30. arthēdaśamahāmūlīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋಽರ್ಥೇದಶಮಹಾಮೂಲೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾತ್ ಕಿಂವಾ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಮಭಿಧಾಯ ತನ್ತ್ರಸಙ್ಗ್ರಹಂ ವಕ್ತುಮರ್ಥೇದಶಮಹಾಮೂಲೀಯ ಉಚ್ಯತೇ| ಅತ್ರ ‘ಅಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೇ ಗ್ರನ್ಥೇ’ (ಪಾ. ಅ. ೪/೩/೮೭) ಇತ್ಯನುವರ್ತಮಾನೇ “ಅಧ್ಯಾಯಾನುವಾಕಯೋರ್ಲುಕ್ ಚ” (ಪಾ. ಅ. ೫/೨/೬೦) ಇತಿ ಚ್ಛಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ಅರ್ಥೇ ದಶ ಮಹಾಮೂಲಾಃ ಸಮಾಸಕ್ತಾ ಮಹಾಫಲಾಃ| ಮಹಚ್ಚಾರ್ಥಶ್ಚ ಹೃದಯಂ ಪರ್ಯಾಯೈರುಚ್ಯತೇ ಬುಧೈಃ||೩|| ಷಡಙ್ಗಮಙ್ಗಂ ವಿಜ್ಞಾನಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯರ್ಥಪಞ್ಚಕಮ್| ಆತ್ಮಾ ಚ ಸಗುಣಶ್ಚೇತಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಂ ಚ ಹೃದಿ ಸಂಶ್ರಿತಮ್||೪||

ಅರ್ಥೇ ಇತಿ ಹೃದಯೇ, ಮಹಾಮೂಲಾ ಇತಿ ಮಹದ್ಧೃದಯಂ ಮೂಲಂ ಯಾಸಾಂ ಧಮನೀನಾಂ ತಾಸ್ತಥಾ, ಸಮಾಸಕ್ತಾ ಇತ್ಯಾಶ್ರಿತಾಃ| ತಸ್ಯ ಹೃದಯಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯಾನಾಹ- ಮಹಚ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಮಹತ್ಸಞ್ಜ್ಞಾ ತಥಾ ಅರ್ಥಸಞ್ಜ್ಞಾ ಚ ಹೃದಯಸ್ಯ ವೈದ್ಯವ್ಯವಹಾರಸಿದ್ಧಾ ನ ಸರ್ವತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೇಷು| ಹೃದಯಸ್ಯ ಯಥಾ ಯನ್ಮಹತ್ತ್ವಂ ಯಥಾ ವಾ ಅರ್ಥ್ಯಮಾನತ್ವೇನಾರ್ಥತ್ವಂ ತದ್ಧೃದಯಸ್ಯಾಭ್ಯರ್ಹಿತತ್ವಾತ್| ಅಭ್ಯರ್ಹಿತತ್ವಮಾಹ- ಷಡಙ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ಷಡಙ್ಗಾನಿ ಬಾಹುದ್ವಯಜಙ್ಘಾದ್ವಯಶಿರೋನ್ತರಾಧಿರೂಪಾಣಿ ಯಸ್ಯ ತತ್ ಷಡಙ್ಗಮಙ್ಗಮ್| ಅಙ್ಗಂ ಚ ಷಡಙ್ಗಾದತಿರಿಕ್ತಂ ಸಮುದಾಯರೂಪಮವಯವಿರೂಪಂ ವಾ| ಅಙ್ಗಮಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಷಡಙ್ಗವಿಶೇಷಣಂ ಷಣ್ಣಾಮಙ್ಗಾನಾಮಪಿ ಹೃದಯಾಶ್ರಿತತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ; ಕಿಂವಾ, ಅಙ್ಗಶಬ್ದಸ್ಯಾವಯವವಾಚಿನೋ ನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ವಿಜ್ಞಾನಂ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ‘ಆತ್ಮಾ ಚ ಸಗುಣಃ’ ಇತಿ ವಚನಾದೇವ ಆತ್ಮಗುಣತ್ವೇನ ಲಬ್ಧಂ, ತಥಾಽಪ್ಯಾತ್ಮಗುಣೇಷು ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪುನಃ ಪೃಥಗುಚ್ಯತೇ; ವಚನಂ ಹಿ “ಸುಖಂ ಸಮಗ್ರಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ವಿಸರ್ಗೇ ಚ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್” ಇತಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ| ಅರ್ಥಪಞ್ಚಕಂ ಶಬ್ದಾದಿ| ಸಗುಣ ಇತ್ಯನೇನ ಸುಖಾದಿಗ್ರಹಣಮ್| ಚೇತಃ ಮನಃ| ಚಿನ್ತ್ಯಂ ಮನೋವಿಷಯಃ| ಏತೇ ಚ ಷಡಙ್ಗವಿಜ್ಞಾನಾದಯಃ ಪ್ರತಿ ಪ್ರತಿ ಪಠಿತಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮೇವೋಪಾದೇಯತ್ವೇನ; ತೇನಾತ್ರ ಕಸ್ಯಚಿದರ್ಥಲಬ್ಧತ್ವೇನೋಪಾದಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ನೋದ್ಭಾವನೀಯಮ್, ಅರ್ಥಲಬ್ಧೋ ಹ್ಯರ್ಥಃ ಸಾಕ್ಷಾದನಭಿಧೀಯಮಾನತ್ವಾದಪ್ರಧಾನಂ ಭವತಿ||೩-೪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 6

ಪ್ರತಿಷ್ಠಾರ್ಥಂ ಹಿ ಭಾವಾನಾಮೇಷಾಂ ಹೃದಯಮಿಷ್ಯತೇ| ಗೋಪಾನಸೀನಾಮಾಗಾರಕರ್ಣಿಕೇವಾರ್ಥಚಿನ್ತಕೈಃ||೫|| ತಸ್ಯೋಪಘಾತಾನ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಂ ಭೇದಾನ್ಮರಣಮೃಚ್ಛತಿ|೬|

ಅಥ ಕಥಮಮೀ ಷಡಙ್ಗಾದಯೋ ಹೃದಯಾಶ್ರಯಾಃ, ಯಾವತಾ “ಹೃದಯಂ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ” (ವಿ. ೮) ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ, ಅಙ್ಗಂ ಚ ಷಡಙ್ಗಾಶ್ರಯಂ ಮಹತ್, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಪಿ ಚ ಸ್ವಾಶ್ರಯ ಚಕ್ಷುರಾದಿಸ್ಥಿತಾನಿ, ಅರ್ಥಾಶ್ಚ ಬಾಹ್ಯದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಯಿಣಃ, ಆತ್ಮಾ ಚಾನಾಶ್ರಿತ ಏವ ವ್ಯಾಪಕಃ, ತದ್ಗುಣಶ್ಚ ವಿಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮನ್ಯೇವಾಶ್ರಿತಂ, ಮನೋಽಪ್ಯನಾಶ್ರಿತಮಾತ್ಮಗತಂ, ಚಿನ್ತ್ಯಂ ಚ ಧ್ಯೇಯಾದಿ ನ ಹೃದಿ, ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ಪ್ರತಿಷ್ಠೇತ್ಯಾದಿ|- ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಕಾರ್ಯಕರಣಾವಿರೋಧೇನಾವಸ್ಥಾನಮ್ | ಭಾವಾನಾಮೇಷಾಮಿತಿ ಷಡಙ್ಗಾದೀನಾಮ್| ಹೃದಯಮಿಷ್ಯತೇ ‘ಕಾರಣಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅತ್ರೈವ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ ಗೋಪಾನಸೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗೋಪಾನಸ್ಯಃ ಗೃಹಾಚ್ಛಾದನಾಧಾರಕಾಷ್ಠಾನಿ | ಆಗಾರಕರ್ಣಿಕಾ ಗೃಹಾಚ್ಛಾದನಮಧ್ಯೇ ಗೃಹಾಚ್ಛಾದನಕಾಷ್ಠನಿಬನ್ಧನೀ ಲೋಕೇ ‘ಆಡಕಮ್’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಅರ್ಥಚಿನ್ತಕೈರಿತಿ ಹೃದಯಚಿನ್ತಕೈಃ| ತೇನ, ಷಡಙ್ಗಾದೀನಾಂ ಹೃದಯಾಶ್ರಿತತ್ವಂ ನಾಧಾರಾಧೇಯಭಾವೇನ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ತದನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾನುವಿಧಾಯಿತ್ವೇನೇತಿ ದರ್ಶಿತಂ ಭವತಿ| ಹೃದಯಾಶ್ರಿತತ್ವಂ ಹೃದಯೇ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೇ ಷಡಙ್ಗಾದಿಭಾವಾನಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥತ್ವಂ, ಹೃದಯೋಪಘಾತೇ ತದುಪಘಾತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಚ, ಆತ್ಮವಿಜ್ಞಾನಮನಸಾಂ ಹೃದಯಾಶ್ರಿತತ್ವಮಾಧಾರಾಧೇಯಭಾವಾದಪಿ ಕಷ್ಟಸೃಷ್ಟ್ಯಾ ಪಾರ್ಯತೇ ವಕ್ತುಂ, ತಥಾಽಪಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತ್ವಾನ್ನೋಪಾದೇಯಮಾಧಾರಧೇಯತ್ವಮ್| ನೈವಮ್, ಆತ್ಮಾ ಹ್ಯತ್ರ ಸಂಸಾರೀ ಭೋಗಾಯತನತ್ವೇನಾಭಿಪ್ರೇತಃ, ಸ ಚ ಹೃದಯಪ್ರದೇಶ ಏವ ಸುಖದುಃಖಾದ್ಯುಪಲಭತ ಇತ್ಯನುಭವಸಿದ್ಧಂ, ತೇನ ಹೃದಯಾಶ್ರಿತ ಇವಾತ್ಮಾ| ತಥಾ ಮನೋಽಪಿ ಪ್ರಾಯೇಣ ಹೃದ್ಯೇವ ತಿಷ್ಠತಿ, ಯತ ಉಪರತಕ್ರಿಯಂ ಮನೋ ಹೃದ್ಯೇವ ತಿಷ್ಠತಿ, ತಥಾ ಧ್ಯಾನೇ ಯೋಗೇ ಚ ಹೃದಿಸ್ಥಮೇವ ಮನೋ ಭವತಿ| ಯದಪ್ಯುಕ್ತಮ್- “ಆತ್ಮಸ್ಥೇ ಮನಸಿ ಸ್ಥಿರೇ” (ಶಾ. ೧) ಇತಿ, ತದಪ್ಯಾತ್ಮಸ್ಥತ್ವಂ ಮನಸೋ ಹೃದಯಸ್ಥತ್ವಮೇವ| ಏವಂ ಜ್ಞಾನಸುಖದುಃಖಾನಿ ಚ ಹೃದಯಸ್ಥಾನ್ಯೇವ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾ ಹ್ಯತಿಚಿನ್ತನಾತ್ತಥಾ ದುಃಖಾವೇಶಾದ್ವಾ ಹೃದಯಮೇವ ಪೀಡ್ಯತೇ, ನಾನ್ಯದಙ್ಗಮ್| ಭವತ್ವನೇನಾವ್ಯಾಪಕೇನಾಶ್ರಯಾಶ್ರಯಿಭಾವೇನ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತೇನ | ತಮೇವ ಹೃದಯೋಪಘಾತೇ ಷಡಙ್ಗಾದಿಭಾವೋಪಘಾತಮಾಹ- ತಸ್ಯೋಪಘಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯೇತಿ ಹೃದಯಸ್ಯ| ಉಪಘಾತಃ ಕಿಞ್ಚಿದುಪಹನನಮ್| ಭೇದಾದಿತಿ ಮಹೋಪಘಾತಾತ್| ಮರಣಂ ಚ ಷಡಙ್ಗಾದೀನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಯಥೋಕ್ತಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಾಶ ಇತಿ ಭಾವಃ||೫||-

Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7

ಯದ್ಧಿ ತತ್ ಸ್ಪರ್ಶವಿಜ್ಞಾನಂ ಧಾರಿ ತತ್ತತ್ರ ಸಂಶ್ರಿತಮ್||೬|| ತತ್ ಪರಸ್ಯೌಜಸಃ ಸ್ಥಾನಂ ತತ್ರ ಚೈತನ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಹೃದಯಂ ಮಹದರ್ಥಶ್ಚ ತಸ್ಮಾದುಕ್ತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಕೈಃ ||೭||

ಕಥಮೇತದ್ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಯದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಪರ್ಶೋ ವಿಜ್ಞಾಯತೇಽನೇನೇತಿ ಸ್ಪರ್ಶಂ ವಾ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಸ್ಪರ್ಶವಿಜ್ಞಾನಂ; ತಸ್ಯೈವ ವಿಶೇಷಣಂ- ಧಾರೀತಿ, ಧಾರಿ ತು ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗಃ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗೋ ಧಾರಿ ಜೀವಿತಮ್” (ಸೂ. ೧) ಇತಿ; ಏತೇನ ಯಃ ಶರೀರಾದಿಸಂಯೋಗಃ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ ವಿಜಾನಾತಿ ಸರ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಂ, ಯಶ್ಚಾಯಂ ಶರೀರಧಾರಣಾದ್ಧಾರೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಸ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಃ| ತೇನ, ತದುಪಘಾತಾನ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ತಥಾ ತದ್ಭೇದಾನ್ಮರಣಂ ಚೈತನ್ಯಾನನುವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಮುಪಪನ್ನಮ್| ಸ್ಪರ್ಶೋ ಹಿ ದ್ವಿವಿಧ ಐನ್ದ್ರಿಯಕೋ ಮಾನಸಶ್ಚ, ಏತತ್ಸ್ಪರ್ಶದ್ವಯಂ ವಿನಾ ನ ಕಿಞ್ಚಿಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಯಶ್ಚೈವೈನ್ದ್ರಿಯಕಃ ಸ್ಪರ್ಶಃ ಸ್ಪರ್ಶೋ ಮಾನಸ ಏವ ಚ| ದ್ವಿವಿಧಃ ಸುಖದುಃಖಾನಾಂ ವೇದನಾನಾಂ ಪ್ರವರ್ತಕಃ” (ಶಾ. ೧) ಇತಿ| ಮಾನಸಂ ಚ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಶಾರೀರೇ ಯಥಾಸ್ಥಾನಮೇವ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯಾಮಃ| ಸ್ಪರ್ಶೋ ವಿಜ್ಞಾಯತ ಇತಿ ನಿರುಕ್ತಿಪಕ್ಷೇ ತು ಸ್ಪರ್ಶಶಬ್ದೇನ ಲಕ್ಷಣಯಾ ಸ್ಪೃಶ್ಯಮಾನೋಽರ್ಥೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ, ತೇನ ಸರ್ವಜ್ಞೇಯಾವರೋಧಃ; ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯೈವಾರ್ಥಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಸ್ಪರ್ಶೇನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಕಾಶಯನ್ತಿ, ಯದುಕ್ತಂ- “ಸ್ಪೃಶ್ಯತೇ ನಾನುಪಾದಾನೋ ನಾಽಸ್ಪೃಷ್ಟೋ ವೇತ್ತಿ ವೇದನಾಃ” (ಶಾ. ೧) ಇತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗಃ ಶರೀರಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇಽಪ್ಯಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ ನಾಸೌ ಶರೀರಧಾರಣೇ ತಥಾ ಜ್ಞಾನೋತ್ಪತ್ತೌ ವಾ ಪ್ರಧಾನಂ, ತದುಪಘಾತೇಽಪಿ ಶರೀರಧಾರಣಜ್ಞಾನಯೋರ್ದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್; ಹೃದ್ಗತಸ್ತು ಸಂಯೋಗಃ ಪ್ರಧಾನಂ, ತದನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾನುವಿಧಾಯಿತ್ವಾತ್ ಸ್ಪರ್ಶಜ್ಞಾನಶರೀರಧಾರಣಯೋಃ; ತೇನ ಸೂಕ್ತಂ- ತತ್ತತ್ರ ಸಂಶ್ರಿತಮಿತಿ| ಹೃದಯಾಭ್ಯರ್ಹಿತತ್ವೇ ಧರ್ಮಾನ್ತರಮಾಹ- ತತ್ ಪರಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪರಸ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ಯ| ಏತೇನ ದ್ವಿವಿಧಮೋಜೋ ದರ್ಶಯತಿ- ಪರಮಪರಂ ಚ; ತತ್ರಾಞ್ಜಲಿಪರಿಮಾಣಮಪರಂ, ಯದುಕ್ತಂ- “ತಾವದೇವ ಪರಿಮಾಣಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಸ್ಯೌಜಸಃ” (ಶಾ. ೭) ಇತಿ; ಅಲ್ಪಪ್ರಮಾಣಂ ತು ಪರಂ, ಯದಭಿಪ್ರೇತ್ಯೋಕ್ತಂ- “ಹೃದಿ ತಿಷ್ಠತಿ ಯಚ್ಛುದ್ಧಂ ರಕ್ತಮೀಷತ್ಸಪೀತಕಮ್” (ಸೂ. ೧೭) ಇತಿ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಪ್ರಾಣಾಶ್ರಯಸ್ಯೌಜಸೋಽಷ್ಟೌ ಬಿನ್ದವೋ ಹೃದಯಾಶ್ರಿತಾಃ” ಇತಿ; ಕಿಞ್ಚ, ಸತಿ ಹಿ ಪರೇ ಚಾಪರೇ ಚೌಜಸಿ ‘ಪರಸ್ಯ’ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಸಾರ್ಥಕಂ ಭವತಿ, ನತ್ವೇಕರೂಪೇ| ಅರ್ಧಾಞ್ಜಲಿಪರಿಮಿತಸ್ಯೌಜಸೋ ಧಮನ್ಯ ಏವ ಹೃದಯಾಶ್ರಿತಾಃ ಸ್ಥಾನಮ್| ತಥಾ ಪ್ರಮೇಹೇಽರ್ಧಾಞ್ಜಲಿಪರಿಮಿತಮೇವೌಜಃ ಕ್ಷೀಯತೇ ನಾಷ್ಟಬಿನ್ದುಕಮ್, ಅಸ್ಯ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕ್ಷಯೇಽಪಿ ಮರಣಂ ಭವತಿ; ಪ್ರಮೇಹೇ ತು ಓಜಃಕ್ಷಯೇ ಜೀವತ್ಯೇವ ತಾವತ್; ಓಜಃಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಮಪ್ಯರ್ಧಾಞ್ಜಲ್ಯೋಜಃಕ್ಷಯ ಏವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಓಜಃಶಬ್ದಶ್ಚ ಯದ್ಯಪಿ ರಸೇಽಪಿ ವರ್ತತೇ, ಯದುಕ್ತಂ- “ರಸಶ್ಚೌಜಸಙ್ಖ್ಯಾತಃ” (ನಿ. ೪) ಇತಿ, ತಥಾ “ಮಲೀಭವತಿ ತತ್ ಪ್ರಾಯಃ ಕಲ್ಪತೇ ಕಿಞ್ಚಿದೋಜಸೇ” (ಚಿ. ೮) ಇತಿ; ತಥಾಽಪೀಹ ಸರ್ವಧಾತುಸಾರಮೋಜೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಏತಚ್ಚೌಜ ಉಪಧಾತುರೂಪಂ ಕೇಚಿದಾಹುಃ; ಧಾತುರ್ಹಿ ಧಾರಣಪೋಷಣಯೋಗಾದ್ಭವತಿ, ಓಜಸ್ತು ದೇಹಧಾರಕಂ ಸದಪಿ ನ ದೇಹಪೋಷಕಂ, ತೇನ ನಾಷ್ಟಮೋ ಧಾತುರೋಜಃ| ಕೇಚಿತ್ತು ಶುಕ್ರವಿಶೇಷಮೋಜಃ ಪ್ರಾಹುಃ, ತಚ್ಚ ನ ಮನಃ ಪ್ರೀಣಾತಿ| ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ಸರ್ವಧಾತೂನಾಂ ಸಾರಸಮುದಯಭೂತಮೋಜಃ, ತೇ ರಸಾದಿಸಾರರೂಪತಯಾ ರಸಾದಿಭ್ಯೋಽಭಿನ್ನಮೋಜ ಇತಿ ಪೃಥಗ್ಧಾತುತ್ವೇನೋಪಧಾತುತ್ವೇನ ವಾ ನ ನಿರ್ದೇಶ್ಯಮಿತಿ ಪಶ್ಯನ್ತಿ; ವಚನಂ ಚ- “ಭ್ರಮರೈಃ ಫಲಪುಷ್ಪೇಭ್ಯೋ ಯಥಾ ಸಞ್ಚೀಯತೇ ಮಧು| ತದ್ವದೋಜಃ ಶರೀರೇಭ್ಯೋ ಗುಣೈಃ ಸಮ್ಭ್ರಿಯತೇ ನೃಣಾಮ್” (ಸೂ. ೧೭) ಇತಿ; ಅತ್ರ ಶರೀರೇಭ್ಯ ಇತಿ ಧಾತುಭ್ಯಃ, ಗುಣೈರಿತಿ ಸಾರಭಾಗೈಃ| ತತ್ರ ಚೈತನ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತಿ ತತ್ರ ಹೃದಿ ಆತ್ಮಾ ಚೈತನ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವವಿಷಯೇ ಪ್ರಸೃತಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಂ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಪ್ರಸೃತಂ ಮನೋ ಹೃದಯೇ ನಿಗೃಹ್ಯ ಯೋಗಜ್ಞೋ ಭವತ್ಯಾತ್ಮೇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ; ತತಶ್ಚ ಯೋಗಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನತ್ವೇನೋಪಾದೇಯಸ್ಯಾಪಿ ಹೃದಯಮೇವ ಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಹೃದಯಮಭ್ಯರ್ಹಿತಂ ಭವತಿ| ಯಸ್ಮಾದೇವಙ್ಗುಣಂ ಹೃದಯಮ್, ಅತೋ ಹೃದಯಂ ‘ಮಹದ್’ ಇತಿ ಚ, ತಥಾ ‘ಅರ್ಥ’ ಇತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಕೈಃ||೬-೭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

ತೇನ ಮೂಲೇನ ಮಹತಾ ಮಹಾಮೂಲಾ ಮತಾ ದಶ| ಓಜೋವಹಾಃ ಶರೀರೇಽಸ್ಮಿನ್ ವಿಧಮ್ಯನ್ತೇ ಸಮನ್ತತಃ||೮||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಧಮನೀನಾಂ ಮಹಾಮೂಲತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ- ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ತೇನೇತಿ ಹೃದಯೇನ ಮಹತಾ, ‘ಯುಕ್ತಾಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಿಧಮ್ಯನ್ತೇ ವಿಸರ್ಪನ್ತೇ ||೮||

Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 12

ಯೇನೌಜಸಾ ವರ್ತಯನ್ತಿ ಪ್ರೀಣಿತಾಃ ಸರ್ವದೇಹಿನಃ | ಯದೃತೇ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಜೀವಿತಂ ನಾವತಿಷ್ಠತೇ||೯|| ಯತ್ ಸಾರಮಾದೌ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಯತ್ತದ್ಗರ್ಭರಸಾದ್ರಸಃ | ಸಂವರ್ತಮಾನಂ ಹೃದಯಂ ಸಮಾವಿಶತಿ ಯತ್ ಪುರಾ ||೧೦|| ಯಸ್ಯ ನಾಶಾತ್ತು ನಾಶೋಽಸ್ತಿ ಧಾರಿ ಯದ್ಧೃದಯಾಶ್ರಿತಮ್ | ಯಚ್ಛರೀರರಸಸ್ನೇಹಃ ಪ್ರಾಣಾ ಯತ್ರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃ||೧೧|| ತತ್ಫಲಾ ಬಹುಧಾ ವಾ ತಾಃ ಫಲನ್ತೀವ(ತಿ) ಮಹಾಫಲಾಃ|೧೨|

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಧಮನೀನಾಮುಕ್ತಂ ಮಹಾಫಲತ್ವಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಯೇನೌಜಸೇತ್ಯಾದಿ| ಯೇನೌಜಸೇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ದ್ವಿವಿಧಮಪ್ಯೋಜೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ವರ್ತಯನ್ತಿ ಜೀವನ್ತಿ, ವರ್ತಯನ್ತೀತಿ ಚೌರಾದಿಕೋ ಣಿಚ್| ಪ್ರೀಣಿತಾ ಇತಿ ತರ್ಪಿತಾಃ| ಯತ್ ಸಾರಮಾದೌ ಗರ್ಭಸ್ಯೇತಿ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸಂಯೋಗೇ ಜೀವಾಧಿಷ್ಠಿತಮಾತ್ರೇ ಯತ್ ಸಾರಭೂತಂ, ತತ್ರಾಪಿ ತಿಷ್ಠತಿ| ಯತ್ತದ್ಗರ್ಭರಸಾದ್ರಸ ಇತಿ ಗರ್ಭರಸಾಚ್ಛುಕ್ರಶೋಣಿತಸಂಯೋಗಪರಿಣಾಮೇನ ಕಲಲರೂಪಾತ್, ರಸ ಇತಿ ಸಾರಭೂತಮ್| ಸಂವರ್ತಮಾನಂ ಹೃದಯಂ ಸಮಾವಿಶತಿ ಯತ್ ಪುರೇತಿ ಯದಾ ಹೃದಯಂ ನಿಷ್ಪದ್ಯಮಾನಂ, ತದೈವ ವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣಂ ಸದ್ಧೃದಯಮಧಿತಿಷ್ಠತಿ ಯದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ, ಗರ್ಭಾವಸ್ಥಾತ್ರಯೇಽಪಿ ತದೋಜಸ್ತಿಷ್ಠತೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಪರಂ ಗರ್ಭಾದೌ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸಾರರೂಪತಯಾ, ಕಲಲಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ತು ರಸಸಾರರೂಪತಯಾ, ಅವಯವನಿಷ್ಪತ್ತೌ ತು ಸ್ವಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಮೇವ ಭವತ್ಯೋಜ ಇತ್ಯೋಜಸಃ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾವ್ಯಾಪಕತ್ವೇನ ಮಹತ್ತ್ವಮುಚ್ಯತೇ| ಯಸ್ಯ ನಾಶಾತ್ತು ನಾಶೋಽಸ್ತೀತಿ ಧಾತ್ವನ್ತರಾಕ್ಷಯೇಽಪಿ ಸತ್ಯೋಜಃಕ್ಷಯೇ ಮರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಧಾರೀತಿ ಜೀವಧಾರಕಸಂಯೋಗಿಭ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್| ಶರೀರರಸಸ್ನೇಹ ಇತಿ ಶರೀರಸಾರಸಾರಂ; ರಸಶಬ್ದಃ ಸ್ನೇಹಶಬ್ದಶ್ಚ ಸಾರವಚನಃ, ತೇನ ಶರೀರರಸಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಮಪಿ ಸಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತಚ್ಚ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಭ್ಯರ್ಹಿತಾನೇಕಕರ್ಮಕಥನಮೋಜಸೋಽಭ್ಯರ್ಹಿತತ್ವಖ್ಯಾತ್ಯರ್ಥಮ್| ತತ್ಫಲಾ ಓಜಃಫಲಾ ಓಜೋವಹಾ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಏತೇನ, ಯಥೋಕ್ತಗುಣಶಾಲಿತ್ವೇನೌಜೋ ಮಹತ್; ಏತದ್ವಹನೇನ ಫಲನ್ತೀವೇತಿ ಮಹಾಫಲಾ ಧಮನ್ಯ ಉಕ್ತಾಃ| ದ್ವಿತೀಯಾಂ ನಿರುಕ್ತಿಮಾಹ- ಬಹುಧಾ ವಾ ತಾಃ ಫಲನ್ತೀತಿ, ‘ತಾ ಹೃದಯಾಶ್ರಿತಾ ದಶ ಧಮನ್ಯೋ ಬಹುಧಾ ಅನೇಕಪ್ರಕಾರಂ ಫಲನ್ತೀತಿ’ ನಿಷ್ಪದ್ಯನ್ತೇ; ಏತೇನ, ಮೂಲೇ ಹೃದಯೇ ದಶರೂಪಾಃ ಸತ್ಯೋ ಮಹಾಸಙ್ಖ್ಯಾಃ ಶರೀರೇ ಪ್ರತಾನಭೇದಾದ್ಭವನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್||೯-೧೧||-

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

ಧ್ಮಾನಾದ್ಧಮನ್ಯಃ ಸ್ರವಣಾತ್ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸರಣಾತ್ಸಿರಾಃ||೧೨||

ಧಮನೀಶಬ್ದಾದಿನಿರುಕ್ತಿಮಾಹ- ಧ್ಮಾನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಧ್ಮಾನಾತ್ ಪೂರಣಾದ್ ವಾಹ್ಯೇನ ರಸಾದಿನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ರವಣಾದಿತಿ ರಸಾದೇರೇವ ಪೋಷ್ಯಸ್ಯ ಸ್ರವಣಾತ್| ಸರಣಾದ್ ದೇಶಾನ್ತರಗಮನಾತ್||೧೨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

ತನ್ಮಹತ್ ತಾ ಮಹಾಮೂಲಾಸ್ತಚ್ಚೋಜಃ ಪರಿರಕ್ಷತಾ| ಪರಿಹಾರ್ಯಾ ವಿಶೇಷೇಣ ಮನಸೋ ದುಃಖಹೇತವಃ||೧೩|| ಹೃದ್ಯಂ ಯತ್ ಸ್ಯಾದ್ಯದೌಜಸ್ಯಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಯತ್ ಪ್ರಸಾದನಮ್| ತತ್ತತ್ ಸೇವ್ಯಂ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ಪ್ರಶಮೋ ಜ್ಞಾನಮೇವ ಚ||೧೪||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಹೃದಿಸ್ಥಸ್ಯ ಮನಸಃ ಪರಿಪಾಲನಹೇತುಮಾಹ- ತನ್ಮಹದಿತ್ಯಾದಿ| ತನ್ಮಹದಿತಿ ಷಡಙ್ಗಾದಿಸ್ಥಾನಂ ಹೃದಯಮ್| ತಾ ಮಹಾಮೂಲಾ ಇತಿ ಓಜೋವಹಾ ಧಮನ್ಯಃ| ತಚ್ಚೌಜ ಇತಿ ಯೇನೌಜಸೇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಗುಣಮೋಜಃ| ಪ್ರಶಮಃ ಶಾನ್ತಿಃ| ಜ್ಞಾನಂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಮ್||೧೩-೧೪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

ಅಥ ಖಲ್ವೇಕಂ ಪ್ರಾಣವರ್ಧನಾನಾಮುತ್ಕೃಷ್ಟತಮಮೇಕಂ ಬಲವರ್ಧನಾನಾಮೇಕಂ ಬೃಂಹಣಾನಾಮೇಕಂ ನನ್ದನಾನಾಮೇಕಂ ಹರ್ಷಣಾನಾಮೇಕಮಯನಾನಾಮಿತಿ | ತತ್ರಾಹಿಂಸಾ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪ್ರಾಣವರ್ಧನಾನಾಮುತ್ಕೃಷ್ಟತಮಂ, ವೀರ್ಯಂ ಬಲವರ್ಧನಾನಾಂ, ವಿದ್ಯಾ ಬೃಂಹಣಾನಾಮ್, ಇನ್ದ್ರಿಯಜಯೋ ನನ್ದನಾನಾಂ, ತತ್ತ್ವಾವಬೋಧೋ ಹರ್ಷಣಾನಾಂ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮಯನಾನಾಮಿತಿ ; ಏವಮಾಯುರ್ವೇದವಿದೋ ಮನ್ಯನ್ತೇ||೧೫||

ಸೇವ್ಯಪ್ರಸ್ತಾವೇನ ಪ್ರಾಣವರ್ಧನಾದ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟಾನ್ಯಹಿಂಸಾದೀನ್ಯಪ್ಯಾಹ- ಅಥ ಖಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಮಿತಿ ಏಕಮೇವ, ನ ದ್ವಿತೀಯಮುತ್ಕೃಷ್ಟತಮಮಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯನಾನಾಮಿತಿ ಮಾರ್ಗಾಣಾಮ್| ಯದ್ಯಪ್ಯನ್ನಂ ಪ್ರಾಣವರ್ಧನಂ ತಥಾಽಪ್ಯಹಿಂಸೈವೋತ್ಕೃಷ್ಟಾ, ಅಹಿಂಸಯಾ ಹಿ ಧರ್ಮಜನನಾತ್ತತ್ಕೃತಮವಿಚಾಲ್ಯಂ ಭವತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಮಾಂಸಂ ಬೃಂಹಣಪ್ರಧಾನಂ, ತಥಾಽಪಿ ತಚ್ಛರೀರಮಾತ್ರಬೃಂಹಣಂ, ವಿದ್ಯಾ ತು ಶರೀರಮನೋಬೃಂಹಣೀಯಾಽತಿರಿಚ್ಯತೇ||೧೫||

Adhikarana 10 (16-19) · Śloka 19

ತತ್ರಾಯುರ್ವೇದವಿದಸ್ತನ್ತ್ರಸ್ಥಾನಾಧ್ಯಾಯಪ್ರಶ್ನಾನಾಂ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ವಾಕ್ಯಶೋ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಶೋಽರ್ಥಾವಯವಶಶ್ಚ ಪ್ರವಕ್ತಾರೋ ಮನ್ತವ್ಯಾಃ| ತತ್ರಾಹ- ಕಥಂ ತನ್ತ್ರಾದೀನಿ ವಾಕ್ಯಶೋ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಶೋಽರ್ಥಾವಯವಶಶ್ಚೋಕ್ತಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ||೧೬|| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ- ತನ್ತ್ರಮಾರ್ಷಂ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಯಥಾಮ್ನಾಯಮುಚ್ಯಮಾನಂ ವಾಕ್ಯಶೋ ಭವತ್ಯುಕ್ತಮ್||೧೭|| ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸಮ್ಯಗನುಪ್ರವಿಶ್ಯಾರ್ಥತತ್ತ್ವಂ ವಾಗ್ಭಿರ್ವ್ಯಾಸಸಮಾಸಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹೇತೂದಾಹರಣೋಪನಯನಿಗಮನಯುಕ್ತಾಭಿಸ್ತ್ರಿವಿಧಶಿಷ್ಯಬುದ್ಧಿಗಮ್ಯಾಭಿರುಚ್ಯಮಾನಂ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಶೋ ಭವತ್ಯುಕ್ತಮ್||೧೮|| ತನ್ತ್ರನಿಯತಾನಾಮರ್ಥದುರ್ಗಾಣಾಂ ಪುನರ್ವಿಭಾವನೈರುಕ್ತಮರ್ಥಾವಯವಶೋ ಭವತ್ಯುಕ್ತಮ್||೧೯||

ಆಯುರ್ವೇದಶ್ರವಣಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾಯುರ್ವೇದನಿರುಕ್ತ್ಯಾಽಽಯುಷಸ್ತಥಾಽಽಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಚ ನಿರೂಪಕಂ ಪ್ರಕರಣಂ ಬ್ರೂತೇ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ವಾಕ್ಯಶ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ವಯಮೇವ ವ್ಯಾಕರಿಷ್ಯತಿ| ಆರ್ಷಮ್ ಋಷಿಕೃತಮ್| ತನ್ತ್ರಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್| ಯಥಾಮ್ನಾಯಮುಚ್ಯಮಾನಮಿತಿ ಯಥಾಪಾಠಕ್ರಮೇಣೋಚ್ಯಮಾನಮ್| ಉದಾಹರಣಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ; ಉಪನಯಃ ಸಿದ್ಧಾನ್ತೋಪಪಾದಿತಸ್ಯ ಸಾಧನಧರ್ಮಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯೇ ಪುನಃ ಕಥನಂ, ಯಥಾ- ತಥಾ ಚಾಯಂ ಧೂಮವಾನಿತಿ; ನಿಗಮನಂ ಹೇತುಸಾಧಿತಸಾಧ್ಯಧರ್ಮಕಥನಂ, ಯಥಾ- ತಸ್ಮಾದಗ್ನಿಮಾನಿತಿ| ತನ್ತ್ರನಿಯತಾನಾಮಿತಿ ತನ್ತ್ರಗತಾನಾಮ್| ವಿಭಾವನೈರುಕ್ತಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೈಃ ಕಥನಮ್; ಉಕ್ತಮಿತಿ ಭಾವೇ ‘ಕ್ತಃ’| ಅಸ್ಯೋದಾಹರಣಂ ಯಥಾ- “ಶರೀರಚೇಷ್ಟಾ ಯಾ ಚೇಷ್ಟಾ ಸ್ಥೈರ್ಯಾರ್ಥಾ ಬಲವರ್ಧಿನೀ” (ಸೂ. ೭) ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಇಷ್ಟಾ ಯಾ ಚೇಷ್ಟಾ’ ಇತ್ಯೇತಾವನ್ಮಾತ್ರಮುಚ್ಯತೇ, ತೇನ ದ್ವಿತೀಯಚೇಷ್ಟಾಪದಸ್ಯ ದುರ್ಗಸ್ಯ ವ್ಯಾಕರಣಂ ಪರಂ ಭವತಿ||೧೬-೧೯||

Adhikarana 11 (20) · Śloka 20

ತತ್ರ ಚೇತ್ ಪ್ರಷ್ಟಾರಃ ಸ್ಯುಃ- ಚತುರ್ಣಾಮೃಕ್ಸಾಮಯಜುರಥರ್ವವೇದಾನಾಂ ಕಂ ವೇದಮುಪದಿಶನ್ತ್ಯಾಯುರ್ವೇದವಿದಃ?, ಕಿಮಾಯುಃ?, ಕಸ್ಮಾದಾಯುರ್ವೇದಃ?, ಕಿಮರ್ಥಮಾಯುರ್ವೇದಃ?, ಶಾಶ್ವತೋಽಶಾಶ್ವತೋ ವಾ?, ಕತಿ ಕಾನಿ ಚಾಸ್ಯಾಙ್ಗಾನಿ?, ಕೈಶ್ಚಾಯಮಧ್ಯೇತವ್ಯಃ?, ಕಿಮರ್ಥಂ ಚ? ಇತಿ||೨೦||

ಇದಾನೀಮಾಯುರ್ವೇದವಿದಃ ಪ್ರಶ್ನೇನೈವ ನಿರ್ಣೇತವ್ಯಾ ಇತ್ಯತಃ ಪ್ರಶ್ನಾನಾಹ- ತತ್ರ ಚೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಂ ವೇದಮುಪದಿಶನ್ತಿ ‘ಆಯುರ್ವೇದಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೨೦||

Adhikarana 12 (21) · Śloka 21

ತತ್ರ ಭಿಷಜಾ ಪೃಷ್ಟೇನೈವಂ ಚತುರ್ಣಾಮೃಕ್ಸಾಮಯಜುರಥರ್ವವೇದಾನಾಮಾತ್ಮನೋಽಥರ್ವವೇದೇ ಭಕ್ತಿರಾದೇಶ್ಯಾ, ವೇದೋ ಹ್ಯಾಥರ್ವಣೋ ದಾನಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಬಲಿಮಙ್ಗಲಹೋಮನಿಯಮಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೋಪವಾಸಮನ್ತ್ರಾದಿಪರಿಗ್ರಹಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಪ್ರಾಹ; ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚಾಯುಷೋ ಹಿತಾಯೋಪದಿಶ್ಯತೇ||೨೧||

ಅಥರ್ವವೇದೇ ಭಕ್ತಿಃ ಸೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಏತೇನ ಭಿಷಕ್ಸೇವ್ಯತ್ವೇನಾಥರ್ವವೇದಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದತ್ವಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಆಯುರ್ವೇದಸ್ಯಾಥರ್ವವೇದಾಭೇದಹೇತುಮಾಹವೇದೋ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನೈಕಪ್ರಯೋಜನತ್ವಾದಥರ್ವವೇದೈಕದೇಶ ಏವಾಯುರ್ವೇದ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ||೨೧||

Adhikarana 13 (22) · Śloka 22

ವೇದಂ ಚೋಪದಿಶ್ಯಾಯುರ್ವಾಚ್ಯಂ ; ತತ್ರಾಯುಶ್ಚೇತನಾನುವೃತ್ತಿರ್ಜೀವಿತಮನುಬನ್ಧೋ ಧಾರಿ ಚೇತ್ಯೇಕೋಽರ್ಥಃ||೨೨||

ಪ್ರಶ್ನಕ್ರಮೇಣ ವೇದಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾಯುರೇವ ಪ್ರತಿಪಾದನೀಯಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ವೇದಂ ಚೋಪದಿಶ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಚೇತನಾನುವೃತ್ತಿರಿತಿ ಚೈತನ್ಯಸನ್ತಾನಃ; ಏತಚ್ಚ ಗರ್ಭಾವಧಿಮರಣಪರ್ಯನ್ತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ತದೂರ್ಧ್ವಂ ಚೇತನಾನನುವೃತ್ತೇಃ; ಸಾಕ್ಷಾದನುಪಲಬ್ಧತ್ವೇನೈವಾನನುವೃತ್ತಿರಿತಿ ಭಾವಃ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ಪ್ರಸುಪ್ತಸ್ಯ ಚೈತನ್ಯವಿಚ್ಛೇದೋ ಭವತೀತಿ, ಯತಸ್ತತ್ರಾಪಿ ‘ಸುಖಮಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಮ್’ ಇತ್ಯುತ್ತರಕಾಲೀನಪ್ರತಿಸನ್ಧಾನದರ್ಶನಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜ್ಞಾನಮಸ್ತ್ಯೇವ| ಯದ್ಯಪಿ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೇ ಶರೀರಾದಿಸಂಯೋಗ ಆಯುರಿತ್ಯುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ತತ್ಕಾರ್ಯತ್ವಾದಿಹ ಚೈತನ್ಯಾನುವೃತ್ತಿಃ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರಭೇದವಿವಕ್ಷಯಾ ಆಯುರುಚ್ಯತೇ| ಅನುಬನ್ಧಧಾರಿಶಬ್ದೌ ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯೇ ವ್ಯಾಕೃತೌ||೨೨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

ತದಾಯುರ್ವೇದಯತೀತ್ಯಾಯುರ್ವೇದಃ ; ಕಥಮಿತಿ ಚೇತ್? ಉಚ್ಯತೇ- ಸ್ವಲಕ್ಷಣತಃ ಸುಖಾಸುಖತೋ ಹಿತಾಹಿತತಃ ಪ್ರಮಾಣಾಪ್ರಮಾಣತಶ್ಚ; ಯತಶ್ಚಾಯುಷ್ಯಾಣ್ಯನಾಯುಷ್ಯಾಣಿ ಚ ದ್ರವ್ಯಗುಣಕರ್ಮಾಣಿ ವೇದಯತ್ಯತೋಽಪ್ಯಾಯುರ್ವೇದಃ| ತತ್ರಾಯುಷ್ಯಾಣ್ಯನಾಯುಷ್ಯಾಣಿ ಚ ದ್ರವ್ಯಗುಣಕರ್ಮಾಣಿ ಕೇವಲೇನೋಪದೇಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ತನ್ತ್ರೇಣ||೨೩||

ಕಸ್ಮಾದಾಯುರ್ವೇದಃ? ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ತದಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ವೇದಯತಿ ಬೋಧಯತಿ| ಯೇ ತ್ವತ್ರ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ವಿದೇರ್ಲಾಭಾದಯೋಽರ್ಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ, ತೇ ನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತದರ್ಥಜನ್ಯಾ ಇತೀಹ ನೋಕ್ತಾಃ| ಸ್ವಲಕ್ಷಣತ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ವಮಯೇವೋದಾಹರಿಷ್ಯತಿ| ಆಯುಷ್ಯಾನಾಯುಷ್ಯೇ ಆಯುಃಕಾರಣತ್ವೇನ ಆಯುಃಶಬ್ದೇನ ವಕ್ತವ್ಯೇ, ತೇನಾಯುಷ್ಯಾನಾಯುಷ್ಯವೇದಪಕ್ಷೇ ಗೌಣೀ ನಿರುಕ್ತಿಃ ‘ಆಯುರ್ವೇದಃ’ ಇತಿ; ಅತ ಏವಾತ್ರ ಅಪಿಶಬ್ದಃ ಕೃತಃ- ಅತೋಽಪ್ಯಾಯುರ್ವೇದ ಇತಿ| ಅನಾಯುಷ್ಯಮಪಿ ಚ ಜ್ಞಾತಮಸೇವ್ಯತ್ವೇನಾವ್ಯವಹ್ರಿಯಮಾಣಮಾಯುಃ ಕಾರಣಂ ಭವತ್ಯೇವ, ತೇನಾನಾಯುಷ್ಯಮಪ್ಯಾಯುಃಕಾರಣತಯಾ ಆಯುಃಶಬ್ದವಾಚ್ಯಂ, ನಾತ್ರಾಪರಾಧಃ||೨೩||

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

ತತ್ರಾಯುರುಕ್ತಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣತೋ ಯಥಾವದಿಹೈವ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಚ| ತತ್ರ ಶಾರೀರಮಾನಸಾಭ್ಯಾಂ ರೋಗಾಭ್ಯಾಮನಭಿದ್ರುತಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ ಯೌವನವತಃ ಸಮರ್ಥಾನುಗತಬಲವೀರ್ಯಯಶಃಪೌರುಷಪರಾಕ್ರಮಸ್ಯ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನೇನ್ದ್ರಿಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಬಲಸಮುದಯೇ ವರ್ತಮಾನಸ್ಯ ಪರಮರ್ದ್ಧಿರುಚಿರವಿವಿಧೋಪಭೋಗಸ್ಯ ಸಮೃದ್ಧಸರ್ವಾರಮ್ಭಸ್ಯ ಯಥೇಷ್ಟವಿಚಾರಿಣಃ ಸುಖಮಾಯುರುಚ್ಯತೇ; ಅಸುಖಮತೋ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ; ಹಿತೈಷಿಣಃ ಪುನರ್ಭೂತಾನಾಂ ಪರಸ್ವಾದುಪರತಸ್ಯ ಸತ್ಯವಾದಿನಃ ಶಮಪರಸ್ಯ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಕಾರಿಣೋಽಪ್ರಮತ್ತಸ್ಯ ತ್ರಿವರ್ಗಂ ಪರಸ್ಪರೇಣಾನುಪಹತಮುಪಸೇವಮಾನಸ್ಯ ಪೂಜಾರ್ಹಸಮ್ಪೂಜಕಸ್ಯ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನೋಪಶಮಶೀಲಸ್ಯ ವೃದ್ಧೋಪಸೇವಿನಃ ಸುನಿಯತರಾಗರೋಷೇರ್ಷ್ಯಾಮದಮಾನವೇಗಸ್ಯ ಸತತಂ ವಿವಿಧಪ್ರದಾನಪರಸ್ಯ ತಪೋಜ್ಞಾನಪ್ರಶಮನಿತ್ಯಸ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮವಿದಸ್ತತ್ಪರಸ್ಯ ಲೋಕಮಿಮಂ ಚಾಮುಂ ಚಾವೇಕ್ಷಮಾಣಸ್ಯ ಸ್ಮೃತಿಮತಿಮತೋ ಹಿತಮಾಯುರುಚ್ಯತೇ; ಅಹಿತಮತೋ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ||೨೪||

ಇಹೈವೇತಿ ‘ತತ್ರಾಯುಶ್ಚೇತನಾನುವೃತ್ತಿಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ತತ್ರ ಶಾರೀರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸುಖಮಾಯುರಭಿಧತ್ತೇ| ಪೌರುಷಮ್ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಂ ಕರ್ಮ| ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನೇನ್ದ್ರಿಯೈರ್ಬಲಶಬ್ದಃ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇನ ಚ ಸಮುದಯಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಕಿಂವಾ ಜ್ಞಾನಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವೈರೇವ ಸಮುದಯಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಕಿಂವಾ ಜ್ಞಾನಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವೈರೇವ ‘ಬಲಸಮುದಯೇ’ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಂ; ಬಲಸ್ಯ ಸಮುದಯೋ ಬಲಸಮುದಯಃ| ಪರಮಾ ಅತ್ಯರ್ಥಾ ಋದ್ಧಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ಪರಮರ್ದ್ಧಿಃ| ಸಮೃದ್ಧಾ ನಿಷ್ಪಾದಿತಸಾಧ್ಯಾಃ ಸರ್ವಾರಮ್ಭಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಹಿತೈಷಿಣೋ ಭೂತಾನಾಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತತ್ಪರಸ್ಯೇತಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಪರಸ್ಯ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮ್ ಆತ್ಮಾದಿಸ್ವರೂಪಮ್| ಅಮುಂ ಚೇತಿ ಪರಲೋಕಮ್||೨೪||

Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26

ಪ್ರಮಾಣಮಾಯುಷಸ್ತ್ವರ್ಥೇನ್ದ್ರಿಯಮನೋಬುದ್ಧಿಚೇಷ್ಟಾದೀನಾಂ ವಿಕೃತಿಲಕ್ಷಣೈರುಪಲಭ್ಯತೇಽನಿಮಿತ್ತೈಃ, ಅಯಮಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷಣಾನ್ಮುಹೂರ್ತಾದ್ದಿವಸಾತ್ ತ್ರಿಪಞ್ಚಸಪ್ತದಶದ್ವಾದಶಾಹಾತ್ ಪಕ್ಷಾನ್ಮಾಸಾತ್ ಷಣ್ಮಾಸಾತ್ ಸಂವತ್ಸರಾದ್ವಾ ಸ್ವಭಾವಮಾಪತ್ಸ್ಯತ ಇತಿ; ತತ್ರ ಸ್ವಭಾವಃ ಪ್ರವೃತ್ತೇರುಪರಮೋ ಮರಣಮನಿತ್ಯತಾ ನಿರೋಧ ಇತ್ಯೇಕೋಽರ್ಥಃ; ಇತ್ಯಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಮ್; ಅತೋ ವಿಪರೀತಮಪ್ರಮಾಣಮರಿಷ್ಟಾಧಿಕಾರೇ; ದೇಹಪ್ರಕೃತಿಲಕ್ಷಣಮಧಿಕೃತ್ಯ ಚೋಪದಿಷ್ಟಮಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಮಾಯುರ್ವೇದೇ ||೨೫|| ಪ್ರಯೋಜನಂ ಚಾಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯರಕ್ಷಣಮಾತುರಸ್ಯ ವಿಕಾರಪ್ರಶಮನಂ ಚ||೨೬||

ವಿಕೃತಿರೂಪೈರ್ಲಕ್ಷಣೈಃ ವಿಕೃತಿಲಕ್ಷಣೈಃ; ತೇಷಾಮೇವ ವಿಶೇಷಣಮ್- ಅನಿಮಿತ್ತೈಃ; ಆಕಸ್ಮಿಕೈಃ ಅರಿಷ್ಟೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನಿಮಿತ್ತಾ ಹಿ ವಿಕೃತಿರರ್ಥೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮರಿಷ್ಟಮ್| ತತ್ರಾರ್ಥವಿಕೃತಿರ್ಯಥಾ- “ನಾನಾಪುಷ್ಪೋಪಮಗನ್ಧೋ ಯಸ್ಯ ವಾತಿ ದಿವಾನಿಶಮ್” (ಇಂ. ೨) ಇತ್ಯಾದಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಕೃತಿರ್ಯಥಾ- “ಯಶ್ಚ ಪಶ್ಯತ್ಯದೃಶ್ಯಾನ್” (ಇಂ. ೪) ಇತ್ಯಾದಿ, ಮನೋವಿಕೃತಿರ್ಯಥಾ- “ಯೈಃ ಪುರಾ ವಿನ್ದತೇ ಭಾವೈಃ ಸಮೇತೈಃ ಪರಮಾಂ ರತಿಮ್| ತೈರೇವಾರಮಮಾಣಸ್ಯ ಗ್ಲಾಸ್ನೋರ್ಮರಣಮಾದಿಶೇತ್” (ಇಂ.ಅ.೮) ಇತಿ, ಬುದ್ಧಿವಿಕೃತಿರ್ಯಥಾ- “ಬುದ್ಧಿರ್ಬಲಮಹೇತುಕಮ್” ಇತ್ಯಾದಿ, ಚೇಷ್ಟಾವಿಕೃತಿರ್ಯಥಾ- “ವಿಕರ್ಷನ್ನಿವ ಯಃ ಪಾದೌ ಚ್ಯುತಾಂಸಃ ಪರಿಧಾವತಿ” (ಇಂ. ೧೨) ಇತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಪರಿಜನವಿಕೃತ್ಯಾದಯೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಅತ್ರ ಚ ರಿಷ್ಟಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಕ್ಷಣಾದಿವರ್ಷಾನ್ತಕಾಲಕಥನಂ ವರ್ಷಾದೂರ್ಧ್ವಂ ರಿಷ್ಟಜನ್ಯಮರಣಾಭಾವಾತ್| ಅತೋ ವಿಪರೀತಮಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ರಿಷ್ಟಹೀನಂ ನ ನಿಶ್ಚಿತಪ್ರಮಾಣಮಾಯುರರಿಷ್ಟಾಧಿಕಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯದಪಿ ಚಾಯುಃಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಮಾಹದೇಹಪ್ರಕೃತೀತ್ಯಾದಿ | ದೇಹಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ಚ ದೇಹಪ್ರಕೃತಿಲಕ್ಷಣಮ್| ತತ್ರ ದೇಹಮಧಿಕೃತ್ಯಾಯುಃಪ್ರಮಾಣಂ ಯಥಾ- “ಸರ್ವೈಃ ಸಾರೈರುಪೇತಾಃ” ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ “ಚಿರಜೀವಿನಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ” (ವಿ. ೮) ಇತಿ; ಪ್ರಕೃತಿತೋ ಯಥಾ- “ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾ ಬಲವನ್ತೋ ವಸುಮನ್ತೋ ವಿದ್ಯಾವನ್ತ ಓಜಸ್ವಿನಃ ಶಾನ್ತಾ ಆಯುಷ್ಮನ್ತಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ” (ವಿ. ೮) ಇತಿ; ಲಕ್ಷಣತೋ ಯಥಾ- “ತತ್ರೇಮಾನ್ಯಾಯುಷ್ಮತಾಂ ಕುಮಾರಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ” (ಶಾ. ೮) ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಿಂವಾ, ದೇಹಸ್ಯ ಸಹಜಲಕ್ಷಣಂ ದೇಹಪ್ರಕೃತಿಲಕ್ಷಣಂ, ತಚ್ಚ ಸರ್ವಂ ಸಾರಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೨೫-೨೬||

Adhikarana 17 (27) · Śloka 27

ಸೋಽಯಮಾಯುರ್ವೇದಃ ಶಾಶ್ವತೋ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ, ಅನಾದಿತ್ವಾತ್, ಸ್ವಭಾವಸಂಸಿದ್ಧಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್, ಭಾವಸ್ವಭಾವನಿತ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ| ನ ಹಿ ನಾಭೂತ್ ಕದಾಚಿದಾಯುಷಃ ಸನ್ತಾನೋ ಬುದ್ಧಿಸನ್ತಾನೋ ವಾ, ಶಾಶ್ವತಶ್ಚಾಯುಷೋ ವೇದಿತಾ, ಅನಾದಿ ಚ ಸುಖದುಃಖಂ ಸದ್ರವ್ಯಹೇತುಲಕ್ಷಣಮಪರಾಪರಯೋಗಾತ್| ಏಷ ಚಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹೋ ವಿಭಾವ್ಯತೇ ಆಯುರ್ವೇದಲಕ್ಷಣಮಿತಿ| ಗುರುಲಘುಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಾದೀನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಾಭ್ಯಾಂ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೌ, ಯಥೋಕ್ತಂ- ಗುರುಭಿರಭ್ಯಸ್ಯಮಾನೈರ್ಗುರೂಣಾಮುಪಚಯೋ ಭವತ್ಯಪಚಯೋ ಲಘೂನಾಂ, ಏವಮೇವೇತರೇಷಾಮಿತಿ, ಏಷ ಭಾವಸ್ವಭಾವೋ ನಿತ್ಯಃ, ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಾಂ; ಸನ್ತಿ ತು ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಗುಣಾಶ್ಚ ನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯಾಃ| ನ ಹ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯಾಭೂತ್ವೋತ್ಪತ್ತಿರುಪಲಭ್ಯತೇ, ಅನ್ಯತ್ರಾವಬೋಧೋಪದೇಶಾಭ್ಯಾಮ್; ಏತದ್ವೈ ದ್ವಯಮಧಿಕೃತ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಮುಪದಿಶನ್ತ್ಯೇಕೇ| ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಚಾಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಕೃತಕಂ, ಯದುಕ್ತಮಿಹಾದ್ಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಚ; ಯಥಾ- ಅಗ್ನೇರೌಷ್ಣ್ಯಮ್, ಅಪಾಂ ದ್ರವತ್ವಮ್| ಭಾವಸ್ವಭಾವನಿತ್ಯತ್ವಮಪಿ ಚಾಸ್ಯ, ಯಥೋಕ್ತಂ- ಗುರುಭಿರಭ್ಯಸ್ಯಮಾನೈರ್ಗುರೂಣಾಮುಪಚಯೋ ಭವತ್ಯಪಚಯೋ ಲಘೂನಾಮಿತಿ||೨೭||

ಅನಾದಿತ್ವಾದಿತಿ ಹೇತುತ್ರಯಮತ್ರ| ಪ್ರಥಮಸ್ಯ ವಿವರಣಂ- ನ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ವ್ಯವಹಾರನಿತ್ಯತ್ವಮಾಯುರ್ವೇದೇ ಸಾಧ್ಯಂ, ತಚ್ಚಾರ್ಥರೂಪಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ನ ಶಬ್ದರೂಪಸ್ಯ; ಕಿಂವಾ, ವ್ಯವಹಾರನಿತ್ಯಾಯುರ್ವೇದಾರ್ಥಾಭಿಧಾಯಕಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಪಾರಮ್ಪರ್ಯಯೋಗಾನ್ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಸಾಧ್ಯತೇ| ತತ್ರಾಯುಷಸ್ತಾವದಾಯುರ್ವೇದಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವಮ್| ನ ಹಿ ನಾಭೂತ್ ಕದಾಚಿದಾಯುಃಸನ್ತಾನ ಇತಿ ಸರ್ವದೈವಾಯುರಪರಾಪರಸನ್ತಾನನ್ಯಾಯೇನ ವಿದ್ಯತೇ, ಆಯುರ್ಯುಕ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಮನುಚ್ಛೇದಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಬುದ್ಧಿಸನ್ತಾನೋಽಪಿ ನಹಿ ಕದಾಚಿನ್ನಾಭೂದಿತಿ ಯೋಜನಾ| ಏತೇನ ತಸ್ಯಾಪಿ ಸನ್ತಾನೇನ ನಿತ್ಯಸ್ಯಾಯುಷೋ ವೇದನಮಪಿ ನಿತ್ಯಮ್| ಶಾಶ್ವತಶ್ಚಾಯುಷೋ ವೇದಿತೇತಿ ಅನೇನಾಯುರ್ವೇದವೇದಿತೃನಿತ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಏತೇನ ವೇದ್ಯವೇದನವೇದಿತೄಣಾಮನಾದಿತ್ವಾದಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವಮ್| ನ ಚಾಯುಃಸ್ವರೂಪೇಣೈವಾಯುರ್ವೇದವಿಷಯಃ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ರೋಗಾದಿಗೃಹೀತಮಿತ್ಯಾಹ- ಅನಾದಿ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಖದುಃಖಮಿತಿ ಆರೋಗ್ಯಂ ಸುಖಂ, ವ್ಯಾಧಿರ್ದುಃಖಮ್| ಸದ್ರವ್ಯಹೇತುಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಸಹೇತುಚಿಕಿತ್ಸಿತಲಿಙ್ಗಮ| ಹೇತುಶಬ್ದೋ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಶಬ್ದೇನೈವ ವ್ಯಾಧಿಕಾರಣಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಪ್ರಶಮಹೇತುಮಾಹ; ಕೇಚಿತ್ತು ‘ಸಹೇತುಲಕ್ಷಣಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಹೇತುಶಬ್ದೇನ ಜನಕಃ ಶಮಕಶ್ಚ ರೋಗಹೇತುರ್ವಾಚ್ಯಃ; ಯದಿ ವಾ ಸುಖಹೇತುರ್ಭೇಷಜಂ ದುಃಖಹೇತುಶ್ಚ ನಿದಾನಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ, ಲಕ್ಷಣಂ ಚ ವ್ಯಾಧ್ಯಾರೋಗ್ಯಯೋರುಭಯೋರಪಿ; ಏತೇನ ದುಃಖಂ ತಾವತ್ ಕದಾಚಿದಪ್ಯಜಿಹಾಸಿತಂ ನ ಭವತಿ, ಜಿಹಾಸಿತಮನುಪಾಯಂ ನ ಭವತಿ, ಉಪಾಯಶ್ಚಾಯುರ್ವೇದ ಏವ, ಸ ಚ ಸರ್ವದುಃಖಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮುಪಾದೇಯಃ; ತಸ್ಮಾದ್ದುಃಖಪ್ರಶಮನೋಪಾಯೋಪದೇಶರೂಪಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯಾನಾದಿತೇತಿ ಭಾವಃ| ಏವಂ ಸುಖಸ್ಯ ನಿತ್ಯೋಪಾದೇಯಸ್ಯಾನಾದಿತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಂ, ತದುಪಾಯಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಚ| ಕಥಮನಾದಿ ಸುಖದುಃಖಮಿತ್ಯಾಹ- ಅಪರಾಪರಯೋಗಾದಿತಿ; ಸನ್ತಾನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ವಭಾವಸಂಸಿದ್ಧಲಕ್ಷಣತ್ವಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ಹೇತುಮಾಹ- ಏವ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಏಷ ಇತಿ ಆಯುರ್ಬುದ್ಧಿವೇದಿತೃಸುಖದುಃಖಾನಿ| ಅರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಅಭಿಧೇಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ; ಏತೇನ ಆಯುರಾದಿರಾಯುರ್ವೇದಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅಯಂ ಚಾಯುರಾದಿರತ್ರಾಯುರ್ವೇದಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ವಿಭಾವ್ಯತೇ ಜ್ಞಾಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಯುರಾದಿನಾಽಭಿಧೇಯೇನಾಯುರ್ವೇದೋ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ, ವಚನಂ ಹಿ- “ಹಿತಾಹಿತಂ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ” (ಸು. ೧) ಇತ್ಯಾದ್ಯಾಯುರ್ವೇದಲಕ್ಷಣಮ್| ಏತೇನ, ಆಯುರಾದೇರರ್ಥಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾನಾದಿತಯಾ ಯಥೋಕ್ತಯಾ ಸ್ವಭಾವಸಂಸಿದ್ಧಲಕ್ಷಣತ್ವಂ ವ್ಯಾಕೃತಂ ಭವತಿ| ಸ್ವಭಾವಸಂಸಿದ್ಧಮಿತಿ ಸರ್ವದಾ ಸನ್ತಾನನ್ಯಾಯೇನ ಸಿದ್ಧತ್ವಮಭಿಪ್ರೇತಮ್| ಭಾವಸ್ವಭಾವನಿತ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ತೃತೀಯಂ ಹೇತುಂ ವ್ಯಾಕರೋತಿ- ಗುರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಗುರುಲಘುಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಾಭ್ಯಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೌ ಭವತಃ| ತದೇವ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಘಟಯತಿ- ಗುರುಭಿರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಏವಮೇವೇತರೇಷಾಮಿತ್ಯನ್ತೇನ| ಏವಮೇವೇತರೇಷಾಮಿತಿ ಲಘುಭಿರಭ್ಯಸ್ಯಮಾನೈರ್ಲಘೂನಾಮುಪಚಯೋ ಭವತಿ, ಅಪಚಯೋ ಗುರೂಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಏಷ ಇತ್ಯೇವಮ್ಪ್ರಕಾರಃ; ಭಾವಸ್ವಭಾವೋ ನಿತ್ಯ ಇತಿ ನೈಷ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಾಭ್ಯಾಂ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸರೂಪೋ ಭಾವಸ್ವಭಾವಃ ಕದಾಚಿದನ್ಯಥಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಕೇವಲಮಯಂ ಭಾವಸ್ವಭಾವೋ ನಿತ್ಯಃ, ಕಿನ್ತರ್ಹ್ಯನ್ಯೋಽಪೀತ್ಯಾಹ- ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಾಂ ಖರದ್ರವತ್ವಾದಿ| ಕಥಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ನಿತ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಸನ್ತಿ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವದಾ ಸನ್ತಿ, ಗುಣಾಶ್ಚ ನಿತ್ಯಾಃ ಸನ್ತಿ ಸರ್ವದಾ, ಚಕಾರಾದ್ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಚಾನಿತ್ಯಾನಿ ಸನ್ತಿ| ತತ್ರಾಕಾಶಾದಿ ದ್ರವ್ಯಂ ನಿತ್ಯಂ, ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿ ಕಾರ್ಯಂ ಚಾನಿತ್ಯಮ್| ಏವಙ್ಗುಣಾ ಆಕಾಶಪರಿಮಾಣಾದಯೋ ನಿತ್ಯಾಃ, ಅನಿತ್ಯಾಶ್ರ ಕಾರ್ಯಗುಣಾ ರಸಾದಯಃ, ಅನಿತ್ಯಾ ಅಪಿ ಚ ಸಜಾತೀಯಾಪರಾಪರಸನ್ತಾನನ್ಯಾಯೇನ ಸರ್ವದಾ ತಿಷ್ಠನ್ತೀತಿ ಯುಕ್ತಮನಿತ್ಯಾನಾಮಪಿ ಸನ್ತಾನನಿತ್ಯತ್ವಮಿತಿ ಭಾವಃ| ಅತ್ರ ಭಾವಸ್ವಭಾವನಿತ್ಯತ್ವೇನ ಹೇತುನಾ ಭಾವಸ್ವಭಾವಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಜನಕಸ್ಯ ತಥಾ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮಕಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವೇನ ತತ್ಪ್ರತಿಪಾದಕಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯಾಪಿ ನಿತ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ ಭವತೀತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಅಥಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಯತ್ರ ತತ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಶ್ರವಣಾತ್ ಕಥಂ ನಿತ್ಯತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ- ನ ಹ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭೂತ್ವೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಪೂರ್ವಮಸತ ಉತ್ಪತ್ತಿಃ| ಅನ್ಯತ್ರಾವಬೋಧೋಪದೇಶಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಯತ್ರ ಯತ್ರಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿರುಕ್ತಾ, ತತ್ರ ತತ್ರಾವಬೋಧಾದುಪದೇಶಾದ್ವಾ; ಅವಬೋಧಾದುತ್ಪತ್ತಿರ್ಯಥಾ- ಬ್ರಹ್ಮಣ ಆಯುರ್ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿಃ, ಉಪದೇಶಾಚ್ಚೋತ್ಪತ್ತಿರ್ಯಥಾ- ಇನ್ದ್ರೋಪದೇಶಾದ್ಭರದ್ವಾಜೇನ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕೇ ಆಯುರ್ವೇದ ಉತ್ಪಾದಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತದ್ದ್ವಯಮಿತಿ ಅವಬೋಧೋಪದೇಶೌ | ನನು, ಸ್ವಭಾವಸಂಸಿದ್ಧಲಕ್ಷಣತ್ವಾದಿತಿ ಯೋ ಹೇತುರುಕ್ತಃ, ತತ್ರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ಭವಿಷ್ಯತ್ಯನಿತ್ಯಂ ಚ, ಯಥಾ- ಘಟೇ ಕಮ್ಬುಗ್ರೀವಾಕಾರತಾದಿ, ನ ಹಿ ತತ್ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಮಪಿ ಘಟಸ್ಯ ನಿತ್ಯತಾಂ ಸಾಧಯತೀತ್ಯಾಹ- ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕೃತಕಮಿತಿ ನಾಸ್ಮದಾದಿನಾ ಕೃತಮ್| ಯದುಕ್ತಮಿಹ- ‘ಸ್ವಲಕ್ಷಣತಃ ಸುಖಾಸುಖತಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ಆದ್ಯೇ ಚಾಧ್ಯಾಯೇ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೇ “ಹಿತಾಹಿತಂ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ” (ಸೂ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಅತ್ರೈವಾಕೃತಕತ್ವೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಯಥಾಽಗ್ನೇರೌಷ್ಣ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾಕೃತಕತ್ವೇನ ವ್ಯವಹಾರನಿತ್ಯತ್ವಾತ್ತತ್ಪ್ರತಿಪಾದಕಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯಾಪಿ ವ್ಯವಹಾರನಿತ್ಯತ್ವಮಿತಿ ಭಾವಃ| ನ ಕೇವಲಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಲಕ್ಷಣಮಕೃತಕಂ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಭಾವಸ್ವಭಾವನಿತ್ಯತ್ವಮಪಿ ನ ಕೇನಚಿದೀಶ್ವರಾದಿನಾ ಕೃತಮಿತ್ಯಾಹ- ಭಾವಸ್ವಭಾವನಿತ್ಯತ್ವಮಪಿ ಚೇತಿ; ಅಕೃತಕಮಿತಿ ಚಕಾರೇಣಾನುಕರ್ಷತಿ| ತದೇವ ಭಾವಸ್ವಭಾವನಿತ್ಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಯಥೋಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಕೃತವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಕಾರಕೋ(ಣೋ)ಽಪಿ ಭಾವಸ್ವಭಾವೋ ನ ಕೇನಚಿತ್ ಕೃತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ತತಶ್ಚಾಯುರ್ವೇದೋಽಪಿ ನಿತ್ಯಃ||೨೭||

Adhikarana 18 (28) · Śloka 28

ತಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯಾಙ್ಗಾನ್ಯಷ್ಟೌ; ತದ್ಯಥಾ- ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾ , ಶಾಲಾಕ್ಯಂ, ಶಲ್ಯಾಪಹರ್ತೃಕಂ, ವಿಷಗರವೈರೋಧಿಕಪ್ರಶಮನಂ, ಭೂತವಿದ್ಯಾ, ಕೌಮಾರಭೃತ್ಯಕಂ, ರಸಾಯನಂ, ವಾಜೀಕರಣಮಿತಿ||೨೮||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಕಾನಿ ಚೇತ್ಯಾದಿಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಯಸ್ಯಾನ್ತರಗ್ನೇಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾ| ಪಟಲವೇಧಶಲಾಕಾಪ್ರಧಾನಮಙ್ಗಂ ಶಾಲಾಕ್ಯಮ್| ಗರಃ ಕಾಲಾನ್ತರಪ್ರಕೋಪಿ ವಿಷಂ, ವೈರೋಧಿಕಂ ಸಂಯೋಗವಿರುದ್ಧಮ್ | ಭೂತಾನಾಂ ರಾಕ್ಷಸಾದೀನಾಂ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಾ ಪ್ರಶಮಾರ್ಥಾ ಚ ವಿದ್ಯಾ ಭೂತವಿದ್ಯಾ| ಕುಮಾರಸ್ಯ ಭರಣಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತಂ ಕೌಮಾರಭೃತ್ಯಮ್||೨೮||

Adhikarana 19 (29) · Śloka 29

ಸ ಚಾಧ್ಯೇತವ್ಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾಜನ್ಯವೈಶ್ಯೈಃ| ತತ್ರಾನುಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೈಃ, ಆರಕ್ಷಾರ್ಥಂ ರಾಜನ್ಯೈಃ, ವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ವೈಶ್ಯೈಃ; ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ವಾ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಪರಿಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ಸರ್ವೈಃ| ತತ್ರ ಯದಧ್ಯಾತ್ಮವಿದಾಂ ಧರ್ಮಪಥಸ್ಥಾನಾಂ ಧರ್ಮಪ್ರಕಾಶಕಾನಾಂ ವಾ ಮಾತೃಪಿತೃಭ್ರಾತೃಬನ್ಧುಗುರುಜನಸ್ಯ ವಾ ವಿಕಾರಪ್ರಶಮನೇ ಪ್ರಯತ್ನವಾನ್ ಭವತಿ, ಯಚ್ಚಾಯುರ್ವೇದೋಕ್ತಮಧ್ಯಾತ್ಮಮನುಧ್ಯಾಯತಿ ವೇದಯತ್ಯನುವಿಧೀಯತೇ ವಾ, ಸೋಽಸ್ಯ ಪರೋ ಧರ್ಮಃ; ಯಾ ಪುನರೀಶ್ವರಾಣಾಂ ವಸುಮತಾಂ ವಾ ಸಕಾಶಾತ್ ಸುಖೋಪಹಾರನಿಮಿತ್ತಾ ಭವತ್ಯರ್ಥಾವಾಪ್ತಿರಾರಕ್ಷಣಂ ಚ, ಯಾ ಚ ಸ್ವಪರಿಗೃಹೀತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಮಾತುರ್ಯಾದಾರಕ್ಷಾ, ಸೋಽಸ್ಯಾರ್ಥಃ; ಯತ್ ಪುನರಸ್ಯ ವಿದ್ವದ್ಗ್ರಹಣಯಶಃ ಶರಣ್ಯತ್ವಂ ಚ, ಯಾ ಚ ಸಮ್ಮಾನಶುಶ್ರೂಷಾ, ಯಚ್ಚೇಷ್ಟಾನಾಂ ವಿಷಯಾಣಾಮಾರೋಗ್ಯಮಾಧತ್ತೇ ಸೋಽಸ್ಯ ಕಾಮಃ| ಇತಿ ಯಥಾಪ್ರಶ್ನಮುಕ್ತಮಶೇಷೇಣ||೨೯||

ಆರಕ್ಷಾರ್ಥಂ ರಾಜನ್ಯೈರಿತಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ಪರಿಪಾಲನಧರ್ಮತ್ವಾತ್| ಅನುಧ್ಯಾಯತಿ ಮನಸಾ ಚಿನ್ತಯತಿ| ವೇದಯತೀತಿ ಅನ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ಅನುವಿಧೀಯತ ಇತಿ ತದನುಗುಣಂ ದೇಹೇನಾನುತಿಷ್ಠತಿ| ಆರಕ್ಷಣಮ್ ಆತ್ಮಾದಿರಕ್ಷಣಮ್| ಸ್ವಪರಿಗೃಹೀತಾನಾಮಿತಿ ಭೃತ್ಯಾದೀನಾಮ್| ವಿದ್ವದ್ಗ್ರಹಣಮೇವ ಯಶಃ ವಿದ್ವದುಪಾದೇಯತಾಜನ್ಯಂ ಯಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಷ್ಟಾನಾಮಿತಿ ವನಿತಾದೀನಾಮ್||೨೯||

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

ಅಥ ಭಿಷಗಾದಿತ ಏವ ಭಿಷಜಾ ಪ್ರಷ್ಟವ್ಯೋಽಷ್ಟವಿಧಂ ಭವತಿ- ತನ್ತ್ರಂ, ತನ್ತ್ರಾರ್ಥಾನ್, ಸ್ಥಾನಂ, ಸ್ಥಾನಾರ್ಥಾನ್, ಅಧ್ಯಾಯಮ್, ಅಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಾನ್, ಪ್ರಶ್ನಂ, ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥಾಂಶ್ಚೇತಿ; ಪೃಷ್ಟೇನ ಚೈತದ್ವಕ್ತವ್ಯಮಶೇಷೇಣ ವಾಕ್ಯಶೋ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಶೋಽರ್ಥಾವಯವಶಶ್ಚೇತಿ ||೩೦||

ಭಿಷಕ್ಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಪೃಚ್ಛಾವಿಧಿಮಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ||೩೦||

Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 32

ತತ್ರಾಯುರ್ವೇದಃ ಶಾಖಾ ವಿದ್ಯಾ ಸೂತ್ರಂ ಜ್ಞಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಲಕ್ಷಣಂ ತನ್ತ್ರಮಿತ್ಯನರ್ಥಾನ್ತರಮ್ ||೩೧|| ತನ್ತ್ರಾರ್ಥಃ ಪುನಃ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈರುಪದಿಷ್ಟಃ| ಸ ಚಾರ್ಥಃ ಪ್ರಕರಣೈರ್ವಿಭಾವ್ಯಮಾನೋ ಭೂಯ ಏವ ಶರೀರವೃತ್ತಿಹೇತುವ್ಯಾಧಿಕರ್ಮಕಾರ್ಯಕಾಲಕರ್ತೃಕರಣವಿಧಿವಿನಿಶ್ಚಯಾದ್ದಶಪ್ರಕರಣಃ, ತಾನಿ ಚ ಪ್ರಕರಣಾನಿ ಕೇವಲೇನೋಪದೇಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ತನ್ತ್ರೇಣ||೩೨||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈರಿತಿ ತದಾಯುರ್ವೇದಯತೀತ್ಯಾಯುರ್ವೇದಃ, ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಹಿತಾಹಿತಾಯೂರೂಪೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಕರಣೈರಿತಿ ಆಯುರ್ವೇದಪ್ರದೇಶೈಃ| ದಶಪ್ರಕರಣಾನಿ ದಶಭೇದಾಃ, ತೇ ಚ ಶರೀರಾದಯೋ ದಶ| ತತ್ರ ಶರೀರಂ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತವಿಕಾರಸಮುದಯಾತ್ಮಕಮವಯವಾದಿಭೇದಾದ್ಬಹುಪ್ರಕಾರಂ; ವೃತ್ತಿಶ್ಚಾಹಾರೋಽಶಿತಪೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾ(ನ್ನಃ); ಹೇತುಸ್ತು ವ್ಯಾಧಿಹೇತುರಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಪರಿಣಾಮಲಕ್ಷಣಃ; ವ್ಯಾಧಿಶ್ಚ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯರೂಪಃ; ಕರ್ಮ ಚಿಕಿತ್ಸಾ; ಕಾರ್ಯಮ್ ಆರೋಗ್ಯಂ; ಕಾಲಃ ಋತ್ವಾದಿಃ, ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಶ್ಚ; ಕರ್ತಾ ಭಿಷಕ್; ಕರಣಂ ಭೇಷಜಂ; ವಿಧಿಃ ವಿಧಾನಮ್ ಉಪಕಲ್ಪನಾ, ಸಾ ಚ ಕಾಲವ್ಯಾಧಿದ್ರವ್ಯಾಪೇಕ್ಷಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ, ಯಥಾ- “ಹೇಮನ್ತೇಽಭ್ಯಸತಸ್ತೋಯಮುಷ್ಣಮಾಯುರ್ನ ಹೀಯತೇ” (ಸೂ. ೬) ಇತ್ಯಾದಿ; ದೇಶಸ್ತ್ವತ್ರಾಹಿತೋ ಹೇತುಗ್ರಹಣೇನ, ಹಿತಸ್ತು ದೇಶಃ ಕರಣಗ್ರಹಣೇನ ಗೃಹೀತೋ ಮನ್ತವ್ಯಃ | ಶರೀರವೃತ್ತ್ಯಾದಿಭೇದಾಶ್ಚ ಬಹವಃ ಕೃತ್ಸ್ನೇ ತನ್ತ್ರೇ ಬುದ್ಧಿಮತಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಕೇವಲೇನೇತಿ ಸಮಗ್ರೇಣ||೩೧-೩೨||

Adhikarana 22 (33) · Śloka 33

ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯಾಷ್ಟೌ ಸ್ಥಾನಾನಿ ; ತದ್ಯಥಾ- ಶ್ಲೋಕನಿದಾನವಿಮಾನಶಾರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಾನಿ| ತತ್ರ ತ್ರಿಂಶದಧ್ಯಾಯಕಂ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನಮ್, ಅಷ್ಟಾಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಕಾನಿ ನಿದಾನವಿಮಾನಶಾರೀರಸ್ಥಾನಾನಿ, ದ್ವಾದಶಕಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ, ತ್ರಿಂಶಕಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾನಾಂ, ದ್ವಾದಶಕೇ ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ಭವತಃ||೩೩||

ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾನಾಂ ಚೇತ್ಯುಭಯತ್ರಾಪಿ ಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಶೇಷಃ||೩೩||

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ದ್ವೇ ತ್ರಿಂಶಕೇ ದ್ವಾದಶಕಂ ತ್ರಯಂ ಚ ತ್ರೀಣ್ಯಷ್ಟಕಾನ್ಯೇಷು ಸಮಾಪ್ತಿರುಕ್ತಾ| ಶ್ಲೋಕೌಷಧಾರಿಷ್ಟವಿಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿನಿದಾನಮಾನಾಶ್ರಯಸಞ್ಜ್ಞಕೇಷು||೩೪||

ತ್ರಿಂಶಕೇ ಇತಿ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚ| ಆಶ್ರಯಸಞ್ಜ್ಞಕಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನಮ್, ಆಶ್ರಯೋ ಹಿ ಶರೀರಮುಚ್ಯತೇ||೩೪||

Adhikarana 24 (35) · Śloka 35

ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಸ್ಥಾನೇ ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ಸ್ಥಾನಾರ್ಥ ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ| ಸವಿಂಶಮಧ್ಯಾಯಶತಂ ಶೃಣು ನಾಮಕ್ರಮಾಗತಮ್||೩೫||

ಸವಿಂಶಮಿತಿ ವಿಂಶತಿಶಬ್ದಾತ್ ಸ್ವಾರ್ಥೇ ‘ಡಃ’, ಸ್ವಾರ್ಥಿಕಶ್ಚ ‘ಡಃ’ ಪ್ರತ್ಯಯೋ ಭವತಿ; ತೇನ ಲಲಿತೇಶ್ವರೇ ಚ- “ಚತುರ್ವಿಂಶಾಧಿಕಂ” ಇತಿ ಪ್ರಯೋಗಃ ಸಿದ್ಧೋ ಭವತಿ; ವಚನಂ ಹಿ “ಚತುರ್ವಿಂಶಾಧಿಕಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಭುವನಾನಾಂ ಶತತ್ರಯಮ್” ಇತಿ| ಏವಂ ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ ‘ಸವಿಂಶಂ’ (ಸು.ಸೂ.ಅ.೧) ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೩೫||

Adhikarana 25 (36-68) · Śloka 68

ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವೋಽಪ್ಯಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲಾರಗ್ವಧಾದಿಕೌ| ಷಡ್ವಿರೇಕಾಶ್ರಯಶ್ಚೇತಿ ಚತುಷ್ಕೋ ಭೇಷಜಾಶ್ರಯಃ||೩೬|| ಮಾತ್ರಾತಸ್ಯಾಶಿತೀಯೌ ಚ ನವೇಗಾನ್ಧಾರಣಂ ತಥಾ| ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪಕ್ರಮಶ್ಚೇತಿ ಚತ್ವಾರಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವೃತ್ತಿಕಾಃ ||೩೭|| ಖುಡ್ಡಾಕಶ್ಚ ಚತುಷ್ಪಾದೋ ಮಹಾಂಸ್ತಿಸ್ರೈಷಣಸ್ತಥಾ| ಸಹ ವಾತಕಲಾಖ್ಯೇನ ವಿದ್ಯಾನ್ನೈರ್ದೇಶಿಕಾನ್ ಬುಧಃ||೩೮|| ಸ್ನೇಹನಸ್ವೇದನಾಧ್ಯಾಯಾವುಭೌ ಯಶ್ಚೋಪಕಲ್ಪನಃ| ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಾಭೃತಶ್ಚೈವ ಸರ್ವ ಏವ ಪ್ರಕಲ್ಪನಾಃ||೩೯|| ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯಶ್ಚ ತ್ರಿಶೋಫಾಷ್ಟೋದರಾದಿಕೌ| ರೋಗಾಧ್ಯಾಯೋ ಮಹಾಂಶ್ಚೈವ ರೋಗಾಧ್ಯಾಯಚತುಷ್ಟಯಮ್||೪೦|| ಅಷ್ಟೌನಿನ್ದಿತಸಙ್ಖ್ಯಾತಸ್ತಥಾ ಲಙ್ಘನತರ್ಪಣೇ| ವಿಧಿಶೋಣಿತಿಕಶ್ಚೈವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಸ್ತತ್ರ ಯೋಜನಾಃ||೪೧|| ಯಜ್ಜಃಪುರುಷಸಙ್ಖ್ಯಾತೋ ಭದ್ರಕಾಪ್ಯಾನ್ನಪಾನಿಕೌ| ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯಶ್ಚತ್ವಾರೋಽನ್ನವಿನಿಶ್ಚಯಾಃ||೪೨|| ದಶಪ್ರಾಣಾಯತನಿಕಸ್ತಥಾಽರ್ಥೇದಶಮೂಲಿಕಃ| ದ್ವಾವೇತೌ ಪ್ರಾಣದೇಹಾರ್ಥೌ ಪ್ರೋಕ್ತೌ ವೈದ್ಯಗುಣಾಶ್ರಯೌ||೪೩|| ಔಷಧಸ್ವಸ್ಥನಿರ್ದೇಶಕಲ್ಪನಾರೋಗಯೋಜನಾಃ| ಚತುಷ್ಕಾಃ ಷಟ್ ಕ್ರಮೇಣೋಕ್ತಾಃ ಸಪ್ತಮಶ್ಚಾನ್ನಪಾನಿಕಃ||೪೪|| ದ್ವೌ ಚಾನ್ತ್ಯೌ ಸಙ್ಗ್ರಹಾಧ್ಯಾಯಾವಿತಿ ತ್ರಿಂಶಕಮರ್ಥವತ್| ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನಂ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯ ಶಿರಃ ಶುಭಮ್ ||೪೫|| ಚತುಷ್ಕಾಣಾಂ ಮಹಾರ್ಥಾನಾಂ ಸ್ಥಾನೇಽಸ್ಮಿನ್ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಕೃತಃ| ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಶ್ಚ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನಮತಃ ಸ್ಮೃತಮ್||೪೬|| ಜ್ವರಾಣಾಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಗುಲ್ಮಾನಾಂ ಮೇಹಕುಷ್ಠಯೋಃ| ಶೋಷೋನ್ಮಾದನಿದಾನೇ ಚ ಸ್ಯಾದಪಸ್ಮಾರಿಣಾಂ ಚ ಯತ್||೪೭|| ಇತ್ಯಧ್ಯಾಯಾಷ್ಟಕಮಿದಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನಮುಚ್ಯತೇ| ರಸೇಷು ತ್ರಿವಿಧೇ ಕುಕ್ಷೌ ಧ್ವಂಸೇ ಜನಪದಸ್ಯ ಚ||೪೮|| ತ್ರಿವಿಧೇ ರೋಗವಿಜ್ಞಾನೇ ಸ್ರೋತಃಸ್ವಪಿ ಚ ವರ್ತನೇ| ರೋಗಾನೀಕೇ ವ್ಯಾಧಿರೂಪೇ ರೋಗಾಣಾಂ ಚ ಭಿಷಗ್ಜಿತೇ||೪೯|| ಅಷ್ಟೌ ವಿಮಾನಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ಮಾನಾರ್ಥಾನಿ ಮಹರ್ಷಿಣಾ| ಕತಿಧಾಪುರುಷೀಯಂ ಚ ಗೋತ್ರೇಣಾತುಲ್ಯಮೇವ ಚ||೫೦|| ಖುಡ್ಡಿಕಾ ಮಹತೀ ಚೈವ ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತಿರುಚ್ಯತೇ| ಪುರುಷಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯ ವಿಚಯೌ ದ್ವೌ ವಿನಿಶ್ಚಿತೌ||೫೧|| ಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸೂತ್ರಂ ಚ ಜಾತೇರಷ್ಟಮಮುಚ್ಯತೇ | ಇತ್ಯುದ್ದಿಷ್ಟಾನಿ ಮುನಿನಾ ಶಾರೀರಾಣ್ಯತ್ರಿಸೂನುನಾ||೫೨|| ವರ್ಣಸ್ವರೀಯಃ ಪುಷ್ಪಾಖ್ಯಸ್ತೃತೀಯಃ ಪರಿಮರ್ಶನಃ| ಚತುರ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀಕಃ ಪಞ್ಚಮಃ ಪೂರ್ವರೂಪಿಕಃ||೫೩|| ಕತಮಾನಿಶರೀರೀಯಃ ಪನ್ನರೂಪೋಽಪ್ಯವಾಕ್ಶಿರಾಃ| ಯಸ್ಯಶ್ಯಾವನಿಮಿತ್ತಶ್ಚ ಸದ್ಯೋಮರಣ ಏವ ಚ||೫೪|| ಅಣುಜ್ಯೋತಿರಿತಿ ಖ್ಯಾತಸ್ತಥಾ ಗೋಮಯಚೂರ್ಣವಾನ್| ದ್ವಾದಶಾಧ್ಯಾಯಕಂ ಸ್ಥಾನಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್ ||೫೫|| ಅಭಯಾಮಲಕೀಯಂ ಚ ಪ್ರಾಣಕಾಮೀಯಮೇವ ಚ| ಕರಪ್ರಚಿತಕಂ ವೇದಸಮುತ್ಥಾನಂ ರಸಾಯನಮ್||೫೬|| ಸಂಯೋಗಶರಮೂಲೀಯಮಾಸಿಕ್ತಕ್ಷೀರಕಂ ತಥಾ| ಮಾಷಪರ್ಣಭೃತೀಯಂ ಚ ಪುಮಾಞ್ಜಾತಬಲಾದಿಕಮ್||೫೭|| ಚತುಷ್ಕದ್ವಯಮಪ್ಯೇತದಧ್ಯಾಯದ್ವಯಮುಚ್ಯತೇ| ರಸಾಯನಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ ವಾಜೀಕರಣಮೇವ ಚ||೫೮|| ಜ್ವರಾಣಾಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಗುಲ್ಮಾನಾಂ ಮೇಹಕುಷ್ಠಯೋಃ| ಶೋಷೋನ್ಮಾದೇಽಪ್ಯಪಸ್ಮಾರೇ ಕ್ಷತಶೋಥೋದರಾರ್ಶಸಾಮ್||೫೯|| ಗ್ರಹಣೀಪಾಣ್ಡುರೋಗಾಣಾಂ ಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿಸಾರಿಣಾಮ್| ಛರ್ದಿವೀಸರ್ಪತೃಷ್ಣಾನಾಂ ವಿಷಮದ್ಯವಿಕಾರಯೋಃ||೬೦|| ದ್ವಿವ್ರಣೀಯಂ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಮೂರುಸ್ತಮ್ಭಿಕಮೇವ ಚ| ವಾತರೋಗೇ ವಾತರಕ್ತೇ ಯೋನಿವ್ಯಾಪತ್ಸು ಚೈವ ಯತ್||೬೧|| ತ್ರಿಂಶಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾನ್ಯುಕ್ತಾನ್ಯತಃ ಕಲ್ಪಾನ್ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಫಲಜೀಮೂತಕೇಕ್ಷ್ವಾಕುಕಲ್ಪೋ ಧಾಮಾರ್ಗವಸ್ಯ ಚ||೬೨|| ಪಞ್ಚಮೋ ವತ್ಸಕಸ್ಯೋಕ್ತಃ ಷಷ್ಠಶ್ಚ ಕೃತವೇಧನೇ| ಶ್ಯಾಮಾತ್ರಿವೃತಯೋಃ ಕಲ್ಪಸ್ತಥೈವ ಚತುರಙ್ಗುಲೇ||೬೩|| ತಿಲ್ವಕಸ್ಯ ಸುಧಾಯಾಶ್ಚ ಸಪ್ತಲಾಶಙ್ಖಿನೀಷು ಚ| ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತ್ಯೋಃ ಕಲ್ಪಶ್ಚ ದ್ವಾದಶೋಽಯಂ ಸಮಾಪ್ಯತೇ||೬೪|| ಕಲ್ಪನಾ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಖ್ಯಾ ಬಸ್ತಿಸೂತ್ರೀ ತಥೈವ ಚ| ಸ್ನೇಹವ್ಯಾಪದಿಕೀ ಸಿದ್ಧಿರ್ನೇತ್ರವ್ಯಾಪದಿಕೀ ತಥಾ||೬೫|| ಸಿದ್ಧಿಃ ಶೋಧನಯೋಶ್ಚೈವ ಬಸ್ತಿಸಿದ್ಧಿಸ್ತಥೈವ ಚ| ಪ್ರಾಸೃತೀ ಮರ್ಮಸಙ್ಖ್ಯಾತಾ ಸಿದ್ಧಿರ್ಬಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಯಾ ಚ ಯಾ||೬೬|| ಫಲಮಾತ್ರಾ ತಥಾ ಸಿದ್ಧಿಃ ಸಿದ್ಧಿಶ್ಚೋತ್ತರಸಞ್ಜ್ಞಿತಾ| ಸಿದ್ಧಯೋ ದ್ವಾದಶೈವೈತಾಸ್ತನ್ತ್ರಂ ಚಾಸು ಸಮಾಪ್ಯತೇ||೬೭|| ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಸ್ಥಾನೇ ತಥಾಽಧ್ಯಾಯೇ ಚಾಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ| ತಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ ಸರ್ವತಃ ಸರ್ವಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಹ್ಯರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹಾತ್||೬೮||

ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವೇತ್ಯಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಾಃ ಶ್ಲೋಕಾನುರೋಧಾದೇಕದೇಶಲಕ್ಷಣಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಪ್ರಾಣದೇಹಾರ್ಥಾವಿತ್ಯಾದೌ ದೇಹಶಬ್ದೇನೌಜೋಽಭಿಧೀಯತೇ | ಶಿರಃ ಶುಭಮಿತ್ಯತ್ರ ಶಿರ ಇವ ಶಿರಃ| ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದೌ ಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರಾತ್ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಸೂತ್ರಣಾದಿಕಂ, ತೇನ “ಸೂತ್ರಣಾತ್ ಸೂಚನಾಚ್ಚೈವ ಧಾರಣಾದರ್ಥಸನ್ತತೈಃ| ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಂ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಮ್” (ಸು. ಸೂ. ೩) ಇತ್ಯೇತದಪಿ ಗೃಹೀತಂ ಭವತಿ| ಮಾನಾರ್ಥಾನೀತಿ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಾನಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಿತಿ ರಿಷ್ಟಾನಾಮ್| ಚತುಷ್ಕದ್ವಯಮಿತಿ ರಸಾಯನಪಾದಚತುಷ್ಕ ಏಕಃ, ವಾಜೀಕರಣಪಾದಚತುಷ್ಕಶ್ಚೈಕಃ; ಚತುಷ್ಪಾದಶ್ಚಾಧ್ಯಾಯೋ ಭವತೀತಿ ಯುಕ್ತಮೇವಾಧ್ಯಾಯತ್ವಮ್| ತನ್ತ್ರಂ ಚಾಸು ಸಮಾಪ್ಯತ ಇತಿ ಆಸು ಸಮಾಪ್ತಾಸು ತನ್ತ್ರಂ ಸಮಾಪ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಚಾಧ್ಯಾಯಾರ್ಥ ಇತಿ ಚಕಾರೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ; ತೇನ ಅಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಶ್ಚಾಧ್ಯಾಯಾನ್ತೇ ತಥಾ ಸ್ಥಾನಾರ್ಥಶ್ಚ ಸ್ಥಾನಾನ್ತೇ ಕೃತಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಶಾರೀರೇ ಸ್ಥಾನಾರ್ಥೋ ನ ವ್ಯಕ್ತಃ, ತಥಾಽಪಿ ಶಾರೀರಶಬ್ದವ್ಯುಪತ್ತ್ಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಸ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾದ್ವಾ; ಯಥಾ- “ಶರೀರಂ ಚಿನ್ತ್ಯತೇ ಸರ್ವಂ ದೈವಮಾನುಷಸಮ್ಪದಾ| ಸರ್ವಭಾವೈರ್ಯತಸ್ತಸ್ಮಾಚ್ಛಾರೀರಂ ಸ್ಥಾನಮುಚ್ಯತೇ” (ಶಾ. ೮) ಇತಿ||೩೬-೬೮||

Adhikarana 26 (69-71) · Śloka 71

ಪೃಚ್ಛಾ ತನ್ತ್ರಾದ್ಯಥಾಮ್ನಾಯಂ ವಿಧಿನಾ ಪ್ರಶ್ನ ಉಚ್ಯತೇ| ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥೋ ಯುಕ್ತಿಮಾಂಸ್ತಸ್ಯ ತನ್ತ್ರೇಣೈವಾರ್ಥನಿಶ್ಚಯಃ ||೬೯|| ನಿರುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಣಾತ್ತನ್ತ್ರಂ, ಸ್ಥಾನಮರ್ಥಪ್ರತಿಷ್ಠಯಾ| ಅಧಿಕೃತ್ಯಾರ್ಥಮಧ್ಯಾಯನಾಮಸಞ್ಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ||೭೦|| ಇತಿ ಸರ್ವಂ ಯಥಾಪ್ರಶ್ನಮಷ್ಟಕಂ ಸಮ್ಪ್ರಕಾಶಿತಮ್| ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಚೋಕ್ತಸ್ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಸುವಿನಿಶ್ಚಿತಃ||೭೧||

ವಿಧಿನಾ ಪ್ರಶ್ನ ಇತ್ಯತ್ರ ವಿಧಿನೇತಿ ಪೂರ್ವಾಪರವಿರೋಧಾದಿದೋಷಶೂನ್ಯೇನ ವಾಕ್ಯೇನ| ತನ್ತ್ರಣಾದಿತಿ ಶರೀರಧಾರಣಾತ್; ಕಿಂವಾ ಆಯುರ್ವೇದಾನುಪಾಲನಾತ್| ಅರ್ಥಪ್ರತಿಷ್ಠಯೇತಿ ಪ್ರಧಾನಭೂತಾರ್ಥಾವಸ್ಥಾನಾತ್| ಏತಾಶ್ಚ ಯೋಗರೂಢಾಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾಃ; ತೇನ, ಅತಿಪ್ರಸಙ್ಗೋ ನ ವಾಚ್ಯಃ| ಅಧಿಕೃತ್ಯೇತಿ ಅಧಿಕಾರಿಣಂ ಕೃತ್ವಾ| ಅರ್ಥಂ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತಾದಿಕಮ್| ಅಧ್ಯಾಯನಾಮಸಞ್ಜ್ಞಾ ಅಧ್ಯಾಯರೂಪಾ ನಾಮಸಞ್ಜ್ಞಾ, ನಾಮಸಞ್ಜ್ಞಾ ಚ ಯೋಗರೂಢಾ ಸಞ್ಜ್ಞೋಚ್ಯತೇ; ಕಿಂವಾ, ‘ಅಧ್ಯಾಯೋ ನಾಮ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ, ತದಾ ನಾಮಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾಶನೇ, ತೇನ ಅಧಿಕಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅರ್ಥಶಬ್ದೋಽತ್ರಾರ್ಥಾನ್ತರೇ, ತೇನ ಯುಕ್ತಾಽಧ್ಯಾಯಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಸಾ ಚ ಅಧಿಕರಣಸಾಧನಾ ಕರಣಸಾಧನಾ ವಾ ಕರ್ಮಸಾಧನಾ ವಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಅಧೀಯತೇಽಸ್ಮಿನ್, ಅಧ್ಯೇತ್ಯನೇನ ವಾ, ಅಧೀಯತೇ ವೇತ್ಯಧ್ಯಾಯಃ||೬೯-೭೧||

Adhikarana 27 (72-74) · Śloka 74

ಸನ್ತಿ ಪಾಲ್ಲವಿಕೋತ್ಪಾತಾಃ ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಂ ಜನಯನ್ತಿ ಯೇ| ವರ್ತಕಾನಾಮಿವೋತ್ಪಾತಾಃ ಸಹಸೈವಾವಿಭಾವಿತಾಃ||೭೨|| ತಸ್ಮಾತ್ತಾನ್ ಪೂರ್ವಸಞ್ಜಲ್ಪೇ ಸರ್ವತ್ರಾಷ್ಟಕಮಾದಿಶೇತ್| ಪರಾವರಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಂ ತತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿದಾಂ ಬಲಮ್||೭೩|| ಶಬ್ದಮಾತ್ರೇಣ ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಕೇವಲಸ್ಯೈಕದೇಶಿಕಾಃ| ಭ್ರಮನ್ತ್ಯಲ್ಪಬಲಾಸ್ತನ್ತ್ರೇ ಜ್ಯಾಶಬ್ದೇನೇವ ವರ್ತಕಾಃ||೭೪||

ಪ್ರಶ್ನಾಷ್ಟಕಸ್ಯೋಕ್ತಸ್ಯ ನಿರಾಕರಣೀಯಸಞ್ಜ್ಞಾಮಾಹ - ಸನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಪಾಲ್ಲವಿಕಾಃ ಪ್ರಾದೇಶಿಕಾಃ| ವರ್ತಕಾ ಅಕಸ್ಮಾದುತ್ಪತನ್ತಃ ಕ್ಷೋಭಂ ಮನಸೋ ಜನಯನ್ತೀತಿ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಅಷ್ಟಕಮಿತಿ ಯಥೋಕ್ತಂ ಪ್ರಶ್ನಾಷ್ಟಕಮ್| ಪರಾವರೌ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಶ್ರೇಷ್ಠೌ| ತತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿದಾಂ ಬಲಮಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿದ ಏವ ಪ್ರಶ್ನಾಷ್ಟಕಂ ಜಾನನ್ತಿ ನ ಪಾಲ್ಲವಿಕಾಃ||೭೨-೭೪||

Adhikarana 28 (75-81) · Śloka 81

ಪಶುಃ ಪಶೂನಾಂ ದೌರ್ಬಲ್ಯಾತ್ ಕಶ್ಚಿನ್ಮಧ್ಯೇ ವೃಕಾಯತೇ| ಸ ಸತ್ಯಂ ವೃಕಮಾಸಾದ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಭಜತೇ ಪಶುಃ||೭೫|| ತದ್ವದಜ್ಞೋಽಜ್ಞಮಧ್ಯಸ್ಥಃ ಕಶ್ಚಿನ್ಮೌಖರ್ಯಸಾಧನಃ| ಸ್ಥಾಪಯತ್ಯಾಪ್ತಮಾತ್ಮಾನಮಾಪ್ತಂ ತ್ವಾಸಾದ್ಯ ಭಿದ್ಯತೇ||೭೬|| ಬಭ್ರುರ್ಗೂಢ ಇವೋರ್ಣಾಭಿರಬುದ್ಧಿರಬಹುಶ್ರುತಃ| ಕಿಂ ವೈ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಸಞ್ಜಲ್ಪೇ ಕುಣ್ಡಭೇದೀ ಜಡೋ ಯಥಾ||೭೭|| ಸದ್ವೃತ್ತೈರ್ನ ವಿಗೃಹ್ಣೀಯಾದ್ಭಿಷಗಲ್ಪಶ್ರುತೈರಪಿ| ಹನ್ಯಾತ್ ಪ್ರಶ್ನಾಷ್ಟಕೇನಾದಾವಿತರಾಂಸ್ತ್ವಾಪ್ತಮಾನಿನಃ ||೭೮|| ದಮ್ಭಿನೋ ಮುಖರಾ ಹ್ಯಜ್ಞಾಃ ಪ್ರಭೂತಾಬದ್ಧಭಾಷಿಣಃ| ಪ್ರಾಯಃ, ಪ್ರಾಯೇಣ ಸುಮುಖಾಃ ಸನ್ತೋ ಯುಕ್ತಾಲ್ಪಭಾಷಿಣಃ||೭೯|| ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಪ್ರಕಾಶಾರ್ಥಮಹಙ್ಕಾರಮನಾಶ್ರಿತಃ| ಸ್ವಲ್ಪಾಧಾರಾಜ್ಞಮುಖರಾನ್ಮರ್ಷಯೇನ್ನ ವಿವಾದಿನಃ||೮೦|| ಪರೋ ಭೂತೇಷ್ವನುಕ್ರೋಶಸ್ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ(ನೇ)ಪರಾ ದಯಾ| ಯೇಷಾಂ ತೇಷಾಮಸದ್ವಾದನಿಗ್ರಹೇ ನಿರತಾ ಮತಿಃ||೮೧||

ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸ್ವಭಾವಃ| ಬಭ್ರುರೂರ್ಣಾವಾನ್ ಕಶ್ಚಿತ್ ಪಶುಃ, ಸ ಯಥಾ ಮೇಷಂ ಯುದ್ಧಾಯಾತ್ಮೀಯಾಮಿವೋರ್ಣಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಉಪಸರ್ಪನ್ನಙ್ಗಭಙ್ಗಮಾಪ್ನೋತಿ, ತದ್ವದಜ್ಞೋಽಪ್ಯಾಪ್ತಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಭಿದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಕಿಂವಾ, ಬಭ್ರುರ್ವೃದ್ಧನಕುಲ ಊರ್ಣಾರಾಶಿಮಧ್ಯಗೋ ಯಥಾ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ, ತಥಾಽಬುದ್ಧಿರಪಿ ಸಞ್ಜಲ್ಪೇ ವಾದಿಪ್ರತಿವಾದಿಕಥಾಯಾಮ್| ಕುಣ್ಡಭೇದೀ ಭ್ರಷ್ಟಯೋನಿಃ; ತೇನ ಪೃಚ್ಛಾದಿತಾತ್ಮೀಯನಿರ್ಣಿತಜಾತಿರ್ಯಥಾಽವದಾತಜಾತಿಃ ಸನ್ ಕಶ್ಚಿದ್ಬ್ರೂತೇ, ತಥಾಽಬುದ್ಧಿರಪಿ ಸಞ್ಜಲ್ಪೇ| ವಿಗೃಹ್ಣೀಯಾದ್ ವಿಗೃಹ್ಯ ಸಮ್ಭಾಷಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಇತರಾನ್ ಅಸದ್ವೃತ್ತಾನ್| ಸ್ವಲ್ಪಾಧಾರಾಃಸ್ವಲ್ಪಶ್ರುತಾಃ| ನ ಮರ್ಷಯೇದಿತಿ ನೋಪೇಕ್ಷೇತ| ಅಜ್ಞವೈದ್ಯಸಂವಾದಪ್ರತಿಷೇಧಫಲಮಾಹ- ಪರೋ ಭೂತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರತಾ ಇತಿ ತತ್ಪರಾ||೭೫-೮೧||

Adhikarana 29 (82-83) · Śloka 83

ಅಸತ್ಪಕ್ಷಾಕ್ಷಣಿತ್ವಾರ್ತಿದಮ್ಭಪಾರುಷ್ಯಸಾಧನಾಃ| ಭವನ್ತ್ಯನಾಪ್ತಾಃ ಸ್ವೇ ತನ್ತ್ರೇ ಪ್ರಾಯಃ ಪರವಿಕತ್ಥಕಾಃ||೮೨|| ತಾನ್ ಕಾಲಪಾಶಸದೃಶಾನ್ ವರ್ಜಯೇಚ್ಛಾಸ್ತ್ರದೂಷಕಾನ್| ಪ್ರಶಮಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಪೂರ್ಣಾಃ ಸೇವ್ಯಾ ಭಿಷಕ್ತಮಾಃ||೮೩||

ಅಜ್ಞವೈದ್ಯಫಲಮಾಹ- ಅಸತ್ಪಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸತ್ಪಕ್ಷಾದಿ ಸಾಧನಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ; ಅಸತ್ಪಕ್ಷಃ ಅನಾಗಮಪಕ್ಷಸಿದ್ಧಃ ಪಕ್ಷಃ| ಅಕ್ಷಣಿತ್ವಂ ಪೃಚ್ಛಾರ್ಥಮನುಯುಕ್ತಸ್ಯ ‘ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವಕ್ತುಂ ಕ್ಷಣೋ ನಾಸಿ’ ಇತಿ ಭಾಷಣಮ್, ಅರ್ತಿಃ ಪೃಚ್ಛಾರ್ಥಮನುಯುಕ್ತಸ್ಯ ಶಿರೋವ್ಯಥಾದಿಕಮುದ್ಭಾವ್ಯ ಭಾಷಣಂ, ದಮ್ಭಃ ಪುಸ್ತಕವೈದ್ಯಭಾಣ್ಡಾದಿಭಿಃ ಸ್ವಾರ್ಥೋತ್ಕರ್ಷಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪಾರುಷ್ಯಂ ಕೃಚ್ಛ್ರತೋಽಪಿ ನವಾಚ್ಯತ್ವಾದಿಪರುಷಭಾಷಣಮ್ | ಅನಾಪ್ತಾಃ ಸ್ವೇ ತನ್ತ್ರ ಇತಿ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾನಭಿಜ್ಞಾನಾತ್| ಪರವಿಕತ್ಥಕಾಃ ಪರದೂಷಕಾಃ||೮೨-೮೩||

Adhikarana 30 (84-85) · Śloka 85

ಸಮಗ್ರಂ ದುಃಖಮಾಯತ್ತಮವಿಜ್ಞಾನೇ ದ್ವಯಾಶ್ರಯಮ್| ಸುಖಂ ಸಮಗ್ರಂ ವಿಜ್ಞಾನೇ ವಿಮಲೇ ಚ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್||೮೪|| ಇದಮೇವಮುದಾರಾರ್ಥಮಜ್ಞಾನಾಂ ನ ಪ್ರಕಾಶಕಮ್| ಶಾಸ್ತ್ರಂ ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಣಷ್ಟಾನಾಂ ಯಥೈವಾದಿತ್ಯಮಣ್ಡಲಮ್||೮೫||

ದ್ವಯಾಶ್ರಯಮಿತಿ ಮನಃಶರೀರಾಶ್ರಯಮ್| ಸಮಗ್ರಮಿತಿ ಶಾರೀರಂ ಮಾನಸಂ ಚ ಸುಖಮಾರೋಗ್ಯಾದಿರೂಪಮ್| ವಿಜ್ಞಾನೇ ವಿಮಲ ಇತಿ ವಿಶುದ್ಧಜ್ಞಾನೇ, ಕಿಂವಾ ವಿಜ್ಞಾನೇ ವಿಮಲ ಇತಿ ಮೋಕ್ಷೇ, ಮೋಕ್ಷೇ ಹಿ ಸುಖಂ ಸ್ವಚ್ಛಂ ಸಮಗ್ರಂ ಚ ದುಃಖಾಸಮ್ಭಿನ್ನತ್ವಾತ್; ಕಿಂವಾ, ಭಟ್ಟದರ್ಶನಾತ್ ಸುಸಮ್ಭವಮ್| ಇದಮಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್| ಏವಮುದಾರಾರ್ಥಮಿತಿ ಲೋಕದ್ವಯಹಿತಾರ್ಥಾಭಿಧಾಯಕಮ್| ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಣಷ್ಟಾನಾಮಿತಿ ಪ್ರಣಷ್ಟದೃಶಾಮ್||೮೪-೮೫||

Adhikarana 31 (86-89) · Śloka 89

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಅರ್ಥೇ ದಶಮಹಾಮೂಲಾಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಚಾಸಾಂ ಯಥಾ ಕೃತಾ| ಅಯನಾನ್ತಾಃ ಷಡಗ್ರ್ಯಾಶ್ಚ ರೂಪಂ ವೇದವಿದಾಂ ಚ ಯತ್||೮೬|| ಸಪ್ತಕಶ್ಚಾಷ್ಟಕಶ್ಚೈವ ಪರಿಪ್ರಶ್ನಾಃ ಸನಿರ್ಣಯಾಃ| ಯಥಾ ವಾಚ್ಯಂ ಯದರ್ಥಂ ಚ ಷಡ್ವಿಧಾಶ್ಚೈಕದೇಶಿಕಾಃ||೮೭|| ಅರ್ಥೇದಶಮಹಾಮೂಲೇ ಸರ್ವಮೇತತ್ ಪ್ರಕಾಶಿತಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹಶ್ಚಾಯಮಧ್ಯಾಯಸ್ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯೈವ ಕೇವಲಃ||೮೮|| ಯಥಾ ಸುಮನಸಾಂ ಸೂತ್ರಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ವಿಧೀಯತೇ| ಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ತಥಾಽರ್ಥಾನಾಮೃಷಿಣಾ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಕೃತಃ||೮೯||

ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಚಾಸಾಂ ಯಥಾ ಕೃತೇತಿ ‘ತೇನ ಮೂಲೇನ ಮಹತಾ ಮಹಾಮೂಲಾ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಅಯನಾನ್ತಾಃ ಷಡಗ್ರ್ಯಾಶ್ಚೇತಿ ‘ಏಕಂ ಪ್ರಾಣವರ್ಧನಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಾಃ| ಏತೇ ಚಾಹಿಂಸಾದಯೋಽಗ್ರ್ಯಾಧಿಕಾರೇ ಯಜ್ಜಃಪುರುಷೀಯೇ ಉಕ್ತಾ ಉಲ್ಲಙ್ಘ್ಯೇಹೋಕ್ತಾ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿಷಯತ್ವೇನ, ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಸ್ತ್ವಗ್ರ್ಯರೋಗಾಧಿಕಾರಿಕಾಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತತ್ರ- “ಅಲಮೇತದ್ವಿಕಾರಾಣಾಮ್” (ಸೂ.ಅ.೨೫) ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಪ್ತಕಃ ಪ್ರಶ್ನಃ ‘ಕಿಮಾಯುಃ? ಕಸ್ಮಾದಾಯುರ್ವೇದಃ?’ ಇತ್ಯಾದಿ; ಅಷ್ಟಕಃ ಪ್ರಶ್ನಃ ‘ತನ್ತ್ರಂ ತನ್ತ್ರಾರ್ಥಂ’ ಇತ್ಯಾದಿ||೮೬-೮೯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 30

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇಽರ್ಥೇದಶಮಹಾಮೂಲೀಯೋ ನಾಮ ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೦|| ಅಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ| ಇಯತಾಽವಧಿನಾ ಸರ್ವಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಂ ಸಮಾಪ್ಯತೇ|

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇಽರ್ಥೇದಶಮಹಾಮೂಲೀಯಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೦|| ಇತಿ ಚರಕಚತುರಾನನಶ್ರೀಮಚ್ಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತಕೃತಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಂ ಪ್ರಥಮಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಮ್||೧||