Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'rthēdaśamahāmūlīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातोऽर्थेदशमहामूलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
pāriśēṣyāt kiṁvā sūtrasthānamabhidhāya tantrasaṅgrahaṁ vaktumarthēdaśamahāmūlīya ucyatē| atra ‘adhikr̥tya kr̥tē granthē’ (pā. a. 4/3/87) ityanuvartamānē “adhyāyānuvākayōrluk ca” (pā. a. 5/2/60) iti cchaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
arthē daśa mahāmūlāḥ samāsaktā mahāphalāḥ| mahaccārthaśca hr̥dayaṁ paryāyairucyatē budhaiḥ||3|| ṣaḍaṅgamaṅgaṁ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca saguṇaścētaścintyaṁ ca hr̥di saṁśritam||4||
अर्थे दश महामूलाः समासक्ता महाफलाः| महच्चार्थश्च हृदयं पर्यायैरुच्यते बुधैः||३|| षडङ्गमङ्गं विज्ञानमिन्द्रियाण्यर्थपञ्चकम्| आत्मा च सगुणश्चेतश्चिन्त्यं च हृदि संश्रितम्||४||
🔊 Audio coming soon
arthē iti hr̥dayē, mahāmūlā iti mahaddhr̥dayaṁ mūlaṁ yāsāṁ dhamanīnāṁ tāstathā, samāsaktā ityāśritāḥ| tasya hr̥dayasya paryāyānāha- mahaccētyādi| mahatsañjñā tathā arthasañjñā ca hr̥dayasya vaidyavyavahārasiddhā na sarvatra śāstrāntarēṣu| hr̥dayasya yathā yanmahattvaṁ yathā vā arthyamānatvēnārthatvaṁ taddhr̥dayasyābhyarhitatvāt| abhyarhitatvamāha- ṣaḍaṅgamityādi| ṣaḍaṅgāni bāhudvayajaṅghādvayaśirōntarādhirūpāṇi yasya tat ṣaḍaṅgamaṅgam| aṅgaṁ ca ṣaḍaṅgādatiriktaṁ samudāyarūpamavayavirūpaṁ vā| aṅgamiti vaktavyē ṣaḍaṅgaviśēṣaṇaṁ ṣaṇṇāmaṅgānāmapi hr̥dayāśritatvapratipādanārthaṁ; kiṁvā, aṅgaśabdasyāvayavavācinō niṣēdhārtham| vijñānaṁ ca yadyapi ‘ātmā ca saguṇaḥ’ iti vacanādēva ātmaguṇatvēna labdhaṁ, tathā'pyātmaguṇēṣu prādhānyāt punaḥ pr̥thagucyatē; vacanaṁ hi “sukhaṁ samagraṁ vijñānaṁ visargē ca pratiṣṭhitam” iti| indriyāṇi cakṣurādīni pañca| arthapañcakaṁ śabdādi| saguṇa ityanēna sukhādigrahaṇam| cētaḥ manaḥ| cintyaṁ manōviṣayaḥ| ētē ca ṣaḍaṅgavijñānādayaḥ prati prati paṭhitāḥ pratyēkamēvōpādēyatvēna; tēnātra kasyacidarthalabdhatvēnōpādānaṁ kartavyamiti nōdbhāvanīyam, arthalabdhō hyarthaḥ sākṣādanabhidhīyamānatvādapradhānaṁ bhavati||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 6
pratiṣṭhārthaṁ hi bhāvānāmēṣāṁ hr̥dayamiṣyatē| gōpānasīnāmāgārakarṇikēvārthacintakaiḥ||5|| tasyōpaghātānmūrcchāyaṁ bhēdānmaraṇamr̥cchati|6|
प्रतिष्ठार्थं हि भावानामेषां हृदयमिष्यते| गोपानसीनामागारकर्णिकेवार्थचिन्तकैः||५|| तस्योपघातान्मूर्च्छायं भेदान्मरणमृच्छति|६|
🔊 Audio coming soon
atha kathamamī ṣaḍaṅgādayō hr̥dayāśrayāḥ, yāvatā “hr̥dayaṁ dvyaṅgulaṁ” (vi. 8) iti vakṣyati, aṅgaṁ ca ṣaḍaṅgāśrayaṁ mahat, indriyāṇyapi ca svāśraya cakṣurādisthitāni, arthāśca bāhyadravyāśrayiṇaḥ, ātmā cānāśrita ēva vyāpakaḥ, tadguṇaśca vijñānamātmanyēvāśritaṁ, manō'pyanāśritamātmagataṁ, cintyaṁ ca dhyēyādi na hr̥di, ityāśaṅkyāha- pratiṣṭhētyādi|- pratiṣṭhā kāryakaraṇāvirōdhēnāvasthānam | bhāvānāmēṣāmiti ṣaḍaṅgādīnām| hr̥dayamiṣyatē ‘kāraṇam’ iti śēṣaḥ| atraiva dr̥ṣṭāntamāha gōpānasīnāmityādi| gōpānasyaḥ gr̥hācchādanādhārakāṣṭhāni | āgārakarṇikā gr̥hācchādanamadhyē gr̥hācchādanakāṣṭhanibandhanī lōkē ‘āḍakam’ ityucyatē| arthacintakairiti hr̥dayacintakaiḥ| tēna, ṣaḍaṅgādīnāṁ hr̥dayāśritatvaṁ nādhārādhēyabhāvēna, kiṁ tarhi tadanvayavyatirēkānuvidhāyitvēnēti darśitaṁ bhavati| hr̥dayāśritatvaṁ hr̥dayē prakr̥tisthē ṣaḍaṅgādibhāvānāṁ prakr̥tisthatvaṁ, hr̥dayōpaghātē tadupaghāta ityarthaḥ| yadyapi ca, ātmavijñānamanasāṁ hr̥dayāśritatvamādhārādhēyabhāvādapi kaṣṭasr̥ṣṭyā pāryatē vaktuṁ, tathā'pi sarvavyāpakatvānnōpādēyamādhāradhēyatvam| naivam, ātmā hyatra saṁsārī bhōgāyatanatvēnābhiprētaḥ, sa ca hr̥dayapradēśa ēva sukhaduḥkhādyupalabhata ityanubhavasiddhaṁ, tēna hr̥dayāśrita ivātmā| tathā manō'pi prāyēṇa hr̥dyēva tiṣṭhati, yata uparatakriyaṁ manō hr̥dyēva tiṣṭhati, tathā dhyānē yōgē ca hr̥disthamēva manō bhavati| yadapyuktam- “ātmasthē manasi sthirē” (śā. 1) iti, tadapyātmasthatvaṁ manasō hr̥dayasthatvamēva| ēvaṁ jñānasukhaduḥkhāni ca hr̥dayasthānyēva lakṣyantē, tathā hyaticintanāttathā duḥkhāvēśādvā hr̥dayamēva pīḍyatē, nānyadaṅgam| bhavatvanēnāvyāpakēnāśrayāśrayibhāvēna vyutpāditēna | tamēva hr̥dayōpaghātē ṣaḍaṅgādibhāvōpaghātamāha- tasyōpaghātādityādi| tasyēti hr̥dayasya| upaghātaḥ kiñcidupahananam| bhēdāditi mahōpaghātāt| maraṇaṁ ca ṣaḍaṅgādīnāṁ sarvēṣāmēva yathōktapratiṣṭhānāśa iti bhāvaḥ||5||-
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
yaddhi tat sparśavijñānaṁ dhāri tattatra saṁśritam||6|| tat parasyaujasaḥ sthānaṁ tatra caitanyasaṅgrahaḥ| hr̥dayaṁ mahadarthaśca tasmāduktaṁ cikitsakaiḥ ||7||
यद्धि तत् स्पर्शविज्ञानं धारि तत्तत्र संश्रितम्||६|| तत् परस्यौजसः स्थानं तत्र चैतन्यसङ्ग्रहः| हृदयं महदर्थश्च तस्मादुक्तं चिकित्सकैः ||७||
🔊 Audio coming soon
kathamētadbhavatītyāha- yaddhītyādi| sparśō vijñāyatē'nēnēti sparśaṁ vā vijānātīti sparśavijñānaṁ; tasyaiva viśēṣaṇaṁ- dhārīti, dhāri tu śarīrēndriyasattvātmasaṁyōgaḥ; yaduktaṁ- “śarīrēndriyasattvātmasaṁyōgō dhāri jīvitam” (sū. 1) iti; ētēna yaḥ śarīrādisaṁyōgaḥ sparśanēna vijānāti sarvaṁ jñēyaṁ, yaścāyaṁ śarīradhāraṇāddhārītyucyatē, sa hr̥di sthitaḥ| tēna, tadupaghātānmūrcchā tathā tadbhēdānmaraṇaṁ caitanyānanuvr̥ttilakṣaṇamupapannam| sparśō hi dvividha aindriyakō mānasaśca, ētatsparśadvayaṁ vinā na kiñcijjñānaṁ bhavati; yaduktaṁ- “yaścaivaindriyakaḥ sparśaḥ sparśō mānasa ēva ca| dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṁ vēdanānāṁ pravartakaḥ” (śā. 1) iti| mānasaṁ ca sparśanaṁ śārīrē yathāsthānamēva darśayiṣyāmaḥ| sparśō vijñāyata iti niruktipakṣē tu sparśaśabdēna lakṣaṇayā spr̥śyamānō'rthō'bhiprētaḥ, tēna sarvajñēyāvarōdhaḥ; yaṁ prāpyaivārthamindriyāṇi sparśēnārthaṁ prakāśayanti, yaduktaṁ- “spr̥śyatē nānupādānō nā'spr̥ṣṭō vētti vēdanāḥ” (śā. 1) iti| yadyapi śarīrēndriyasattvātmasaṁyōgaḥ śarīrapradēśāntarē'pyasti, tathā'pi nāsau śarīradhāraṇē tathā jñānōtpattau vā pradhānaṁ, tadupaghātē'pi śarīradhāraṇajñānayōrdr̥ṣṭatvāt; hr̥dgatastu saṁyōgaḥ pradhānaṁ, tadanvayavyatirēkānuvidhāyitvāt sparśajñānaśarīradhāraṇayōḥ; tēna sūktaṁ- tattatra saṁśritamiti| hr̥dayābhyarhitatvē dharmāntaramāha- tat parasyētyādi| parasya śrēṣṭhasya| ētēna dvividhamōjō darśayati- paramaparaṁ ca; tatrāñjaliparimāṇamaparaṁ, yaduktaṁ- “tāvadēva parimāṇaṁ ślaiṣmikasyaujasaḥ” (śā. 7) iti; alpapramāṇaṁ tu paraṁ, yadabhiprētyōktaṁ- “hr̥di tiṣṭhati yacchuddhaṁ raktamīṣatsapītakam” (sū. 17) iti, tantrāntarē'pyuktaṁ- “prāṇāśrayasyaujasō'ṣṭau bindavō hr̥dayāśritāḥ” iti; kiñca, sati hi parē cāparē caujasi ‘parasya’ iti viśēṣaṇaṁ sārthakaṁ bhavati, natvēkarūpē| ardhāñjaliparimitasyaujasō dhamanya ēva hr̥dayāśritāḥ sthānam| tathā pramēhē'rdhāñjaliparimitamēvaujaḥ kṣīyatē nāṣṭabindukam, asya hi kiñcitkṣayē'pi maraṇaṁ bhavati; pramēhē tu ōjaḥkṣayē jīvatyēva tāvat; ōjaḥkṣayalakṣaṇamapyardhāñjalyōjaḥkṣaya ēva bōddhavyam| ōjaḥśabdaśca yadyapi rasē'pi vartatē, yaduktaṁ- “rasaścaujasaṅkhyātaḥ” (ni. 4) iti, tathā “malībhavati tat prāyaḥ kalpatē kiñcidōjasē” (ci. 8) iti; tathā'pīha sarvadhātusāramōjō'bhidhīyatē| ētaccauja upadhāturūpaṁ kēcidāhuḥ; dhāturhi dhāraṇapōṣaṇayōgādbhavati, ōjastu dēhadhārakaṁ sadapi na dēhapōṣakaṁ, tēna nāṣṭamō dhāturōjaḥ| kēcittu śukraviśēṣamōjaḥ prāhuḥ, tacca na manaḥ prīṇāti| yē tu bruvatē- sarvadhātūnāṁ sārasamudayabhūtamōjaḥ, tē rasādisārarūpatayā rasādibhyō'bhinnamōja iti pr̥thagdhātutvēnōpadhātutvēna vā na nirdēśyamiti paśyanti; vacanaṁ ca- “bhramaraiḥ phalapuṣpēbhyō yathā sañcīyatē madhu| tadvadōjaḥ śarīrēbhyō guṇaiḥ sambhriyatē nr̥ṇām” (sū. 17) iti; atra śarīrēbhya iti dhātubhyaḥ, guṇairiti sārabhāgaiḥ| tatra caitanyasaṅgraha iti tatra hr̥di ātmā caitanyasya svaviṣayē prasr̥tasya saṅgrahaṇaṁ karōti, tēna prasr̥taṁ manō hr̥dayē nigr̥hya yōgajñō bhavatyātmētyuktaṁ bhavati; tataśca yōgasya mōkṣasādhanatvēnōpādēyasyāpi hr̥dayamēva sthānamiti hr̥dayamabhyarhitaṁ bhavati| yasmādēvaṅguṇaṁ hr̥dayam, atō hr̥dayaṁ ‘mahad’ iti ca, tathā ‘artha’ iti cōcyatē cikitsakaiḥ||6-7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
tēna mūlēna mahatā mahāmūlā matā daśa| ōjōvahāḥ śarīrē'smin vidhamyantē samantataḥ||8||
तेन मूलेन महता महामूला मता दश| ओजोवहाः शरीरेऽस्मिन् विधम्यन्ते समन्ततः||८||
🔊 Audio coming soon
samprati dhamanīnāṁ mahāmūlatvaṁ pratipādayati- tēnētyādi| tēnēti hr̥dayēna mahatā, ‘yuktāḥ’ iti śēṣaḥ| vidhamyantē visarpantē ||8||
Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 12
yēnaujasā vartayanti prīṇitāḥ sarvadēhinaḥ | yadr̥tē sarvabhūtānāṁ jīvitaṁ nāvatiṣṭhatē||9|| yat sāramādau garbhasya yattadgarbharasādrasaḥ | saṁvartamānaṁ hr̥dayaṁ samāviśati yat purā ||10|| yasya nāśāttu nāśō'sti dhāri yaddhr̥dayāśritam | yaccharīrarasasnēhaḥ prāṇā yatra pratiṣṭhitāḥ||11|| tatphalā bahudhā vā tāḥ phalantīva(ti) mahāphalāḥ|12|
येनौजसा वर्तयन्ति प्रीणिताः सर्वदेहिनः | यदृते सर्वभूतानां जीवितं नावतिष्ठते||९|| यत् सारमादौ गर्भस्य यत्तद्गर्भरसाद्रसः | संवर्तमानं हृदयं समाविशति यत् पुरा ||१०|| यस्य नाशात्तु नाशोऽस्ति धारि यद्धृदयाश्रितम् | यच्छरीररसस्नेहः प्राणा यत्र प्रतिष्ठिताः||११|| तत्फला बहुधा वा ताः फलन्तीव(ति) महाफलाः|१२|
🔊 Audio coming soon
samprati dhamanīnāmuktaṁ mahāphalatvaṁ vyutpādayannāha- yēnaujasētyādi| yēnaujasēti sāmānyēna dvividhamapyōjō grāhyam| vartayanti jīvanti, vartayantīti caurādikō ṇic| prīṇitā iti tarpitāḥ| yat sāramādau garbhasyēti śukraśōṇitasaṁyōgē jīvādhiṣṭhitamātrē yat sārabhūtaṁ, tatrāpi tiṣṭhati| yattadgarbharasādrasa iti garbharasācchukraśōṇitasaṁyōgapariṇāmēna kalalarūpāt, rasa iti sārabhūtam| saṁvartamānaṁ hr̥dayaṁ samāviśati yat purēti yadā hr̥dayaṁ niṣpadyamānaṁ, tadaiva vyaktalakṣaṇaṁ saddhr̥dayamadhitiṣṭhati yadityarthaḥ| ētēna, garbhāvasthātrayē'pi tadōjastiṣṭhatītyucyatē; paraṁ garbhādau śukraśōṇitasārarūpatayā, kalalāvasthāyāṁ tu rasasārarūpatayā, avayavaniṣpattau tu svalakṣaṇayuktamēva bhavatyōja ityōjasaḥ sarvāvasthāvyāpakatvēna mahattvamucyatē| yasya nāśāttu nāśō'stīti dhātvantarākṣayē'pi satyōjaḥkṣayē maraṇamityarthaḥ| dhārīti jīvadhārakasaṁyōgibhyaḥ pradhānatvāt| śarīrarasasnēha iti śarīrasārasāraṁ; rasaśabdaḥ snēhaśabdaśca sāravacanaḥ, tēna śarīrarasānāṁ dhātūnāmapi sāra ityarthaḥ| ētacca prakārāntarēṇābhyarhitānēkakarmakathanamōjasō'bhyarhitatvakhyātyartham| tatphalā ōjaḥphalā ōjōvahā iti yāvat| ētēna, yathōktaguṇaśālitvēnaujō mahat; ētadvahanēna phalantīvēti mahāphalā dhamanya uktāḥ| dvitīyāṁ niruktimāha- bahudhā vā tāḥ phalantīti, ‘tā hr̥dayāśritā daśa dhamanyō bahudhā anēkaprakāraṁ phalantīti’ niṣpadyantē; ētēna, mūlē hr̥dayē daśarūpāḥ satyō mahāsaṅkhyāḥ śarīrē pratānabhēdādbhavantītyuktam||9-11||-
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
dhmānāddhamanyaḥ sravaṇāt srōtāṁsi saraṇātsirāḥ||12||
ध्मानाद्धमन्यः स्रवणात् स्रोतांसि सरणात्सिराः||१२||
🔊 Audio coming soon
dhamanīśabdādiniruktimāha- dhmānādityādi| dhmānāt pūraṇād vāhyēna rasādinētyarthaḥ| sravaṇāditi rasādērēva pōṣyasya sravaṇāt| saraṇād dēśāntaragamanāt||12||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
tanmahat tā mahāmūlāstaccōjaḥ parirakṣatā| parihāryā viśēṣēṇa manasō duḥkhahētavaḥ||13|| hr̥dyaṁ yat syādyadaujasyaṁ srōtasāṁ yat prasādanam| tattat sēvyaṁ prayatnēna praśamō jñānamēva ca||14||
तन्महत् ता महामूलास्तच्चोजः परिरक्षता| परिहार्या विशेषेण मनसो दुःखहेतवः||१३|| हृद्यं यत् स्याद्यदौजस्यं स्रोतसां यत् प्रसादनम्| तत्तत् सेव्यं प्रयत्नेन प्रशमो ज्ञानमेव च||१४||
🔊 Audio coming soon
samprati hr̥disthasya manasaḥ paripālanahētumāha- tanmahadityādi| tanmahaditi ṣaḍaṅgādisthānaṁ hr̥dayam| tā mahāmūlā iti ōjōvahā dhamanyaḥ| taccauja iti yēnaujasētyādinōktaguṇamōjaḥ| praśamaḥ śāntiḥ| jñānaṁ tattvajñānam||13-14||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
atha khalvēkaṁ prāṇavardhanānāmutkr̥ṣṭatamamēkaṁ balavardhanānāmēkaṁ br̥ṁhaṇānāmēkaṁ nandanānāmēkaṁ harṣaṇānāmēkamayanānāmiti | tatrāhiṁsā prāṇināṁ prāṇavardhanānāmutkr̥ṣṭatamaṁ, vīryaṁ balavardhanānāṁ, vidyā br̥ṁhaṇānām, indriyajayō nandanānāṁ, tattvāvabōdhō harṣaṇānāṁ, brahmacaryamayanānāmiti ; ēvamāyurvēdavidō manyantē||15||
अथ खल्वेकं प्राणवर्धनानामुत्कृष्टतममेकं बलवर्धनानामेकं बृंहणानामेकं नन्दनानामेकं हर्षणानामेकमयनानामिति | तत्राहिंसा प्राणिनां प्राणवर्धनानामुत्कृष्टतमं, वीर्यं बलवर्धनानां, विद्या बृंहणानाम्, इन्द्रियजयो नन्दनानां, तत्त्वावबोधो हर्षणानां, ब्रह्मचर्यमयनानामिति ; एवमायुर्वेदविदो मन्यन्ते||१५||
🔊 Audio coming soon
sēvyaprastāvēna prāṇavardhanādyutkr̥ṣṭānyahiṁsādīnyapyāha- atha khalvityādi| ēkamiti ēkamēva, na dvitīyamutkr̥ṣṭatamamastītyarthaḥ| ayanānāmiti mārgāṇām| yadyapyannaṁ prāṇavardhanaṁ tathā'pyahiṁsaivōtkr̥ṣṭā, ahiṁsayā hi dharmajananāttatkr̥tamavicālyaṁ bhavati| yadyapi māṁsaṁ br̥ṁhaṇapradhānaṁ, tathā'pi taccharīramātrabr̥ṁhaṇaṁ, vidyā tu śarīramanōbr̥ṁhaṇīyā'tiricyatē||15||
Adhikarana 10 (16-19) · Śloka 19
tatrāyurvēdavidastantrasthānādhyāyapraśnānāṁ pr̥thaktvēna vākyaśō vākyārthaśō'rthāvayavaśaśca pravaktārō mantavyāḥ| tatrāha- kathaṁ tantrādīni vākyaśō vākyārthaśō'rthāvayavaśaścōktāni bhavantīti||16|| atrōcyatē- tantramārṣaṁ kārtsnyēna yathāmnāyamucyamānaṁ vākyaśō bhavatyuktam||17|| buddhyā samyaganupraviśyārthatattvaṁ vāgbhirvyāsasamāsapratijñāhētūdāharaṇōpanayanigamanayuktābhistrividhaśiṣyabuddhigamyābhirucyamānaṁ vākyārthaśō bhavatyuktam||18|| tantraniyatānāmarthadurgāṇāṁ punarvibhāvanairuktamarthāvayavaśō bhavatyuktam||19||
तत्रायुर्वेदविदस्तन्त्रस्थानाध्यायप्रश्नानां पृथक्त्वेन वाक्यशो वाक्यार्थशोऽर्थावयवशश्च प्रवक्तारो मन्तव्याः| तत्राह- कथं तन्त्रादीनि वाक्यशो वाक्यार्थशोऽर्थावयवशश्चोक्तानि भवन्तीति||१६|| अत्रोच्यते- तन्त्रमार्षं कार्त्स्न्येन यथाम्नायमुच्यमानं वाक्यशो भवत्युक्तम्||१७|| बुद्ध्या सम्यगनुप्रविश्यार्थतत्त्वं वाग्भिर्व्याससमासप्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनयुक्ताभिस्त्रिविधशिष्यबुद्धिगम्याभिरुच्यमानं वाक्यार्थशो भवत्युक्तम्||१८|| तन्त्रनियतानामर्थदुर्गाणां पुनर्विभावनैरुक्तमर्थावयवशो भवत्युक्तम्||१९||
🔊 Audio coming soon
āyurvēdaśravaṇaprasaṅgēnāyurvēdaniruktyā''yuṣastathā''yurvēdasya ca nirūpakaṁ prakaraṇaṁ brūtē- tatrētyādi| vākyaśa ityādi svayamēva vyākariṣyati| ārṣam r̥ṣikr̥tam| tantraṁ śāstram| yathāmnāyamucyamānamiti yathāpāṭhakramēṇōcyamānam| udāharaṇaṁ dr̥ṣṭāntaḥ; upanayaḥ siddhāntōpapāditasya sādhanadharmasya sādhyē punaḥ kathanaṁ, yathā- tathā cāyaṁ dhūmavāniti; nigamanaṁ hētusādhitasādhyadharmakathanaṁ, yathā- tasmādagnimāniti| tantraniyatānāmiti tantragatānām| vibhāvanairuktamiti vyākhyānaiḥ kathanam; uktamiti bhāvē ‘ktaḥ’| asyōdāharaṇaṁ yathā- “śarīracēṣṭā yā cēṣṭā sthairyārthā balavardhinī” (sū. 7) ityatra ‘iṣṭā yā cēṣṭā’ ityētāvanmātramucyatē, tēna dvitīyacēṣṭāpadasya durgasya vyākaraṇaṁ paraṁ bhavati||16-19||
Adhikarana 11 (20) · Śloka 20
tatra cēt praṣṭāraḥ syuḥ- caturṇāmr̥ksāmayajuratharvavēdānāṁ kaṁ vēdamupadiśantyāyurvēdavidaḥ?, kimāyuḥ?, kasmādāyurvēdaḥ?, kimarthamāyurvēdaḥ?, śāśvatō'śāśvatō vā?, kati kāni cāsyāṅgāni?, kaiścāyamadhyētavyaḥ?, kimarthaṁ ca? iti||20||
तत्र चेत् प्रष्टारः स्युः- चतुर्णामृक्सामयजुरथर्ववेदानां कं वेदमुपदिशन्त्यायुर्वेदविदः?, किमायुः?, कस्मादायुर्वेदः?, किमर्थमायुर्वेदः?, शाश्वतोऽशाश्वतो वा?, कति कानि चास्याङ्गानि?, कैश्चायमध्येतव्यः?, किमर्थं च? इति||२०||
🔊 Audio coming soon
idānīmāyurvēdavidaḥ praśnēnaiva nirṇētavyā ityataḥ praśnānāha- tatra cēdityādi| kaṁ vēdamupadiśanti ‘āyurvēdam’ iti śēṣaḥ||20||
Adhikarana 12 (21) · Śloka 21
tatra bhiṣajā pr̥ṣṭēnaivaṁ caturṇāmr̥ksāmayajuratharvavēdānāmātmanō'tharvavēdē bhaktirādēśyā, vēdō hyātharvaṇō dānasvastyayanabalimaṅgalahōmaniyamaprāyaścittōpavāsamantrādiparigrahāccikitsāṁ prāha; cikitsā cāyuṣō hitāyōpadiśyatē||21||
तत्र भिषजा पृष्टेनैवं चतुर्णामृक्सामयजुरथर्ववेदानामात्मनोऽथर्ववेदे भक्तिरादेश्या, वेदो ह्याथर्वणो दानस्वस्त्ययनबलिमङ्गलहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासमन्त्रादिपरिग्रहाच्चिकित्सां प्राह; चिकित्सा चायुषो हितायोपदिश्यते||२१||
🔊 Audio coming soon
atharvavēdē bhaktiḥ sēvētyarthaḥ; ētēna bhiṣaksēvyatvēnātharvavēdasyāyurvēdatvamuktaṁ bhavati| āyurvēdasyātharvavēdābhēdahētumāhavēdō hītyādi| ētēnaikaprayōjanatvādatharvavēdaikadēśa ēvāyurvēda ityuktaṁ bhavati||21||
Adhikarana 13 (22) · Śloka 22
vēdaṁ cōpadiśyāyurvācyaṁ ; tatrāyuścētanānuvr̥ttirjīvitamanubandhō dhāri cētyēkō'rthaḥ||22||
वेदं चोपदिश्यायुर्वाच्यं ; तत्रायुश्चेतनानुवृत्तिर्जीवितमनुबन्धो धारि चेत्येकोऽर्थः||२२||
🔊 Audio coming soon
praśnakramēṇa vēdaṁ pratipādyāyurēva pratipādanīyaṁ bhavatītyāha- vēdaṁ cōpadiśyētyādi| cētanānuvr̥ttiriti caitanyasantānaḥ; ētacca garbhāvadhimaraṇaparyantaṁ bōddhavyaṁ, tadūrdhvaṁ cētanānanuvr̥ttēḥ; sākṣādanupalabdhatvēnaivānanuvr̥ttiriti bhāvaḥ| na ca vācyaṁ prasuptasya caitanyavicchēdō bhavatīti, yatastatrāpi ‘sukhamahamasvāpsam’ ityuttarakālīnapratisandhānadarśanāt sūkṣmajñānamastyēva| yadyapi dīrghañjīvitīyē śarīrādisaṁyōga āyurityuktaṁ, tathā'pi tatkāryatvādiha caitanyānuvr̥ttiḥ kāryakāraṇayōrabhēdavivakṣayā āyurucyatē| anubandhadhāriśabdau prathamādhyāyē vyākr̥tau||22||
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
tadāyurvēdayatītyāyurvēdaḥ ; kathamiti cēt? ucyatē- svalakṣaṇataḥ sukhāsukhatō hitāhitataḥ pramāṇāpramāṇataśca; yataścāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi vēdayatyatō'pyāyurvēdaḥ| tatrāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi kēvalēnōpadēkṣyantē tantrēṇa||23||
तदायुर्वेदयतीत्यायुर्वेदः ; कथमिति चेत्? उच्यते- स्वलक्षणतः सुखासुखतो हिताहिततः प्रमाणाप्रमाणतश्च; यतश्चायुष्याण्यनायुष्याणि च द्रव्यगुणकर्माणि वेदयत्यतोऽप्यायुर्वेदः| तत्रायुष्याण्यनायुष्याणि च द्रव्यगुणकर्माणि केवलेनोपदेक्ष्यन्ते तन्त्रेण||२३||
🔊 Audio coming soon
kasmādāyurvēdaḥ? ityasyōttaraṁ- tadāyurityādi| vēdayati bōdhayati| yē tvatra tantrāntarē vidērlābhādayō'rthā vyākhyātāḥ, tē na sākṣāttadarthajanyā itīha nōktāḥ| svalakṣaṇata ityādi svamayēvōdāhariṣyati| āyuṣyānāyuṣyē āyuḥkāraṇatvēna āyuḥśabdēna vaktavyē, tēnāyuṣyānāyuṣyavēdapakṣē gauṇī niruktiḥ ‘āyurvēdaḥ’ iti; ata ēvātra apiśabdaḥ kr̥taḥ- atō'pyāyurvēda iti| anāyuṣyamapi ca jñātamasēvyatvēnāvyavahriyamāṇamāyuḥ kāraṇaṁ bhavatyēva, tēnānāyuṣyamapyāyuḥkāraṇatayā āyuḥśabdavācyaṁ, nātrāparādhaḥ||23||
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
tatrāyuruktaṁ svalakṣaṇatō yathāvadihaiva pūrvādhyāyē ca| tatra śārīramānasābhyāṁ rōgābhyāmanabhidrutasya viśēṣēṇa yauvanavataḥ samarthānugatabalavīryayaśaḥpauruṣaparākramasya jñānavijñānēndriyēndriyārthabalasamudayē vartamānasya paramarddhiruciravividhōpabhōgasya samr̥ddhasarvārambhasya yathēṣṭavicāriṇaḥ sukhamāyurucyatē; asukhamatō viparyayēṇa; hitaiṣiṇaḥ punarbhūtānāṁ parasvāduparatasya satyavādinaḥ śamaparasya parīkṣyakāriṇō'pramattasya trivargaṁ parasparēṇānupahatamupasēvamānasya pūjārhasampūjakasya jñānavijñānōpaśamaśīlasya vr̥ddhōpasēvinaḥ suniyatarāgarōṣērṣyāmadamānavēgasya satataṁ vividhapradānaparasya tapōjñānapraśamanityasyādhyātmavidastatparasya lōkamimaṁ cāmuṁ cāvēkṣamāṇasya smr̥timatimatō hitamāyurucyatē; ahitamatō viparyayēṇa||24||
तत्रायुरुक्तं स्वलक्षणतो यथावदिहैव पूर्वाध्याये च| तत्र शारीरमानसाभ्यां रोगाभ्यामनभिद्रुतस्य विशेषेण यौवनवतः समर्थानुगतबलवीर्ययशःपौरुषपराक्रमस्य ज्ञानविज्ञानेन्द्रियेन्द्रियार्थबलसमुदये वर्तमानस्य परमर्द्धिरुचिरविविधोपभोगस्य समृद्धसर्वारम्भस्य यथेष्टविचारिणः सुखमायुरुच्यते; असुखमतो विपर्ययेण; हितैषिणः पुनर्भूतानां परस्वादुपरतस्य सत्यवादिनः शमपरस्य परीक्ष्यकारिणोऽप्रमत्तस्य त्रिवर्गं परस्परेणानुपहतमुपसेवमानस्य पूजार्हसम्पूजकस्य ज्ञानविज्ञानोपशमशीलस्य वृद्धोपसेविनः सुनियतरागरोषेर्ष्यामदमानवेगस्य सततं विविधप्रदानपरस्य तपोज्ञानप्रशमनित्यस्याध्यात्मविदस्तत्परस्य लोकमिमं चामुं चावेक्षमाणस्य स्मृतिमतिमतो हितमायुरुच्यते; अहितमतो विपर्ययेण||२४||
🔊 Audio coming soon
ihaivēti ‘tatrāyuścētanānuvr̥ttiḥ’ ityādinā| tatra śārīrētyādinā sukhamāyurabhidhattē| pauruṣam utkr̥ṣṭaṁ karma| jñānavijñānēndriyairbalaśabdaḥ, indriyārthēna ca samudayaśabdaḥ sambadhyatē; kiṁvā jñānādibhiḥ sarvairēva samudayaśabdaḥ sambadhyatē; kiṁvā jñānādibhiḥ sarvairēva ‘balasamudayē’ iti yōjyaṁ; balasya samudayō balasamudayaḥ| paramā atyarthā r̥ddhiryasya sa paramarddhiḥ| samr̥ddhā niṣpāditasādhyāḥ sarvārambhā yasya sa tathā| hitaiṣiṇō bhūtānāmiti sambandhaḥ| tatparasyēti adhyātmaparasya, adhyātmam ātmādisvarūpam| amuṁ cēti paralōkam||24||
Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26
pramāṇamāyuṣastvarthēndriyamanōbuddhicēṣṭādīnāṁ vikr̥tilakṣaṇairupalabhyatē'nimittaiḥ, ayamasmāt kṣaṇānmuhūrtāddivasāt tripañcasaptadaśadvādaśāhāt pakṣānmāsāt ṣaṇmāsāt saṁvatsarādvā svabhāvamāpatsyata iti; tatra svabhāvaḥ pravr̥ttēruparamō maraṇamanityatā nirōdha ityēkō'rthaḥ; ityāyuṣaḥ pramāṇam; atō viparītamapramāṇamariṣṭādhikārē; dēhaprakr̥tilakṣaṇamadhikr̥tya cōpadiṣṭamāyuṣaḥ pramāṇamāyurvēdē ||25|| prayōjanaṁ cāsya svasthasya svāsthyarakṣaṇamāturasya vikārapraśamanaṁ ca||26||
प्रमाणमायुषस्त्वर्थेन्द्रियमनोबुद्धिचेष्टादीनां विकृतिलक्षणैरुपलभ्यतेऽनिमित्तैः, अयमस्मात् क्षणान्मुहूर्ताद्दिवसात् त्रिपञ्चसप्तदशद्वादशाहात् पक्षान्मासात् षण्मासात् संवत्सराद्वा स्वभावमापत्स्यत इति; तत्र स्वभावः प्रवृत्तेरुपरमो मरणमनित्यता निरोध इत्येकोऽर्थः; इत्यायुषः प्रमाणम्; अतो विपरीतमप्रमाणमरिष्टाधिकारे; देहप्रकृतिलक्षणमधिकृत्य चोपदिष्टमायुषः प्रमाणमायुर्वेदे ||२५|| प्रयोजनं चास्य स्वस्थस्य स्वास्थ्यरक्षणमातुरस्य विकारप्रशमनं च||२६||
🔊 Audio coming soon
vikr̥tirūpairlakṣaṇaiḥ vikr̥tilakṣaṇaiḥ; tēṣāmēva viśēṣaṇam- animittaiḥ; ākasmikaiḥ ariṣṭairityarthaḥ; animittā hi vikr̥tirarthēndriyāṇāmariṣṭam| tatrārthavikr̥tiryathā- “nānāpuṣpōpamagandhō yasya vāti divāniśam” (iṁ. 2) ityādi, indriyavikr̥tiryathā- “yaśca paśyatyadr̥śyān” (iṁ. 4) ityādi, manōvikr̥tiryathā- “yaiḥ purā vindatē bhāvaiḥ samētaiḥ paramāṁ ratim| tairēvāramamāṇasya glāsnōrmaraṇamādiśēt” (iṁ.a.8) iti, buddhivikr̥tiryathā- “buddhirbalamahētukam” ityādi, cēṣṭāvikr̥tiryathā- “vikarṣanniva yaḥ pādau cyutāṁsaḥ paridhāvati” (iṁ. 12) ityādi| ādigrahaṇāt parijanavikr̥tyādayō jñēyāḥ| atra ca riṣṭaprastāvē kṣaṇādivarṣāntakālakathanaṁ varṣādūrdhvaṁ riṣṭajanyamaraṇābhāvāt| atō viparītamapramāṇamiti riṣṭahīnaṁ na niścitapramāṇamāyurariṣṭādhikāra ityarthaḥ| anyadapi cāyuḥpramāṇajñānamāhadēhaprakr̥tītyādi | dēhaśca prakr̥tiśca lakṣaṇaṁ ca dēhaprakr̥tilakṣaṇam| tatra dēhamadhikr̥tyāyuḥpramāṇaṁ yathā- “sarvaiḥ sārairupētāḥ” ityārabhya yāvat “cirajīvinaśca bhavanti” (vi. 8) iti; prakr̥titō yathā- “ślaiṣmikā balavantō vasumantō vidyāvanta ōjasvinaḥ śāntā āyuṣmantaśca bhavanti” (vi. 8) iti; lakṣaṇatō yathā- “tatrēmānyāyuṣmatāṁ kumārāṇāṁ lakṣaṇāni bhavanti” (śā. 8) ityādi| kiṁvā, dēhasya sahajalakṣaṇaṁ dēhaprakr̥tilakṣaṇaṁ, tacca sarvaṁ sāraprakr̥tyādilakṣaṇaṁ bōddhavyam||25-26||
Adhikarana 17 (27) · Śloka 27
sō'yamāyurvēdaḥ śāśvatō nirdiśyatē, anāditvāt, svabhāvasaṁsiddhalakṣaṇatvāt, bhāvasvabhāvanityatvācca| na hi nābhūt kadācidāyuṣaḥ santānō buddhisantānō vā, śāśvataścāyuṣō vēditā, anādi ca sukhaduḥkhaṁ sadravyahētulakṣaṇamaparāparayōgāt| ēṣa cārthasaṅgrahō vibhāvyatē āyurvēdalakṣaṇamiti| gurulaghuśītōṣṇasnigdharūkṣādīnāṁ dravyāṇāṁ sāmānyaviśēṣābhyāṁ vr̥ddhihrāsau, yathōktaṁ- gurubhirabhyasyamānairgurūṇāmupacayō bhavatyapacayō laghūnāṁ, ēvamēvētarēṣāmiti, ēṣa bhāvasvabhāvō nityaḥ, svalakṣaṇaṁ ca dravyāṇāṁ pr̥thivyādīnāṁ; santi tu dravyāṇi guṇāśca nityānityāḥ| na hyāyurvēdasyābhūtvōtpattirupalabhyatē, anyatrāvabōdhōpadēśābhyām; ētadvai dvayamadhikr̥tyōtpattimupadiśantyēkē| svābhāvikaṁ cāsya lakṣaṇamakr̥takaṁ, yaduktamihādyē'dhyāyē ca; yathā- agnērauṣṇyam, apāṁ dravatvam| bhāvasvabhāvanityatvamapi cāsya, yathōktaṁ- gurubhirabhyasyamānairgurūṇāmupacayō bhavatyapacayō laghūnāmiti||27||
सोऽयमायुर्वेदः शाश्वतो निर्दिश्यते, अनादित्वात्, स्वभावसंसिद्धलक्षणत्वात्, भावस्वभावनित्यत्वाच्च| न हि नाभूत् कदाचिदायुषः सन्तानो बुद्धिसन्तानो वा, शाश्वतश्चायुषो वेदिता, अनादि च सुखदुःखं सद्रव्यहेतुलक्षणमपरापरयोगात्| एष चार्थसङ्ग्रहो विभाव्यते आयुर्वेदलक्षणमिति| गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षादीनां द्रव्याणां सामान्यविशेषाभ्यां वृद्धिह्रासौ, यथोक्तं- गुरुभिरभ्यस्यमानैर्गुरूणामुपचयो भवत्यपचयो लघूनां, एवमेवेतरेषामिति, एष भावस्वभावो नित्यः, स्वलक्षणं च द्रव्याणां पृथिव्यादीनां; सन्ति तु द्रव्याणि गुणाश्च नित्यानित्याः| न ह्यायुर्वेदस्याभूत्वोत्पत्तिरुपलभ्यते, अन्यत्रावबोधोपदेशाभ्याम्; एतद्वै द्वयमधिकृत्योत्पत्तिमुपदिशन्त्येके| स्वाभाविकं चास्य लक्षणमकृतकं, यदुक्तमिहाद्येऽध्याये च; यथा- अग्नेरौष्ण्यम्, अपां द्रवत्वम्| भावस्वभावनित्यत्वमपि चास्य, यथोक्तं- गुरुभिरभ्यस्यमानैर्गुरूणामुपचयो भवत्यपचयो लघूनामिति||२७||
🔊 Audio coming soon
anāditvāditi hētutrayamatra| prathamasya vivaraṇaṁ- na hītyādi| iha vyavahāranityatvamāyurvēdē sādhyaṁ, taccārtharūpasyāyurvēdasya na śabdarūpasya; kiṁvā, vyavahāranityāyurvēdārthābhidhāyakasyāyurvēdasya pāramparyayōgānnityatvaṁ sādhyatē| tatrāyuṣastāvadāyurvēdapratipādyasya nityatvam| na hi nābhūt kadācidāyuḥsantāna iti sarvadaivāyuraparāparasantānanyāyēna vidyatē, āyuryuktānāṁ prāṇināmanucchēdādityarthaḥ| ēvaṁ buddhisantānō'pi nahi kadācinnābhūditi yōjanā| ētēna tasyāpi santānēna nityasyāyuṣō vēdanamapi nityam| śāśvataścāyuṣō vēditēti anēnāyurvēdavēditr̥nityatvamuktam| ētēna vēdyavēdanavēditr̥̄ṇāmanāditvādāyurvēdasya nityatvam| na cāyuḥsvarūpēṇaivāyurvēdaviṣayaḥ, kiṁ tarhi rōgādigr̥hītamityāha- anādi cētyādi| sukhaduḥkhamiti ārōgyaṁ sukhaṁ, vyādhirduḥkham| sadravyahētulakṣaṇamiti sahētucikitsitaliṅgama| hētuśabdō hi dravyaśabdēnaiva vyādhikāraṇasyōktatvāt praśamahētumāha; kēcittu ‘sahētulakṣaṇam’ iti paṭhanti, tatrāpi hētuśabdēna janakaḥ śamakaśca rōgahēturvācyaḥ; yadi vā sukhahēturbhēṣajaṁ duḥkhahētuśca nidānamiti jñēyaṁ, lakṣaṇaṁ ca vyādhyārōgyayōrubhayōrapi; ētēna duḥkhaṁ tāvat kadācidapyajihāsitaṁ na bhavati, jihāsitamanupāyaṁ na bhavati, upāyaścāyurvēda ēva, sa ca sarvaduḥkhaparihārārthamupādēyaḥ; tasmādduḥkhapraśamanōpāyōpadēśarūpāyurvēdasyānāditēti bhāvaḥ| ēvaṁ sukhasya nityōpādēyasyānāditvaṁ jñēyaṁ, tadupāyasyāyurvēdasya ca| kathamanādi sukhaduḥkhamityāha- aparāparayōgāditi; santānādityarthaḥ| svabhāvasaṁsiddhalakṣaṇatvaṁ dvitīyaṁ hētumāha- ēva cētyādi| ēṣa iti āyurbuddhivēditr̥sukhaduḥkhāni| arthasaṅgrahaḥ abhidhēyasaṅgrahaḥ; ētēna āyurādirāyurvēdapratipādya iti darśayati| ayaṁ cāyurādiratrāyurvēdalakṣaṇamiti vibhāvyatē jñāyata ityarthaḥ| āyurādinā'bhidhēyēnāyurvēdō lakṣyatē, vacanaṁ hi- “hitāhitaṁ sukhaṁ duḥkhaṁ” (su. 1) ityādyāyurvēdalakṣaṇam| ētēna, āyurādērarthasyāyurvēdalakṣaṇasyānāditayā yathōktayā svabhāvasaṁsiddhalakṣaṇatvaṁ vyākr̥taṁ bhavati| svabhāvasaṁsiddhamiti sarvadā santānanyāyēna siddhatvamabhiprētam| bhāvasvabhāvanityatvāditi tr̥tīyaṁ hētuṁ vyākarōti- gurvityādi| gurulaghusnigdharūkṣaśītōṣṇādīnāṁ dravyāṇāṁ sāmānyaviśēṣābhyāṁ yathākramaṁ vr̥ddhihrāsau bhavataḥ| tadēva pūrvōktaṁ ghaṭayati- gurubhirityādinā ēvamēvētarēṣāmityantēna| ēvamēvētarēṣāmiti laghubhirabhyasyamānairlaghūnāmupacayō bhavati, apacayō gurūṇāmityādi draṣṭavyam| ēṣa ityēvamprakāraḥ; bhāvasvabhāvō nitya iti naiṣa sāmānyaviśēṣābhyāṁ vr̥ddhihrāsarūpō bhāvasvabhāvaḥ kadācidanyathā bhavatītyarthaḥ| na kēvalamayaṁ bhāvasvabhāvō nityaḥ, kintarhyanyō'pītyāha- svalakṣaṇaṁ cētyādi| svalakṣaṇaṁ pr̥thivyādīnāṁ kharadravatvādi| kathaṁ pr̥thivyādisvalakṣaṇaṁ nityamityāha- santi tvityādi| dravyāṇi yasmāt sarvadā santi, guṇāśca nityāḥ santi sarvadā, cakārāddravyāṇi cānityāni santi| tatrākāśādi dravyaṁ nityaṁ, pr̥thivyādi kāryaṁ cānityam| ēvaṅguṇā ākāśaparimāṇādayō nityāḥ, anityāśra kāryaguṇā rasādayaḥ, anityā api ca sajātīyāparāparasantānanyāyēna sarvadā tiṣṭhantīti yuktamanityānāmapi santānanityatvamiti bhāvaḥ| atra bhāvasvabhāvanityatvēna hētunā bhāvasvabhāvasya vyādhijanakasya tathā vyādhipraśamakasya nityatvēna tatpratipādakasyāyurvēdasyāpi nityatvamuktaṁ bhavatīti mantavyam| athāyurvēdasya yatra tatrōtpattiśravaṇāt kathaṁ nityatvamityāha- na hyāyurvēdasyētyādi| abhūtvōtpattiḥ pūrvamasata utpattiḥ| anyatrāvabōdhōpadēśābhyāmiti yatra yatrāyurvēdasyōtpattiruktā, tatra tatrāvabōdhādupadēśādvā; avabōdhādutpattiryathā- brahmaṇa āyurvēdōtpattiḥ, upadēśāccōtpattiryathā- indrōpadēśādbharadvājēna martyalōkē āyurvēda utpādita ityādi| ētaddvayamiti avabōdhōpadēśau | nanu, svabhāvasaṁsiddhalakṣaṇatvāditi yō hēturuktaḥ, tatra svābhāvikaṁ ca lakṣaṇaṁ bhaviṣyatyanityaṁ ca, yathā- ghaṭē kambugrīvākāratādi, na hi tat svābhāvikamapi ghaṭasya nityatāṁ sādhayatītyāha- svābhāvikaṁ cētyādi| akr̥takamiti nāsmadādinā kr̥tam| yaduktamiha- ‘svalakṣaṇataḥ sukhāsukhataḥ’ ityādinā, ādyē cādhyāyē dīrghañjīvitīyē “hitāhitaṁ sukhaṁ duḥkhaṁ” (sū. 1) ityādinā| atraivākr̥takatvē dr̥ṣṭāntamāha- yathā'gnērauṣṇyamityādi| ētēna svalakṣaṇasyākr̥takatvēna vyavahāranityatvāttatpratipādakasyāyurvēdasyāpi vyavahāranityatvamiti bhāvaḥ| na kēvalaṁ svābhāvikaṁ lakṣaṇamakr̥takaṁ, kiṁ tarhi bhāvasvabhāvanityatvamapi na kēnacidīśvarādinā kr̥tamityāha- bhāvasvabhāvanityatvamapi cēti; akr̥takamiti cakārēṇānukarṣati| tadēva bhāvasvabhāvanityatvaṁ darśayati- yathōktamityādi| sāmānyaviśēṣakr̥tavr̥ddhihrāsakārakō(ṇō)'pi bhāvasvabhāvō na kēnacit kr̥ta ityarthaḥ, tataścāyurvēdō'pi nityaḥ||27||
Adhikarana 18 (28) · Śloka 28
tasyāyurvēdasyāṅgānyaṣṭau; tadyathā- kāyacikitsā , śālākyaṁ, śalyāpahartr̥kaṁ, viṣagaravairōdhikapraśamanaṁ, bhūtavidyā, kaumārabhr̥tyakaṁ, rasāyanaṁ, vājīkaraṇamiti||28||
तस्यायुर्वेदस्याङ्गान्यष्टौ; तद्यथा- कायचिकित्सा , शालाक्यं, शल्यापहर्तृकं, विषगरवैरोधिकप्रशमनं, भूतविद्या, कौमारभृत्यकं, रसायनं, वाजीकरणमिति||२८||
🔊 Audio coming soon
samprati kāni cētyādipraśnasyōttaraṁ- tasyētyādi| kāyasyāntaragnēścikitsā kāyacikitsā| paṭalavēdhaśalākāpradhānamaṅgaṁ śālākyam| garaḥ kālāntaraprakōpi viṣaṁ, vairōdhikaṁ saṁyōgaviruddham | bhūtānāṁ rākṣasādīnāṁ jñānārthā praśamārthā ca vidyā bhūtavidyā| kumārasya bharaṇamadhikr̥tya kr̥taṁ kaumārabhr̥tyam||28||
Adhikarana 19 (29) · Śloka 29
sa cādhyētavyō brāhmaṇarājanyavaiśyaiḥ| tatrānugrahārthaṁ prāṇināṁ brāhmaṇaiḥ, ārakṣārthaṁ rājanyaiḥ, vr̥ttyarthaṁ vaiśyaiḥ; sāmānyatō vā dharmārthakāmaparigrahārthaṁ sarvaiḥ| tatra yadadhyātmavidāṁ dharmapathasthānāṁ dharmaprakāśakānāṁ vā mātr̥pitr̥bhrātr̥bandhugurujanasya vā vikārapraśamanē prayatnavān bhavati, yaccāyurvēdōktamadhyātmamanudhyāyati vēdayatyanuvidhīyatē vā, sō'sya parō dharmaḥ; yā punarīśvarāṇāṁ vasumatāṁ vā sakāśāt sukhōpahāranimittā bhavatyarthāvāptirārakṣaṇaṁ ca, yā ca svaparigr̥hītānāṁ prāṇināmāturyādārakṣā, sō'syārthaḥ; yat punarasya vidvadgrahaṇayaśaḥ śaraṇyatvaṁ ca, yā ca sammānaśuśrūṣā, yaccēṣṭānāṁ viṣayāṇāmārōgyamādhattē sō'sya kāmaḥ| iti yathāpraśnamuktamaśēṣēṇa||29||
स चाध्येतव्यो ब्राह्मणराजन्यवैश्यैः| तत्रानुग्रहार्थं प्राणिनां ब्राह्मणैः, आरक्षार्थं राजन्यैः, वृत्त्यर्थं वैश्यैः; सामान्यतो वा धर्मार्थकामपरिग्रहार्थं सर्वैः| तत्र यदध्यात्मविदां धर्मपथस्थानां धर्मप्रकाशकानां वा मातृपितृभ्रातृबन्धुगुरुजनस्य वा विकारप्रशमने प्रयत्नवान् भवति, यच्चायुर्वेदोक्तमध्यात्ममनुध्यायति वेदयत्यनुविधीयते वा, सोऽस्य परो धर्मः; या पुनरीश्वराणां वसुमतां वा सकाशात् सुखोपहारनिमित्ता भवत्यर्थावाप्तिरारक्षणं च, या च स्वपरिगृहीतानां प्राणिनामातुर्यादारक्षा, सोऽस्यार्थः; यत् पुनरस्य विद्वद्ग्रहणयशः शरण्यत्वं च, या च सम्मानशुश्रूषा, यच्चेष्टानां विषयाणामारोग्यमाधत्ते सोऽस्य कामः| इति यथाप्रश्नमुक्तमशेषेण||२९||
🔊 Audio coming soon
ārakṣārthaṁ rājanyairiti kṣatriyasya paripālanadharmatvāt| anudhyāyati manasā cintayati| vēdayatīti anyasya pratipādayati| anuvidhīyata iti tadanuguṇaṁ dēhēnānutiṣṭhati| ārakṣaṇam ātmādirakṣaṇam| svaparigr̥hītānāmiti bhr̥tyādīnām| vidvadgrahaṇamēva yaśaḥ vidvadupādēyatājanyaṁ yaśa ityarthaḥ| iṣṭānāmiti vanitādīnām||29||
Adhikarana 20 (30) · Śloka 30
atha bhiṣagādita ēva bhiṣajā praṣṭavyō'ṣṭavidhaṁ bhavati- tantraṁ, tantrārthān, sthānaṁ, sthānārthān, adhyāyam, adhyāyārthān, praśnaṁ, praśnārthāṁścēti; pr̥ṣṭēna caitadvaktavyamaśēṣēṇa vākyaśō vākyārthaśō'rthāvayavaśaścēti ||30||
अथ भिषगादित एव भिषजा प्रष्टव्योऽष्टविधं भवति- तन्त्रं, तन्त्रार्थान्, स्थानं, स्थानार्थान्, अध्यायम्, अध्यायार्थान्, प्रश्नं, प्रश्नार्थांश्चेति; पृष्टेन चैतद्वक्तव्यमशेषेण वाक्यशो वाक्यार्थशोऽर्थावयवशश्चेति ||३०||
🔊 Audio coming soon
bhiṣakparīkṣārthaṁ pr̥cchāvidhimāha- athētyādi||30||
Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 32
tatrāyurvēdaḥ śākhā vidyā sūtraṁ jñānaṁ śāstraṁ lakṣaṇaṁ tantramityanarthāntaram ||31|| tantrārthaḥ punaḥ svalakṣaṇairupadiṣṭaḥ| sa cārthaḥ prakaraṇairvibhāvyamānō bhūya ēva śarīravr̥ttihētuvyādhikarmakāryakālakartr̥karaṇavidhiviniścayāddaśaprakaraṇaḥ, tāni ca prakaraṇāni kēvalēnōpadēkṣyantē tantrēṇa||32||
तत्रायुर्वेदः शाखा विद्या सूत्रं ज्ञानं शास्त्रं लक्षणं तन्त्रमित्यनर्थान्तरम् ||३१|| तन्त्रार्थः पुनः स्वलक्षणैरुपदिष्टः| स चार्थः प्रकरणैर्विभाव्यमानो भूय एव शरीरवृत्तिहेतुव्याधिकर्मकार्यकालकर्तृकरणविधिविनिश्चयाद्दशप्रकरणः, तानि च प्रकरणानि केवलेनोपदेक्ष्यन्ते तन्त्रेण||३२||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādi| svalakṣaṇairiti tadāyurvēdayatītyāyurvēdaḥ, ityādinā hitāhitāyūrūpairityarthaḥ| prakaraṇairiti āyurvēdapradēśaiḥ| daśaprakaraṇāni daśabhēdāḥ, tē ca śarīrādayō daśa| tatra śarīraṁ pañcamahābhūtavikārasamudayātmakamavayavādibhēdādbahuprakāraṁ; vr̥ttiścāhārō'śitapītādibhēdabhinnā(nnaḥ); hētustu vyādhihēturasātmyēndriyārthasaṁyōgaprajñāparādhapariṇāmalakṣaṇaḥ; vyādhiśca dhātuvaiṣamyarūpaḥ; karma cikitsā; kāryam ārōgyaṁ; kālaḥ r̥tvādiḥ, kriyākālaśca; kartā bhiṣak; karaṇaṁ bhēṣajaṁ; vidhiḥ vidhānam upakalpanā, sā ca kālavyādhidravyāpēkṣā bōddhavyā, yathā- “hēmantē'bhyasatastōyamuṣṇamāyurna hīyatē” (sū. 6) ityādi; dēśastvatrāhitō hētugrahaṇēna, hitastu dēśaḥ karaṇagrahaṇēna gr̥hītō mantavyaḥ | śarīravr̥ttyādibhēdāśca bahavaḥ kr̥tsnē tantrē buddhimatā bōddhavyāḥ| kēvalēnēti samagrēṇa||31-32||
Adhikarana 22 (33) · Śloka 33
tantrasyāsyāṣṭau sthānāni ; tadyathā- ślōkanidānavimānaśārīrēndriyacikitsitakalpasiddhisthānāni| tatra triṁśadadhyāyakaṁ ślōkasthānam, aṣṭāṣṭādhyāyakāni nidānavimānaśārīrasthānāni, dvādaśakamindriyāṇāṁ, triṁśakaṁ cikitsitānāṁ, dvādaśakē kalpasiddhisthānē bhavataḥ||33||
तन्त्रस्यास्याष्टौ स्थानानि ; तद्यथा- श्लोकनिदानविमानशारीरेन्द्रियचिकित्सितकल्पसिद्धिस्थानानि| तत्र त्रिंशदध्यायकं श्लोकस्थानम्, अष्टाष्टाध्यायकानि निदानविमानशारीरस्थानानि, द्वादशकमिन्द्रियाणां, त्रिंशकं चिकित्सितानां, द्वादशके कल्पसिद्धिस्थाने भवतः||३३||
🔊 Audio coming soon
tantrasyāsyētyādi| indriyāṇāṁ cikitsitānāṁ cētyubhayatrāpi sthānamiti śēṣaḥ||33||
Adhikarana 23 (34) · Śloka 34
bhavati cātra- dvē triṁśakē dvādaśakaṁ trayaṁ ca trīṇyaṣṭakānyēṣu samāptiruktā| ślōkauṣadhāriṣṭavikalpasiddhinidānamānāśrayasañjñakēṣu||34||
भवति चात्र- द्वे त्रिंशके द्वादशकं त्रयं च त्रीण्यष्टकान्येषु समाप्तिरुक्ता| श्लोकौषधारिष्टविकल्पसिद्धिनिदानमानाश्रयसञ्ज्ञकेषु||३४||
🔊 Audio coming soon
triṁśakē iti sūtrasthānaṁ cikitsitaṁ ca| āśrayasañjñakaṁ śārīrasthānam, āśrayō hi śarīramucyatē||34||
Adhikarana 24 (35) · Śloka 35
svē svē sthānē yathāsvaṁ ca sthānārtha upadēkṣyatē| saviṁśamadhyāyaśataṁ śr̥ṇu nāmakramāgatam||35||
स्वे स्वे स्थाने यथास्वं च स्थानार्थ उपदेक्ष्यते| सविंशमध्यायशतं शृणु नामक्रमागतम्||३५||
🔊 Audio coming soon
saviṁśamiti viṁśatiśabdāt svārthē ‘ḍaḥ’, svārthikaśca ‘ḍaḥ’ pratyayō bhavati; tēna lalitēśvarē ca- “caturviṁśādhikaṁ” iti prayōgaḥ siddhō bhavati; vacanaṁ hi “caturviṁśādhikaṁ jñēyaṁ bhuvanānāṁ śatatrayam” iti| ēvaṁ suśrutē'pi ‘saviṁśaṁ’ (su.sū.a.1) iti vyākhyēyam||35||
Adhikarana 25 (36-68) · Śloka 68
dīrghañjīvō'pyapāmārgataṇḍulāragvadhādikau| ṣaḍvirēkāśrayaścēti catuṣkō bhēṣajāśrayaḥ||36|| mātrātasyāśitīyau ca navēgāndhāraṇaṁ tathā| indriyōpakramaścēti catvāraḥ svāsthyavr̥ttikāḥ ||37|| khuḍḍākaśca catuṣpādō mahāṁstisraiṣaṇastathā| saha vātakalākhyēna vidyānnairdēśikān budhaḥ||38|| snēhanasvēdanādhyāyāvubhau yaścōpakalpanaḥ| cikitsāprābhr̥taścaiva sarva ēva prakalpanāḥ||39|| kiyantaḥśirasīyaśca triśōphāṣṭōdarādikau| rōgādhyāyō mahāṁścaiva rōgādhyāyacatuṣṭayam||40|| aṣṭauninditasaṅkhyātastathā laṅghanatarpaṇē| vidhiśōṇitikaścaiva vyākhyātāstatra yōjanāḥ||41|| yajjaḥpuruṣasaṅkhyātō bhadrakāpyānnapānikau| vividhāśitapītīyaścatvārō'nnaviniścayāḥ||42|| daśaprāṇāyatanikastathā'rthēdaśamūlikaḥ| dvāvētau prāṇadēhārthau prōktau vaidyaguṇāśrayau||43|| auṣadhasvasthanirdēśakalpanārōgayōjanāḥ| catuṣkāḥ ṣaṭ kramēṇōktāḥ saptamaścānnapānikaḥ||44|| dvau cāntyau saṅgrahādhyāyāviti triṁśakamarthavat| ślōkasthānaṁ samuddiṣṭaṁ tantrasyāsya śiraḥ śubham ||45|| catuṣkāṇāṁ mahārthānāṁ sthānē'smin saṅgrahaḥ kr̥taḥ| ślōkārthaḥ saṅgrahārthaśca ślōkasthānamataḥ smr̥tam||46|| jvarāṇāṁ raktapittasya gulmānāṁ mēhakuṣṭhayōḥ| śōṣōnmādanidānē ca syādapasmāriṇāṁ ca yat||47|| ityadhyāyāṣṭakamidaṁ nidānasthānamucyatē| rasēṣu trividhē kukṣau dhvaṁsē janapadasya ca||48|| trividhē rōgavijñānē srōtaḥsvapi ca vartanē| rōgānīkē vyādhirūpē rōgāṇāṁ ca bhiṣagjitē||49|| aṣṭau vimānānyuktāni mānārthāni maharṣiṇā| katidhāpuruṣīyaṁ ca gōtrēṇātulyamēva ca||50|| khuḍḍikā mahatī caiva garbhāvakrāntirucyatē| puruṣasya śarīrasya vicayau dvau viniścitau||51|| śarīrasaṅkhyā sūtraṁ ca jātēraṣṭamamucyatē | ityuddiṣṭāni muninā śārīrāṇyatrisūnunā||52|| varṇasvarīyaḥ puṣpākhyastr̥tīyaḥ parimarśanaḥ| caturtha indriyānīkaḥ pañcamaḥ pūrvarūpikaḥ||53|| katamāniśarīrīyaḥ pannarūpō'pyavākśirāḥ| yasyaśyāvanimittaśca sadyōmaraṇa ēva ca||54|| aṇujyōtiriti khyātastathā gōmayacūrṇavān| dvādaśādhyāyakaṁ sthānamindriyāṇāmiti smr̥tam ||55|| abhayāmalakīyaṁ ca prāṇakāmīyamēva ca| karapracitakaṁ vēdasamutthānaṁ rasāyanam||56|| saṁyōgaśaramūlīyamāsiktakṣīrakaṁ tathā| māṣaparṇabhr̥tīyaṁ ca pumāñjātabalādikam||57|| catuṣkadvayamapyētadadhyāyadvayamucyatē| rasāyanamiti jñēyaṁ vājīkaraṇamēva ca||58|| jvarāṇāṁ raktapittasya gulmānāṁ mēhakuṣṭhayōḥ| śōṣōnmādē'pyapasmārē kṣataśōthōdarārśasām||59|| grahaṇīpāṇḍurōgāṇāṁ śvāsakāsātisāriṇām| chardivīsarpatr̥ṣṇānāṁ viṣamadyavikārayōḥ||60|| dvivraṇīyaṁ trimarmīyamūrustambhikamēva ca| vātarōgē vātaraktē yōnivyāpatsu caiva yat||61|| triṁśaccikitsitānyuktānyataḥ kalpān pracakṣmahē| phalajīmūtakēkṣvākukalpō dhāmārgavasya ca||62|| pañcamō vatsakasyōktaḥ ṣaṣṭhaśca kr̥tavēdhanē| śyāmātrivr̥tayōḥ kalpastathaiva caturaṅgulē||63|| tilvakasya sudhāyāśca saptalāśaṅkhinīṣu ca| dantīdravantyōḥ kalpaśca dvādaśō'yaṁ samāpyatē||64|| kalpanā pañcakarmākhyā bastisūtrī tathaiva ca| snēhavyāpadikī siddhirnētravyāpadikī tathā||65|| siddhiḥ śōdhanayōścaiva bastisiddhistathaiva ca| prāsr̥tī marmasaṅkhyātā siddhirbastyāśrayā ca yā||66|| phalamātrā tathā siddhiḥ siddhiścōttarasañjñitā| siddhayō dvādaśaivaitāstantraṁ cāsu samāpyatē||67|| svē svē sthānē tathā'dhyāyē cādhyāyārthaḥ pravakṣyatē| taṁ brūyāt sarvataḥ sarvaṁ yathāsvaṁ hyarthasaṅgrahāt||68||
दीर्घञ्जीवोऽप्यपामार्गतण्डुलारग्वधादिकौ| षड्विरेकाश्रयश्चेति चतुष्को भेषजाश्रयः||३६|| मात्रातस्याशितीयौ च नवेगान्धारणं तथा| इन्द्रियोपक्रमश्चेति चत्वारः स्वास्थ्यवृत्तिकाः ||३७|| खुड्डाकश्च चतुष्पादो महांस्तिस्रैषणस्तथा| सह वातकलाख्येन विद्यान्नैर्देशिकान् बुधः||३८|| स्नेहनस्वेदनाध्यायावुभौ यश्चोपकल्पनः| चिकित्साप्राभृतश्चैव सर्व एव प्रकल्पनाः||३९|| कियन्तःशिरसीयश्च त्रिशोफाष्टोदरादिकौ| रोगाध्यायो महांश्चैव रोगाध्यायचतुष्टयम्||४०|| अष्टौनिन्दितसङ्ख्यातस्तथा लङ्घनतर्पणे| विधिशोणितिकश्चैव व्याख्यातास्तत्र योजनाः||४१|| यज्जःपुरुषसङ्ख्यातो भद्रकाप्यान्नपानिकौ| विविधाशितपीतीयश्चत्वारोऽन्नविनिश्चयाः||४२|| दशप्राणायतनिकस्तथाऽर्थेदशमूलिकः| द्वावेतौ प्राणदेहार्थौ प्रोक्तौ वैद्यगुणाश्रयौ||४३|| औषधस्वस्थनिर्देशकल्पनारोगयोजनाः| चतुष्काः षट् क्रमेणोक्ताः सप्तमश्चान्नपानिकः||४४|| द्वौ चान्त्यौ सङ्ग्रहाध्यायाविति त्रिंशकमर्थवत्| श्लोकस्थानं समुद्दिष्टं तन्त्रस्यास्य शिरः शुभम् ||४५|| चतुष्काणां महार्थानां स्थानेऽस्मिन् सङ्ग्रहः कृतः| श्लोकार्थः सङ्ग्रहार्थश्च श्लोकस्थानमतः स्मृतम्||४६|| ज्वराणां रक्तपित्तस्य गुल्मानां मेहकुष्ठयोः| शोषोन्मादनिदाने च स्यादपस्मारिणां च यत्||४७|| इत्यध्यायाष्टकमिदं निदानस्थानमुच्यते| रसेषु त्रिविधे कुक्षौ ध्वंसे जनपदस्य च||४८|| त्रिविधे रोगविज्ञाने स्रोतःस्वपि च वर्तने| रोगानीके व्याधिरूपे रोगाणां च भिषग्जिते||४९|| अष्टौ विमानान्युक्तानि मानार्थानि महर्षिणा| कतिधापुरुषीयं च गोत्रेणातुल्यमेव च||५०|| खुड्डिका महती चैव गर्भावक्रान्तिरुच्यते| पुरुषस्य शरीरस्य विचयौ द्वौ विनिश्चितौ||५१|| शरीरसङ्ख्या सूत्रं च जातेरष्टममुच्यते | इत्युद्दिष्टानि मुनिना शारीराण्यत्रिसूनुना||५२|| वर्णस्वरीयः पुष्पाख्यस्तृतीयः परिमर्शनः| चतुर्थ इन्द्रियानीकः पञ्चमः पूर्वरूपिकः||५३|| कतमानिशरीरीयः पन्नरूपोऽप्यवाक्शिराः| यस्यश्यावनिमित्तश्च सद्योमरण एव च||५४|| अणुज्योतिरिति ख्यातस्तथा गोमयचूर्णवान्| द्वादशाध्यायकं स्थानमिन्द्रियाणामिति स्मृतम् ||५५|| अभयामलकीयं च प्राणकामीयमेव च| करप्रचितकं वेदसमुत्थानं रसायनम्||५६|| संयोगशरमूलीयमासिक्तक्षीरकं तथा| माषपर्णभृतीयं च पुमाञ्जातबलादिकम्||५७|| चतुष्कद्वयमप्येतदध्यायद्वयमुच्यते| रसायनमिति ज्ञेयं वाजीकरणमेव च||५८|| ज्वराणां रक्तपित्तस्य गुल्मानां मेहकुष्ठयोः| शोषोन्मादेऽप्यपस्मारे क्षतशोथोदरार्शसाम्||५९|| ग्रहणीपाण्डुरोगाणां श्वासकासातिसारिणाम्| छर्दिवीसर्पतृष्णानां विषमद्यविकारयोः||६०|| द्विव्रणीयं त्रिमर्मीयमूरुस्तम्भिकमेव च| वातरोगे वातरक्ते योनिव्यापत्सु चैव यत्||६१|| त्रिंशच्चिकित्सितान्युक्तान्यतः कल्पान् प्रचक्ष्महे| फलजीमूतकेक्ष्वाकुकल्पो धामार्गवस्य च||६२|| पञ्चमो वत्सकस्योक्तः षष्ठश्च कृतवेधने| श्यामात्रिवृतयोः कल्पस्तथैव चतुरङ्गुले||६३|| तिल्वकस्य सुधायाश्च सप्तलाशङ्खिनीषु च| दन्तीद्रवन्त्योः कल्पश्च द्वादशोऽयं समाप्यते||६४|| कल्पना पञ्चकर्माख्या बस्तिसूत्री तथैव च| स्नेहव्यापदिकी सिद्धिर्नेत्रव्यापदिकी तथा||६५|| सिद्धिः शोधनयोश्चैव बस्तिसिद्धिस्तथैव च| प्रासृती मर्मसङ्ख्याता सिद्धिर्बस्त्याश्रया च या||६६|| फलमात्रा तथा सिद्धिः सिद्धिश्चोत्तरसञ्ज्ञिता| सिद्धयो द्वादशैवैतास्तन्त्रं चासु समाप्यते||६७|| स्वे स्वे स्थाने तथाऽध्याये चाध्यायार्थः प्रवक्ष्यते| तं ब्रूयात् सर्वतः सर्वं यथास्वं ह्यर्थसङ्ग्रहात्||६८||
🔊 Audio coming soon
dīrghañjīvētyādisañjñāḥ ślōkānurōdhādēkadēśalakṣaṇā bōddhavyāḥ| prāṇadēhārthāvityādau dēhaśabdēnaujō'bhidhīyatē | śiraḥ śubhamityatra śira iva śiraḥ| ślōkārtha ityādau saṅgrahārthaścēti cakārāt suśrutōktasūtraṇādikaṁ, tēna “sūtraṇāt sūcanāccaiva dhāraṇādarthasantataiḥ| sūtrasthānaṁ samuddiṣṭam” (su. sū. 3) ityētadapi gr̥hītaṁ bhavati| mānārthānīti jñānārthāni| indriyāṇāmiti riṣṭānām| catuṣkadvayamiti rasāyanapādacatuṣka ēkaḥ, vājīkaraṇapādacatuṣkaścaikaḥ; catuṣpādaścādhyāyō bhavatīti yuktamēvādhyāyatvam| tantraṁ cāsu samāpyata iti āsu samāptāsu tantraṁ samāpyata ityarthaḥ| cādhyāyārtha iti cakārō bhinnakramē; tēna adhyāyārthaścādhyāyāntē tathā sthānārthaśca sthānāntē kr̥tasaṅgrahaḥ| yadyapi śārīrē sthānārthō na vyaktaḥ, tathā'pi śārīraśabdavyupattyā bōddhavyastantrāntarādvā; yathā- “śarīraṁ cintyatē sarvaṁ daivamānuṣasampadā| sarvabhāvairyatastasmācchārīraṁ sthānamucyatē” (śā. 8) iti||36-68||
Adhikarana 26 (69-71) · Śloka 71
pr̥cchā tantrādyathāmnāyaṁ vidhinā praśna ucyatē| praśnārthō yuktimāṁstasya tantrēṇaivārthaniścayaḥ ||69|| niruktaṁ tantraṇāttantraṁ, sthānamarthapratiṣṭhayā| adhikr̥tyārthamadhyāyanāmasañjñā pratiṣṭhitā ||70|| iti sarvaṁ yathāpraśnamaṣṭakaṁ samprakāśitam| kārtsnyēna cōktastantrasya saṅgrahaḥ suviniścitaḥ||71||
पृच्छा तन्त्राद्यथाम्नायं विधिना प्रश्न उच्यते| प्रश्नार्थो युक्तिमांस्तस्य तन्त्रेणैवार्थनिश्चयः ||६९|| निरुक्तं तन्त्रणात्तन्त्रं, स्थानमर्थप्रतिष्ठया| अधिकृत्यार्थमध्यायनामसञ्ज्ञा प्रतिष्ठिता ||७०|| इति सर्वं यथाप्रश्नमष्टकं सम्प्रकाशितम्| कार्त्स्न्येन चोक्तस्तन्त्रस्य सङ्ग्रहः सुविनिश्चितः||७१||
🔊 Audio coming soon
vidhinā praśna ityatra vidhinēti pūrvāparavirōdhādidōṣaśūnyēna vākyēna| tantraṇāditi śarīradhāraṇāt; kiṁvā āyurvēdānupālanāt| arthapratiṣṭhayēti pradhānabhūtārthāvasthānāt| ētāśca yōgarūḍhāḥ sañjñāḥ; tēna, atiprasaṅgō na vācyaḥ| adhikr̥tyēti adhikāriṇaṁ kr̥tvā| arthaṁ dīrghañjīvitādikam| adhyāyanāmasañjñā adhyāyarūpā nāmasañjñā, nāmasañjñā ca yōgarūḍhā sañjñōcyatē; kiṁvā, ‘adhyāyō nāma’ iti pāṭhaḥ, tadā nāmaśabdaḥ prakāśanē, tēna adhikāra ityarthaḥ| arthaśabdō'trārthāntarē, tēna yuktā'dhyāyasañjñā, sā ca adhikaraṇasādhanā karaṇasādhanā vā karmasādhanā vā bōddhavyā| adhīyatē'smin, adhyētyanēna vā, adhīyatē vētyadhyāyaḥ||69-71||
Adhikarana 27 (72-74) · Śloka 74
santi pāllavikōtpātāḥ saṅkṣōbhaṁ janayanti yē| vartakānāmivōtpātāḥ sahasaivāvibhāvitāḥ||72|| tasmāttān pūrvasañjalpē sarvatrāṣṭakamādiśēt| parāvaraparīkṣārthaṁ tatra śāstravidāṁ balam||73|| śabdamātrēṇa tantrasya kēvalasyaikadēśikāḥ| bhramantyalpabalāstantrē jyāśabdēnēva vartakāḥ||74||
सन्ति पाल्लविकोत्पाताः सङ्क्षोभं जनयन्ति ये| वर्तकानामिवोत्पाताः सहसैवाविभाविताः||७२|| तस्मात्तान् पूर्वसञ्जल्पे सर्वत्राष्टकमादिशेत्| परावरपरीक्षार्थं तत्र शास्त्रविदां बलम्||७३|| शब्दमात्रेण तन्त्रस्य केवलस्यैकदेशिकाः| भ्रमन्त्यल्पबलास्तन्त्रे ज्याशब्देनेव वर्तकाः||७४||
🔊 Audio coming soon
praśnāṣṭakasyōktasya nirākaraṇīyasañjñāmāha - santītyādi| pāllavikāḥ prādēśikāḥ| vartakā akasmādutpatantaḥ kṣōbhaṁ manasō janayantīti lōkaprasiddham| aṣṭakamiti yathōktaṁ praśnāṣṭakam| parāvarau śrēṣṭhāśrēṣṭhau| tatra śāstravidāṁ balamiti śāstravida ēva praśnāṣṭakaṁ jānanti na pāllavikāḥ||72-74||
Adhikarana 28 (75-81) · Śloka 81
paśuḥ paśūnāṁ daurbalyāt kaścinmadhyē vr̥kāyatē| sa satyaṁ vr̥kamāsādya prakr̥tiṁ bhajatē paśuḥ||75|| tadvadajñō'jñamadhyasthaḥ kaścinmaukharyasādhanaḥ| sthāpayatyāptamātmānamāptaṁ tvāsādya bhidyatē||76|| babhrurgūḍha ivōrṇābhirabuddhirabahuśrutaḥ| kiṁ vai vakṣyati sañjalpē kuṇḍabhēdī jaḍō yathā||77|| sadvr̥ttairna vigr̥hṇīyādbhiṣagalpaśrutairapi| hanyāt praśnāṣṭakēnādāvitarāṁstvāptamāninaḥ ||78|| dambhinō mukharā hyajñāḥ prabhūtābaddhabhāṣiṇaḥ| prāyaḥ, prāyēṇa sumukhāḥ santō yuktālpabhāṣiṇaḥ||79|| tattvajñānaprakāśārthamahaṅkāramanāśritaḥ| svalpādhārājñamukharānmarṣayēnna vivādinaḥ||80|| parō bhūtēṣvanukrōśastattvajñāna(nē)parā dayā| yēṣāṁ tēṣāmasadvādanigrahē niratā matiḥ||81||
पशुः पशूनां दौर्बल्यात् कश्चिन्मध्ये वृकायते| स सत्यं वृकमासाद्य प्रकृतिं भजते पशुः||७५|| तद्वदज्ञोऽज्ञमध्यस्थः कश्चिन्मौखर्यसाधनः| स्थापयत्याप्तमात्मानमाप्तं त्वासाद्य भिद्यते||७६|| बभ्रुर्गूढ इवोर्णाभिरबुद्धिरबहुश्रुतः| किं वै वक्ष्यति सञ्जल्पे कुण्डभेदी जडो यथा||७७|| सद्वृत्तैर्न विगृह्णीयाद्भिषगल्पश्रुतैरपि| हन्यात् प्रश्नाष्टकेनादावितरांस्त्वाप्तमानिनः ||७८|| दम्भिनो मुखरा ह्यज्ञाः प्रभूताबद्धभाषिणः| प्रायः, प्रायेण सुमुखाः सन्तो युक्ताल्पभाषिणः||७९|| तत्त्वज्ञानप्रकाशार्थमहङ्कारमनाश्रितः| स्वल्पाधाराज्ञमुखरान्मर्षयेन्न विवादिनः||८०|| परो भूतेष्वनुक्रोशस्तत्त्वज्ञान(ने)परा दया| येषां तेषामसद्वादनिग्रहे निरता मतिः||८१||
🔊 Audio coming soon
prakr̥tiḥ svabhāvaḥ| babhrurūrṇāvān kaścit paśuḥ, sa yathā mēṣaṁ yuddhāyātmīyāmivōrṇāṁ dr̥ṣṭvā upasarpannaṅgabhaṅgamāpnōti, tadvadajñō'pyāptaṁ prāpya bhidyata ityarthaḥ; kiṁvā, babhrurvr̥ddhanakula ūrṇārāśimadhyagō yathā kiñcinna pratipadyatē, tathā'buddhirapi sañjalpē vādiprativādikathāyām| kuṇḍabhēdī bhraṣṭayōniḥ; tēna pr̥cchāditātmīyanirṇitajātiryathā'vadātajātiḥ san kaścidbrūtē, tathā'buddhirapi sañjalpē| vigr̥hṇīyād vigr̥hya sambhāṣāṁ kuryāt| itarān asadvr̥ttān| svalpādhārāḥsvalpaśrutāḥ| na marṣayēditi nōpēkṣēta| ajñavaidyasaṁvādapratiṣēdhaphalamāha- parō bhūtēṣvityādi| niratā iti tatparā||75-81||
Adhikarana 29 (82-83) · Śloka 83
asatpakṣākṣaṇitvārtidambhapāruṣyasādhanāḥ| bhavantyanāptāḥ svē tantrē prāyaḥ paravikatthakāḥ||82|| tān kālapāśasadr̥śān varjayēcchāstradūṣakān| praśamajñānavijñānapūrṇāḥ sēvyā bhiṣaktamāḥ||83||
असत्पक्षाक्षणित्वार्तिदम्भपारुष्यसाधनाः| भवन्त्यनाप्ताः स्वे तन्त्रे प्रायः परविकत्थकाः||८२|| तान् कालपाशसदृशान् वर्जयेच्छास्त्रदूषकान्| प्रशमज्ञानविज्ञानपूर्णाः सेव्या भिषक्तमाः||८३||
🔊 Audio coming soon
ajñavaidyaphalamāha- asatpakṣētyādi| asatpakṣādi sādhanaṁ yēṣāṁ tē tathā; asatpakṣaḥ anāgamapakṣasiddhaḥ pakṣaḥ| akṣaṇitvaṁ pr̥cchārthamanuyuktasya ‘samprati vaktuṁ kṣaṇō nāsi’ iti bhāṣaṇam, artiḥ pr̥cchārthamanuyuktasya śirōvyathādikamudbhāvya bhāṣaṇaṁ, dambhaḥ pustakavaidyabhāṇḍādibhiḥ svārthōtkarṣapratipādanaṁ, pāruṣyaṁ kr̥cchratō'pi navācyatvādiparuṣabhāṣaṇam | anāptāḥ svē tantra iti svatantrānabhijñānāt| paravikatthakāḥ paradūṣakāḥ||82-83||
Adhikarana 30 (84-85) · Śloka 85
samagraṁ duḥkhamāyattamavijñānē dvayāśrayam| sukhaṁ samagraṁ vijñānē vimalē ca pratiṣṭhitam||84|| idamēvamudārārthamajñānāṁ na prakāśakam| śāstraṁ dr̥ṣṭipraṇaṣṭānāṁ yathaivādityamaṇḍalam||85||
समग्रं दुःखमायत्तमविज्ञाने द्वयाश्रयम्| सुखं समग्रं विज्ञाने विमले च प्रतिष्ठितम्||८४|| इदमेवमुदारार्थमज्ञानां न प्रकाशकम्| शास्त्रं दृष्टिप्रणष्टानां यथैवादित्यमण्डलम्||८५||
🔊 Audio coming soon
dvayāśrayamiti manaḥśarīrāśrayam| samagramiti śārīraṁ mānasaṁ ca sukhamārōgyādirūpam| vijñānē vimala iti viśuddhajñānē, kiṁvā vijñānē vimala iti mōkṣē, mōkṣē hi sukhaṁ svacchaṁ samagraṁ ca duḥkhāsambhinnatvāt; kiṁvā, bhaṭṭadarśanāt susambhavam| idamiti śāstram| ēvamudārārthamiti lōkadvayahitārthābhidhāyakam| dr̥ṣṭipraṇaṣṭānāmiti praṇaṣṭadr̥śām||84-85||
Adhikarana 31 (86-89) · Śloka 89
tatra ślōkāḥ- arthē daśamahāmūlāḥ sañjñā cāsāṁ yathā kr̥tā| ayanāntāḥ ṣaḍagryāśca rūpaṁ vēdavidāṁ ca yat||86|| saptakaścāṣṭakaścaiva paripraśnāḥ sanirṇayāḥ| yathā vācyaṁ yadarthaṁ ca ṣaḍvidhāścaikadēśikāḥ||87|| arthēdaśamahāmūlē sarvamētat prakāśitam| saṅgrahaścāyamadhyāyastantrasyāsyaiva kēvalaḥ||88|| yathā sumanasāṁ sūtraṁ saṅgrahārthaṁ vidhīyatē| saṅgrahārthaṁ tathā'rthānāmr̥ṣiṇā saṅgrahaḥ kr̥taḥ||89||
तत्र श्लोकाः- अर्थे दशमहामूलाः सञ्ज्ञा चासां यथा कृता| अयनान्ताः षडग्र्याश्च रूपं वेदविदां च यत्||८६|| सप्तकश्चाष्टकश्चैव परिप्रश्नाः सनिर्णयाः| यथा वाच्यं यदर्थं च षड्विधाश्चैकदेशिकाः||८७|| अर्थेदशमहामूले सर्वमेतत् प्रकाशितम्| सङ्ग्रहश्चायमध्यायस्तन्त्रस्यास्यैव केवलः||८८|| यथा सुमनसां सूत्रं सङ्ग्रहार्थं विधीयते| सङ्ग्रहार्थं तथाऽर्थानामृषिणा सङ्ग्रहः कृतः||८९||
🔊 Audio coming soon
saṅgrahē sañjñā cāsāṁ yathā kr̥tēti ‘tēna mūlēna mahatā mahāmūlā’ ityādinā| ayanāntāḥ ṣaḍagryāścēti ‘ēkaṁ prāṇavardhanānām’ ityādinōktāḥ| ētē cāhiṁsādayō'gryādhikārē yajjaḥpuruṣīyē uktā ullaṅghyēhōktā adhyātmaviṣayatvēna, pūrvōktāstvagryarōgādhikārikāḥ; uktaṁ hi tatra- “alamētadvikārāṇām” (sū.a.25) ityādi| saptakaḥ praśnaḥ ‘kimāyuḥ? kasmādāyurvēdaḥ?’ ityādi; aṣṭakaḥ praśnaḥ ‘tantraṁ tantrārthaṁ’ ityādi||86-89||
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē'rthēdaśamahāmūlīyō nāma triṁśō'dhyāyaḥ||30|| agnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē| iyatā'vadhinā sarvaṁ sūtrasthānaṁ samāpyatē|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽर्थेदशमहामूलीयो नाम त्रिंशोऽध्यायः||३०|| अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते| इयताऽवधिना सर्वं सूत्रस्थानं समाप्यते|
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ sūtrasthānē'rthēdaśamahāmūlīyastriṁśattamō'dhyāyaḥ||30|| iti carakacaturānanaśrīmaccakrapāṇidattakr̥tāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ prathamaṁ sūtrasthānam||1||