30. arthēdaśamahāmūlīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോऽര്ഥേദശമഹാമൂലീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

പാരിശേഷ്യാത് കിംവാ സൂത്രസ്ഥാനമഭിധായ തന്ത്രസങ്ഗ്രഹം വക്തുമര്ഥേദശമഹാമൂലീയ ഉച്യതേ| അത്ര ‘അധികൃത്യ കൃതേ ഗ്രന്ഥേ’ (പാ. അ. ൪/൩/൮൭) ഇത്യനുവര്തമാനേ “അധ്യായാനുവാകയോര്ലുക് ച” (പാ. അ. ൫/൨/൬൦) ഇതി ച്ഛഃ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

അര്ഥേ ദശ മഹാമൂലാഃ സമാസക്താ മഹാഫലാഃ| മഹച്ചാര്ഥശ്ച ഹൃദയം പര്യായൈരുച്യതേ ബുധൈഃ||൩|| ഷഡങ്ഗമങ്ഗം വിജ്ഞാനമിന്ദ്രിയാണ്യര്ഥപഞ്ചകമ്| ആത്മാ ച സഗുണശ്ചേതശ്ചിന്ത്യം ച ഹൃദി സംശ്രിതമ്||൪||

അര്ഥേ ഇതി ഹൃദയേ, മഹാമൂലാ ഇതി മഹദ്ധൃദയം മൂലം യാസാം ധമനീനാം താസ്തഥാ, സമാസക്താ ഇത്യാശ്രിതാഃ| തസ്യ ഹൃദയസ്യ പര്യായാനാഹ- മഹച്ചേത്യാദി| മഹത്സഞ്ജ്ഞാ തഥാ അര്ഥസഞ്ജ്ഞാ ച ഹൃദയസ്യ വൈദ്യവ്യവഹാരസിദ്ധാ ന സര്വത്ര ശാസ്ത്രാന്തരേഷു| ഹൃദയസ്യ യഥാ യന്മഹത്ത്വം യഥാ വാ അര്ഥ്യമാനത്വേനാര്ഥത്വം തദ്ധൃദയസ്യാഭ്യര്ഹിതത്വാത്| അഭ്യര്ഹിതത്വമാഹ- ഷഡങ്ഗമിത്യാദി| ഷഡങ്ഗാനി ബാഹുദ്വയജങ്ഘാദ്വയശിരോന്തരാധിരൂപാണി യസ്യ തത് ഷഡങ്ഗമങ്ഗമ്| അങ്ഗം ച ഷഡങ്ഗാദതിരിക്തം സമുദായരൂപമവയവിരൂപം വാ| അങ്ഗമിതി വക്തവ്യേ ഷഡങ്ഗവിശേഷണം ഷണ്ണാമങ്ഗാനാമപി ഹൃദയാശ്രിതത്വപ്രതിപാദനാര്ഥം; കിംവാ, അങ്ഗശബ്ദസ്യാവയവവാചിനോ നിഷേധാര്ഥമ്| വിജ്ഞാനം ച യദ്യപി ‘ആത്മാ ച സഗുണഃ’ ഇതി വചനാദേവ ആത്മഗുണത്വേന ലബ്ധം, തഥാऽപ്യാത്മഗുണേഷു പ്രാധാന്യാത് പുനഃ പൃഥഗുച്യതേ; വചനം ഹി “സുഖം സമഗ്രം വിജ്ഞാനം വിസര്ഗേ ച പ്രതിഷ്ഠിതമ്” ഇതി| ഇന്ദ്രിയാണി ചക്ഷുരാദീനി പഞ്ച| അര്ഥപഞ്ചകം ശബ്ദാദി| സഗുണ ഇത്യനേന സുഖാദിഗ്രഹണമ്| ചേതഃ മനഃ| ചിന്ത്യം മനോവിഷയഃ| ഏതേ ച ഷഡങ്ഗവിജ്ഞാനാദയഃ പ്രതി പ്രതി പഠിതാഃ പ്രത്യേകമേവോപാദേയത്വേന; തേനാത്ര കസ്യചിദര്ഥലബ്ധത്വേനോപാദാനം കര്തവ്യമിതി നോദ്ഭാവനീയമ്, അര്ഥലബ്ധോ ഹ്യര്ഥഃ സാക്ഷാദനഭിധീയമാനത്വാദപ്രധാനം ഭവതി||൩-൪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 6

പ്രതിഷ്ഠാര്ഥം ഹി ഭാവാനാമേഷാം ഹൃദയമിഷ്യതേ| ഗോപാനസീനാമാഗാരകര്ണികേവാര്ഥചിന്തകൈഃ||൫|| തസ്യോപഘാതാന്മൂര്ച്ഛായം ഭേദാന്മരണമൃച്ഛതി|൬|

അഥ കഥമമീ ഷഡങ്ഗാദയോ ഹൃദയാശ്രയാഃ, യാവതാ “ഹൃദയം ദ്വ്യങ്ഗുലം” (വി. ൮) ഇതി വക്ഷ്യതി, അങ്ഗം ച ഷഡങ്ഗാശ്രയം മഹത്, ഇന്ദ്രിയാണ്യപി ച സ്വാശ്രയ ചക്ഷുരാദിസ്ഥിതാനി, അര്ഥാശ്ച ബാഹ്യദ്രവ്യാശ്രയിണഃ, ആത്മാ ചാനാശ്രിത ഏവ വ്യാപകഃ, തദ്ഗുണശ്ച വിജ്ഞാനമാത്മന്യേവാശ്രിതം, മനോऽപ്യനാശ്രിതമാത്മഗതം, ചിന്ത്യം ച ധ്യേയാദി ന ഹൃദി, ഇത്യാശങ്ക്യാഹ- പ്രതിഷ്ഠേത്യാദി|- പ്രതിഷ്ഠാ കാര്യകരണാവിരോധേനാവസ്ഥാനമ് | ഭാവാനാമേഷാമിതി ഷഡങ്ഗാദീനാമ്| ഹൃദയമിഷ്യതേ ‘കാരണമ്’ ഇതി ശേഷഃ| അത്രൈവ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ ഗോപാനസീനാമിത്യാദി| ഗോപാനസ്യഃ ഗൃഹാച്ഛാദനാധാരകാഷ്ഠാനി | ആഗാരകര്ണികാ ഗൃഹാച്ഛാദനമധ്യേ ഗൃഹാച്ഛാദനകാഷ്ഠനിബന്ധനീ ലോകേ ‘ആഡകമ്’ ഇത്യുച്യതേ| അര്ഥചിന്തകൈരിതി ഹൃദയചിന്തകൈഃ| തേന, ഷഡങ്ഗാദീനാം ഹൃദയാശ്രിതത്വം നാധാരാധേയഭാവേന, കിം തര്ഹി തദന്വയവ്യതിരേകാനുവിധായിത്വേനേതി ദര്ശിതം ഭവതി| ഹൃദയാശ്രിതത്വം ഹൃദയേ പ്രകൃതിസ്ഥേ ഷഡങ്ഗാദിഭാവാനാം പ്രകൃതിസ്ഥത്വം, ഹൃദയോപഘാതേ തദുപഘാത ഇത്യര്ഥഃ| യദ്യപി ച, ആത്മവിജ്ഞാനമനസാം ഹൃദയാശ്രിതത്വമാധാരാധേയഭാവാദപി കഷ്ടസൃഷ്ട്യാ പാര്യതേ വക്തും, തഥാऽപി സര്വവ്യാപകത്വാന്നോപാദേയമാധാരധേയത്വമ്| നൈവമ്, ആത്മാ ഹ്യത്ര സംസാരീ ഭോഗായതനത്വേനാഭിപ്രേതഃ, സ ച ഹൃദയപ്രദേശ ഏവ സുഖദുഃഖാദ്യുപലഭത ഇത്യനുഭവസിദ്ധം, തേന ഹൃദയാശ്രിത ഇവാത്മാ| തഥാ മനോऽപി പ്രായേണ ഹൃദ്യേവ തിഷ്ഠതി, യത ഉപരതക്രിയം മനോ ഹൃദ്യേവ തിഷ്ഠതി, തഥാ ധ്യാനേ യോഗേ ച ഹൃദിസ്ഥമേവ മനോ ഭവതി| യദപ്യുക്തമ്- “ആത്മസ്ഥേ മനസി സ്ഥിരേ” (ശാ. ൧) ഇതി, തദപ്യാത്മസ്ഥത്വം മനസോ ഹൃദയസ്ഥത്വമേവ| ഏവം ജ്ഞാനസുഖദുഃഖാനി ച ഹൃദയസ്ഥാന്യേവ ലക്ഷ്യന്തേ, തഥാ ഹ്യതിചിന്തനാത്തഥാ ദുഃഖാവേശാദ്വാ ഹൃദയമേവ പീഡ്യതേ, നാന്യദങ്ഗമ്| ഭവത്വനേനാവ്യാപകേനാശ്രയാശ്രയിഭാവേന വ്യുത്പാദിതേന | തമേവ ഹൃദയോപഘാതേ ഷഡങ്ഗാദിഭാവോപഘാതമാഹ- തസ്യോപഘാതാദിത്യാദി| തസ്യേതി ഹൃദയസ്യ| ഉപഘാതഃ കിഞ്ചിദുപഹനനമ്| ഭേദാദിതി മഹോപഘാതാത്| മരണം ച ഷഡങ്ഗാദീനാം സര്വേഷാമേവ യഥോക്തപ്രതിഷ്ഠാനാശ ഇതി ഭാവഃ||൫||-

Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7

യദ്ധി തത് സ്പര്ശവിജ്ഞാനം ധാരി തത്തത്ര സംശ്രിതമ്||൬|| തത് പരസ്യൌജസഃ സ്ഥാനം തത്ര ചൈതന്യസങ്ഗ്രഹഃ| ഹൃദയം മഹദര്ഥശ്ച തസ്മാദുക്തം ചികിത്സകൈഃ ||൭||

കഥമേതദ്ഭവതീത്യാഹ- യദ്ധീത്യാദി| സ്പര്ശോ വിജ്ഞായതേऽനേനേതി സ്പര്ശം വാ വിജാനാതീതി സ്പര്ശവിജ്ഞാനം; തസ്യൈവ വിശേഷണം- ധാരീതി, ധാരി തു ശരീരേന്ദ്രിയസത്ത്വാത്മസംയോഗഃ; യദുക്തം- “ശരീരേന്ദ്രിയസത്ത്വാത്മസംയോഗോ ധാരി ജീവിതമ്” (സൂ. ൧) ഇതി; ഏതേന യഃ ശരീരാദിസംയോഗഃ സ്പര്ശനേന വിജാനാതി സര്വം ജ്ഞേയം, യശ്ചായം ശരീരധാരണാദ്ധാരീത്യുച്യതേ, സ ഹൃദി സ്ഥിതഃ| തേന, തദുപഘാതാന്മൂര്ച്ഛാ തഥാ തദ്ഭേദാന്മരണം ചൈതന്യാനനുവൃത്തിലക്ഷണമുപപന്നമ്| സ്പര്ശോ ഹി ദ്വിവിധ ഐന്ദ്രിയകോ മാനസശ്ച, ഏതത്സ്പര്ശദ്വയം വിനാ ന കിഞ്ചിജ്ജ്ഞാനം ഭവതി; യദുക്തം- “യശ്ചൈവൈന്ദ്രിയകഃ സ്പര്ശഃ സ്പര്ശോ മാനസ ഏവ ച| ദ്വിവിധഃ സുഖദുഃഖാനാം വേദനാനാം പ്രവര്തകഃ” (ശാ. ൧) ഇതി| മാനസം ച സ്പര്ശനം ശാരീരേ യഥാസ്ഥാനമേവ ദര്ശയിഷ്യാമഃ| സ്പര്ശോ വിജ്ഞായത ഇതി നിരുക്തിപക്ഷേ തു സ്പര്ശശബ്ദേന ലക്ഷണയാ സ്പൃശ്യമാനോऽര്ഥോऽഭിപ്രേതഃ, തേന സര്വജ്ഞേയാവരോധഃ; യം പ്രാപ്യൈവാര്ഥമിന്ദ്രിയാണി സ്പര്ശേനാര്ഥം പ്രകാശയന്തി, യദുക്തം- “സ്പൃശ്യതേ നാനുപാദാനോ നാऽസ്പൃഷ്ടോ വേത്തി വേദനാഃ” (ശാ. ൧) ഇതി| യദ്യപി ശരീരേന്ദ്രിയസത്ത്വാത്മസംയോഗഃ ശരീരപ്രദേശാന്തരേऽപ്യസ്തി, തഥാऽപി നാസൌ ശരീരധാരണേ തഥാ ജ്ഞാനോത്പത്തൌ വാ പ്രധാനം, തദുപഘാതേऽപി ശരീരധാരണജ്ഞാനയോര്ദൃഷ്ടത്വാത്; ഹൃദ്ഗതസ്തു സംയോഗഃ പ്രധാനം, തദന്വയവ്യതിരേകാനുവിധായിത്വാത് സ്പര്ശജ്ഞാനശരീരധാരണയോഃ; തേന സൂക്തം- തത്തത്ര സംശ്രിതമിതി| ഹൃദയാഭ്യര്ഹിതത്വേ ധര്മാന്തരമാഹ- തത് പരസ്യേത്യാദി| പരസ്യ ശ്രേഷ്ഠസ്യ| ഏതേന ദ്വിവിധമോജോ ദര്ശയതി- പരമപരം ച; തത്രാഞ്ജലിപരിമാണമപരം, യദുക്തം- “താവദേവ പരിമാണം ശ്ലൈഷ്മികസ്യൌജസഃ” (ശാ. ൭) ഇതി; അല്പപ്രമാണം തു പരം, യദഭിപ്രേത്യോക്തം- “ഹൃദി തിഷ്ഠതി യച്ഛുദ്ധം രക്തമീഷത്സപീതകമ്” (സൂ. ൧൭) ഇതി, തന്ത്രാന്തരേऽപ്യുക്തം- “പ്രാണാശ്രയസ്യൌജസോऽഷ്ടൌ ബിന്ദവോ ഹൃദയാശ്രിതാഃ” ഇതി; കിഞ്ച, സതി ഹി പരേ ചാപരേ ചൌജസി ‘പരസ്യ’ ഇതി വിശേഷണം സാര്ഥകം ഭവതി, നത്വേകരൂപേ| അര്ധാഞ്ജലിപരിമിതസ്യൌജസോ ധമന്യ ഏവ ഹൃദയാശ്രിതാഃ സ്ഥാനമ്| തഥാ പ്രമേഹേऽര്ധാഞ്ജലിപരിമിതമേവൌജഃ ക്ഷീയതേ നാഷ്ടബിന്ദുകമ്, അസ്യ ഹി കിഞ്ചിത്ക്ഷയേऽപി മരണം ഭവതി; പ്രമേഹേ തു ഓജഃക്ഷയേ ജീവത്യേവ താവത്; ഓജഃക്ഷയലക്ഷണമപ്യര്ധാഞ്ജല്യോജഃക്ഷയ ഏവ ബോദ്ധവ്യമ്| ഓജഃശബ്ദശ്ച യദ്യപി രസേऽപി വര്തതേ, യദുക്തം- “രസശ്ചൌജസങ്ഖ്യാതഃ” (നി. ൪) ഇതി, തഥാ “മലീഭവതി തത് പ്രായഃ കല്പതേ കിഞ്ചിദോജസേ” (ചി. ൮) ഇതി; തഥാऽപീഹ സര്വധാതുസാരമോജോऽഭിധീയതേ| ഏതച്ചൌജ ഉപധാതുരൂപം കേചിദാഹുഃ; ധാതുര്ഹി ധാരണപോഷണയോഗാദ്ഭവതി, ഓജസ്തു ദേഹധാരകം സദപി ന ദേഹപോഷകം, തേന നാഷ്ടമോ ധാതുരോജഃ| കേചിത്തു ശുക്രവിശേഷമോജഃ പ്രാഹുഃ, തച്ച ന മനഃ പ്രീണാതി| യേ തു ബ്രുവതേ- സര്വധാതൂനാം സാരസമുദയഭൂതമോജഃ, തേ രസാദിസാരരൂപതയാ രസാദിഭ്യോऽഭിന്നമോജ ഇതി പൃഥഗ്ധാതുത്വേനോപധാതുത്വേന വാ ന നിര്ദേശ്യമിതി പശ്യന്തി; വചനം ച- “ഭ്രമരൈഃ ഫലപുഷ്പേഭ്യോ യഥാ സഞ്ചീയതേ മധു| തദ്വദോജഃ ശരീരേഭ്യോ ഗുണൈഃ സമ്ഭ്രിയതേ നൃണാമ്” (സൂ. ൧൭) ഇതി; അത്ര ശരീരേഭ്യ ഇതി ധാതുഭ്യഃ, ഗുണൈരിതി സാരഭാഗൈഃ| തത്ര ചൈതന്യസങ്ഗ്രഹ ഇതി തത്ര ഹൃദി ആത്മാ ചൈതന്യസ്യ സ്വവിഷയേ പ്രസൃതസ്യ സങ്ഗ്രഹണം കരോതി, തേന പ്രസൃതം മനോ ഹൃദയേ നിഗൃഹ്യ യോഗജ്ഞോ ഭവത്യാത്മേത്യുക്തം ഭവതി; തതശ്ച യോഗസ്യ മോക്ഷസാധനത്വേനോപാദേയസ്യാപി ഹൃദയമേവ സ്ഥാനമിതി ഹൃദയമഭ്യര്ഹിതം ഭവതി| യസ്മാദേവങ്ഗുണം ഹൃദയമ്, അതോ ഹൃദയം ‘മഹദ്’ ഇതി ച, തഥാ ‘അര്ഥ’ ഇതി ചോച്യതേ ചികിത്സകൈഃ||൬-൭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

തേന മൂലേന മഹതാ മഹാമൂലാ മതാ ദശ| ഓജോവഹാഃ ശരീരേऽസ്മിന് വിധമ്യന്തേ സമന്തതഃ||൮||

സമ്പ്രതി ധമനീനാം മഹാമൂലത്വം പ്രതിപാദയതി- തേനേത്യാദി| തേനേതി ഹൃദയേന മഹതാ, ‘യുക്താഃ’ ഇതി ശേഷഃ| വിധമ്യന്തേ വിസര്പന്തേ ||൮||

Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 12

യേനൌജസാ വര്തയന്തി പ്രീണിതാഃ സര്വദേഹിനഃ | യദൃതേ സര്വഭൂതാനാം ജീവിതം നാവതിഷ്ഠതേ||൯|| യത് സാരമാദൌ ഗര്ഭസ്യ യത്തദ്ഗര്ഭരസാദ്രസഃ | സംവര്തമാനം ഹൃദയം സമാവിശതി യത് പുരാ ||൧൦|| യസ്യ നാശാത്തു നാശോऽസ്തി ധാരി യദ്ധൃദയാശ്രിതമ് | യച്ഛരീരരസസ്നേഹഃ പ്രാണാ യത്ര പ്രതിഷ്ഠിതാഃ||൧൧|| തത്ഫലാ ബഹുധാ വാ താഃ ഫലന്തീവ(തി) മഹാഫലാഃ|൧൨|

സമ്പ്രതി ധമനീനാമുക്തം മഹാഫലത്വം വ്യുത്പാദയന്നാഹ- യേനൌജസേത്യാദി| യേനൌജസേതി സാമാന്യേന ദ്വിവിധമപ്യോജോ ഗ്രാഹ്യമ്| വര്തയന്തി ജീവന്തി, വര്തയന്തീതി ചൌരാദികോ ണിച്| പ്രീണിതാ ഇതി തര്പിതാഃ| യത് സാരമാദൌ ഗര്ഭസ്യേതി ശുക്രശോണിതസംയോഗേ ജീവാധിഷ്ഠിതമാത്രേ യത് സാരഭൂതം, തത്രാപി തിഷ്ഠതി| യത്തദ്ഗര്ഭരസാദ്രസ ഇതി ഗര്ഭരസാച്ഛുക്രശോണിതസംയോഗപരിണാമേന കലലരൂപാത്, രസ ഇതി സാരഭൂതമ്| സംവര്തമാനം ഹൃദയം സമാവിശതി യത് പുരേതി യദാ ഹൃദയം നിഷ്പദ്യമാനം, തദൈവ വ്യക്തലക്ഷണം സദ്ധൃദയമധിതിഷ്ഠതി യദിത്യര്ഥഃ| ഏതേന, ഗര്ഭാവസ്ഥാത്രയേऽപി തദോജസ്തിഷ്ഠതീത്യുച്യതേ; പരം ഗര്ഭാദൌ ശുക്രശോണിതസാരരൂപതയാ, കലലാവസ്ഥായാം തു രസസാരരൂപതയാ, അവയവനിഷ്പത്തൌ തു സ്വലക്ഷണയുക്തമേവ ഭവത്യോജ ഇത്യോജസഃ സര്വാവസ്ഥാവ്യാപകത്വേന മഹത്ത്വമുച്യതേ| യസ്യ നാശാത്തു നാശോऽസ്തീതി ധാത്വന്തരാക്ഷയേऽപി സത്യോജഃക്ഷയേ മരണമിത്യര്ഥഃ| ധാരീതി ജീവധാരകസംയോഗിഭ്യഃ പ്രധാനത്വാത്| ശരീരരസസ്നേഹ ഇതി ശരീരസാരസാരം; രസശബ്ദഃ സ്നേഹശബ്ദശ്ച സാരവചനഃ, തേന ശരീരരസാനാം ധാതൂനാമപി സാര ഇത്യര്ഥഃ| ഏതച്ച പ്രകാരാന്തരേണാഭ്യര്ഹിതാനേകകര്മകഥനമോജസോऽഭ്യര്ഹിതത്വഖ്യാത്യര്ഥമ്| തത്ഫലാ ഓജഃഫലാ ഓജോവഹാ ഇതി യാവത്| ഏതേന, യഥോക്തഗുണശാലിത്വേനൌജോ മഹത്; ഏതദ്വഹനേന ഫലന്തീവേതി മഹാഫലാ ധമന്യ ഉക്താഃ| ദ്വിതീയാം നിരുക്തിമാഹ- ബഹുധാ വാ താഃ ഫലന്തീതി, ‘താ ഹൃദയാശ്രിതാ ദശ ധമന്യോ ബഹുധാ അനേകപ്രകാരം ഫലന്തീതി’ നിഷ്പദ്യന്തേ; ഏതേന, മൂലേ ഹൃദയേ ദശരൂപാഃ സത്യോ മഹാസങ്ഖ്യാഃ ശരീരേ പ്രതാനഭേദാദ്ഭവന്തീത്യുക്തമ്||൯-൧൧||-

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

ധ്മാനാദ്ധമന്യഃ സ്രവണാത് സ്രോതാംസി സരണാത്സിരാഃ||൧൨||

ധമനീശബ്ദാദിനിരുക്തിമാഹ- ധ്മാനാദിത്യാദി| ധ്മാനാത് പൂരണാദ് വാഹ്യേന രസാദിനേത്യര്ഥഃ| സ്രവണാദിതി രസാദേരേവ പോഷ്യസ്യ സ്രവണാത്| സരണാദ് ദേശാന്തരഗമനാത്||൧൨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

തന്മഹത് താ മഹാമൂലാസ്തച്ചോജഃ പരിരക്ഷതാ| പരിഹാര്യാ വിശേഷേണ മനസോ ദുഃഖഹേതവഃ||൧൩|| ഹൃദ്യം യത് സ്യാദ്യദൌജസ്യം സ്രോതസാം യത് പ്രസാദനമ്| തത്തത് സേവ്യം പ്രയത്നേന പ്രശമോ ജ്ഞാനമേവ ച||൧൪||

സമ്പ്രതി ഹൃദിസ്ഥസ്യ മനസഃ പരിപാലനഹേതുമാഹ- തന്മഹദിത്യാദി| തന്മഹദിതി ഷഡങ്ഗാദിസ്ഥാനം ഹൃദയമ്| താ മഹാമൂലാ ഇതി ഓജോവഹാ ധമന്യഃ| തച്ചൌജ ഇതി യേനൌജസേത്യാദിനോക്തഗുണമോജഃ| പ്രശമഃ ശാന്തിഃ| ജ്ഞാനം തത്ത്വജ്ഞാനമ്||൧൩-൧൪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

അഥ ഖല്വേകം പ്രാണവര്ധനാനാമുത്കൃഷ്ടതമമേകം ബലവര്ധനാനാമേകം ബൃംഹണാനാമേകം നന്ദനാനാമേകം ഹര്ഷണാനാമേകമയനാനാമിതി | തത്രാഹിംസാ പ്രാണിനാം പ്രാണവര്ധനാനാമുത്കൃഷ്ടതമം, വീര്യം ബലവര്ധനാനാം, വിദ്യാ ബൃംഹണാനാമ്, ഇന്ദ്രിയജയോ നന്ദനാനാം, തത്ത്വാവബോധോ ഹര്ഷണാനാം, ബ്രഹ്മചര്യമയനാനാമിതി ; ഏവമായുര്വേദവിദോ മന്യന്തേ||൧൫||

സേവ്യപ്രസ്താവേന പ്രാണവര്ധനാദ്യുത്കൃഷ്ടാന്യഹിംസാദീന്യപ്യാഹ- അഥ ഖല്വിത്യാദി| ഏകമിതി ഏകമേവ, ന ദ്വിതീയമുത്കൃഷ്ടതമമസ്തീത്യര്ഥഃ| അയനാനാമിതി മാര്ഗാണാമ്| യദ്യപ്യന്നം പ്രാണവര്ധനം തഥാऽപ്യഹിംസൈവോത്കൃഷ്ടാ, അഹിംസയാ ഹി ധര്മജനനാത്തത്കൃതമവിചാല്യം ഭവതി| യദ്യപി മാംസം ബൃംഹണപ്രധാനം, തഥാऽപി തച്ഛരീരമാത്രബൃംഹണം, വിദ്യാ തു ശരീരമനോബൃംഹണീയാऽതിരിച്യതേ||൧൫||

Adhikarana 10 (16-19) · Śloka 19

തത്രായുര്വേദവിദസ്തന്ത്രസ്ഥാനാധ്യായപ്രശ്നാനാം പൃഥക്ത്വേന വാക്യശോ വാക്യാര്ഥശോऽര്ഥാവയവശശ്ച പ്രവക്താരോ മന്തവ്യാഃ| തത്രാഹ- കഥം തന്ത്രാദീനി വാക്യശോ വാക്യാര്ഥശോऽര്ഥാവയവശശ്ചോക്താനി ഭവന്തീതി||൧൬|| അത്രോച്യതേ- തന്ത്രമാര്ഷം കാര്ത്സ്ന്യേന യഥാമ്നായമുച്യമാനം വാക്യശോ ഭവത്യുക്തമ്||൧൭|| ബുദ്ധ്യാ സമ്യഗനുപ്രവിശ്യാര്ഥതത്ത്വം വാഗ്ഭിര്വ്യാസസമാസപ്രതിജ്ഞാഹേതൂദാഹരണോപനയനിഗമനയുക്താഭിസ്ത്രിവിധശിഷ്യബുദ്ധിഗമ്യാഭിരുച്യമാനം വാക്യാര്ഥശോ ഭവത്യുക്തമ്||൧൮|| തന്ത്രനിയതാനാമര്ഥദുര്ഗാണാം പുനര്വിഭാവനൈരുക്തമര്ഥാവയവശോ ഭവത്യുക്തമ്||൧൯||

ആയുര്വേദശ്രവണപ്രസങ്ഗേനായുര്വേദനിരുക്ത്യാऽऽയുഷസ്തഥാऽऽയുര്വേദസ്യ ച നിരൂപകം പ്രകരണം ബ്രൂതേ- തത്രേത്യാദി| വാക്യശ ഇത്യാദി സ്വയമേവ വ്യാകരിഷ്യതി| ആര്ഷമ് ഋഷികൃതമ്| തന്ത്രം ശാസ്ത്രമ്| യഥാമ്നായമുച്യമാനമിതി യഥാപാഠക്രമേണോച്യമാനമ്| ഉദാഹരണം ദൃഷ്ടാന്തഃ; ഉപനയഃ സിദ്ധാന്തോപപാദിതസ്യ സാധനധര്മസ്യ സാധ്യേ പുനഃ കഥനം, യഥാ- തഥാ ചായം ധൂമവാനിതി; നിഗമനം ഹേതുസാധിതസാധ്യധര്മകഥനം, യഥാ- തസ്മാദഗ്നിമാനിതി| തന്ത്രനിയതാനാമിതി തന്ത്രഗതാനാമ്| വിഭാവനൈരുക്തമിതി വ്യാഖ്യാനൈഃ കഥനമ്; ഉക്തമിതി ഭാവേ ‘ക്തഃ’| അസ്യോദാഹരണം യഥാ- “ശരീരചേഷ്ടാ യാ ചേഷ്ടാ സ്ഥൈര്യാര്ഥാ ബലവര്ധിനീ” (സൂ. ൭) ഇത്യത്ര ‘ഇഷ്ടാ യാ ചേഷ്ടാ’ ഇത്യേതാവന്മാത്രമുച്യതേ, തേന ദ്വിതീയചേഷ്ടാപദസ്യ ദുര്ഗസ്യ വ്യാകരണം പരം ഭവതി||൧൬-൧൯||

Adhikarana 11 (20) · Śloka 20

തത്ര ചേത് പ്രഷ്ടാരഃ സ്യുഃ- ചതുര്ണാമൃക്സാമയജുരഥര്വവേദാനാം കം വേദമുപദിശന്ത്യായുര്വേദവിദഃ?, കിമായുഃ?, കസ്മാദായുര്വേദഃ?, കിമര്ഥമായുര്വേദഃ?, ശാശ്വതോऽശാശ്വതോ വാ?, കതി കാനി ചാസ്യാങ്ഗാനി?, കൈശ്ചായമധ്യേതവ്യഃ?, കിമര്ഥം ച? ഇതി||൨൦||

ഇദാനീമായുര്വേദവിദഃ പ്രശ്നേനൈവ നിര്ണേതവ്യാ ഇത്യതഃ പ്രശ്നാനാഹ- തത്ര ചേദിത്യാദി| കം വേദമുപദിശന്തി ‘ആയുര്വേദമ്’ ഇതി ശേഷഃ||൨൦||

Adhikarana 12 (21) · Śloka 21

തത്ര ഭിഷജാ പൃഷ്ടേനൈവം ചതുര്ണാമൃക്സാമയജുരഥര്വവേദാനാമാത്മനോऽഥര്വവേദേ ഭക്തിരാദേശ്യാ, വേദോ ഹ്യാഥര്വണോ ദാനസ്വസ്ത്യയനബലിമങ്ഗലഹോമനിയമപ്രായശ്ചിത്തോപവാസമന്ത്രാദിപരിഗ്രഹാച്ചികിത്സാം പ്രാഹ; ചികിത്സാ ചായുഷോ ഹിതായോപദിശ്യതേ||൨൧||

അഥര്വവേദേ ഭക്തിഃ സേവേത്യര്ഥഃ; ഏതേന ഭിഷക്സേവ്യത്വേനാഥര്വവേദസ്യായുര്വേദത്വമുക്തം ഭവതി| ആയുര്വേദസ്യാഥര്വവേദാഭേദഹേതുമാഹവേദോ ഹീത്യാദി| ഏതേനൈകപ്രയോജനത്വാദഥര്വവേദൈകദേശ ഏവായുര്വേദ ഇത്യുക്തം ഭവതി||൨൧||

Adhikarana 13 (22) · Śloka 22

വേദം ചോപദിശ്യായുര്വാച്യം ; തത്രായുശ്ചേതനാനുവൃത്തിര്ജീവിതമനുബന്ധോ ധാരി ചേത്യേകോऽര്ഥഃ||൨൨||

പ്രശ്നക്രമേണ വേദം പ്രതിപാദ്യായുരേവ പ്രതിപാദനീയം ഭവതീത്യാഹ- വേദം ചോപദിശ്യേത്യാദി| ചേതനാനുവൃത്തിരിതി ചൈതന്യസന്താനഃ; ഏതച്ച ഗര്ഭാവധിമരണപര്യന്തം ബോദ്ധവ്യം, തദൂര്ധ്വം ചേതനാനനുവൃത്തേഃ; സാക്ഷാദനുപലബ്ധത്വേനൈവാനനുവൃത്തിരിതി ഭാവഃ| ന ച വാച്യം പ്രസുപ്തസ്യ ചൈതന്യവിച്ഛേദോ ഭവതീതി, യതസ്തത്രാപി ‘സുഖമഹമസ്വാപ്സമ്’ ഇത്യുത്തരകാലീനപ്രതിസന്ധാനദര്ശനാത് സൂക്ഷ്മജ്ഞാനമസ്ത്യേവ| യദ്യപി ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയേ ശരീരാദിസംയോഗ ആയുരിത്യുക്തം, തഥാऽപി തത്കാര്യത്വാദിഹ ചൈതന്യാനുവൃത്തിഃ കാര്യകാരണയോരഭേദവിവക്ഷയാ ആയുരുച്യതേ| അനുബന്ധധാരിശബ്ദൌ പ്രഥമാധ്യായേ വ്യാകൃതൌ||൨൨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

തദായുര്വേദയതീത്യായുര്വേദഃ ; കഥമിതി ചേത്? ഉച്യതേ- സ്വലക്ഷണതഃ സുഖാസുഖതോ ഹിതാഹിതതഃ പ്രമാണാപ്രമാണതശ്ച; യതശ്ചായുഷ്യാണ്യനായുഷ്യാണി ച ദ്രവ്യഗുണകര്മാണി വേദയത്യതോऽപ്യായുര്വേദഃ| തത്രായുഷ്യാണ്യനായുഷ്യാണി ച ദ്രവ്യഗുണകര്മാണി കേവലേനോപദേക്ഷ്യന്തേ തന്ത്രേണ||൨൩||

കസ്മാദായുര്വേദഃ? ഇത്യസ്യോത്തരം- തദായുരിത്യാദി| വേദയതി ബോധയതി| യേ ത്വത്ര തന്ത്രാന്തരേ വിദേര്ലാഭാദയോऽര്ഥാ വ്യാഖ്യാതാഃ, തേ ന സാക്ഷാത്തദര്ഥജന്യാ ഇതീഹ നോക്താഃ| സ്വലക്ഷണത ഇത്യാദി സ്വമയേവോദാഹരിഷ്യതി| ആയുഷ്യാനായുഷ്യേ ആയുഃകാരണത്വേന ആയുഃശബ്ദേന വക്തവ്യേ, തേനായുഷ്യാനായുഷ്യവേദപക്ഷേ ഗൌണീ നിരുക്തിഃ ‘ആയുര്വേദഃ’ ഇതി; അത ഏവാത്ര അപിശബ്ദഃ കൃതഃ- അതോऽപ്യായുര്വേദ ഇതി| അനായുഷ്യമപി ച ജ്ഞാതമസേവ്യത്വേനാവ്യവഹ്രിയമാണമായുഃ കാരണം ഭവത്യേവ, തേനാനായുഷ്യമപ്യായുഃകാരണതയാ ആയുഃശബ്ദവാച്യം, നാത്രാപരാധഃ||൨൩||

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

തത്രായുരുക്തം സ്വലക്ഷണതോ യഥാവദിഹൈവ പൂര്വാധ്യായേ ച| തത്ര ശാരീരമാനസാഭ്യാം രോഗാഭ്യാമനഭിദ്രുതസ്യ വിശേഷേണ യൌവനവതഃ സമര്ഥാനുഗതബലവീര്യയശഃപൌരുഷപരാക്രമസ്യ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനേന്ദ്രിയേന്ദ്രിയാര്ഥബലസമുദയേ വര്തമാനസ്യ പരമര്ദ്ധിരുചിരവിവിധോപഭോഗസ്യ സമൃദ്ധസര്വാരമ്ഭസ്യ യഥേഷ്ടവിചാരിണഃ സുഖമായുരുച്യതേ; അസുഖമതോ വിപര്യയേണ; ഹിതൈഷിണഃ പുനര്ഭൂതാനാം പരസ്വാദുപരതസ്യ സത്യവാദിനഃ ശമപരസ്യ പരീക്ഷ്യകാരിണോऽപ്രമത്തസ്യ ത്രിവര്ഗം പരസ്പരേണാനുപഹതമുപസേവമാനസ്യ പൂജാര്ഹസമ്പൂജകസ്യ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനോപശമശീലസ്യ വൃദ്ധോപസേവിനഃ സുനിയതരാഗരോഷേര്ഷ്യാമദമാനവേഗസ്യ സതതം വിവിധപ്രദാനപരസ്യ തപോജ്ഞാനപ്രശമനിത്യസ്യാധ്യാത്മവിദസ്തത്പരസ്യ ലോകമിമം ചാമും ചാവേക്ഷമാണസ്യ സ്മൃതിമതിമതോ ഹിതമായുരുച്യതേ; അഹിതമതോ വിപര്യയേണ||൨൪||

ഇഹൈവേതി ‘തത്രായുശ്ചേതനാനുവൃത്തിഃ’ ഇത്യാദിനാ| തത്ര ശാരീരേത്യാദിനാ സുഖമായുരഭിധത്തേ| പൌരുഷമ് ഉത്കൃഷ്ടം കര്മ| ജ്ഞാനവിജ്ഞാനേന്ദ്രിയൈര്ബലശബ്ദഃ, ഇന്ദ്രിയാര്ഥേന ച സമുദയശബ്ദഃ സമ്ബധ്യതേ; കിംവാ ജ്ഞാനാദിഭിഃ സര്വൈരേവ സമുദയശബ്ദഃ സമ്ബധ്യതേ; കിംവാ ജ്ഞാനാദിഭിഃ സര്വൈരേവ ‘ബലസമുദയേ’ ഇതി യോജ്യം; ബലസ്യ സമുദയോ ബലസമുദയഃ| പരമാ അത്യര്ഥാ ഋദ്ധിര്യസ്യ സ പരമര്ദ്ധിഃ| സമൃദ്ധാ നിഷ്പാദിതസാധ്യാഃ സര്വാരമ്ഭാ യസ്യ സ തഥാ| ഹിതൈഷിണോ ഭൂതാനാമിതി സമ്ബന്ധഃ| തത്പരസ്യേതി അധ്യാത്മപരസ്യ, അധ്യാത്മമ് ആത്മാദിസ്വരൂപമ്| അമും ചേതി പരലോകമ്||൨൪||

Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26

പ്രമാണമായുഷസ്ത്വര്ഥേന്ദ്രിയമനോബുദ്ധിചേഷ്ടാദീനാം വികൃതിലക്ഷണൈരുപലഭ്യതേऽനിമിത്തൈഃ, അയമസ്മാത് ക്ഷണാന്മുഹൂര്താദ്ദിവസാത് ത്രിപഞ്ചസപ്തദശദ്വാദശാഹാത് പക്ഷാന്മാസാത് ഷണ്മാസാത് സംവത്സരാദ്വാ സ്വഭാവമാപത്സ്യത ഇതി; തത്ര സ്വഭാവഃ പ്രവൃത്തേരുപരമോ മരണമനിത്യതാ നിരോധ ഇത്യേകോऽര്ഥഃ; ഇത്യായുഷഃ പ്രമാണമ്; അതോ വിപരീതമപ്രമാണമരിഷ്ടാധികാരേ; ദേഹപ്രകൃതിലക്ഷണമധികൃത്യ ചോപദിഷ്ടമായുഷഃ പ്രമാണമായുര്വേദേ ||൨൫|| പ്രയോജനം ചാസ്യ സ്വസ്ഥസ്യ സ്വാസ്ഥ്യരക്ഷണമാതുരസ്യ വികാരപ്രശമനം ച||൨൬||

വികൃതിരൂപൈര്ലക്ഷണൈഃ വികൃതിലക്ഷണൈഃ; തേഷാമേവ വിശേഷണമ്- അനിമിത്തൈഃ; ആകസ്മികൈഃ അരിഷ്ടൈരിത്യര്ഥഃ; അനിമിത്താ ഹി വികൃതിരര്ഥേന്ദ്രിയാണാമരിഷ്ടമ്| തത്രാര്ഥവികൃതിര്യഥാ- “നാനാപുഷ്പോപമഗന്ധോ യസ്യ വാതി ദിവാനിശമ്” (ഇം. ൨) ഇത്യാദി, ഇന്ദ്രിയവികൃതിര്യഥാ- “യശ്ച പശ്യത്യദൃശ്യാന്” (ഇം. ൪) ഇത്യാദി, മനോവികൃതിര്യഥാ- “യൈഃ പുരാ വിന്ദതേ ഭാവൈഃ സമേതൈഃ പരമാം രതിമ്| തൈരേവാരമമാണസ്യ ഗ്ലാസ്നോര്മരണമാദിശേത്” (ഇം.അ.൮) ഇതി, ബുദ്ധിവികൃതിര്യഥാ- “ബുദ്ധിര്ബലമഹേതുകമ്” ഇത്യാദി, ചേഷ്ടാവികൃതിര്യഥാ- “വികര്ഷന്നിവ യഃ പാദൌ ച്യുതാംസഃ പരിധാവതി” (ഇം. ൧൨) ഇത്യാദി| ആദിഗ്രഹണാത് പരിജനവികൃത്യാദയോ ജ്ഞേയാഃ| അത്ര ച രിഷ്ടപ്രസ്താവേ ക്ഷണാദിവര്ഷാന്തകാലകഥനം വര്ഷാദൂര്ധ്വം രിഷ്ടജന്യമരണാഭാവാത്| അതോ വിപരീതമപ്രമാണമിതി രിഷ്ടഹീനം ന നിശ്ചിതപ്രമാണമായുരരിഷ്ടാധികാര ഇത്യര്ഥഃ| അന്യദപി ചായുഃപ്രമാണജ്ഞാനമാഹദേഹപ്രകൃതീത്യാദി | ദേഹശ്ച പ്രകൃതിശ്ച ലക്ഷണം ച ദേഹപ്രകൃതിലക്ഷണമ്| തത്ര ദേഹമധികൃത്യായുഃപ്രമാണം യഥാ- “സര്വൈഃ സാരൈരുപേതാഃ” ഇത്യാരഭ്യ യാവത് “ചിരജീവിനശ്ച ഭവന്തി” (വി. ൮) ഇതി; പ്രകൃതിതോ യഥാ- “ശ്ലൈഷ്മികാ ബലവന്തോ വസുമന്തോ വിദ്യാവന്ത ഓജസ്വിനഃ ശാന്താ ആയുഷ്മന്തശ്ച ഭവന്തി” (വി. ൮) ഇതി; ലക്ഷണതോ യഥാ- “തത്രേമാന്യായുഷ്മതാം കുമാരാണാം ലക്ഷണാനി ഭവന്തി” (ശാ. ൮) ഇത്യാദി| കിംവാ, ദേഹസ്യ സഹജലക്ഷണം ദേഹപ്രകൃതിലക്ഷണം, തച്ച സര്വം സാരപ്രകൃത്യാദിലക്ഷണം ബോദ്ധവ്യമ്||൨൫-൨൬||

Adhikarana 17 (27) · Śloka 27

സോऽയമായുര്വേദഃ ശാശ്വതോ നിര്ദിശ്യതേ, അനാദിത്വാത്, സ്വഭാവസംസിദ്ധലക്ഷണത്വാത്, ഭാവസ്വഭാവനിത്യത്വാച്ച| ന ഹി നാഭൂത് കദാചിദായുഷഃ സന്താനോ ബുദ്ധിസന്താനോ വാ, ശാശ്വതശ്ചായുഷോ വേദിതാ, അനാദി ച സുഖദുഃഖം സദ്രവ്യഹേതുലക്ഷണമപരാപരയോഗാത്| ഏഷ ചാര്ഥസങ്ഗ്രഹോ വിഭാവ്യതേ ആയുര്വേദലക്ഷണമിതി| ഗുരുലഘുശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദീനാം ദ്രവ്യാണാം സാമാന്യവിശേഷാഭ്യാം വൃദ്ധിഹ്രാസൌ, യഥോക്തം- ഗുരുഭിരഭ്യസ്യമാനൈര്ഗുരൂണാമുപചയോ ഭവത്യപചയോ ലഘൂനാം, ഏവമേവേതരേഷാമിതി, ഏഷ ഭാവസ്വഭാവോ നിത്യഃ, സ്വലക്ഷണം ച ദ്രവ്യാണാം പൃഥിവ്യാദീനാം; സന്തി തു ദ്രവ്യാണി ഗുണാശ്ച നിത്യാനിത്യാഃ| ന ഹ്യായുര്വേദസ്യാഭൂത്വോത്പത്തിരുപലഭ്യതേ, അന്യത്രാവബോധോപദേശാഭ്യാമ്; ഏതദ്വൈ ദ്വയമധികൃത്യോത്പത്തിമുപദിശന്ത്യേകേ| സ്വാഭാവികം ചാസ്യ ലക്ഷണമകൃതകം, യദുക്തമിഹാദ്യേऽധ്യായേ ച; യഥാ- അഗ്നേരൌഷ്ണ്യമ്, അപാം ദ്രവത്വമ്| ഭാവസ്വഭാവനിത്യത്വമപി ചാസ്യ, യഥോക്തം- ഗുരുഭിരഭ്യസ്യമാനൈര്ഗുരൂണാമുപചയോ ഭവത്യപചയോ ലഘൂനാമിതി||൨൭||

അനാദിത്വാദിതി ഹേതുത്രയമത്ര| പ്രഥമസ്യ വിവരണം- ന ഹീത്യാദി| ഇഹ വ്യവഹാരനിത്യത്വമായുര്വേദേ സാധ്യം, തച്ചാര്ഥരൂപസ്യായുര്വേദസ്യ ന ശബ്ദരൂപസ്യ; കിംവാ, വ്യവഹാരനിത്യായുര്വേദാര്ഥാഭിധായകസ്യായുര്വേദസ്യ പാരമ്പര്യയോഗാന്നിത്യത്വം സാധ്യതേ| തത്രായുഷസ്താവദായുര്വേദപ്രതിപാദ്യസ്യ നിത്യത്വമ്| ന ഹി നാഭൂത് കദാചിദായുഃസന്താന ഇതി സര്വദൈവായുരപരാപരസന്താനന്യായേന വിദ്യതേ, ആയുര്യുക്താനാം പ്രാണിനാമനുച്ഛേദാദിത്യര്ഥഃ| ഏവം ബുദ്ധിസന്താനോऽപി നഹി കദാചിന്നാഭൂദിതി യോജനാ| ഏതേന തസ്യാപി സന്താനേന നിത്യസ്യായുഷോ വേദനമപി നിത്യമ്| ശാശ്വതശ്ചായുഷോ വേദിതേതി അനേനായുര്വേദവേദിതൃനിത്യത്വമുക്തമ്| ഏതേന വേദ്യവേദനവേദിതൃൗണാമനാദിത്വാദായുര്വേദസ്യ നിത്യത്വമ്| ന ചായുഃസ്വരൂപേണൈവായുര്വേദവിഷയഃ, കിം തര്ഹി രോഗാദിഗൃഹീതമിത്യാഹ- അനാദി ചേത്യാദി| സുഖദുഃഖമിതി ആരോഗ്യം സുഖം, വ്യാധിര്ദുഃഖമ്| സദ്രവ്യഹേതുലക്ഷണമിതി സഹേതുചികിത്സിതലിങ്ഗമ| ഹേതുശബ്ദോ ഹി ദ്രവ്യശബ്ദേനൈവ വ്യാധികാരണസ്യോക്തത്വാത് പ്രശമഹേതുമാഹ; കേചിത്തു ‘സഹേതുലക്ഷണമ്’ ഇതി പഠന്തി, തത്രാപി ഹേതുശബ്ദേന ജനകഃ ശമകശ്ച രോഗഹേതുര്വാച്യഃ; യദി വാ സുഖഹേതുര്ഭേഷജം ദുഃഖഹേതുശ്ച നിദാനമിതി ജ്ഞേയം, ലക്ഷണം ച വ്യാധ്യാരോഗ്യയോരുഭയോരപി; ഏതേന ദുഃഖം താവത് കദാചിദപ്യജിഹാസിതം ന ഭവതി, ജിഹാസിതമനുപായം ന ഭവതി, ഉപായശ്ചായുര്വേദ ഏവ, സ ച സര്വദുഃഖപരിഹാരാര്ഥമുപാദേയഃ; തസ്മാദ്ദുഃഖപ്രശമനോപായോപദേശരൂപായുര്വേദസ്യാനാദിതേതി ഭാവഃ| ഏവം സുഖസ്യ നിത്യോപാദേയസ്യാനാദിത്വം ജ്ഞേയം, തദുപായസ്യായുര്വേദസ്യ ച| കഥമനാദി സുഖദുഃഖമിത്യാഹ- അപരാപരയോഗാദിതി; സന്താനാദിത്യര്ഥഃ| സ്വഭാവസംസിദ്ധലക്ഷണത്വം ദ്വിതീയം ഹേതുമാഹ- ഏവ ചേത്യാദി| ഏഷ ഇതി ആയുര്ബുദ്ധിവേദിതൃസുഖദുഃഖാനി| അര്ഥസങ്ഗ്രഹഃ അഭിധേയസങ്ഗ്രഹഃ; ഏതേന ആയുരാദിരായുര്വേദപ്രതിപാദ്യ ഇതി ദര്ശയതി| അയം ചായുരാദിരത്രായുര്വേദലക്ഷണമിതി വിഭാവ്യതേ ജ്ഞായത ഇത്യര്ഥഃ| ആയുരാദിനാऽഭിധേയേനായുര്വേദോ ലക്ഷ്യതേ, വചനം ഹി- “ഹിതാഹിതം സുഖം ദുഃഖം” (സു. ൧) ഇത്യാദ്യായുര്വേദലക്ഷണമ്| ഏതേന, ആയുരാദേരര്ഥസ്യായുര്വേദലക്ഷണസ്യാനാദിതയാ യഥോക്തയാ സ്വഭാവസംസിദ്ധലക്ഷണത്വം വ്യാകൃതം ഭവതി| സ്വഭാവസംസിദ്ധമിതി സര്വദാ സന്താനന്യായേന സിദ്ധത്വമഭിപ്രേതമ്| ഭാവസ്വഭാവനിത്യത്വാദിതി തൃതീയം ഹേതും വ്യാകരോതി- ഗുര്വിത്യാദി| ഗുരുലഘുസ്നിഗ്ധരൂക്ഷശീതോഷ്ണാദീനാം ദ്രവ്യാണാം സാമാന്യവിശേഷാഭ്യാം യഥാക്രമം വൃദ്ധിഹ്രാസൌ ഭവതഃ| തദേവ പൂര്വോക്തം ഘടയതി- ഗുരുഭിരിത്യാദിനാ ഏവമേവേതരേഷാമിത്യന്തേന| ഏവമേവേതരേഷാമിതി ലഘുഭിരഭ്യസ്യമാനൈര്ലഘൂനാമുപചയോ ഭവതി, അപചയോ ഗുരൂണാമിത്യാദി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| ഏഷ ഇത്യേവമ്പ്രകാരഃ; ഭാവസ്വഭാവോ നിത്യ ഇതി നൈഷ സാമാന്യവിശേഷാഭ്യാം വൃദ്ധിഹ്രാസരൂപോ ഭാവസ്വഭാവഃ കദാചിദന്യഥാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ന കേവലമയം ഭാവസ്വഭാവോ നിത്യഃ, കിന്തര്ഹ്യന്യോऽപീത്യാഹ- സ്വലക്ഷണം ചേത്യാദി| സ്വലക്ഷണം പൃഥിവ്യാദീനാം ഖരദ്രവത്വാദി| കഥം പൃഥിവ്യാദിസ്വലക്ഷണം നിത്യമിത്യാഹ- സന്തി ത്വിത്യാദി| ദ്രവ്യാണി യസ്മാത് സര്വദാ സന്തി, ഗുണാശ്ച നിത്യാഃ സന്തി സര്വദാ, ചകാരാദ്ദ്രവ്യാണി ചാനിത്യാനി സന്തി| തത്രാകാശാദി ദ്രവ്യം നിത്യം, പൃഥിവ്യാദി കാര്യം ചാനിത്യമ്| ഏവങ്ഗുണാ ആകാശപരിമാണാദയോ നിത്യാഃ, അനിത്യാശ്ര കാര്യഗുണാ രസാദയഃ, അനിത്യാ അപി ച സജാതീയാപരാപരസന്താനന്യായേന സര്വദാ തിഷ്ഠന്തീതി യുക്തമനിത്യാനാമപി സന്താനനിത്യത്വമിതി ഭാവഃ| അത്ര ഭാവസ്വഭാവനിത്യത്വേന ഹേതുനാ ഭാവസ്വഭാവസ്യ വ്യാധിജനകസ്യ തഥാ വ്യാധിപ്രശമകസ്യ നിത്യത്വേന തത്പ്രതിപാദകസ്യായുര്വേദസ്യാപി നിത്യത്വമുക്തം ഭവതീതി മന്തവ്യമ്| അഥായുര്വേദസ്യ യത്ര തത്രോത്പത്തിശ്രവണാത് കഥം നിത്യത്വമിത്യാഹ- ന ഹ്യായുര്വേദസ്യേത്യാദി| അഭൂത്വോത്പത്തിഃ പൂര്വമസത ഉത്പത്തിഃ| അന്യത്രാവബോധോപദേശാഭ്യാമിതി യത്ര യത്രായുര്വേദസ്യോത്പത്തിരുക്താ, തത്ര തത്രാവബോധാദുപദേശാദ്വാ; അവബോധാദുത്പത്തിര്യഥാ- ബ്രഹ്മണ ആയുര്വേദോത്പത്തിഃ, ഉപദേശാച്ചോത്പത്തിര്യഥാ- ഇന്ദ്രോപദേശാദ്ഭരദ്വാജേന മര്ത്യലോകേ ആയുര്വേദ ഉത്പാദിത ഇത്യാദി| ഏതദ്ദ്വയമിതി അവബോധോപദേശൌ | നനു, സ്വഭാവസംസിദ്ധലക്ഷണത്വാദിതി യോ ഹേതുരുക്തഃ, തത്ര സ്വാഭാവികം ച ലക്ഷണം ഭവിഷ്യത്യനിത്യം ച, യഥാ- ഘടേ കമ്ബുഗ്രീവാകാരതാദി, ന ഹി തത് സ്വാഭാവികമപി ഘടസ്യ നിത്യതാം സാധയതീത്യാഹ- സ്വാഭാവികം ചേത്യാദി| അകൃതകമിതി നാസ്മദാദിനാ കൃതമ്| യദുക്തമിഹ- ‘സ്വലക്ഷണതഃ സുഖാസുഖതഃ’ ഇത്യാദിനാ, ആദ്യേ ചാധ്യായേ ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയേ “ഹിതാഹിതം സുഖം ദുഃഖം” (സൂ. ൧) ഇത്യാദിനാ| അത്രൈവാകൃതകത്വേ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- യഥാऽഗ്നേരൌഷ്ണ്യമിത്യാദി| ഏതേന സ്വലക്ഷണസ്യാകൃതകത്വേന വ്യവഹാരനിത്യത്വാത്തത്പ്രതിപാദകസ്യായുര്വേദസ്യാപി വ്യവഹാരനിത്യത്വമിതി ഭാവഃ| ന കേവലം സ്വാഭാവികം ലക്ഷണമകൃതകം, കിം തര്ഹി ഭാവസ്വഭാവനിത്യത്വമപി ന കേനചിദീശ്വരാദിനാ കൃതമിത്യാഹ- ഭാവസ്വഭാവനിത്യത്വമപി ചേതി; അകൃതകമിതി ചകാരേണാനുകര്ഷതി| തദേവ ഭാവസ്വഭാവനിത്യത്വം ദര്ശയതി- യഥോക്തമിത്യാദി| സാമാന്യവിശേഷകൃതവൃദ്ധിഹ്രാസകാരകോ(ണോ)ऽപി ഭാവസ്വഭാവോ ന കേനചിത് കൃത ഇത്യര്ഥഃ, തതശ്ചായുര്വേദോऽപി നിത്യഃ||൨൭||

Adhikarana 18 (28) · Śloka 28

തസ്യായുര്വേദസ്യാങ്ഗാന്യഷ്ടൌ; തദ്യഥാ- കായചികിത്സാ , ശാലാക്യം, ശല്യാപഹര്തൃകം, വിഷഗരവൈരോധികപ്രശമനം, ഭൂതവിദ്യാ, കൌമാരഭൃത്യകം, രസായനം, വാജീകരണമിതി||൨൮||

സമ്പ്രതി കാനി ചേത്യാദിപ്രശ്നസ്യോത്തരം- തസ്യേത്യാദി| കായസ്യാന്തരഗ്നേശ്ചികിത്സാ കായചികിത്സാ| പടലവേധശലാകാപ്രധാനമങ്ഗം ശാലാക്യമ്| ഗരഃ കാലാന്തരപ്രകോപി വിഷം, വൈരോധികം സംയോഗവിരുദ്ധമ് | ഭൂതാനാം രാക്ഷസാദീനാം ജ്ഞാനാര്ഥാ പ്രശമാര്ഥാ ച വിദ്യാ ഭൂതവിദ്യാ| കുമാരസ്യ ഭരണമധികൃത്യ കൃതം കൌമാരഭൃത്യമ്||൨൮||

Adhikarana 19 (29) · Śloka 29

സ ചാധ്യേതവ്യോ ബ്രാഹ്മണരാജന്യവൈശ്യൈഃ| തത്രാനുഗ്രഹാര്ഥം പ്രാണിനാം ബ്രാഹ്മണൈഃ, ആരക്ഷാര്ഥം രാജന്യൈഃ, വൃത്ത്യര്ഥം വൈശ്യൈഃ; സാമാന്യതോ വാ ധര്മാര്ഥകാമപരിഗ്രഹാര്ഥം സര്വൈഃ| തത്ര യദധ്യാത്മവിദാം ധര്മപഥസ്ഥാനാം ധര്മപ്രകാശകാനാം വാ മാതൃപിതൃഭ്രാതൃബന്ധുഗുരുജനസ്യ വാ വികാരപ്രശമനേ പ്രയത്നവാന് ഭവതി, യച്ചായുര്വേദോക്തമധ്യാത്മമനുധ്യായതി വേദയത്യനുവിധീയതേ വാ, സോऽസ്യ പരോ ധര്മഃ; യാ പുനരീശ്വരാണാം വസുമതാം വാ സകാശാത് സുഖോപഹാരനിമിത്താ ഭവത്യര്ഥാവാപ്തിരാരക്ഷണം ച, യാ ച സ്വപരിഗൃഹീതാനാം പ്രാണിനാമാതുര്യാദാരക്ഷാ, സോऽസ്യാര്ഥഃ; യത് പുനരസ്യ വിദ്വദ്ഗ്രഹണയശഃ ശരണ്യത്വം ച, യാ ച സമ്മാനശുശ്രൂഷാ, യച്ചേഷ്ടാനാം വിഷയാണാമാരോഗ്യമാധത്തേ സോऽസ്യ കാമഃ| ഇതി യഥാപ്രശ്നമുക്തമശേഷേണ||൨൯||

ആരക്ഷാര്ഥം രാജന്യൈരിതി ക്ഷത്രിയസ്യ പരിപാലനധര്മത്വാത്| അനുധ്യായതി മനസാ ചിന്തയതി| വേദയതീതി അന്യസ്യ പ്രതിപാദയതി| അനുവിധീയത ഇതി തദനുഗുണം ദേഹേനാനുതിഷ്ഠതി| ആരക്ഷണമ് ആത്മാദിരക്ഷണമ്| സ്വപരിഗൃഹീതാനാമിതി ഭൃത്യാദീനാമ്| വിദ്വദ്ഗ്രഹണമേവ യശഃ വിദ്വദുപാദേയതാജന്യം യശ ഇത്യര്ഥഃ| ഇഷ്ടാനാമിതി വനിതാദീനാമ്||൨൯||

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

അഥ ഭിഷഗാദിത ഏവ ഭിഷജാ പ്രഷ്ടവ്യോऽഷ്ടവിധം ഭവതി- തന്ത്രം, തന്ത്രാര്ഥാന്, സ്ഥാനം, സ്ഥാനാര്ഥാന്, അധ്യായമ്, അധ്യായാര്ഥാന്, പ്രശ്നം, പ്രശ്നാര്ഥാംശ്ചേതി; പൃഷ്ടേന ചൈതദ്വക്തവ്യമശേഷേണ വാക്യശോ വാക്യാര്ഥശോऽര്ഥാവയവശശ്ചേതി ||൩൦||

ഭിഷക്പരീക്ഷാര്ഥം പൃച്ഛാവിധിമാഹ- അഥേത്യാദി||൩൦||

Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 32

തത്രായുര്വേദഃ ശാഖാ വിദ്യാ സൂത്രം ജ്ഞാനം ശാസ്ത്രം ലക്ഷണം തന്ത്രമിത്യനര്ഥാന്തരമ് ||൩൧|| തന്ത്രാര്ഥഃ പുനഃ സ്വലക്ഷണൈരുപദിഷ്ടഃ| സ ചാര്ഥഃ പ്രകരണൈര്വിഭാവ്യമാനോ ഭൂയ ഏവ ശരീരവൃത്തിഹേതുവ്യാധികര്മകാര്യകാലകര്തൃകരണവിധിവിനിശ്ചയാദ്ദശപ്രകരണഃ, താനി ച പ്രകരണാനി കേവലേനോപദേക്ഷ്യന്തേ തന്ത്രേണ||൩൨||

തത്രേത്യാദി| സ്വലക്ഷണൈരിതി തദായുര്വേദയതീത്യായുര്വേദഃ, ഇത്യാദിനാ ഹിതാഹിതായൂരൂപൈരിത്യര്ഥഃ| പ്രകരണൈരിതി ആയുര്വേദപ്രദേശൈഃ| ദശപ്രകരണാനി ദശഭേദാഃ, തേ ച ശരീരാദയോ ദശ| തത്ര ശരീരം പഞ്ചമഹാഭൂതവികാരസമുദയാത്മകമവയവാദിഭേദാദ്ബഹുപ്രകാരം; വൃത്തിശ്ചാഹാരോऽശിതപീതാദിഭേദഭിന്നാ(ന്നഃ); ഹേതുസ്തു വ്യാധിഹേതുരസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗപ്രജ്ഞാപരാധപരിണാമലക്ഷണഃ; വ്യാധിശ്ച ധാതുവൈഷമ്യരൂപഃ; കര്മ ചികിത്സാ; കാര്യമ് ആരോഗ്യം; കാലഃ ഋത്വാദിഃ, ക്രിയാകാലശ്ച; കര്താ ഭിഷക്; കരണം ഭേഷജം; വിധിഃ വിധാനമ് ഉപകല്പനാ, സാ ച കാലവ്യാധിദ്രവ്യാപേക്ഷാ ബോദ്ധവ്യാ, യഥാ- “ഹേമന്തേऽഭ്യസതസ്തോയമുഷ്ണമായുര്ന ഹീയതേ” (സൂ. ൬) ഇത്യാദി; ദേശസ്ത്വത്രാഹിതോ ഹേതുഗ്രഹണേന, ഹിതസ്തു ദേശഃ കരണഗ്രഹണേന ഗൃഹീതോ മന്തവ്യഃ | ശരീരവൃത്ത്യാദിഭേദാശ്ച ബഹവഃ കൃത്സ്നേ തന്ത്രേ ബുദ്ധിമതാ ബോദ്ധവ്യാഃ| കേവലേനേതി സമഗ്രേണ||൩൧-൩൨||

Adhikarana 22 (33) · Śloka 33

തന്ത്രസ്യാസ്യാഷ്ടൌ സ്ഥാനാനി ; തദ്യഥാ- ശ്ലോകനിദാനവിമാനശാരീരേന്ദ്രിയചികിത്സിതകല്പസിദ്ധിസ്ഥാനാനി| തത്ര ത്രിംശദധ്യായകം ശ്ലോകസ്ഥാനമ്, അഷ്ടാഷ്ടാധ്യായകാനി നിദാനവിമാനശാരീരസ്ഥാനാനി, ദ്വാദശകമിന്ദ്രിയാണാം, ത്രിംശകം ചികിത്സിതാനാം, ദ്വാദശകേ കല്പസിദ്ധിസ്ഥാനേ ഭവതഃ||൩൩||

തന്ത്രസ്യാസ്യേത്യാദി| ഇന്ദ്രിയാണാം ചികിത്സിതാനാം ചേത്യുഭയത്രാപി സ്ഥാനമിതി ശേഷഃ||൩൩||

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

ഭവതി ചാത്ര- ദ്വേ ത്രിംശകേ ദ്വാദശകം ത്രയം ച ത്രീണ്യഷ്ടകാന്യേഷു സമാപ്തിരുക്താ| ശ്ലോകൌഷധാരിഷ്ടവികല്പസിദ്ധിനിദാനമാനാശ്രയസഞ്ജ്ഞകേഷു||൩൪||

ത്രിംശകേ ഇതി സൂത്രസ്ഥാനം ചികിത്സിതം ച| ആശ്രയസഞ്ജ്ഞകം ശാരീരസ്ഥാനമ്, ആശ്രയോ ഹി ശരീരമുച്യതേ||൩൪||

Adhikarana 24 (35) · Śloka 35

സ്വേ സ്വേ സ്ഥാനേ യഥാസ്വം ച സ്ഥാനാര്ഥ ഉപദേക്ഷ്യതേ| സവിംശമധ്യായശതം ശൃണു നാമക്രമാഗതമ്||൩൫||

സവിംശമിതി വിംശതിശബ്ദാത് സ്വാര്ഥേ ‘ഡഃ’, സ്വാര്ഥികശ്ച ‘ഡഃ’ പ്രത്യയോ ഭവതി; തേന ലലിതേശ്വരേ ച- “ചതുര്വിംശാധികം” ഇതി പ്രയോഗഃ സിദ്ധോ ഭവതി; വചനം ഹി “ചതുര്വിംശാധികം ജ്ഞേയം ഭുവനാനാം ശതത്രയമ്” ഇതി| ഏവം സുശ്രുതേऽപി ‘സവിംശം’ (സു.സൂ.അ.൧) ഇതി വ്യാഖ്യേയമ്||൩൫||

Adhikarana 25 (36-68) · Śloka 68

ദീര്ഘഞ്ജീവോऽപ്യപാമാര്ഗതണ്ഡുലാരഗ്വധാദികൌ| ഷഡ്വിരേകാശ്രയശ്ചേതി ചതുഷ്കോ ഭേഷജാശ്രയഃ||൩൬|| മാത്രാതസ്യാശിതീയൌ ച നവേഗാന്ധാരണം തഥാ| ഇന്ദ്രിയോപക്രമശ്ചേതി ചത്വാരഃ സ്വാസ്ഥ്യവൃത്തികാഃ ||൩൭|| ഖുഡ്ഡാകശ്ച ചതുഷ്പാദോ മഹാംസ്തിസ്രൈഷണസ്തഥാ| സഹ വാതകലാഖ്യേന വിദ്യാന്നൈര്ദേശികാന് ബുധഃ||൩൮|| സ്നേഹനസ്വേദനാധ്യായാവുഭൌ യശ്ചോപകല്പനഃ| ചികിത്സാപ്രാഭൃതശ്ചൈവ സര്വ ഏവ പ്രകല്പനാഃ||൩൯|| കിയന്തഃശിരസീയശ്ച ത്രിശോഫാഷ്ടോദരാദികൌ| രോഗാധ്യായോ മഹാംശ്ചൈവ രോഗാധ്യായചതുഷ്ടയമ്||൪൦|| അഷ്ടൌനിന്ദിതസങ്ഖ്യാതസ്തഥാ ലങ്ഘനതര്പണേ| വിധിശോണിതികശ്ചൈവ വ്യാഖ്യാതാസ്തത്ര യോജനാഃ||൪൧|| യജ്ജഃപുരുഷസങ്ഖ്യാതോ ഭദ്രകാപ്യാന്നപാനികൌ| വിവിധാശിതപീതീയശ്ചത്വാരോऽന്നവിനിശ്ചയാഃ||൪൨|| ദശപ്രാണായതനികസ്തഥാऽര്ഥേദശമൂലികഃ| ദ്വാവേതൌ പ്രാണദേഹാര്ഥൌ പ്രോക്തൌ വൈദ്യഗുണാശ്രയൌ||൪൩|| ഔഷധസ്വസ്ഥനിര്ദേശകല്പനാരോഗയോജനാഃ| ചതുഷ്കാഃ ഷട് ക്രമേണോക്താഃ സപ്തമശ്ചാന്നപാനികഃ||൪൪|| ദ്വൌ ചാന്ത്യൌ സങ്ഗ്രഹാധ്യായാവിതി ത്രിംശകമര്ഥവത്| ശ്ലോകസ്ഥാനം സമുദ്ദിഷ്ടം തന്ത്രസ്യാസ്യ ശിരഃ ശുഭമ് ||൪൫|| ചതുഷ്കാണാം മഹാര്ഥാനാം സ്ഥാനേऽസ്മിന് സങ്ഗ്രഹഃ കൃതഃ| ശ്ലോകാര്ഥഃ സങ്ഗ്രഹാര്ഥശ്ച ശ്ലോകസ്ഥാനമതഃ സ്മൃതമ്||൪൬|| ജ്വരാണാം രക്തപിത്തസ്യ ഗുല്മാനാം മേഹകുഷ്ഠയോഃ| ശോഷോന്മാദനിദാനേ ച സ്യാദപസ്മാരിണാം ച യത്||൪൭|| ഇത്യധ്യായാഷ്ടകമിദം നിദാനസ്ഥാനമുച്യതേ| രസേഷു ത്രിവിധേ കുക്ഷൌ ധ്വംസേ ജനപദസ്യ ച||൪൮|| ത്രിവിധേ രോഗവിജ്ഞാനേ സ്രോതഃസ്വപി ച വര്തനേ| രോഗാനീകേ വ്യാധിരൂപേ രോഗാണാം ച ഭിഷഗ്ജിതേ||൪൯|| അഷ്ടൌ വിമാനാന്യുക്താനി മാനാര്ഥാനി മഹര്ഷിണാ| കതിധാപുരുഷീയം ച ഗോത്രേണാതുല്യമേവ ച||൫൦|| ഖുഡ്ഡികാ മഹതീ ചൈവ ഗര്ഭാവക്രാന്തിരുച്യതേ| പുരുഷസ്യ ശരീരസ്യ വിചയൌ ദ്വൌ വിനിശ്ചിതൌ||൫൧|| ശരീരസങ്ഖ്യാ സൂത്രം ച ജാതേരഷ്ടമമുച്യതേ | ഇത്യുദ്ദിഷ്ടാനി മുനിനാ ശാരീരാണ്യത്രിസൂനുനാ||൫൨|| വര്ണസ്വരീയഃ പുഷ്പാഖ്യസ്തൃതീയഃ പരിമര്ശനഃ| ചതുര്ഥ ഇന്ദ്രിയാനീകഃ പഞ്ചമഃ പൂര്വരൂപികഃ||൫൩|| കതമാനിശരീരീയഃ പന്നരൂപോऽപ്യവാക്ശിരാഃ| യസ്യശ്യാവനിമിത്തശ്ച സദ്യോമരണ ഏവ ച||൫൪|| അണുജ്യോതിരിതി ഖ്യാതസ്തഥാ ഗോമയചൂര്ണവാന്| ദ്വാദശാധ്യായകം സ്ഥാനമിന്ദ്രിയാണാമിതി സ്മൃതമ് ||൫൫|| അഭയാമലകീയം ച പ്രാണകാമീയമേവ ച| കരപ്രചിതകം വേദസമുത്ഥാനം രസായനമ്||൫൬|| സംയോഗശരമൂലീയമാസിക്തക്ഷീരകം തഥാ| മാഷപര്ണഭൃതീയം ച പുമാഞ്ജാതബലാദികമ്||൫൭|| ചതുഷ്കദ്വയമപ്യേതദധ്യായദ്വയമുച്യതേ| രസായനമിതി ജ്ഞേയം വാജീകരണമേവ ച||൫൮|| ജ്വരാണാം രക്തപിത്തസ്യ ഗുല്മാനാം മേഹകുഷ്ഠയോഃ| ശോഷോന്മാദേऽപ്യപസ്മാരേ ക്ഷതശോഥോദരാര്ശസാമ്||൫൯|| ഗ്രഹണീപാണ്ഡുരോഗാണാം ശ്വാസകാസാതിസാരിണാമ്| ഛര്ദിവീസര്പതൃഷ്ണാനാം വിഷമദ്യവികാരയോഃ||൬൦|| ദ്വിവ്രണീയം ത്രിമര്മീയമൂരുസ്തമ്ഭികമേവ ച| വാതരോഗേ വാതരക്തേ യോനിവ്യാപത്സു ചൈവ യത്||൬൧|| ത്രിംശച്ചികിത്സിതാന്യുക്താന്യതഃ കല്പാന് പ്രചക്ഷ്മഹേ| ഫലജീമൂതകേക്ഷ്വാകുകല്പോ ധാമാര്ഗവസ്യ ച||൬൨|| പഞ്ചമോ വത്സകസ്യോക്തഃ ഷഷ്ഠശ്ച കൃതവേധനേ| ശ്യാമാത്രിവൃതയോഃ കല്പസ്തഥൈവ ചതുരങ്ഗുലേ||൬൩|| തില്വകസ്യ സുധായാശ്ച സപ്തലാശങ്ഖിനീഷു ച| ദന്തീദ്രവന്ത്യോഃ കല്പശ്ച ദ്വാദശോऽയം സമാപ്യതേ||൬൪|| കല്പനാ പഞ്ചകര്മാഖ്യാ ബസ്തിസൂത്രീ തഥൈവ ച| സ്നേഹവ്യാപദികീ സിദ്ധിര്നേത്രവ്യാപദികീ തഥാ||൬൫|| സിദ്ധിഃ ശോധനയോശ്ചൈവ ബസ്തിസിദ്ധിസ്തഥൈവ ച| പ്രാസൃതീ മര്മസങ്ഖ്യാതാ സിദ്ധിര്ബസ്ത്യാശ്രയാ ച യാ||൬൬|| ഫലമാത്രാ തഥാ സിദ്ധിഃ സിദ്ധിശ്ചോത്തരസഞ്ജ്ഞിതാ| സിദ്ധയോ ദ്വാദശൈവൈതാസ്തന്ത്രം ചാസു സമാപ്യതേ||൬൭|| സ്വേ സ്വേ സ്ഥാനേ തഥാऽധ്യായേ ചാധ്യായാര്ഥഃ പ്രവക്ഷ്യതേ| തം ബ്രൂയാത് സര്വതഃ സര്വം യഥാസ്വം ഹ്യര്ഥസങ്ഗ്രഹാത്||൬൮||

ദീര്ഘഞ്ജീവേത്യാദിസഞ്ജ്ഞാഃ ശ്ലോകാനുരോധാദേകദേശലക്ഷണാ ബോദ്ധവ്യാഃ| പ്രാണദേഹാര്ഥാവിത്യാദൌ ദേഹശബ്ദേനൌജോऽഭിധീയതേ | ശിരഃ ശുഭമിത്യത്ര ശിര ഇവ ശിരഃ| ശ്ലോകാര്ഥ ഇത്യാദൌ സങ്ഗ്രഹാര്ഥശ്ചേതി ചകാരാത് സുശ്രുതോക്തസൂത്രണാദികം, തേന “സൂത്രണാത് സൂചനാച്ചൈവ ധാരണാദര്ഥസന്തതൈഃ| സൂത്രസ്ഥാനം സമുദ്ദിഷ്ടമ്” (സു. സൂ. ൩) ഇത്യേതദപി ഗൃഹീതം ഭവതി| മാനാര്ഥാനീതി ജ്ഞാനാര്ഥാനി| ഇന്ദ്രിയാണാമിതി രിഷ്ടാനാമ്| ചതുഷ്കദ്വയമിതി രസായനപാദചതുഷ്ക ഏകഃ, വാജീകരണപാദചതുഷ്കശ്ചൈകഃ; ചതുഷ്പാദശ്ചാധ്യായോ ഭവതീതി യുക്തമേവാധ്യായത്വമ്| തന്ത്രം ചാസു സമാപ്യത ഇതി ആസു സമാപ്താസു തന്ത്രം സമാപ്യത ഇത്യര്ഥഃ| ചാധ്യായാര്ഥ ഇതി ചകാരോ ഭിന്നക്രമേ; തേന അധ്യായാര്ഥശ്ചാധ്യായാന്തേ തഥാ സ്ഥാനാര്ഥശ്ച സ്ഥാനാന്തേ കൃതസങ്ഗ്രഹഃ| യദ്യപി ശാരീരേ സ്ഥാനാര്ഥോ ന വ്യക്തഃ, തഥാऽപി ശാരീരശബ്ദവ്യുപത്ത്യാ ബോദ്ധവ്യസ്തന്ത്രാന്തരാദ്വാ; യഥാ- “ശരീരം ചിന്ത്യതേ സര്വം ദൈവമാനുഷസമ്പദാ| സര്വഭാവൈര്യതസ്തസ്മാച്ഛാരീരം സ്ഥാനമുച്യതേ” (ശാ. ൮) ഇതി||൩൬-൬൮||

Adhikarana 26 (69-71) · Śloka 71

പൃച്ഛാ തന്ത്രാദ്യഥാമ്നായം വിധിനാ പ്രശ്ന ഉച്യതേ| പ്രശ്നാര്ഥോ യുക്തിമാംസ്തസ്യ തന്ത്രേണൈവാര്ഥനിശ്ചയഃ ||൬൯|| നിരുക്തം തന്ത്രണാത്തന്ത്രം, സ്ഥാനമര്ഥപ്രതിഷ്ഠയാ| അധികൃത്യാര്ഥമധ്യായനാമസഞ്ജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ||൭൦|| ഇതി സര്വം യഥാപ്രശ്നമഷ്ടകം സമ്പ്രകാശിതമ്| കാര്ത്സ്ന്യേന ചോക്തസ്തന്ത്രസ്യ സങ്ഗ്രഹഃ സുവിനിശ്ചിതഃ||൭൧||

വിധിനാ പ്രശ്ന ഇത്യത്ര വിധിനേതി പൂര്വാപരവിരോധാദിദോഷശൂന്യേന വാക്യേന| തന്ത്രണാദിതി ശരീരധാരണാത്; കിംവാ ആയുര്വേദാനുപാലനാത്| അര്ഥപ്രതിഷ്ഠയേതി പ്രധാനഭൂതാര്ഥാവസ്ഥാനാത്| ഏതാശ്ച യോഗരൂഢാഃ സഞ്ജ്ഞാഃ; തേന, അതിപ്രസങ്ഗോ ന വാച്യഃ| അധികൃത്യേതി അധികാരിണം കൃത്വാ| അര്ഥം ദീര്ഘഞ്ജീവിതാദികമ്| അധ്യായനാമസഞ്ജ്ഞാ അധ്യായരൂപാ നാമസഞ്ജ്ഞാ, നാമസഞ്ജ്ഞാ ച യോഗരൂഢാ സഞ്ജ്ഞോച്യതേ; കിംവാ, ‘അധ്യായോ നാമ’ ഇതി പാഠഃ, തദാ നാമശബ്ദഃ പ്രകാശനേ, തേന അധികാര ഇത്യര്ഥഃ| അര്ഥശബ്ദോऽത്രാര്ഥാന്തരേ, തേന യുക്താऽധ്യായസഞ്ജ്ഞാ, സാ ച അധികരണസാധനാ കരണസാധനാ വാ കര്മസാധനാ വാ ബോദ്ധവ്യാ| അധീയതേऽസ്മിന്, അധ്യേത്യനേന വാ, അധീയതേ വേത്യധ്യായഃ||൬൯-൭൧||

Adhikarana 27 (72-74) · Śloka 74

സന്തി പാല്ലവികോത്പാതാഃ സങ്ക്ഷോഭം ജനയന്തി യേ| വര്തകാനാമിവോത്പാതാഃ സഹസൈവാവിഭാവിതാഃ||൭൨|| തസ്മാത്താന് പൂര്വസഞ്ജല്പേ സര്വത്രാഷ്ടകമാദിശേത്| പരാവരപരീക്ഷാര്ഥം തത്ര ശാസ്ത്രവിദാം ബലമ്||൭൩|| ശബ്ദമാത്രേണ തന്ത്രസ്യ കേവലസ്യൈകദേശികാഃ| ഭ്രമന്ത്യല്പബലാസ്തന്ത്രേ ജ്യാശബ്ദേനേവ വര്തകാഃ||൭൪||

പ്രശ്നാഷ്ടകസ്യോക്തസ്യ നിരാകരണീയസഞ്ജ്ഞാമാഹ - സന്തീത്യാദി| പാല്ലവികാഃ പ്രാദേശികാഃ| വര്തകാ അകസ്മാദുത്പതന്തഃ ക്ഷോഭം മനസോ ജനയന്തീതി ലോകപ്രസിദ്ധമ്| അഷ്ടകമിതി യഥോക്തം പ്രശ്നാഷ്ടകമ്| പരാവരൌ ശ്രേഷ്ഠാശ്രേഷ്ഠൌ| തത്ര ശാസ്ത്രവിദാം ബലമിതി ശാസ്ത്രവിദ ഏവ പ്രശ്നാഷ്ടകം ജാനന്തി ന പാല്ലവികാഃ||൭൨-൭൪||

Adhikarana 28 (75-81) · Śloka 81

പശുഃ പശൂനാം ദൌര്ബല്യാത് കശ്ചിന്മധ്യേ വൃകായതേ| സ സത്യം വൃകമാസാദ്യ പ്രകൃതിം ഭജതേ പശുഃ||൭൫|| തദ്വദജ്ഞോऽജ്ഞമധ്യസ്ഥഃ കശ്ചിന്മൌഖര്യസാധനഃ| സ്ഥാപയത്യാപ്തമാത്മാനമാപ്തം ത്വാസാദ്യ ഭിദ്യതേ||൭൬|| ബഭ്രുര്ഗൂഢ ഇവോര്ണാഭിരബുദ്ധിരബഹുശ്രുതഃ| കിം വൈ വക്ഷ്യതി സഞ്ജല്പേ കുണ്ഡഭേദീ ജഡോ യഥാ||൭൭|| സദ്വൃത്തൈര്ന വിഗൃഹ്ണീയാദ്ഭിഷഗല്പശ്രുതൈരപി| ഹന്യാത് പ്രശ്നാഷ്ടകേനാദാവിതരാംസ്ത്വാപ്തമാനിനഃ ||൭൮|| ദമ്ഭിനോ മുഖരാ ഹ്യജ്ഞാഃ പ്രഭൂതാബദ്ധഭാഷിണഃ| പ്രായഃ, പ്രായേണ സുമുഖാഃ സന്തോ യുക്താല്പഭാഷിണഃ||൭൯|| തത്ത്വജ്ഞാനപ്രകാശാര്ഥമഹങ്കാരമനാശ്രിതഃ| സ്വല്പാധാരാജ്ഞമുഖരാന്മര്ഷയേന്ന വിവാദിനഃ||൮൦|| പരോ ഭൂതേഷ്വനുക്രോശസ്തത്ത്വജ്ഞാന(നേ)പരാ ദയാ| യേഷാം തേഷാമസദ്വാദനിഗ്രഹേ നിരതാ മതിഃ||൮൧||

പ്രകൃതിഃ സ്വഭാവഃ| ബഭ്രുരൂര്ണാവാന് കശ്ചിത് പശുഃ, സ യഥാ മേഷം യുദ്ധായാത്മീയാമിവോര്ണാം ദൃഷ്ട്വാ ഉപസര്പന്നങ്ഗഭങ്ഗമാപ്നോതി, തദ്വദജ്ഞോऽപ്യാപ്തം പ്രാപ്യ ഭിദ്യത ഇത്യര്ഥഃ; കിംവാ, ബഭ്രുര്വൃദ്ധനകുല ഊര്ണാരാശിമധ്യഗോ യഥാ കിഞ്ചിന്ന പ്രതിപദ്യതേ, തഥാऽബുദ്ധിരപി സഞ്ജല്പേ വാദിപ്രതിവാദികഥായാമ്| കുണ്ഡഭേദീ ഭ്രഷ്ടയോനിഃ; തേന പൃച്ഛാദിതാത്മീയനിര്ണിതജാതിര്യഥാऽവദാതജാതിഃ സന് കശ്ചിദ്ബ്രൂതേ, തഥാऽബുദ്ധിരപി സഞ്ജല്പേ| വിഗൃഹ്ണീയാദ് വിഗൃഹ്യ സമ്ഭാഷാം കുര്യാത്| ഇതരാന് അസദ്വൃത്താന്| സ്വല്പാധാരാഃസ്വല്പശ്രുതാഃ| ന മര്ഷയേദിതി നോപേക്ഷേത| അജ്ഞവൈദ്യസംവാദപ്രതിഷേധഫലമാഹ- പരോ ഭൂതേഷ്വിത്യാദി| നിരതാ ഇതി തത്പരാ||൭൫-൮൧||

Adhikarana 29 (82-83) · Śloka 83

അസത്പക്ഷാക്ഷണിത്വാര്തിദമ്ഭപാരുഷ്യസാധനാഃ| ഭവന്ത്യനാപ്താഃ സ്വേ തന്ത്രേ പ്രായഃ പരവികത്ഥകാഃ||൮൨|| താന് കാലപാശസദൃശാന് വര്ജയേച്ഛാസ്ത്രദൂഷകാന്| പ്രശമജ്ഞാനവിജ്ഞാനപൂര്ണാഃ സേവ്യാ ഭിഷക്തമാഃ||൮൩||

അജ്ഞവൈദ്യഫലമാഹ- അസത്പക്ഷേത്യാദി| അസത്പക്ഷാദി സാധനം യേഷാം തേ തഥാ; അസത്പക്ഷഃ അനാഗമപക്ഷസിദ്ധഃ പക്ഷഃ| അക്ഷണിത്വം പൃച്ഛാര്ഥമനുയുക്തസ്യ ‘സമ്പ്രതി വക്തും ക്ഷണോ നാസി’ ഇതി ഭാഷണമ്, അര്തിഃ പൃച്ഛാര്ഥമനുയുക്തസ്യ ശിരോവ്യഥാദികമുദ്ഭാവ്യ ഭാഷണം, ദമ്ഭഃ പുസ്തകവൈദ്യഭാണ്ഡാദിഭിഃ സ്വാര്ഥോത്കര്ഷപ്രതിപാദനം, പാരുഷ്യം കൃച്ഛ്രതോऽപി നവാച്യത്വാദിപരുഷഭാഷണമ് | അനാപ്താഃ സ്വേ തന്ത്ര ഇതി സ്വതന്ത്രാനഭിജ്ഞാനാത്| പരവികത്ഥകാഃ പരദൂഷകാഃ||൮൨-൮൩||

Adhikarana 30 (84-85) · Śloka 85

സമഗ്രം ദുഃഖമായത്തമവിജ്ഞാനേ ദ്വയാശ്രയമ്| സുഖം സമഗ്രം വിജ്ഞാനേ വിമലേ ച പ്രതിഷ്ഠിതമ്||൮൪|| ഇദമേവമുദാരാര്ഥമജ്ഞാനാം ന പ്രകാശകമ്| ശാസ്ത്രം ദൃഷ്ടിപ്രണഷ്ടാനാം യഥൈവാദിത്യമണ്ഡലമ്||൮൫||

ദ്വയാശ്രയമിതി മനഃശരീരാശ്രയമ്| സമഗ്രമിതി ശാരീരം മാനസം ച സുഖമാരോഗ്യാദിരൂപമ്| വിജ്ഞാനേ വിമല ഇതി വിശുദ്ധജ്ഞാനേ, കിംവാ വിജ്ഞാനേ വിമല ഇതി മോക്ഷേ, മോക്ഷേ ഹി സുഖം സ്വച്ഛം സമഗ്രം ച ദുഃഖാസമ്ഭിന്നത്വാത്; കിംവാ, ഭട്ടദര്ശനാത് സുസമ്ഭവമ്| ഇദമിതി ശാസ്ത്രമ്| ഏവമുദാരാര്ഥമിതി ലോകദ്വയഹിതാര്ഥാഭിധായകമ്| ദൃഷ്ടിപ്രണഷ്ടാനാമിതി പ്രണഷ്ടദൃശാമ്||൮൪-൮൫||

Adhikarana 31 (86-89) · Śloka 89

തത്ര ശ്ലോകാഃ- അര്ഥേ ദശമഹാമൂലാഃ സഞ്ജ്ഞാ ചാസാം യഥാ കൃതാ| അയനാന്താഃ ഷഡഗ്ര്യാശ്ച രൂപം വേദവിദാം ച യത്||൮൬|| സപ്തകശ്ചാഷ്ടകശ്ചൈവ പരിപ്രശ്നാഃ സനിര്ണയാഃ| യഥാ വാച്യം യദര്ഥം ച ഷഡ്വിധാശ്ചൈകദേശികാഃ||൮൭|| അര്ഥേദശമഹാമൂലേ സര്വമേതത് പ്രകാശിതമ്| സങ്ഗ്രഹശ്ചായമധ്യായസ്തന്ത്രസ്യാസ്യൈവ കേവലഃ||൮൮|| യഥാ സുമനസാം സൂത്രം സങ്ഗ്രഹാര്ഥം വിധീയതേ| സങ്ഗ്രഹാര്ഥം തഥാऽര്ഥാനാമൃഷിണാ സങ്ഗ്രഹഃ കൃതഃ||൮൯||

സങ്ഗ്രഹേ സഞ്ജ്ഞാ ചാസാം യഥാ കൃതേതി ‘തേന മൂലേന മഹതാ മഹാമൂലാ’ ഇത്യാദിനാ| അയനാന്താഃ ഷഡഗ്ര്യാശ്ചേതി ‘ഏകം പ്രാണവര്ധനാനാമ്’ ഇത്യാദിനോക്താഃ| ഏതേ ചാഹിംസാദയോऽഗ്ര്യാധികാരേ യജ്ജഃപുരുഷീയേ ഉക്താ ഉല്ലങ്ഘ്യേഹോക്താ അധ്യാത്മവിഷയത്വേന, പൂര്വോക്താസ്ത്വഗ്ര്യരോഗാധികാരികാഃ; ഉക്തം ഹി തത്ര- “അലമേതദ്വികാരാണാമ്” (സൂ.അ.൨൫) ഇത്യാദി| സപ്തകഃ പ്രശ്നഃ ‘കിമായുഃ? കസ്മാദായുര്വേദഃ?’ ഇത്യാദി; അഷ്ടകഃ പ്രശ്നഃ ‘തന്ത്രം തന്ത്രാര്ഥം’ ഇത്യാദി||൮൬-൮൯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 30

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേऽര്ഥേദശമഹാമൂലീയോ നാമ ത്രിംശോऽധ്യായഃ||൩൦|| അഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ| ഇയതാऽവധിനാ സര്വം സൂത്രസ്ഥാനം സമാപ്യതേ|

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽര്ഥേദശമഹാമൂലീയസ്ത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൦|| ഇതി ചരകചതുരാനനശ്രീമച്ചക്രപാണിദത്തകൃതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം പ്രഥമം സൂത്രസ്ഥാനമ്||൧||