30. arthēdaśamahāmūlīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോऽര്ഥേദശമഹാമൂലീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

അര്ഥേ ദശ മഹാമൂലാഃ സമാസക്താ മഹാഫലാഃ| മഹച്ചാര്ഥശ്ച ഹൃദയം പര്യായൈരുച്യതേ ബുധൈഃ||൩|| ഷഡങ്ഗമങ്ഗം വിജ്ഞാനമിന്ദ്രിയാണ്യര്ഥപഞ്ചകമ്| ആത്മാ ച സഗുണശ്ചേതശ്ചിന്ത്യം ച ഹൃദി സംശ്രിതമ്||൪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 6

പ്രതിഷ്ഠാര്ഥം ഹി ഭാവാനാമേഷാം ഹൃദയമിഷ്യതേ| ഗോപാനസീനാമാഗാരകര്ണികേവാര്ഥചിന്തകൈഃ||൫|| തസ്യോപഘാതാന്മൂര്ച്ഛായം ഭേദാന്മരണമൃച്ഛതി|൬|

Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7

യദ്ധി തത് സ്പര്ശവിജ്ഞാനം ധാരി തത്തത്ര സംശ്രിതമ്||൬|| തത് പരസ്യൌജസഃ സ്ഥാനം തത്ര ചൈതന്യസങ്ഗ്രഹഃ| ഹൃദയം മഹദര്ഥശ്ച തസ്മാദുക്തം ചികിത്സകൈഃ ||൭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

തേന മൂലേന മഹതാ മഹാമൂലാ മതാ ദശ| ഓജോവഹാഃ ശരീരേऽസ്മിന് വിധമ്യന്തേ സമന്തതഃ||൮||

Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 12

യേനൌജസാ വര്തയന്തി പ്രീണിതാഃ സര്വദേഹിനഃ | യദൃതേ സര്വഭൂതാനാം ജീവിതം നാവതിഷ്ഠതേ||൯|| യത് സാരമാദൌ ഗര്ഭസ്യ യത്തദ്ഗര്ഭരസാദ്രസഃ | സംവര്തമാനം ഹൃദയം സമാവിശതി യത് പുരാ ||൧൦|| യസ്യ നാശാത്തു നാശോऽസ്തി ധാരി യദ്ധൃദയാശ്രിതമ് | യച്ഛരീരരസസ്നേഹഃ പ്രാണാ യത്ര പ്രതിഷ്ഠിതാഃ||൧൧|| തത്ഫലാ ബഹുധാ വാ താഃ ഫലന്തീവ(തി) മഹാഫലാഃ|൧൨|

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

ധ്മാനാദ്ധമന്യഃ സ്രവണാത് സ്രോതാംസി സരണാത്സിരാഃ||൧൨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

തന്മഹത് താ മഹാമൂലാസ്തച്ചോജഃ പരിരക്ഷതാ| പരിഹാര്യാ വിശേഷേണ മനസോ ദുഃഖഹേതവഃ||൧൩|| ഹൃദ്യം യത് സ്യാദ്യദൌജസ്യം സ്രോതസാം യത് പ്രസാദനമ്| തത്തത് സേവ്യം പ്രയത്നേന പ്രശമോ ജ്ഞാനമേവ ച||൧൪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

അഥ ഖല്വേകം പ്രാണവര്ധനാനാമുത്കൃഷ്ടതമമേകം ബലവര്ധനാനാമേകം ബൃംഹണാനാമേകം നന്ദനാനാമേകം ഹര്ഷണാനാമേകമയനാനാമിതി | തത്രാഹിംസാ പ്രാണിനാം പ്രാണവര്ധനാനാമുത്കൃഷ്ടതമം, വീര്യം ബലവര്ധനാനാം, വിദ്യാ ബൃംഹണാനാമ്, ഇന്ദ്രിയജയോ നന്ദനാനാം, തത്ത്വാവബോധോ ഹര്ഷണാനാം, ബ്രഹ്മചര്യമയനാനാമിതി ; ഏവമായുര്വേദവിദോ മന്യന്തേ||൧൫||

Adhikarana 10 (16-19) · Śloka 19

തത്രായുര്വേദവിദസ്തന്ത്രസ്ഥാനാധ്യായപ്രശ്നാനാം പൃഥക്ത്വേന വാക്യശോ വാക്യാര്ഥശോऽര്ഥാവയവശശ്ച പ്രവക്താരോ മന്തവ്യാഃ| തത്രാഹ- കഥം തന്ത്രാദീനി വാക്യശോ വാക്യാര്ഥശോऽര്ഥാവയവശശ്ചോക്താനി ഭവന്തീതി||൧൬|| അത്രോച്യതേ- തന്ത്രമാര്ഷം കാര്ത്സ്ന്യേന യഥാമ്നായമുച്യമാനം വാക്യശോ ഭവത്യുക്തമ്||൧൭|| ബുദ്ധ്യാ സമ്യഗനുപ്രവിശ്യാര്ഥതത്ത്വം വാഗ്ഭിര്വ്യാസസമാസപ്രതിജ്ഞാഹേതൂദാഹരണോപനയനിഗമനയുക്താഭിസ്ത്രിവിധശിഷ്യബുദ്ധിഗമ്യാഭിരുച്യമാനം വാക്യാര്ഥശോ ഭവത്യുക്തമ്||൧൮|| തന്ത്രനിയതാനാമര്ഥദുര്ഗാണാം പുനര്വിഭാവനൈരുക്തമര്ഥാവയവശോ ഭവത്യുക്തമ്||൧൯||

Adhikarana 11 (20) · Śloka 20

തത്ര ചേത് പ്രഷ്ടാരഃ സ്യുഃ- ചതുര്ണാമൃക്സാമയജുരഥര്വവേദാനാം കം വേദമുപദിശന്ത്യായുര്വേദവിദഃ?, കിമായുഃ?, കസ്മാദായുര്വേദഃ?, കിമര്ഥമായുര്വേദഃ?, ശാശ്വതോऽശാശ്വതോ വാ?, കതി കാനി ചാസ്യാങ്ഗാനി?, കൈശ്ചായമധ്യേതവ്യഃ?, കിമര്ഥം ച? ഇതി||൨൦||

Adhikarana 12 (21) · Śloka 21

തത്ര ഭിഷജാ പൃഷ്ടേനൈവം ചതുര്ണാമൃക്സാമയജുരഥര്വവേദാനാമാത്മനോऽഥര്വവേദേ ഭക്തിരാദേശ്യാ, വേദോ ഹ്യാഥര്വണോ ദാനസ്വസ്ത്യയനബലിമങ്ഗലഹോമനിയമപ്രായശ്ചിത്തോപവാസമന്ത്രാദിപരിഗ്രഹാച്ചികിത്സാം പ്രാഹ; ചികിത്സാ ചായുഷോ ഹിതായോപദിശ്യതേ||൨൧||

Adhikarana 13 (22) · Śloka 22

വേദം ചോപദിശ്യായുര്വാച്യം ; തത്രായുശ്ചേതനാനുവൃത്തിര്ജീവിതമനുബന്ധോ ധാരി ചേത്യേകോऽര്ഥഃ||൨൨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

തദായുര്വേദയതീത്യായുര്വേദഃ ; കഥമിതി ചേത്? ഉച്യതേ- സ്വലക്ഷണതഃ സുഖാസുഖതോ ഹിതാഹിതതഃ പ്രമാണാപ്രമാണതശ്ച; യതശ്ചായുഷ്യാണ്യനായുഷ്യാണി ച ദ്രവ്യഗുണകര്മാണി വേദയത്യതോऽപ്യായുര്വേദഃ| തത്രായുഷ്യാണ്യനായുഷ്യാണി ച ദ്രവ്യഗുണകര്മാണി കേവലേനോപദേക്ഷ്യന്തേ തന്ത്രേണ||൨൩||

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

തത്രായുരുക്തം സ്വലക്ഷണതോ യഥാവദിഹൈവ പൂര്വാധ്യായേ ച| തത്ര ശാരീരമാനസാഭ്യാം രോഗാഭ്യാമനഭിദ്രുതസ്യ വിശേഷേണ യൌവനവതഃ സമര്ഥാനുഗതബലവീര്യയശഃപൌരുഷപരാക്രമസ്യ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനേന്ദ്രിയേന്ദ്രിയാര്ഥബലസമുദയേ വര്തമാനസ്യ പരമര്ദ്ധിരുചിരവിവിധോപഭോഗസ്യ സമൃദ്ധസര്വാരമ്ഭസ്യ യഥേഷ്ടവിചാരിണഃ സുഖമായുരുച്യതേ; അസുഖമതോ വിപര്യയേണ; ഹിതൈഷിണഃ പുനര്ഭൂതാനാം പരസ്വാദുപരതസ്യ സത്യവാദിനഃ ശമപരസ്യ പരീക്ഷ്യകാരിണോऽപ്രമത്തസ്യ ത്രിവര്ഗം പരസ്പരേണാനുപഹതമുപസേവമാനസ്യ പൂജാര്ഹസമ്പൂജകസ്യ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനോപശമശീലസ്യ വൃദ്ധോപസേവിനഃ സുനിയതരാഗരോഷേര്ഷ്യാമദമാനവേഗസ്യ സതതം വിവിധപ്രദാനപരസ്യ തപോജ്ഞാനപ്രശമനിത്യസ്യാധ്യാത്മവിദസ്തത്പരസ്യ ലോകമിമം ചാമും ചാവേക്ഷമാണസ്യ സ്മൃതിമതിമതോ ഹിതമായുരുച്യതേ; അഹിതമതോ വിപര്യയേണ||൨൪||

Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26

പ്രമാണമായുഷസ്ത്വര്ഥേന്ദ്രിയമനോബുദ്ധിചേഷ്ടാദീനാം വികൃതിലക്ഷണൈരുപലഭ്യതേऽനിമിത്തൈഃ, അയമസ്മാത് ക്ഷണാന്മുഹൂര്താദ്ദിവസാത് ത്രിപഞ്ചസപ്തദശദ്വാദശാഹാത് പക്ഷാന്മാസാത് ഷണ്മാസാത് സംവത്സരാദ്വാ സ്വഭാവമാപത്സ്യത ഇതി; തത്ര സ്വഭാവഃ പ്രവൃത്തേരുപരമോ മരണമനിത്യതാ നിരോധ ഇത്യേകോऽര്ഥഃ; ഇത്യായുഷഃ പ്രമാണമ്; അതോ വിപരീതമപ്രമാണമരിഷ്ടാധികാരേ; ദേഹപ്രകൃതിലക്ഷണമധികൃത്യ ചോപദിഷ്ടമായുഷഃ പ്രമാണമായുര്വേദേ ||൨൫|| പ്രയോജനം ചാസ്യ സ്വസ്ഥസ്യ സ്വാസ്ഥ്യരക്ഷണമാതുരസ്യ വികാരപ്രശമനം ച||൨൬||

Adhikarana 17 (27) · Śloka 27

സോऽയമായുര്വേദഃ ശാശ്വതോ നിര്ദിശ്യതേ, അനാദിത്വാത്, സ്വഭാവസംസിദ്ധലക്ഷണത്വാത്, ഭാവസ്വഭാവനിത്യത്വാച്ച| ന ഹി നാഭൂത് കദാചിദായുഷഃ സന്താനോ ബുദ്ധിസന്താനോ വാ, ശാശ്വതശ്ചായുഷോ വേദിതാ, അനാദി ച സുഖദുഃഖം സദ്രവ്യഹേതുലക്ഷണമപരാപരയോഗാത്| ഏഷ ചാര്ഥസങ്ഗ്രഹോ വിഭാവ്യതേ ആയുര്വേദലക്ഷണമിതി| ഗുരുലഘുശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദീനാം ദ്രവ്യാണാം സാമാന്യവിശേഷാഭ്യാം വൃദ്ധിഹ്രാസൌ, യഥോക്തം- ഗുരുഭിരഭ്യസ്യമാനൈര്ഗുരൂണാമുപചയോ ഭവത്യപചയോ ലഘൂനാം, ഏവമേവേതരേഷാമിതി, ഏഷ ഭാവസ്വഭാവോ നിത്യഃ, സ്വലക്ഷണം ച ദ്രവ്യാണാം പൃഥിവ്യാദീനാം; സന്തി തു ദ്രവ്യാണി ഗുണാശ്ച നിത്യാനിത്യാഃ| ന ഹ്യായുര്വേദസ്യാഭൂത്വോത്പത്തിരുപലഭ്യതേ, അന്യത്രാവബോധോപദേശാഭ്യാമ്; ഏതദ്വൈ ദ്വയമധികൃത്യോത്പത്തിമുപദിശന്ത്യേകേ| സ്വാഭാവികം ചാസ്യ ലക്ഷണമകൃതകം, യദുക്തമിഹാദ്യേऽധ്യായേ ച; യഥാ- അഗ്നേരൌഷ്ണ്യമ്, അപാം ദ്രവത്വമ്| ഭാവസ്വഭാവനിത്യത്വമപി ചാസ്യ, യഥോക്തം- ഗുരുഭിരഭ്യസ്യമാനൈര്ഗുരൂണാമുപചയോ ഭവത്യപചയോ ലഘൂനാമിതി||൨൭||

Adhikarana 18 (28) · Śloka 28

തസ്യായുര്വേദസ്യാങ്ഗാന്യഷ്ടൌ; തദ്യഥാ- കായചികിത്സാ , ശാലാക്യം, ശല്യാപഹര്തൃകം, വിഷഗരവൈരോധികപ്രശമനം, ഭൂതവിദ്യാ, കൌമാരഭൃത്യകം, രസായനം, വാജീകരണമിതി||൨൮||

Adhikarana 19 (29) · Śloka 29

സ ചാധ്യേതവ്യോ ബ്രാഹ്മണരാജന്യവൈശ്യൈഃ| തത്രാനുഗ്രഹാര്ഥം പ്രാണിനാം ബ്രാഹ്മണൈഃ, ആരക്ഷാര്ഥം രാജന്യൈഃ, വൃത്ത്യര്ഥം വൈശ്യൈഃ; സാമാന്യതോ വാ ധര്മാര്ഥകാമപരിഗ്രഹാര്ഥം സര്വൈഃ| തത്ര യദധ്യാത്മവിദാം ധര്മപഥസ്ഥാനാം ധര്മപ്രകാശകാനാം വാ മാതൃപിതൃഭ്രാതൃബന്ധുഗുരുജനസ്യ വാ വികാരപ്രശമനേ പ്രയത്നവാന് ഭവതി, യച്ചായുര്വേദോക്തമധ്യാത്മമനുധ്യായതി വേദയത്യനുവിധീയതേ വാ, സോऽസ്യ പരോ ധര്മഃ; യാ പുനരീശ്വരാണാം വസുമതാം വാ സകാശാത് സുഖോപഹാരനിമിത്താ ഭവത്യര്ഥാവാപ്തിരാരക്ഷണം ച, യാ ച സ്വപരിഗൃഹീതാനാം പ്രാണിനാമാതുര്യാദാരക്ഷാ, സോऽസ്യാര്ഥഃ; യത് പുനരസ്യ വിദ്വദ്ഗ്രഹണയശഃ ശരണ്യത്വം ച, യാ ച സമ്മാനശുശ്രൂഷാ, യച്ചേഷ്ടാനാം വിഷയാണാമാരോഗ്യമാധത്തേ സോऽസ്യ കാമഃ| ഇതി യഥാപ്രശ്നമുക്തമശേഷേണ||൨൯||

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

അഥ ഭിഷഗാദിത ഏവ ഭിഷജാ പ്രഷ്ടവ്യോऽഷ്ടവിധം ഭവതി- തന്ത്രം, തന്ത്രാര്ഥാന്, സ്ഥാനം, സ്ഥാനാര്ഥാന്, അധ്യായമ്, അധ്യായാര്ഥാന്, പ്രശ്നം, പ്രശ്നാര്ഥാംശ്ചേതി; പൃഷ്ടേന ചൈതദ്വക്തവ്യമശേഷേണ വാക്യശോ വാക്യാര്ഥശോऽര്ഥാവയവശശ്ചേതി ||൩൦||

Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 32

തത്രായുര്വേദഃ ശാഖാ വിദ്യാ സൂത്രം ജ്ഞാനം ശാസ്ത്രം ലക്ഷണം തന്ത്രമിത്യനര്ഥാന്തരമ് ||൩൧|| തന്ത്രാര്ഥഃ പുനഃ സ്വലക്ഷണൈരുപദിഷ്ടഃ| സ ചാര്ഥഃ പ്രകരണൈര്വിഭാവ്യമാനോ ഭൂയ ഏവ ശരീരവൃത്തിഹേതുവ്യാധികര്മകാര്യകാലകര്തൃകരണവിധിവിനിശ്ചയാദ്ദശപ്രകരണഃ, താനി ച പ്രകരണാനി കേവലേനോപദേക്ഷ്യന്തേ തന്ത്രേണ||൩൨||

Adhikarana 22 (33) · Śloka 33

തന്ത്രസ്യാസ്യാഷ്ടൌ സ്ഥാനാനി ; തദ്യഥാ- ശ്ലോകനിദാനവിമാനശാരീരേന്ദ്രിയചികിത്സിതകല്പസിദ്ധിസ്ഥാനാനി| തത്ര ത്രിംശദധ്യായകം ശ്ലോകസ്ഥാനമ്, അഷ്ടാഷ്ടാധ്യായകാനി നിദാനവിമാനശാരീരസ്ഥാനാനി, ദ്വാദശകമിന്ദ്രിയാണാം, ത്രിംശകം ചികിത്സിതാനാം, ദ്വാദശകേ കല്പസിദ്ധിസ്ഥാനേ ഭവതഃ||൩൩||

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

ഭവതി ചാത്ര- ദ്വേ ത്രിംശകേ ദ്വാദശകം ത്രയം ച ത്രീണ്യഷ്ടകാന്യേഷു സമാപ്തിരുക്താ| ശ്ലോകൌഷധാരിഷ്ടവികല്പസിദ്ധിനിദാനമാനാശ്രയസഞ്ജ്ഞകേഷു||൩൪||

Adhikarana 24 (35) · Śloka 35

സ്വേ സ്വേ സ്ഥാനേ യഥാസ്വം ച സ്ഥാനാര്ഥ ഉപദേക്ഷ്യതേ| സവിംശമധ്യായശതം ശൃണു നാമക്രമാഗതമ്||൩൫||

Adhikarana 25 (36-68) · Śloka 68

ദീര്ഘഞ്ജീവോऽപ്യപാമാര്ഗതണ്ഡുലാരഗ്വധാദികൌ| ഷഡ്വിരേകാശ്രയശ്ചേതി ചതുഷ്കോ ഭേഷജാശ്രയഃ||൩൬|| മാത്രാതസ്യാശിതീയൌ ച നവേഗാന്ധാരണം തഥാ| ഇന്ദ്രിയോപക്രമശ്ചേതി ചത്വാരഃ സ്വാസ്ഥ്യവൃത്തികാഃ ||൩൭|| ഖുഡ്ഡാകശ്ച ചതുഷ്പാദോ മഹാംസ്തിസ്രൈഷണസ്തഥാ| സഹ വാതകലാഖ്യേന വിദ്യാന്നൈര്ദേശികാന് ബുധഃ||൩൮|| സ്നേഹനസ്വേദനാധ്യായാവുഭൌ യശ്ചോപകല്പനഃ| ചികിത്സാപ്രാഭൃതശ്ചൈവ സര്വ ഏവ പ്രകല്പനാഃ||൩൯|| കിയന്തഃശിരസീയശ്ച ത്രിശോഫാഷ്ടോദരാദികൌ| രോഗാധ്യായോ മഹാംശ്ചൈവ രോഗാധ്യായചതുഷ്ടയമ്||൪൦|| അഷ്ടൌനിന്ദിതസങ്ഖ്യാതസ്തഥാ ലങ്ഘനതര്പണേ| വിധിശോണിതികശ്ചൈവ വ്യാഖ്യാതാസ്തത്ര യോജനാഃ||൪൧|| യജ്ജഃപുരുഷസങ്ഖ്യാതോ ഭദ്രകാപ്യാന്നപാനികൌ| വിവിധാശിതപീതീയശ്ചത്വാരോऽന്നവിനിശ്ചയാഃ||൪൨|| ദശപ്രാണായതനികസ്തഥാऽര്ഥേദശമൂലികഃ| ദ്വാവേതൌ പ്രാണദേഹാര്ഥൌ പ്രോക്തൌ വൈദ്യഗുണാശ്രയൌ||൪൩|| ഔഷധസ്വസ്ഥനിര്ദേശകല്പനാരോഗയോജനാഃ| ചതുഷ്കാഃ ഷട് ക്രമേണോക്താഃ സപ്തമശ്ചാന്നപാനികഃ||൪൪|| ദ്വൌ ചാന്ത്യൌ സങ്ഗ്രഹാധ്യായാവിതി ത്രിംശകമര്ഥവത്| ശ്ലോകസ്ഥാനം സമുദ്ദിഷ്ടം തന്ത്രസ്യാസ്യ ശിരഃ ശുഭമ് ||൪൫|| ചതുഷ്കാണാം മഹാര്ഥാനാം സ്ഥാനേऽസ്മിന് സങ്ഗ്രഹഃ കൃതഃ| ശ്ലോകാര്ഥഃ സങ്ഗ്രഹാര്ഥശ്ച ശ്ലോകസ്ഥാനമതഃ സ്മൃതമ്||൪൬|| ജ്വരാണാം രക്തപിത്തസ്യ ഗുല്മാനാം മേഹകുഷ്ഠയോഃ| ശോഷോന്മാദനിദാനേ ച സ്യാദപസ്മാരിണാം ച യത്||൪൭|| ഇത്യധ്യായാഷ്ടകമിദം നിദാനസ്ഥാനമുച്യതേ| രസേഷു ത്രിവിധേ കുക്ഷൌ ധ്വംസേ ജനപദസ്യ ച||൪൮|| ത്രിവിധേ രോഗവിജ്ഞാനേ സ്രോതഃസ്വപി ച വര്തനേ| രോഗാനീകേ വ്യാധിരൂപേ രോഗാണാം ച ഭിഷഗ്ജിതേ||൪൯|| അഷ്ടൌ വിമാനാന്യുക്താനി മാനാര്ഥാനി മഹര്ഷിണാ| കതിധാപുരുഷീയം ച ഗോത്രേണാതുല്യമേവ ച||൫൦|| ഖുഡ്ഡികാ മഹതീ ചൈവ ഗര്ഭാവക്രാന്തിരുച്യതേ| പുരുഷസ്യ ശരീരസ്യ വിചയൌ ദ്വൌ വിനിശ്ചിതൌ||൫൧|| ശരീരസങ്ഖ്യാ സൂത്രം ച ജാതേരഷ്ടമമുച്യതേ | ഇത്യുദ്ദിഷ്ടാനി മുനിനാ ശാരീരാണ്യത്രിസൂനുനാ||൫൨|| വര്ണസ്വരീയഃ പുഷ്പാഖ്യസ്തൃതീയഃ പരിമര്ശനഃ| ചതുര്ഥ ഇന്ദ്രിയാനീകഃ പഞ്ചമഃ പൂര്വരൂപികഃ||൫൩|| കതമാനിശരീരീയഃ പന്നരൂപോऽപ്യവാക്ശിരാഃ| യസ്യശ്യാവനിമിത്തശ്ച സദ്യോമരണ ഏവ ച||൫൪|| അണുജ്യോതിരിതി ഖ്യാതസ്തഥാ ഗോമയചൂര്ണവാന്| ദ്വാദശാധ്യായകം സ്ഥാനമിന്ദ്രിയാണാമിതി സ്മൃതമ് ||൫൫|| അഭയാമലകീയം ച പ്രാണകാമീയമേവ ച| കരപ്രചിതകം വേദസമുത്ഥാനം രസായനമ്||൫൬|| സംയോഗശരമൂലീയമാസിക്തക്ഷീരകം തഥാ| മാഷപര്ണഭൃതീയം ച പുമാഞ്ജാതബലാദികമ്||൫൭|| ചതുഷ്കദ്വയമപ്യേതദധ്യായദ്വയമുച്യതേ| രസായനമിതി ജ്ഞേയം വാജീകരണമേവ ച||൫൮|| ജ്വരാണാം രക്തപിത്തസ്യ ഗുല്മാനാം മേഹകുഷ്ഠയോഃ| ശോഷോന്മാദേऽപ്യപസ്മാരേ ക്ഷതശോഥോദരാര്ശസാമ്||൫൯|| ഗ്രഹണീപാണ്ഡുരോഗാണാം ശ്വാസകാസാതിസാരിണാമ്| ഛര്ദിവീസര്പതൃഷ്ണാനാം വിഷമദ്യവികാരയോഃ||൬൦|| ദ്വിവ്രണീയം ത്രിമര്മീയമൂരുസ്തമ്ഭികമേവ ച| വാതരോഗേ വാതരക്തേ യോനിവ്യാപത്സു ചൈവ യത്||൬൧|| ത്രിംശച്ചികിത്സിതാന്യുക്താന്യതഃ കല്പാന് പ്രചക്ഷ്മഹേ| ഫലജീമൂതകേക്ഷ്വാകുകല്പോ ധാമാര്ഗവസ്യ ച||൬൨|| പഞ്ചമോ വത്സകസ്യോക്തഃ ഷഷ്ഠശ്ച കൃതവേധനേ| ശ്യാമാത്രിവൃതയോഃ കല്പസ്തഥൈവ ചതുരങ്ഗുലേ||൬൩|| തില്വകസ്യ സുധായാശ്ച സപ്തലാശങ്ഖിനീഷു ച| ദന്തീദ്രവന്ത്യോഃ കല്പശ്ച ദ്വാദശോऽയം സമാപ്യതേ||൬൪|| കല്പനാ പഞ്ചകര്മാഖ്യാ ബസ്തിസൂത്രീ തഥൈവ ച| സ്നേഹവ്യാപദികീ സിദ്ധിര്നേത്രവ്യാപദികീ തഥാ||൬൫|| സിദ്ധിഃ ശോധനയോശ്ചൈവ ബസ്തിസിദ്ധിസ്തഥൈവ ച| പ്രാസൃതീ മര്മസങ്ഖ്യാതാ സിദ്ധിര്ബസ്ത്യാശ്രയാ ച യാ||൬൬|| ഫലമാത്രാ തഥാ സിദ്ധിഃ സിദ്ധിശ്ചോത്തരസഞ്ജ്ഞിതാ| സിദ്ധയോ ദ്വാദശൈവൈതാസ്തന്ത്രം ചാസു സമാപ്യതേ||൬൭|| സ്വേ സ്വേ സ്ഥാനേ തഥാऽധ്യായേ ചാധ്യായാര്ഥഃ പ്രവക്ഷ്യതേ| തം ബ്രൂയാത് സര്വതഃ സര്വം യഥാസ്വം ഹ്യര്ഥസങ്ഗ്രഹാത്||൬൮||

Adhikarana 26 (69-71) · Śloka 71

പൃച്ഛാ തന്ത്രാദ്യഥാമ്നായം വിധിനാ പ്രശ്ന ഉച്യതേ| പ്രശ്നാര്ഥോ യുക്തിമാംസ്തസ്യ തന്ത്രേണൈവാര്ഥനിശ്ചയഃ ||൬൯|| നിരുക്തം തന്ത്രണാത്തന്ത്രം, സ്ഥാനമര്ഥപ്രതിഷ്ഠയാ| അധികൃത്യാര്ഥമധ്യായനാമസഞ്ജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ||൭൦|| ഇതി സര്വം യഥാപ്രശ്നമഷ്ടകം സമ്പ്രകാശിതമ്| കാര്ത്സ്ന്യേന ചോക്തസ്തന്ത്രസ്യ സങ്ഗ്രഹഃ സുവിനിശ്ചിതഃ||൭൧||

Adhikarana 27 (72-74) · Śloka 74

സന്തി പാല്ലവികോത്പാതാഃ സങ്ക്ഷോഭം ജനയന്തി യേ| വര്തകാനാമിവോത്പാതാഃ സഹസൈവാവിഭാവിതാഃ||൭൨|| തസ്മാത്താന് പൂര്വസഞ്ജല്പേ സര്വത്രാഷ്ടകമാദിശേത്| പരാവരപരീക്ഷാര്ഥം തത്ര ശാസ്ത്രവിദാം ബലമ്||൭൩|| ശബ്ദമാത്രേണ തന്ത്രസ്യ കേവലസ്യൈകദേശികാഃ| ഭ്രമന്ത്യല്പബലാസ്തന്ത്രേ ജ്യാശബ്ദേനേവ വര്തകാഃ||൭൪||

Adhikarana 28 (75-81) · Śloka 81

പശുഃ പശൂനാം ദൌര്ബല്യാത് കശ്ചിന്മധ്യേ വൃകായതേ| സ സത്യം വൃകമാസാദ്യ പ്രകൃതിം ഭജതേ പശുഃ||൭൫|| തദ്വദജ്ഞോऽജ്ഞമധ്യസ്ഥഃ കശ്ചിന്മൌഖര്യസാധനഃ| സ്ഥാപയത്യാപ്തമാത്മാനമാപ്തം ത്വാസാദ്യ ഭിദ്യതേ||൭൬|| ബഭ്രുര്ഗൂഢ ഇവോര്ണാഭിരബുദ്ധിരബഹുശ്രുതഃ| കിം വൈ വക്ഷ്യതി സഞ്ജല്പേ കുണ്ഡഭേദീ ജഡോ യഥാ||൭൭|| സദ്വൃത്തൈര്ന വിഗൃഹ്ണീയാദ്ഭിഷഗല്പശ്രുതൈരപി| ഹന്യാത് പ്രശ്നാഷ്ടകേനാദാവിതരാംസ്ത്വാപ്തമാനിനഃ ||൭൮|| ദമ്ഭിനോ മുഖരാ ഹ്യജ്ഞാഃ പ്രഭൂതാബദ്ധഭാഷിണഃ| പ്രായഃ, പ്രായേണ സുമുഖാഃ സന്തോ യുക്താല്പഭാഷിണഃ||൭൯|| തത്ത്വജ്ഞാനപ്രകാശാര്ഥമഹങ്കാരമനാശ്രിതഃ| സ്വല്പാധാരാജ്ഞമുഖരാന്മര്ഷയേന്ന വിവാദിനഃ||൮൦|| പരോ ഭൂതേഷ്വനുക്രോശസ്തത്ത്വജ്ഞാന(നേ)പരാ ദയാ| യേഷാം തേഷാമസദ്വാദനിഗ്രഹേ നിരതാ മതിഃ||൮൧||

Adhikarana 29 (82-83) · Śloka 83

അസത്പക്ഷാക്ഷണിത്വാര്തിദമ്ഭപാരുഷ്യസാധനാഃ| ഭവന്ത്യനാപ്താഃ സ്വേ തന്ത്രേ പ്രായഃ പരവികത്ഥകാഃ||൮൨|| താന് കാലപാശസദൃശാന് വര്ജയേച്ഛാസ്ത്രദൂഷകാന്| പ്രശമജ്ഞാനവിജ്ഞാനപൂര്ണാഃ സേവ്യാ ഭിഷക്തമാഃ||൮൩||

Adhikarana 30 (84-85) · Śloka 85

സമഗ്രം ദുഃഖമായത്തമവിജ്ഞാനേ ദ്വയാശ്രയമ്| സുഖം സമഗ്രം വിജ്ഞാനേ വിമലേ ച പ്രതിഷ്ഠിതമ്||൮൪|| ഇദമേവമുദാരാര്ഥമജ്ഞാനാം ന പ്രകാശകമ്| ശാസ്ത്രം ദൃഷ്ടിപ്രണഷ്ടാനാം യഥൈവാദിത്യമണ്ഡലമ്||൮൫||

Adhikarana 31 (86-89) · Śloka 89

തത്ര ശ്ലോകാഃ- അര്ഥേ ദശമഹാമൂലാഃ സഞ്ജ്ഞാ ചാസാം യഥാ കൃതാ| അയനാന്താഃ ഷഡഗ്ര്യാശ്ച രൂപം വേദവിദാം ച യത്||൮൬|| സപ്തകശ്ചാഷ്ടകശ്ചൈവ പരിപ്രശ്നാഃ സനിര്ണയാഃ| യഥാ വാച്യം യദര്ഥം ച ഷഡ്വിധാശ്ചൈകദേശികാഃ||൮൭|| അര്ഥേദശമഹാമൂലേ സര്വമേതത് പ്രകാശിതമ്| സങ്ഗ്രഹശ്ചായമധ്യായസ്തന്ത്രസ്യാസ്യൈവ കേവലഃ||൮൮|| യഥാ സുമനസാം സൂത്രം സങ്ഗ്രഹാര്ഥം വിധീയതേ| സങ്ഗ്രഹാര്ഥം തഥാऽര്ഥാനാമൃഷിണാ സങ്ഗ്രഹഃ കൃതഃ||൮൯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 30

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേऽര്ഥേദശമഹാമൂലീയോ നാമ ത്രിംശോऽധ്യായഃ||൩൦|| അഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ| ഇയതാऽവധിനാ സര്വം സൂത്രസ്ഥാനം സമാപ്യതേ|