ਮਹਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍||੪੦|| ਅਸ੍ਟੌਨਿਨ੍ਦਿਤਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤਥਾ ਲਙ੍ਘਨਤਰ੍ਪਣੇ| ਵਿਧਿਸ਼ੋਣਿਤਿਕਸ਼੍ਚੈਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਯੋਜਨਾਃ||੪੧|| ਯਜ੍ਜਃਪੁਰੁਸਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੋ ਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯਾਨ੍ਨਪਾਨਿਕੌ| ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋਨ੍ਨਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਾਃ||੪੨|| ਦਸ਼ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਿਕਸ੍ਤਥਾਰ੍ਥੇਦਸ਼ਮੂਲਿਕਃ| ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਪ੍ਰਾਣਦੇਹਾਰ੍ਥੌ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੌ ਵੈਦ੍ਯਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯੌ||੪੩|| ਔਸਧਸ੍ਵਸ੍ਥਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕਲ੍ਪਨਾਰੋਗਯੋਜਨਾਃ| ਚਤੁਸ੍ਕਾਃ ਸਟ੍ ਕ੍ਰਮੇਣੋਕ੍ਤਾਃ ਸਪ੍ਤਮਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਪਾਨਿਕਃ||੪੪|| ਦ੍ਵੌ ਚਾਨ੍ਤ੍ਯੌ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਧ੍ਯਾਯਾਵਿਤਿ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਕਮਰ੍ਥਵਤ੍| ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ੁਭਮ੍ ||੪੫|| ਚਤੁਸ੍ਕਾਣਾਂ ਮਹਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਕਤਃ| ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨਮਤਃ ਸ੍ਮਤਮ੍||੪੬|| ਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਮੇਹਕੁਸ੍ਠਯੋਃ| ਸ਼ੋਸੋਨ੍ਮਾਦਨਿਦਾਨੇ ਚ ਸ੍ਯਾਦਪਸ੍ਮਾਰਿਣਾਂ ਚ ਯਤ੍||੪੭|| ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਾਸ੍ਟਕਮਿਦਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਰਸੇਸੁ ਤ੍ਰਿਵਿਧੇ ਕੁਕ੍ਸੌ ਧ੍ਵਂਸੇ ਜਨਪਦਸ੍ਯ ਚ||੪੮|| ਤ੍ਰਿਵਿਧੇ ਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਸ੍ਰੋਤਃਸ੍ਵਪਿ ਚ ਵਰ੍ਤਨੇ| ਰੋਗਾਨੀਕੇ ਵ੍ਯਾਧਿਰੂਪੇ ਰੋਗਾਣਾਂ ਚ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤੇ||੪੯|| ਅਸ੍ਟੌ ਵਿਮਾਨਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਮਾਨਾਰ੍ਥਾਨਿ ਮਹਰ੍ਸਿਣਾ| ਕਤਿਧਾਪੁਰੁਸੀਯਂ ਚ ਗੋਤ੍ਰੇਣਾਤੁਲ੍ਯਮੇਵ ਚ||੫੦|| ਖੁਡ੍ਡਿਕਾ ਮਹਤੀ ਚੈਵ ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵਿਚਯੌ ਦ੍ਵੌ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤੌ||੫੧|| ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਸੂਤ੍ਰਂ ਚ ਜਾਤੇਰਸ੍ਟਮਮੁਚ੍ਯਤੇ | ਇਤ੍ਯੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਿ ਮੁਨਿਨਾ ਸ਼ਾਰੀਰਾਣ੍ਯਤ੍ਰਿਸੂਨੁਨਾ||੫੨|| ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰੀਯਃ ਪੁਸ੍ਪਾਖ੍ਯਸ੍ਤਤੀਯਃ ਪਰਿਮਰ੍ਸ਼ਨਃ| ਚਤੁਰ੍ਥ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨੀਕਃ ਪਞ੍ਚਮਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਿਕਃ||੫੩|| ਕਤਮਾਨਿਸ਼ਰੀਰੀਯਃ ਪਨ੍ਨਰੂਪੋਪ੍ਯਵਾਕ੍ਸ਼ਿਰਾਃ| ਯਸ੍ਯਸ਼੍ਯਾਵਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸਦ੍ਯੋਮਰਣ ਏਵ ਚ||੫੪|| ਅਣੁਜ੍ਯੋਤਿਰਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤਥਾ ਗੋਮਯਚੂਰ੍ਣਵਾਨ੍| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਧ੍ਯਾਯਕਂ ਸ੍ਥਾਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਮ੍ ||੫੫|| ਅਭਯਾਮਲਕੀਯਂ ਚ ਪ੍ਰਾਣਕਾਮੀਯਮੇਵ ਚ| ਕਰਪ੍ਰਚਿਤਕਂ ਵੇਦਸਮੁਤ੍ਥਾਨਂ ਰਸਾਯਨਮ੍||੫੬|| ਸਂਯੋਗਸ਼ਰਮੂਲੀਯਮਾਸਿਕ੍ਤਕ੍ਸੀਰਕਂ ਤਥਾ| ਮਾਸਪਰ੍ਣਭਤੀਯਂ ਚ ਪੁਮਾਞ੍ਜਾਤਬਲਾਦਿਕਮ੍||੫੭|| ਚਤੁਸ੍ਕਦ੍ਵਯਮਪ੍ਯੇਤਦਧ੍ਯਾਯਦ੍ਵਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਰਸਾਯਨਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਾਜੀਕਰਣਮੇਵ ਚ||੫੮|| ਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਮੇਹਕੁਸ੍ਠਯੋਃ| ਸ਼ੋਸੋਨ੍ਮਾਦੇਪ੍ਯਪਸ੍ਮਾਰੇ ਕ੍ਸਤਸ਼ੋਥੋਦਰਾਰ੍ਸ਼ਸਾਮ੍||੫੯|| ਗ੍ਰਹਣੀਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਣਾਂ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਤਿਸਾਰਿਣਾਮ੍| ਛਰ੍ਦਿਵੀਸਰ੍ਪਤਸ੍ਣਾਨਾਂ ਵਿਸਮਦ੍ਯਵਿਕਾਰਯੋਃ||੬੦|| ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯਂ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਮੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਿਕਮੇਵ ਚ| ਵਾਤਰੋਗੇ ਵਾਤਰਕ੍ਤੇ ਯੋਨਿਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸੁ ਚੈਵ ਯਤ੍||੬੧|| ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ਯਤਃ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ| ਫਲਜੀਮੂਤਕੇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁਕਲ੍ਪੋ ਧਾਮਾਰ੍ਗਵਸ੍ਯ ਚ||੬੨|| ਪਞ੍ਚਮੋ ਵਤ੍ਸਕਸ੍ਯੋਕ੍ਤਃ ਸਸ੍ਠਸ਼੍ਚ ਕਤਵੇਧਨੇ| ਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਵਤਯੋਃ ਕਲ੍ਪਸ੍ਤਥੈਵ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੇ||੬੩|| ਤਿਲ੍ਵਕਸ੍ਯ ਸੁਧਾਯਾਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤਲਾਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਸੁ ਚ| ਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤ੍ਯੋਃ ਕਲ੍ਪਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਯਂ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ||੬੪|| ਕਲ੍ਪਨਾ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਖ੍ਯਾ ਬਸ੍ਤਿਸੂਤ੍ਰੀ ਤਥੈਵ ਚ| ਸ੍ਨੇਹਵ੍ਯਾਪਦਿਕੀ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਨੇਤ੍ਰਵ੍ਯਾਪਦਿਕੀ ਤਥਾ||੬੫|| ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸ਼ੋਧਨਯੋਸ਼੍ਚੈਵ ਬਸ੍ਤਿਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤਥੈਵ ਚ| ਪ੍ਰਾਸਤੀ ਮਰ੍ਮਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾ ਚ ਯਾ||੬੬|| ਫਲਮਾਤ੍ਰਾ ਤਥਾ ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸਿਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਾ| ਸਿਦ੍ਧਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਵੈਤਾਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚਾਸੁ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ||੬੭|| ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਤਥਾਧ੍ਯਾਯੇ ਚਾਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਤਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਹ੍ਯਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਤ੍||੬੮||

ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵੇਤ੍ਯਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾਃ ਸ਼੍ਲੋਕਾਨੁਰੋਧਾਦੇਕਦੇਸ਼ਲਕ੍ਸਣਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਪ੍ਰਾਣਦੇਹਾਰ੍ਥਾਵਿਤ੍ਯਾਦੌ ਦੇਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨੌਜੋਭਿਧੀਯਤੇ | ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ੁਭਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਿਰ ਇਵ ਸ਼ਿਰਃ| ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਾਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਸੂਤ੍ਰਣਾਦਿਕਂ, ਤੇਨ “ਸੂਤ੍ਰਣਾਤ੍ ਸੂਚਨਾਚ੍ਚੈਵ ਧਾਰਣਾਦਰ੍ਥਸਨ੍ਤਤੈਃ| ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍” (ਸੁ. ਸੂ. ੩) ਇਤ੍ਯੇਤਦਪਿ ਗਹੀਤਂ ਭਵਤਿ| ਮਾਨਾਰ੍ਥਾਨੀਤਿ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਾਨਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਿਤਿ ਰਿਸ੍ਟਾਨਾਮ੍| ਚਤੁਸ੍ਕਦ੍ਵਯਮਿਤਿ ਰਸਾਯਨਪਾਦਚਤੁਸ੍ਕ ਏਕਃ, ਵਾਜੀਕਰਣਪਾਦਚਤੁਸ੍ਕਸ਼੍ਚੈਕਃ; ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸ਼੍ਚਾਧ੍ਯਾਯੋ ਭਵਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵਾਧ੍ਯਾਯਤ੍ਵਮ੍| ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚਾਸੁ ਸਮਾਪ੍ਯਤ ਇਤਿ ਆਸੁ ਸਮਾਪ੍ਤਾਸੁ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸਮਾਪ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਾਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥ ਇਤਿ ਚਕਾਰੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ; ਤੇਨ ਅਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚਾਧ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤੇ ਤਥਾ ਸ੍ਥਾਨਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤੇ ਕਤਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਸ੍ਥਾਨਾਰ੍ਥੋ ਨ ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ, ਤਥਾਪਿ ਸ਼ਾਰੀਰਸ਼ਬ੍ਦਵ੍ਯੁਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਦ੍ਵਾ; ਯਥਾ- “ਸ਼ਰੀਰਂ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਦੈਵਮਾਨੁਸਸਮ੍ਪਦਾ| ਸਰ੍ਵਭਾਵੈਰ੍ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਾਰੀਰਂ ਸ੍ਥਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ” (ਸ਼ਾ. ੮) ਇਤਿ||੩੬-੬੮||

Adhikarana 26 (69-71) · Śloka 71

ਪਚ੍ਛਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯਥਾਮ੍ਨਾਯਂ ਵਿਧਿਨਾ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਰ੍ਥੋ ਯੁਕ੍ਤਿਮਾਂਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣੈਵਾਰ੍ਥਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ||੬੯|| ਨਿਰੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਣਾਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ, ਸ੍ਥਾਨਮਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਯਾ| ਅਧਿਕਤ੍ਯਾਰ੍ਥਮਧ੍ਯਾਯਨਾਮਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾ ||੭੦|| ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮਸ੍ਟਕਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍| ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਚੋਕ੍ਤਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਸੁਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤਃ||੭੧||

ਵਿਧਿਨਾ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਧਿਨੇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵਿਰੋਧਾਦਿਦੋਸਸ਼ੂਨ੍ਯੇਨ ਵਾਕ੍ਯੇਨ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਣਾਦਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਾਤ੍; ਕਿਂਵਾ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਨੁਪਾਲਨਾਤ੍| ਅਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਯੇਤਿ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਾਰ੍ਥਾਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍| ਏਤਾਸ਼੍ਚ ਯੋਗਰੂਢਾਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਃ; ਤੇਨ, ਅਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ਨ ਵਾਚ੍ਯਃ| ਅਧਿਕਤ੍ਯੇਤਿ ਅਧਿਕਾਰਿਣਂ ਕਤ੍ਵਾ| ਅਰ੍ਥਂ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤਾਦਿਕਮ੍| ਅਧ੍ਯਾਯਨਾਮਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਅਧ੍ਯਾਯਰੂਪਾ ਨਾਮਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਨਾਮਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਚ ਯੋਗਰੂਢਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞੋਚ੍ਯਤੇ; ਕਿਂਵਾ, ‘ਅਧ੍ਯਾਯੋ ਨਾਮ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ, ਤਦਾ ਨਾਮਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੇ, ਤੇਨ ਅਧਿਕਾਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਰ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰੇ, ਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਧ੍ਯਾਯਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਸਾ ਚ ਅਧਿਕਰਣਸਾਧਨਾ ਕਰਣਸਾਧਨਾ ਵਾ ਕਰ੍ਮਸਾਧਨਾ ਵਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਅਧੀਯਤੇਸ੍ਮਿਨ੍, ਅਧ੍ਯੇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਾ, ਅਧੀਯਤੇ ਵੇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਃ||੬੯-੭੧||

Adhikarana 27 (72-74) · Śloka 74

ਸਨ੍ਤਿ ਪਾਲ੍ਲਵਿਕੋਤ੍ਪਾਤਾਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਯੇ| ਵਰ੍ਤਕਾਨਾਮਿਵੋਤ੍ਪਾਤਾਃ ਸਹਸੈਵਾਵਿਭਾਵਿਤਾਃ||੭੨|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਸਞ੍ਜਲ੍ਪੇ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਸ੍ਟਕਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਪਰਾਵਰਪਰੀਕ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦਾਂ ਬਲਮ੍||੭੩|| ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰੇਣ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕੇਵਲਸ੍ਯੈਕਦੇਸ਼ਿਕਾਃ| ਭ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਯਲ੍ਪਬਲਾਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਜ੍ਯਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਵ ਵਰ੍ਤਕਾਃ||੭੪||

ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਸ੍ਟਕਸ੍ਯੋਕ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਰਾਕਰਣੀਯਸਞ੍ਜ੍ਞਾਮਾਹ - ਸਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਲ੍ਲਵਿਕਾਃ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕਾਃ| ਵਰ੍ਤਕਾ ਅਕਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਪਤਨ੍ਤਃ ਕ੍ਸੋਭਂ ਮਨਸੋ ਜਨਯਨ੍ਤੀਤਿ ਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਅਸ੍ਟਕਮਿਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਸ੍ਟਕਮ੍| ਪਰਾਵਰੌ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੌ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦਾਂ ਬਲਮਿਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦ ਏਵ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਸ੍ਟਕਂ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਨ ਪਾਲ੍ਲਵਿਕਾਃ||੭੨-੭੪||

Adhikarana 28 (75-81) · Śloka 81

ਪਸ਼ੁਃ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਤ੍ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਵਕਾਯਤੇ| ਸ ਸਤ੍ਯਂ ਵਕਮਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਭਜਤੇ ਪਸ਼ੁਃ||੭੫|| ਤਦ੍ਵਦਜ੍ਞੋਜ੍ਞਮਧ੍ਯਸ੍ਥਃ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਮੌਖਰ੍ਯਸਾਧਨਃ| ਸ੍ਥਾਪਯਤ੍ਯਾਪ੍ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਮਾਪ੍ਤਂ ਤ੍ਵਾਸਾਦ੍ਯ ਭਿਦ੍ਯਤੇ||੭੬|| ਬਭ੍ਰੁਰ੍ਗੂਢ ਇਵੋਰ੍ਣਾਭਿਰਬੁਦ੍ਧਿਰਬਹੁਸ਼੍ਰੁਤਃ| ਕਿਂ ਵੈ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਸਞ੍ਜਲ੍ਪੇ ਕੁਣ੍ਡਭੇਦੀ ਜਡੋ ਯਥਾ||੭੭|| ਸਦ੍ਵਤ੍ਤੈਰ੍ਨ ਵਿਗਹ੍ਣੀਯਾਦ੍ਭਿਸਗਲ੍ਪਸ਼੍ਰੁਤੈਰਪਿ| ਹਨ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਸ੍ਟਕੇਨਾਦਾਵਿਤਰਾਂਸ੍ਤ੍ਵਾਪ੍ਤਮਾਨਿਨਃ ||੭੮|| ਦਮ੍ਭਿਨੋ ਮੁਖਰਾ ਹ੍ਯਜ੍ਞਾਃ ਪ੍ਰਭੂਤਾਬਦ੍ਧਭਾਸਿਣਃ| ਪ੍ਰਾਯਃ, ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸੁਮੁਖਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਯੁਕ੍ਤਾਲ੍ਪਭਾਸਿਣਃ||੭੯|| ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਰ੍ਥਮਹਙ੍ਕਾਰਮਨਾਸ਼੍ਰਿਤਃ| ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਧਾਰਾਜ੍ਞਮੁਖਰਾਨ੍ਮਰ੍ਸਯੇਨ੍ਨ ਵਿਵਾਦਿਨਃ||੮੦|| ਪਰੋ ਭੂਤੇਸ੍ਵਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨ(ਨੇ)ਪਰਾ ਦਯਾ| ਯੇਸਾਂ ਤੇਸਾਮਸਦ੍ਵਾਦਨਿਗ੍ਰਹੇ ਨਿਰਤਾ ਮਤਿਃ||੮੧||

ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸ੍ਵਭਾਵਃ| ਬਭ੍ਰੁਰੂਰ੍ਣਾਵਾਨ੍ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪਸ਼ੁਃ, ਸ ਯਥਾ ਮੇਸਂ ਯੁਦ੍ਧਾਯਾਤ੍ਮੀਯਾਮਿਵੋਰ੍ਣਾਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਉਪਸਰ੍ਪਨ੍ਨਙ੍ਗਭਙ੍ਗਮਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਤਦ੍ਵਦਜ੍ਞੋਪ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਭਿਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਕਿਂਵਾ, ਬਭ੍ਰੁਰ੍ਵਦ੍ਧਨਕੁਲ ਊਰ੍ਣਾਰਾਸ਼ਿਮਧ੍ਯਗੋ ਯਥਾ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਬੁਦ੍ਧਿਰਪਿ ਸਞ੍ਜਲ੍ਪੇ ਵਾਦਿਪ੍ਰਤਿਵਾਦਿਕਥਾਯਾਮ੍| ਕੁਣ੍ਡਭੇਦੀ ਭ੍ਰਸ੍ਟਯੋਨਿਃ; ਤੇਨ ਪਚ੍ਛਾਦਿਤਾਤ੍ਮੀਯਨਿਰ੍ਣਿਤਜਾਤਿਰ੍ਯਥਾਵਦਾਤਜਾਤਿਃ ਸਨ੍ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਬ੍ਰੂਤੇ, ਤਥਾਬੁਦ੍ਧਿਰਪਿ ਸਞ੍ਜਲ੍ਪੇ| ਵਿਗਹ੍ਣੀਯਾਦ੍ ਵਿਗਹ੍ਯ ਸਮ੍ਭਾਸਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਇਤਰਾਨ੍ ਅਸਦ੍ਵਤ੍ਤਾਨ੍| ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਧਾਰਾਃਸ੍ਵਲ੍ਪਸ਼੍ਰੁਤਾਃ| ਨ ਮਰ੍ਸਯੇਦਿਤਿ ਨੋਪੇਕ੍ਸੇਤ| ਅਜ੍ਞਵੈਦ੍ਯਸਂਵਾਦਪ੍ਰਤਿਸੇਧਫਲਮਾਹ- ਪਰੋ ਭੂਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰਤਾ ਇਤਿ ਤਤ੍ਪਰਾ||੭੫-੮੧||

Adhikarana 29 (82-83) · Śloka 83

ਅਸਤ੍ਪਕ੍ਸਾਕ੍ਸਣਿਤ੍ਵਾਰ੍ਤਿਦਮ੍ਭਪਾਰੁਸ੍ਯਸਾਧਨਾਃ| ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਨਾਪ੍ਤਾਃ ਸ੍ਵੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਰਵਿਕਤ੍ਥਕਾਃ||੮੨|| ਤਾਨ੍ ਕਾਲਪਾਸ਼ਸਦਸ਼ਾਨ੍ ਵਰ੍ਜਯੇਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਦੂਸਕਾਨ੍| ਪ੍ਰਸ਼ਮਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਣਾਃ ਸੇਵ੍ਯਾ ਭਿਸਕ੍ਤਮਾਃ||੮੩||

ਅਜ੍ਞਵੈਦ੍ਯਫਲਮਾਹ- ਅਸਤ੍ਪਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਤ੍ਪਕ੍ਸਾਦਿ ਸਾਧਨਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ; ਅਸਤ੍ਪਕ੍ਸਃ ਅਨਾਗਮਪਕ੍ਸਸਿਦ੍ਧਃ ਪਕ੍ਸਃ| ਅਕ੍ਸਣਿਤ੍ਵਂ ਪਚ੍ਛਾਰ੍ਥਮਨੁਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ‘ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਕ੍ਸਣੋ ਨਾਸਿ’ ਇਤਿ ਭਾਸਣਮ੍, ਅਰ੍ਤਿਃ ਪਚ੍ਛਾਰ੍ਥਮਨੁਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਵ੍ਯਥਾਦਿਕਮੁਦ੍ਭਾਵ੍ਯ ਭਾਸਣਂ, ਦਮ੍ਭਃ ਪੁਸ੍ਤਕਵੈਦ੍ਯਭਾਣ੍ਡਾਦਿਭਿਃ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੋਤ੍ਕਰ੍ਸਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਂ, ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤੋਪਿ ਨਵਾਚ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਪਰੁਸਭਾਸਣਮ੍ | ਅਨਾਪ੍ਤਾਃ ਸ੍ਵੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰ ਇਤਿ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨਭਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍| ਪਰਵਿਕਤ੍ਥਕਾਃ ਪਰਦੂਸਕਾਃ||੮੨-੮੩||

Adhikarana 30 (84-85) · Śloka 85

ਸਮਗ੍ਰਂ ਦੁਃਖਮਾਯਤ੍ਤਮਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਦ੍ਵਯਾਸ਼੍ਰਯਮ੍| ਸੁਖਂ ਸਮਗ੍ਰਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਵਿਮਲੇ ਚ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਮ੍||੮੪|| ਇਦਮੇਵਮੁਦਾਰਾਰ੍ਥਮਜ੍ਞਾਨਾਂ ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਮ੍| ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਦਸ੍ਟਿਪ੍ਰਣਸ੍ਟਾਨਾਂ ਯਥੈਵਾਦਿਤ੍ਯਮਣ੍ਡਲਮ੍||੮੫||

ਦ੍ਵਯਾਸ਼੍ਰਯਮਿਤਿ ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਸ਼੍ਰਯਮ੍| ਸਮਗ੍ਰਮਿਤਿ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਮਾਨਸਂ ਚ ਸੁਖਮਾਰੋਗ੍ਯਾਦਿਰੂਪਮ੍| ਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਵਿਮਲ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਜ੍ਞਾਨੇ, ਕਿਂਵਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਵਿਮਲ ਇਤਿ ਮੋਕ੍ਸੇ, ਮੋਕ੍ਸੇ ਹਿ ਸੁਖਂ ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਸਮਗ੍ਰਂ ਚ ਦੁਃਖਾਸਮ੍ਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਕਿਂਵਾ, ਭਟ੍ਟਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਸੁਸਮ੍ਭਵਮ੍| ਇਦਮਿਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਏਵਮੁਦਾਰਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਲੋਕਦ੍ਵਯਹਿਤਾਰ੍ਥਾਭਿਧਾਯਕਮ੍| ਦਸ੍ਟਿਪ੍ਰਣਸ੍ਟਾਨਾਮਿਤਿ ਪ੍ਰਣਸ੍ਟਦਸ਼ਾਮ੍||੮੪-੮੫||

Adhikarana 31 (86-89) · Śloka 89

ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਅਰ੍ਥੇ ਦਸ਼ਮਹਾਮੂਲਾਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਚਾਸਾਂ ਯਥਾ ਕਤਾ| ਅਯਨਾਨ੍ਤਾਃ ਸਡਗ੍ਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਵੇਦਵਿਦਾਂ ਚ ਯਤ੍||੮੬|| ਸਪ੍ਤਕਸ਼੍ਚਾਸ੍ਟਕਸ਼੍ਚੈਵ ਪਰਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਃ ਸਨਿਰ੍ਣਯਾਃ| ਯਥਾ ਵਾਚ੍ਯਂ ਯਦਰ੍ਥਂ ਚ ਸਡ੍ਵਿਧਾਸ਼੍ਚੈਕਦੇਸ਼ਿਕਾਃ||੮੭|| ਅਰ੍ਥੇਦਸ਼ਮਹਾਮੂਲੇ ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚਾਯਮਧ੍ਯਾਯਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯੈਵ ਕੇਵਲਃ||੮੮|| ਯਥਾ ਸੁਮਨਸਾਂ ਸੂਤ੍ਰਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਵਿਧੀਯਤੇ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਤਥਾਰ੍ਥਾਨਾਮਸਿਣਾ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਕਤਃ||੮੯||

ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਚਾਸਾਂ ਯਥਾ ਕਤੇਤਿ ‘ਤੇਨ ਮੂਲੇਨ ਮਹਤਾ ਮਹਾਮੂਲਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਯਨਾਨ੍ਤਾਃ ਸਡਗ੍ਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ‘ਏਕਂ ਪ੍ਰਾਣਵਰ੍ਧਨਾਨਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਏਤੇ ਚਾਹਿਂਸਾਦਯੋਗ੍ਰ੍ਯਾਧਿਕਾਰੇ ਯਜ੍ਜਃਪੁਰੁਸੀਯੇ ਉਕ੍ਤਾ ਉਲ੍ਲਙ੍ਘ੍ਯੇਹੋਕ੍ਤਾ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਸਯਤ੍ਵੇਨ, ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਰ੍ਯਰੋਗਾਧਿਕਾਰਿਕਾਃ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਤਤ੍ਰ- “ਅਲਮੇਤਦ੍ਵਿਕਾਰਾਣਾਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਪ੍ਤਕਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ‘ਕਿਮਾਯੁਃ? ਕਸ੍ਮਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ?’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਅਸ੍ਟਕਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ‘ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੮੬-੮੯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 30

ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇਰ੍ਥੇਦਸ਼ਮਹਾਮੂਲੀਯੋ ਨਾਮ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੦|| ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ| ਇਯਤਾਵਧਿਨਾ ਸਰ੍ਵਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ|

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇਰ੍ਥੇਦਸ਼ਮਹਾਮੂਲੀਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੦|| ਇਤਿ ਚਰਕਚਤੁਰਾਨਨਸ਼੍ਰੀਮਚ੍ਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਮ੍||੧||