Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'rthēdaśamahāmūlīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातोऽर्थेदशमहामूलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
30. arthēdaśamahāmūlīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
arthē daśa mahāmūlāḥ samāsaktā mahāphalāḥ| mahaccārthaśca hr̥dayaṁ paryāyairucyatē budhaiḥ||3|| ṣaḍaṅgamaṅgaṁ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca saguṇaścētaścintyaṁ ca hr̥di saṁśritam||4||
View original
अर्थे दश महामूलाः समासक्ता महाफलाः| महच्चार्थश्च हृदयं पर्यायैरुच्यते बुधैः||३|| षडङ्गमङ्गं विज्ञानमिन्द्रियाण्यर्थपञ्चकम्| आत्मा च सगुणश्चेतश्चिन्त्यं च हृदि संश्रितम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 6
pratiṣṭhārthaṁ hi bhāvānāmēṣāṁ hr̥dayamiṣyatē| gōpānasīnāmāgārakarṇikēvārthacintakaiḥ||5|| tasyōpaghātānmūrcchāyaṁ bhēdānmaraṇamr̥cchati|6|
View original
प्रतिष्ठार्थं हि भावानामेषां हृदयमिष्यते| गोपानसीनामागारकर्णिकेवार्थचिन्तकैः||५|| तस्योपघातान्मूर्च्छायं भेदान्मरणमृच्छति|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
yaddhi tat sparśavijñānaṁ dhāri tattatra saṁśritam||6|| tat parasyaujasaḥ sthānaṁ tatra caitanyasaṅgrahaḥ| hr̥dayaṁ mahadarthaśca tasmāduktaṁ cikitsakaiḥ ||7||
View original
यद्धि तत् स्पर्शविज्ञानं धारि तत्तत्र संश्रितम्||६|| तत् परस्यौजसः स्थानं तत्र चैतन्यसङ्ग्रहः| हृदयं महदर्थश्च तस्मादुक्तं चिकित्सकैः ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
tēna mūlēna mahatā mahāmūlā matā daśa| ōjōvahāḥ śarīrē'smin vidhamyantē samantataḥ||8||
View original
तेन मूलेन महता महामूला मता दश| ओजोवहाः शरीरेऽस्मिन् विधम्यन्ते समन्ततः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 12
yēnaujasā vartayanti prīṇitāḥ sarvadēhinaḥ | yadr̥tē sarvabhūtānāṁ jīvitaṁ nāvatiṣṭhatē||9|| yat sāramādau garbhasya yattadgarbharasādrasaḥ | saṁvartamānaṁ hr̥dayaṁ samāviśati yat purā ||10|| yasya nāśāttu nāśō'sti dhāri yaddhr̥dayāśritam | yaccharīrarasasnēhaḥ prāṇā yatra pratiṣṭhitāḥ||11|| tatphalā bahudhā vā tāḥ phalantīva(ti) mahāphalāḥ|12|
View original
येनौजसा वर्तयन्ति प्रीणिताः सर्वदेहिनः | यदृते सर्वभूतानां जीवितं नावतिष्ठते||९|| यत् सारमादौ गर्भस्य यत्तद्गर्भरसाद्रसः | संवर्तमानं हृदयं समाविशति यत् पुरा ||१०|| यस्य नाशात्तु नाशोऽस्ति धारि यद्धृदयाश्रितम् | यच्छरीररसस्नेहः प्राणा यत्र प्रतिष्ठिताः||११|| तत्फला बहुधा वा ताः फलन्तीव(ति) महाफलाः|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
dhmānāddhamanyaḥ sravaṇāt srōtāṁsi saraṇātsirāḥ||12||
View original
ध्मानाद्धमन्यः स्रवणात् स्रोतांसि सरणात्सिराः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
tanmahat tā mahāmūlāstaccōjaḥ parirakṣatā| parihāryā viśēṣēṇa manasō duḥkhahētavaḥ||13|| hr̥dyaṁ yat syādyadaujasyaṁ srōtasāṁ yat prasādanam| tattat sēvyaṁ prayatnēna praśamō jñānamēva ca||14||
View original
तन्महत् ता महामूलास्तच्चोजः परिरक्षता| परिहार्या विशेषेण मनसो दुःखहेतवः||१३|| हृद्यं यत् स्याद्यदौजस्यं स्रोतसां यत् प्रसादनम्| तत्तत् सेव्यं प्रयत्नेन प्रशमो ज्ञानमेव च||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
atha khalvēkaṁ prāṇavardhanānāmutkr̥ṣṭatamamēkaṁ balavardhanānāmēkaṁ br̥ṁhaṇānāmēkaṁ nandanānāmēkaṁ harṣaṇānāmēkamayanānāmiti | tatrāhiṁsā prāṇināṁ prāṇavardhanānāmutkr̥ṣṭatamaṁ, vīryaṁ balavardhanānāṁ, vidyā br̥ṁhaṇānām, indriyajayō nandanānāṁ, tattvāvabōdhō harṣaṇānāṁ, brahmacaryamayanānāmiti ; ēvamāyurvēdavidō manyantē||15||
View original
अथ खल्वेकं प्राणवर्धनानामुत्कृष्टतममेकं बलवर्धनानामेकं बृंहणानामेकं नन्दनानामेकं हर्षणानामेकमयनानामिति | तत्राहिंसा प्राणिनां प्राणवर्धनानामुत्कृष्टतमं, वीर्यं बलवर्धनानां, विद्या बृंहणानाम्, इन्द्रियजयो नन्दनानां, तत्त्वावबोधो हर्षणानां, ब्रह्मचर्यमयनानामिति ; एवमायुर्वेदविदो मन्यन्ते||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (16-19) · Śloka 19
tatrāyurvēdavidastantrasthānādhyāyapraśnānāṁ pr̥thaktvēna vākyaśō vākyārthaśō'rthāvayavaśaśca pravaktārō mantavyāḥ| tatrāha- kathaṁ tantrādīni vākyaśō vākyārthaśō'rthāvayavaśaścōktāni bhavantīti||16|| atrōcyatē- tantramārṣaṁ kārtsnyēna yathāmnāyamucyamānaṁ vākyaśō bhavatyuktam||17|| buddhyā samyaganupraviśyārthatattvaṁ vāgbhirvyāsasamāsapratijñāhētūdāharaṇōpanayanigamanayuktābhistrividhaśiṣyabuddhigamyābhirucyamānaṁ vākyārthaśō bhavatyuktam||18|| tantraniyatānāmarthadurgāṇāṁ punarvibhāvanairuktamarthāvayavaśō bhavatyuktam||19||
View original
तत्रायुर्वेदविदस्तन्त्रस्थानाध्यायप्रश्नानां पृथक्त्वेन वाक्यशो वाक्यार्थशोऽर्थावयवशश्च प्रवक्तारो मन्तव्याः| तत्राह- कथं तन्त्रादीनि वाक्यशो वाक्यार्थशोऽर्थावयवशश्चोक्तानि भवन्तीति||१६|| अत्रोच्यते- तन्त्रमार्षं कार्त्स्न्येन यथाम्नायमुच्यमानं वाक्यशो भवत्युक्तम्||१७|| बुद्ध्या सम्यगनुप्रविश्यार्थतत्त्वं वाग्भिर्व्याससमासप्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनयुक्ताभिस्त्रिविधशिष्यबुद्धिगम्याभिरुच्यमानं वाक्यार्थशो भवत्युक्तम्||१८|| तन्त्रनियतानामर्थदुर्गाणां पुनर्विभावनैरुक्तमर्थावयवशो भवत्युक्तम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (20) · Śloka 20
tatra cēt praṣṭāraḥ syuḥ- caturṇāmr̥ksāmayajuratharvavēdānāṁ kaṁ vēdamupadiśantyāyurvēdavidaḥ?, kimāyuḥ?, kasmādāyurvēdaḥ?, kimarthamāyurvēdaḥ?, śāśvatō'śāśvatō vā?, kati kāni cāsyāṅgāni?, kaiścāyamadhyētavyaḥ?, kimarthaṁ ca? iti||20||
View original
तत्र चेत् प्रष्टारः स्युः- चतुर्णामृक्सामयजुरथर्ववेदानां कं वेदमुपदिशन्त्यायुर्वेदविदः?, किमायुः?, कस्मादायुर्वेदः?, किमर्थमायुर्वेदः?, शाश्वतोऽशाश्वतो वा?, कति कानि चास्याङ्गानि?, कैश्चायमध्येतव्यः?, किमर्थं च? इति||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (21) · Śloka 21
tatra bhiṣajā pr̥ṣṭēnaivaṁ caturṇāmr̥ksāmayajuratharvavēdānāmātmanō'tharvavēdē bhaktirādēśyā, vēdō hyātharvaṇō dānasvastyayanabalimaṅgalahōmaniyamaprāyaścittōpavāsamantrādiparigrahāccikitsāṁ prāha; cikitsā cāyuṣō hitāyōpadiśyatē||21||
View original
तत्र भिषजा पृष्टेनैवं चतुर्णामृक्सामयजुरथर्ववेदानामात्मनोऽथर्ववेदे भक्तिरादेश्या, वेदो ह्याथर्वणो दानस्वस्त्ययनबलिमङ्गलहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासमन्त्रादिपरिग्रहाच्चिकित्सां प्राह; चिकित्सा चायुषो हितायोपदिश्यते||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (22) · Śloka 22
vēdaṁ cōpadiśyāyurvācyaṁ ; tatrāyuścētanānuvr̥ttirjīvitamanubandhō dhāri cētyēkō'rthaḥ||22||
View original
वेदं चोपदिश्यायुर्वाच्यं ; तत्रायुश्चेतनानुवृत्तिर्जीवितमनुबन्धो धारि चेत्येकोऽर्थः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
tadāyurvēdayatītyāyurvēdaḥ ; kathamiti cēt? ucyatē- svalakṣaṇataḥ sukhāsukhatō hitāhitataḥ pramāṇāpramāṇataśca; yataścāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi vēdayatyatō'pyāyurvēdaḥ| tatrāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi kēvalēnōpadēkṣyantē tantrēṇa||23||
View original
तदायुर्वेदयतीत्यायुर्वेदः ; कथमिति चेत्? उच्यते- स्वलक्षणतः सुखासुखतो हिताहिततः प्रमाणाप्रमाणतश्च; यतश्चायुष्याण्यनायुष्याणि च द्रव्यगुणकर्माणि वेदयत्यतोऽप्यायुर्वेदः| तत्रायुष्याण्यनायुष्याणि च द्रव्यगुणकर्माणि केवलेनोपदेक्ष्यन्ते तन्त्रेण||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
tatrāyuruktaṁ svalakṣaṇatō yathāvadihaiva pūrvādhyāyē ca| tatra śārīramānasābhyāṁ rōgābhyāmanabhidrutasya viśēṣēṇa yauvanavataḥ samarthānugatabalavīryayaśaḥpauruṣaparākramasya jñānavijñānēndriyēndriyārthabalasamudayē vartamānasya paramarddhiruciravividhōpabhōgasya samr̥ddhasarvārambhasya yathēṣṭavicāriṇaḥ sukhamāyurucyatē; asukhamatō viparyayēṇa; hitaiṣiṇaḥ punarbhūtānāṁ parasvāduparatasya satyavādinaḥ śamaparasya parīkṣyakāriṇō'pramattasya trivargaṁ parasparēṇānupahatamupasēvamānasya pūjārhasampūjakasya jñānavijñānōpaśamaśīlasya vr̥ddhōpasēvinaḥ suniyatarāgarōṣērṣyāmadamānavēgasya satataṁ vividhapradānaparasya tapōjñānapraśamanityasyādhyātmavidastatparasya lōkamimaṁ cāmuṁ cāvēkṣamāṇasya smr̥timatimatō hitamāyurucyatē; ahitamatō viparyayēṇa||24||
View original
तत्रायुरुक्तं स्वलक्षणतो यथावदिहैव पूर्वाध्याये च| तत्र शारीरमानसाभ्यां रोगाभ्यामनभिद्रुतस्य विशेषेण यौवनवतः समर्थानुगतबलवीर्ययशःपौरुषपराक्रमस्य ज्ञानविज्ञानेन्द्रियेन्द्रियार्थबलसमुदये वर्तमानस्य परमर्द्धिरुचिरविविधोपभोगस्य समृद्धसर्वारम्भस्य यथेष्टविचारिणः सुखमायुरुच्यते; असुखमतो विपर्ययेण; हितैषिणः पुनर्भूतानां परस्वादुपरतस्य सत्यवादिनः शमपरस्य परीक्ष्यकारिणोऽप्रमत्तस्य त्रिवर्गं परस्परेणानुपहतमुपसेवमानस्य पूजार्हसम्पूजकस्य ज्ञानविज्ञानोपशमशीलस्य वृद्धोपसेविनः सुनियतरागरोषेर्ष्यामदमानवेगस्य सततं विविधप्रदानपरस्य तपोज्ञानप्रशमनित्यस्याध्यात्मविदस्तत्परस्य लोकमिमं चामुं चावेक्षमाणस्य स्मृतिमतिमतो हितमायुरुच्यते; अहितमतो विपर्ययेण||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26
pramāṇamāyuṣastvarthēndriyamanōbuddhicēṣṭādīnāṁ vikr̥tilakṣaṇairupalabhyatē'nimittaiḥ, ayamasmāt kṣaṇānmuhūrtāddivasāt tripañcasaptadaśadvādaśāhāt pakṣānmāsāt ṣaṇmāsāt saṁvatsarādvā svabhāvamāpatsyata iti; tatra svabhāvaḥ pravr̥ttēruparamō maraṇamanityatā nirōdha ityēkō'rthaḥ; ityāyuṣaḥ pramāṇam; atō viparītamapramāṇamariṣṭādhikārē; dēhaprakr̥tilakṣaṇamadhikr̥tya cōpadiṣṭamāyuṣaḥ pramāṇamāyurvēdē ||25|| prayōjanaṁ cāsya svasthasya svāsthyarakṣaṇamāturasya vikārapraśamanaṁ ca||26||
View original
प्रमाणमायुषस्त्वर्थेन्द्रियमनोबुद्धिचेष्टादीनां विकृतिलक्षणैरुपलभ्यतेऽनिमित्तैः, अयमस्मात् क्षणान्मुहूर्ताद्दिवसात् त्रिपञ्चसप्तदशद्वादशाहात् पक्षान्मासात् षण्मासात् संवत्सराद्वा स्वभावमापत्स्यत इति; तत्र स्वभावः प्रवृत्तेरुपरमो मरणमनित्यता निरोध इत्येकोऽर्थः; इत्यायुषः प्रमाणम्; अतो विपरीतमप्रमाणमरिष्टाधिकारे; देहप्रकृतिलक्षणमधिकृत्य चोपदिष्टमायुषः प्रमाणमायुर्वेदे ||२५|| प्रयोजनं चास्य स्वस्थस्य स्वास्थ्यरक्षणमातुरस्य विकारप्रशमनं च||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (27) · Śloka 27
sō'yamāyurvēdaḥ śāśvatō nirdiśyatē, anāditvāt, svabhāvasaṁsiddhalakṣaṇatvāt, bhāvasvabhāvanityatvācca| na hi nābhūt kadācidāyuṣaḥ santānō buddhisantānō vā, śāśvataścāyuṣō vēditā, anādi ca sukhaduḥkhaṁ sadravyahētulakṣaṇamaparāparayōgāt| ēṣa cārthasaṅgrahō vibhāvyatē āyurvēdalakṣaṇamiti| gurulaghuśītōṣṇasnigdharūkṣādīnāṁ dravyāṇāṁ sāmānyaviśēṣābhyāṁ vr̥ddhihrāsau, yathōktaṁ- gurubhirabhyasyamānairgurūṇāmupacayō bhavatyapacayō laghūnāṁ, ēvamēvētarēṣāmiti, ēṣa bhāvasvabhāvō nityaḥ, svalakṣaṇaṁ ca dravyāṇāṁ pr̥thivyādīnāṁ; santi tu dravyāṇi guṇāśca nityānityāḥ| na hyāyurvēdasyābhūtvōtpattirupalabhyatē, anyatrāvabōdhōpadēśābhyām; ētadvai dvayamadhikr̥tyōtpattimupadiśantyēkē| svābhāvikaṁ cāsya lakṣaṇamakr̥takaṁ, yaduktamihādyē'dhyāyē ca; yathā- agnērauṣṇyam, apāṁ dravatvam| bhāvasvabhāvanityatvamapi cāsya, yathōktaṁ- gurubhirabhyasyamānairgurūṇāmupacayō bhavatyapacayō laghūnāmiti||27||
View original
सोऽयमायुर्वेदः शाश्वतो निर्दिश्यते, अनादित्वात्, स्वभावसंसिद्धलक्षणत्वात्, भावस्वभावनित्यत्वाच्च| न हि नाभूत् कदाचिदायुषः सन्तानो बुद्धिसन्तानो वा, शाश्वतश्चायुषो वेदिता, अनादि च सुखदुःखं सद्रव्यहेतुलक्षणमपरापरयोगात्| एष चार्थसङ्ग्रहो विभाव्यते आयुर्वेदलक्षणमिति| गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षादीनां द्रव्याणां सामान्यविशेषाभ्यां वृद्धिह्रासौ, यथोक्तं- गुरुभिरभ्यस्यमानैर्गुरूणामुपचयो भवत्यपचयो लघूनां, एवमेवेतरेषामिति, एष भावस्वभावो नित्यः, स्वलक्षणं च द्रव्याणां पृथिव्यादीनां; सन्ति तु द्रव्याणि गुणाश्च नित्यानित्याः| न ह्यायुर्वेदस्याभूत्वोत्पत्तिरुपलभ्यते, अन्यत्रावबोधोपदेशाभ्याम्; एतद्वै द्वयमधिकृत्योत्पत्तिमुपदिशन्त्येके| स्वाभाविकं चास्य लक्षणमकृतकं, यदुक्तमिहाद्येऽध्याये च; यथा- अग्नेरौष्ण्यम्, अपां द्रवत्वम्| भावस्वभावनित्यत्वमपि चास्य, यथोक्तं- गुरुभिरभ्यस्यमानैर्गुरूणामुपचयो भवत्यपचयो लघूनामिति||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (28) · Śloka 28
tasyāyurvēdasyāṅgānyaṣṭau; tadyathā- kāyacikitsā , śālākyaṁ, śalyāpahartr̥kaṁ, viṣagaravairōdhikapraśamanaṁ, bhūtavidyā, kaumārabhr̥tyakaṁ, rasāyanaṁ, vājīkaraṇamiti||28||
View original
तस्यायुर्वेदस्याङ्गान्यष्टौ; तद्यथा- कायचिकित्सा , शालाक्यं, शल्यापहर्तृकं, विषगरवैरोधिकप्रशमनं, भूतविद्या, कौमारभृत्यकं, रसायनं, वाजीकरणमिति||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (29) · Śloka 29
sa cādhyētavyō brāhmaṇarājanyavaiśyaiḥ| tatrānugrahārthaṁ prāṇināṁ brāhmaṇaiḥ, ārakṣārthaṁ rājanyaiḥ, vr̥ttyarthaṁ vaiśyaiḥ; sāmānyatō vā dharmārthakāmaparigrahārthaṁ sarvaiḥ| tatra yadadhyātmavidāṁ dharmapathasthānāṁ dharmaprakāśakānāṁ vā mātr̥pitr̥bhrātr̥bandhugurujanasya vā vikārapraśamanē prayatnavān bhavati, yaccāyurvēdōktamadhyātmamanudhyāyati vēdayatyanuvidhīyatē vā, sō'sya parō dharmaḥ; yā punarīśvarāṇāṁ vasumatāṁ vā sakāśāt sukhōpahāranimittā bhavatyarthāvāptirārakṣaṇaṁ ca, yā ca svaparigr̥hītānāṁ prāṇināmāturyādārakṣā, sō'syārthaḥ; yat punarasya vidvadgrahaṇayaśaḥ śaraṇyatvaṁ ca, yā ca sammānaśuśrūṣā, yaccēṣṭānāṁ viṣayāṇāmārōgyamādhattē sō'sya kāmaḥ| iti yathāpraśnamuktamaśēṣēṇa||29||
View original
स चाध्येतव्यो ब्राह्मणराजन्यवैश्यैः| तत्रानुग्रहार्थं प्राणिनां ब्राह्मणैः, आरक्षार्थं राजन्यैः, वृत्त्यर्थं वैश्यैः; सामान्यतो वा धर्मार्थकामपरिग्रहार्थं सर्वैः| तत्र यदध्यात्मविदां धर्मपथस्थानां धर्मप्रकाशकानां वा मातृपितृभ्रातृबन्धुगुरुजनस्य वा विकारप्रशमने प्रयत्नवान् भवति, यच्चायुर्वेदोक्तमध्यात्ममनुध्यायति वेदयत्यनुविधीयते वा, सोऽस्य परो धर्मः; या पुनरीश्वराणां वसुमतां वा सकाशात् सुखोपहारनिमित्ता भवत्यर्थावाप्तिरारक्षणं च, या च स्वपरिगृहीतानां प्राणिनामातुर्यादारक्षा, सोऽस्यार्थः; यत् पुनरस्य विद्वद्ग्रहणयशः शरण्यत्वं च, या च सम्मानशुश्रूषा, यच्चेष्टानां विषयाणामारोग्यमाधत्ते सोऽस्य कामः| इति यथाप्रश्नमुक्तमशेषेण||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (30) · Śloka 30
atha bhiṣagādita ēva bhiṣajā praṣṭavyō'ṣṭavidhaṁ bhavati- tantraṁ, tantrārthān, sthānaṁ, sthānārthān, adhyāyam, adhyāyārthān, praśnaṁ, praśnārthāṁścēti; pr̥ṣṭēna caitadvaktavyamaśēṣēṇa vākyaśō vākyārthaśō'rthāvayavaśaścēti ||30||
View original
अथ भिषगादित एव भिषजा प्रष्टव्योऽष्टविधं भवति- तन्त्रं, तन्त्रार्थान्, स्थानं, स्थानार्थान्, अध्यायम्, अध्यायार्थान्, प्रश्नं, प्रश्नार्थांश्चेति; पृष्टेन चैतद्वक्तव्यमशेषेण वाक्यशो वाक्यार्थशोऽर्थावयवशश्चेति ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 32
tatrāyurvēdaḥ śākhā vidyā sūtraṁ jñānaṁ śāstraṁ lakṣaṇaṁ tantramityanarthāntaram ||31|| tantrārthaḥ punaḥ svalakṣaṇairupadiṣṭaḥ| sa cārthaḥ prakaraṇairvibhāvyamānō bhūya ēva śarīravr̥ttihētuvyādhikarmakāryakālakartr̥karaṇavidhiviniścayāddaśaprakaraṇaḥ, tāni ca prakaraṇāni kēvalēnōpadēkṣyantē tantrēṇa||32||
View original
तत्रायुर्वेदः शाखा विद्या सूत्रं ज्ञानं शास्त्रं लक्षणं तन्त्रमित्यनर्थान्तरम् ||३१|| तन्त्रार्थः पुनः स्वलक्षणैरुपदिष्टः| स चार्थः प्रकरणैर्विभाव्यमानो भूय एव शरीरवृत्तिहेतुव्याधिकर्मकार्यकालकर्तृकरणविधिविनिश्चयाद्दशप्रकरणः, तानि च प्रकरणानि केवलेनोपदेक्ष्यन्ते तन्त्रेण||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (33) · Śloka 33
tantrasyāsyāṣṭau sthānāni ; tadyathā- ślōkanidānavimānaśārīrēndriyacikitsitakalpasiddhisthānāni| tatra triṁśadadhyāyakaṁ ślōkasthānam, aṣṭāṣṭādhyāyakāni nidānavimānaśārīrasthānāni, dvādaśakamindriyāṇāṁ, triṁśakaṁ cikitsitānāṁ, dvādaśakē kalpasiddhisthānē bhavataḥ||33||
View original
तन्त्रस्यास्याष्टौ स्थानानि ; तद्यथा- श्लोकनिदानविमानशारीरेन्द्रियचिकित्सितकल्पसिद्धिस्थानानि| तत्र त्रिंशदध्यायकं श्लोकस्थानम्, अष्टाष्टाध्यायकानि निदानविमानशारीरस्थानानि, द्वादशकमिन्द्रियाणां, त्रिंशकं चिकित्सितानां, द्वादशके कल्पसिद्धिस्थाने भवतः||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (34) · Śloka 34
bhavati cātra- dvē triṁśakē dvādaśakaṁ trayaṁ ca trīṇyaṣṭakānyēṣu samāptiruktā| ślōkauṣadhāriṣṭavikalpasiddhinidānamānāśrayasañjñakēṣu||34||
View original
भवति चात्र- द्वे त्रिंशके द्वादशकं त्रयं च त्रीण्यष्टकान्येषु समाप्तिरुक्ता| श्लोकौषधारिष्टविकल्पसिद्धिनिदानमानाश्रयसञ्ज्ञकेषु||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (35) · Śloka 35
svē svē sthānē yathāsvaṁ ca sthānārtha upadēkṣyatē| saviṁśamadhyāyaśataṁ śr̥ṇu nāmakramāgatam||35||
View original
स्वे स्वे स्थाने यथास्वं च स्थानार्थ उपदेक्ष्यते| सविंशमध्यायशतं शृणु नामक्रमागतम्||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (36-68) · Śloka 68
dīrghañjīvō'pyapāmārgataṇḍulāragvadhādikau| ṣaḍvirēkāśrayaścēti catuṣkō bhēṣajāśrayaḥ||36|| mātrātasyāśitīyau ca navēgāndhāraṇaṁ tathā| indriyōpakramaścēti catvāraḥ svāsthyavr̥ttikāḥ ||37|| khuḍḍākaśca catuṣpādō mahāṁstisraiṣaṇastathā| saha vātakalākhyēna vidyānnairdēśikān budhaḥ||38|| snēhanasvēdanādhyāyāvubhau yaścōpakalpanaḥ| cikitsāprābhr̥taścaiva sarva ēva prakalpanāḥ||39|| kiyantaḥśirasīyaśca triśōphāṣṭōdarādikau| rōgādhyāyō mahāṁścaiva rōgādhyāyacatuṣṭayam||40|| aṣṭauninditasaṅkhyātastathā laṅghanatarpaṇē| vidhiśōṇitikaścaiva vyākhyātāstatra yōjanāḥ||41|| yajjaḥpuruṣasaṅkhyātō bhadrakāpyānnapānikau| vividhāśitapītīyaścatvārō'nnaviniścayāḥ||42|| daśaprāṇāyatanikastathā'rthēdaśamūlikaḥ| dvāvētau prāṇadēhārthau prōktau vaidyaguṇāśrayau||43|| auṣadhasvasthanirdēśakalpanārōgayōjanāḥ| catuṣkāḥ ṣaṭ kramēṇōktāḥ saptamaścānnapānikaḥ||44|| dvau cāntyau saṅgrahādhyāyāviti triṁśakamarthavat| ślōkasthānaṁ samuddiṣṭaṁ tantrasyāsya śiraḥ śubham ||45|| catuṣkāṇāṁ mahārthānāṁ sthānē'smin saṅgrahaḥ kr̥taḥ| ślōkārthaḥ saṅgrahārthaśca ślōkasthānamataḥ smr̥tam||46|| jvarāṇāṁ raktapittasya gulmānāṁ mēhakuṣṭhayōḥ| śōṣōnmādanidānē ca syādapasmāriṇāṁ ca yat||47|| ityadhyāyāṣṭakamidaṁ nidānasthānamucyatē| rasēṣu trividhē kukṣau dhvaṁsē janapadasya ca||48|| trividhē rōgavijñānē srōtaḥsvapi ca vartanē| rōgānīkē vyādhirūpē rōgāṇāṁ ca bhiṣagjitē||49|| aṣṭau vimānānyuktāni mānārthāni maharṣiṇā| katidhāpuruṣīyaṁ ca gōtrēṇātulyamēva ca||50|| khuḍḍikā mahatī caiva garbhāvakrāntirucyatē| puruṣasya śarīrasya vicayau dvau viniścitau||51|| śarīrasaṅkhyā sūtraṁ ca jātēraṣṭamamucyatē | ityuddiṣṭāni muninā śārīrāṇyatrisūnunā||52|| varṇasvarīyaḥ puṣpākhyastr̥tīyaḥ parimarśanaḥ| caturtha indriyānīkaḥ pañcamaḥ pūrvarūpikaḥ||53|| katamāniśarīrīyaḥ pannarūpō'pyavākśirāḥ| yasyaśyāvanimittaśca sadyōmaraṇa ēva ca||54|| aṇujyōtiriti khyātastathā gōmayacūrṇavān| dvādaśādhyāyakaṁ sthānamindriyāṇāmiti smr̥tam ||55|| abhayāmalakīyaṁ ca prāṇakāmīyamēva ca| karapracitakaṁ vēdasamutthānaṁ rasāyanam||56|| saṁyōgaśaramūlīyamāsiktakṣīrakaṁ tathā| māṣaparṇabhr̥tīyaṁ ca pumāñjātabalādikam||57|| catuṣkadvayamapyētadadhyāyadvayamucyatē| rasāyanamiti jñēyaṁ vājīkaraṇamēva ca||58|| jvarāṇāṁ raktapittasya gulmānāṁ mēhakuṣṭhayōḥ| śōṣōnmādē'pyapasmārē kṣataśōthōdarārśasām||59|| grahaṇīpāṇḍurōgāṇāṁ śvāsakāsātisāriṇām| chardivīsarpatr̥ṣṇānāṁ viṣamadyavikārayōḥ||60|| dvivraṇīyaṁ trimarmīyamūrustambhikamēva ca| vātarōgē vātaraktē yōnivyāpatsu caiva yat||61|| triṁśaccikitsitānyuktānyataḥ kalpān pracakṣmahē| phalajīmūtakēkṣvākukalpō dhāmārgavasya ca||62|| pañcamō vatsakasyōktaḥ ṣaṣṭhaśca kr̥tavēdhanē| śyāmātrivr̥tayōḥ kalpastathaiva caturaṅgulē||63|| tilvakasya sudhāyāśca saptalāśaṅkhinīṣu ca| dantīdravantyōḥ kalpaśca dvādaśō'yaṁ samāpyatē||64|| kalpanā pañcakarmākhyā bastisūtrī tathaiva ca| snēhavyāpadikī siddhirnētravyāpadikī tathā||65|| siddhiḥ śōdhanayōścaiva bastisiddhistathaiva ca| prāsr̥tī marmasaṅkhyātā siddhirbastyāśrayā ca yā||66|| phalamātrā tathā siddhiḥ siddhiścōttarasañjñitā| siddhayō dvādaśaivaitāstantraṁ cāsu samāpyatē||67|| svē svē sthānē tathā'dhyāyē cādhyāyārthaḥ pravakṣyatē| taṁ brūyāt sarvataḥ sarvaṁ yathāsvaṁ hyarthasaṅgrahāt||68||
View original
दीर्घञ्जीवोऽप्यपामार्गतण्डुलारग्वधादिकौ| षड्विरेकाश्रयश्चेति चतुष्को भेषजाश्रयः||३६|| मात्रातस्याशितीयौ च नवेगान्धारणं तथा| इन्द्रियोपक्रमश्चेति चत्वारः स्वास्थ्यवृत्तिकाः ||३७|| खुड्डाकश्च चतुष्पादो महांस्तिस्रैषणस्तथा| सह वातकलाख्येन विद्यान्नैर्देशिकान् बुधः||३८|| स्नेहनस्वेदनाध्यायावुभौ यश्चोपकल्पनः| चिकित्साप्राभृतश्चैव सर्व एव प्रकल्पनाः||३९|| कियन्तःशिरसीयश्च त्रिशोफाष्टोदरादिकौ| रोगाध्यायो महांश्चैव रोगाध्यायचतुष्टयम्||४०|| अष्टौनिन्दितसङ्ख्यातस्तथा लङ्घनतर्पणे| विधिशोणितिकश्चैव व्याख्यातास्तत्र योजनाः||४१|| यज्जःपुरुषसङ्ख्यातो भद्रकाप्यान्नपानिकौ| विविधाशितपीतीयश्चत्वारोऽन्नविनिश्चयाः||४२|| दशप्राणायतनिकस्तथाऽर्थेदशमूलिकः| द्वावेतौ प्राणदेहार्थौ प्रोक्तौ वैद्यगुणाश्रयौ||४३|| औषधस्वस्थनिर्देशकल्पनारोगयोजनाः| चतुष्काः षट् क्रमेणोक्ताः सप्तमश्चान्नपानिकः||४४|| द्वौ चान्त्यौ सङ्ग्रहाध्यायाविति त्रिंशकमर्थवत्| श्लोकस्थानं समुद्दिष्टं तन्त्रस्यास्य शिरः शुभम् ||४५|| चतुष्काणां महार्थानां स्थानेऽस्मिन् सङ्ग्रहः कृतः| श्लोकार्थः सङ्ग्रहार्थश्च श्लोकस्थानमतः स्मृतम्||४६|| ज्वराणां रक्तपित्तस्य गुल्मानां मेहकुष्ठयोः| शोषोन्मादनिदाने च स्यादपस्मारिणां च यत्||४७|| इत्यध्यायाष्टकमिदं निदानस्थानमुच्यते| रसेषु त्रिविधे कुक्षौ ध्वंसे जनपदस्य च||४८|| त्रिविधे रोगविज्ञाने स्रोतःस्वपि च वर्तने| रोगानीके व्याधिरूपे रोगाणां च भिषग्जिते||४९|| अष्टौ विमानान्युक्तानि मानार्थानि महर्षिणा| कतिधापुरुषीयं च गोत्रेणातुल्यमेव च||५०|| खुड्डिका महती चैव गर्भावक्रान्तिरुच्यते| पुरुषस्य शरीरस्य विचयौ द्वौ विनिश्चितौ||५१|| शरीरसङ्ख्या सूत्रं च जातेरष्टममुच्यते | इत्युद्दिष्टानि मुनिना शारीराण्यत्रिसूनुना||५२|| वर्णस्वरीयः पुष्पाख्यस्तृतीयः परिमर्शनः| चतुर्थ इन्द्रियानीकः पञ्चमः पूर्वरूपिकः||५३|| कतमानिशरीरीयः पन्नरूपोऽप्यवाक्शिराः| यस्यश्यावनिमित्तश्च सद्योमरण एव च||५४|| अणुज्योतिरिति ख्यातस्तथा गोमयचूर्णवान्| द्वादशाध्यायकं स्थानमिन्द्रियाणामिति स्मृतम् ||५५|| अभयामलकीयं च प्राणकामीयमेव च| करप्रचितकं वेदसमुत्थानं रसायनम्||५६|| संयोगशरमूलीयमासिक्तक्षीरकं तथा| माषपर्णभृतीयं च पुमाञ्जातबलादिकम्||५७|| चतुष्कद्वयमप्येतदध्यायद्वयमुच्यते| रसायनमिति ज्ञेयं वाजीकरणमेव च||५८|| ज्वराणां रक्तपित्तस्य गुल्मानां मेहकुष्ठयोः| शोषोन्मादेऽप्यपस्मारे क्षतशोथोदरार्शसाम्||५९|| ग्रहणीपाण्डुरोगाणां श्वासकासातिसारिणाम्| छर्दिवीसर्पतृष्णानां विषमद्यविकारयोः||६०|| द्विव्रणीयं त्रिमर्मीयमूरुस्तम्भिकमेव च| वातरोगे वातरक्ते योनिव्यापत्सु चैव यत्||६१|| त्रिंशच्चिकित्सितान्युक्तान्यतः कल्पान् प्रचक्ष्महे| फलजीमूतकेक्ष्वाकुकल्पो धामार्गवस्य च||६२|| पञ्चमो वत्सकस्योक्तः षष्ठश्च कृतवेधने| श्यामात्रिवृतयोः कल्पस्तथैव चतुरङ्गुले||६३|| तिल्वकस्य सुधायाश्च सप्तलाशङ्खिनीषु च| दन्तीद्रवन्त्योः कल्पश्च द्वादशोऽयं समाप्यते||६४|| कल्पना पञ्चकर्माख्या बस्तिसूत्री तथैव च| स्नेहव्यापदिकी सिद्धिर्नेत्रव्यापदिकी तथा||६५|| सिद्धिः शोधनयोश्चैव बस्तिसिद्धिस्तथैव च| प्रासृती मर्मसङ्ख्याता सिद्धिर्बस्त्याश्रया च या||६६|| फलमात्रा तथा सिद्धिः सिद्धिश्चोत्तरसञ्ज्ञिता| सिद्धयो द्वादशैवैतास्तन्त्रं चासु समाप्यते||६७|| स्वे स्वे स्थाने तथाऽध्याये चाध्यायार्थः प्रवक्ष्यते| तं ब्रूयात् सर्वतः सर्वं यथास्वं ह्यर्थसङ्ग्रहात्||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (69-71) · Śloka 71
pr̥cchā tantrādyathāmnāyaṁ vidhinā praśna ucyatē| praśnārthō yuktimāṁstasya tantrēṇaivārthaniścayaḥ ||69|| niruktaṁ tantraṇāttantraṁ, sthānamarthapratiṣṭhayā| adhikr̥tyārthamadhyāyanāmasañjñā pratiṣṭhitā ||70|| iti sarvaṁ yathāpraśnamaṣṭakaṁ samprakāśitam| kārtsnyēna cōktastantrasya saṅgrahaḥ suviniścitaḥ||71||
View original
पृच्छा तन्त्राद्यथाम्नायं विधिना प्रश्न उच्यते| प्रश्नार्थो युक्तिमांस्तस्य तन्त्रेणैवार्थनिश्चयः ||६९|| निरुक्तं तन्त्रणात्तन्त्रं, स्थानमर्थप्रतिष्ठया| अधिकृत्यार्थमध्यायनामसञ्ज्ञा प्रतिष्ठिता ||७०|| इति सर्वं यथाप्रश्नमष्टकं सम्प्रकाशितम्| कार्त्स्न्येन चोक्तस्तन्त्रस्य सङ्ग्रहः सुविनिश्चितः||७१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (72-74) · Śloka 74
santi pāllavikōtpātāḥ saṅkṣōbhaṁ janayanti yē| vartakānāmivōtpātāḥ sahasaivāvibhāvitāḥ||72|| tasmāttān pūrvasañjalpē sarvatrāṣṭakamādiśēt| parāvaraparīkṣārthaṁ tatra śāstravidāṁ balam||73|| śabdamātrēṇa tantrasya kēvalasyaikadēśikāḥ| bhramantyalpabalāstantrē jyāśabdēnēva vartakāḥ||74||
View original
सन्ति पाल्लविकोत्पाताः सङ्क्षोभं जनयन्ति ये| वर्तकानामिवोत्पाताः सहसैवाविभाविताः||७२|| तस्मात्तान् पूर्वसञ्जल्पे सर्वत्राष्टकमादिशेत्| परावरपरीक्षार्थं तत्र शास्त्रविदां बलम्||७३|| शब्दमात्रेण तन्त्रस्य केवलस्यैकदेशिकाः| भ्रमन्त्यल्पबलास्तन्त्रे ज्याशब्देनेव वर्तकाः||७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (75-81) · Śloka 81
paśuḥ paśūnāṁ daurbalyāt kaścinmadhyē vr̥kāyatē| sa satyaṁ vr̥kamāsādya prakr̥tiṁ bhajatē paśuḥ||75|| tadvadajñō'jñamadhyasthaḥ kaścinmaukharyasādhanaḥ| sthāpayatyāptamātmānamāptaṁ tvāsādya bhidyatē||76|| babhrurgūḍha ivōrṇābhirabuddhirabahuśrutaḥ| kiṁ vai vakṣyati sañjalpē kuṇḍabhēdī jaḍō yathā||77|| sadvr̥ttairna vigr̥hṇīyādbhiṣagalpaśrutairapi| hanyāt praśnāṣṭakēnādāvitarāṁstvāptamāninaḥ ||78|| dambhinō mukharā hyajñāḥ prabhūtābaddhabhāṣiṇaḥ| prāyaḥ, prāyēṇa sumukhāḥ santō yuktālpabhāṣiṇaḥ||79|| tattvajñānaprakāśārthamahaṅkāramanāśritaḥ| svalpādhārājñamukharānmarṣayēnna vivādinaḥ||80|| parō bhūtēṣvanukrōśastattvajñāna(nē)parā dayā| yēṣāṁ tēṣāmasadvādanigrahē niratā matiḥ||81||
View original
पशुः पशूनां दौर्बल्यात् कश्चिन्मध्ये वृकायते| स सत्यं वृकमासाद्य प्रकृतिं भजते पशुः||७५|| तद्वदज्ञोऽज्ञमध्यस्थः कश्चिन्मौखर्यसाधनः| स्थापयत्याप्तमात्मानमाप्तं त्वासाद्य भिद्यते||७६|| बभ्रुर्गूढ इवोर्णाभिरबुद्धिरबहुश्रुतः| किं वै वक्ष्यति सञ्जल्पे कुण्डभेदी जडो यथा||७७|| सद्वृत्तैर्न विगृह्णीयाद्भिषगल्पश्रुतैरपि| हन्यात् प्रश्नाष्टकेनादावितरांस्त्वाप्तमानिनः ||७८|| दम्भिनो मुखरा ह्यज्ञाः प्रभूताबद्धभाषिणः| प्रायः, प्रायेण सुमुखाः सन्तो युक्ताल्पभाषिणः||७९|| तत्त्वज्ञानप्रकाशार्थमहङ्कारमनाश्रितः| स्वल्पाधाराज्ञमुखरान्मर्षयेन्न विवादिनः||८०|| परो भूतेष्वनुक्रोशस्तत्त्वज्ञान(ने)परा दया| येषां तेषामसद्वादनिग्रहे निरता मतिः||८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (82-83) · Śloka 83
asatpakṣākṣaṇitvārtidambhapāruṣyasādhanāḥ| bhavantyanāptāḥ svē tantrē prāyaḥ paravikatthakāḥ||82|| tān kālapāśasadr̥śān varjayēcchāstradūṣakān| praśamajñānavijñānapūrṇāḥ sēvyā bhiṣaktamāḥ||83||
View original
असत्पक्षाक्षणित्वार्तिदम्भपारुष्यसाधनाः| भवन्त्यनाप्ताः स्वे तन्त्रे प्रायः परविकत्थकाः||८२|| तान् कालपाशसदृशान् वर्जयेच्छास्त्रदूषकान्| प्रशमज्ञानविज्ञानपूर्णाः सेव्या भिषक्तमाः||८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (84-85) · Śloka 85
samagraṁ duḥkhamāyattamavijñānē dvayāśrayam| sukhaṁ samagraṁ vijñānē vimalē ca pratiṣṭhitam||84|| idamēvamudārārthamajñānāṁ na prakāśakam| śāstraṁ dr̥ṣṭipraṇaṣṭānāṁ yathaivādityamaṇḍalam||85||
View original
समग्रं दुःखमायत्तमविज्ञाने द्वयाश्रयम्| सुखं समग्रं विज्ञाने विमले च प्रतिष्ठितम्||८४|| इदमेवमुदारार्थमज्ञानां न प्रकाशकम्| शास्त्रं दृष्टिप्रणष्टानां यथैवादित्यमण्डलम्||८५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (86-89) · Śloka 89
tatra ślōkāḥ- arthē daśamahāmūlāḥ sañjñā cāsāṁ yathā kr̥tā| ayanāntāḥ ṣaḍagryāśca rūpaṁ vēdavidāṁ ca yat||86|| saptakaścāṣṭakaścaiva paripraśnāḥ sanirṇayāḥ| yathā vācyaṁ yadarthaṁ ca ṣaḍvidhāścaikadēśikāḥ||87|| arthēdaśamahāmūlē sarvamētat prakāśitam| saṅgrahaścāyamadhyāyastantrasyāsyaiva kēvalaḥ||88|| yathā sumanasāṁ sūtraṁ saṅgrahārthaṁ vidhīyatē| saṅgrahārthaṁ tathā'rthānāmr̥ṣiṇā saṅgrahaḥ kr̥taḥ||89||
View original
तत्र श्लोकाः- अर्थे दशमहामूलाः सञ्ज्ञा चासां यथा कृता| अयनान्ताः षडग्र्याश्च रूपं वेदविदां च यत्||८६|| सप्तकश्चाष्टकश्चैव परिप्रश्नाः सनिर्णयाः| यथा वाच्यं यदर्थं च षड्विधाश्चैकदेशिकाः||८७|| अर्थेदशमहामूले सर्वमेतत् प्रकाशितम्| सङ्ग्रहश्चायमध्यायस्तन्त्रस्यास्यैव केवलः||८८|| यथा सुमनसां सूत्रं सङ्ग्रहार्थं विधीयते| सङ्ग्रहार्थं तथाऽर्थानामृषिणा सङ्ग्रहः कृतः||८९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē'rthēdaśamahāmūlīyō nāma triṁśō'dhyāyaḥ||30|| agnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē| iyatā'vadhinā sarvaṁ sūtrasthānaṁ samāpyatē|
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽर्थेदशमहामूलीयो नाम त्रिंशोऽध्यायः||३०|| अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते| इयताऽवधिना सर्वं सूत्रस्थानं समाप्यते|
🔊 Audio coming soon