30. arthēdaśamahāmūlīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோऽர்தேதஶமஹாமூலீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨||

பாரிஶேஷ்யாத் கிஂவா ஸூத்ரஸ்தாநமபிதாய தந்த்ரஸங்க்ரஹஂ வக்துமர்தேதஶமஹாமூலீய உச்யதே| அத்ர ‘அதிகத்ய கதே க்ரந்தே’ (பா. அ. ௪/௩/௮௭) இத்யநுவர்தமாநே “அத்யாயாநுவாகயோர்லுக் ச” (பா. அ. ௫/௨/௬௦) இதி ச்சஃ||௧-௨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

அர்தே தஶ மஹாமூலாஃ ஸமாஸக்தா மஹாபலாஃ| மஹச்சார்தஶ்ச ஹதயஂ பர்யாயைருச்யதே புதைஃ||௩|| ஷடங்கமங்கஂ விஜ்ஞாநமிந்த்ரியாண்யர்தபஞ்சகம்| ஆத்மா ச ஸகுணஶ்சேதஶ்சிந்த்யஂ ச ஹதி ஸஂஶ்ரிதம்||௪||

அர்தே இதி ஹதயே, மஹாமூலா இதி மஹத்ததயஂ மூலஂ யாஸாஂ தமநீநாஂ தாஸ்ததா, ஸமாஸக்தா இத்யாஶ்ரிதாஃ| தஸ்ய ஹதயஸ்ய பர்யாயாநாஹ- மஹச்சேத்யாதி| மஹத்ஸஞ்ஜ்ஞா ததா அர்தஸஞ்ஜ்ஞா ச ஹதயஸ்ய வைத்யவ்யவஹாரஸித்தா ந ஸர்வத்ர ஶாஸ்த்ராந்தரேஷு| ஹதயஸ்ய யதா யந்மஹத்த்வஂ யதா வா அர்த்யமாநத்வேநார்தத்வஂ தத்ததயஸ்யாப்யர்ஹிதத்வாத்| அப்யர்ஹிதத்வமாஹ- ஷடங்கமித்யாதி| ஷடங்காநி பாஹுத்வயஜங்காத்வயஶிரோந்தராதிரூபாணி யஸ்ய தத் ஷடங்கமங்கம்| அங்கஂ ச ஷடங்காததிரிக்தஂ ஸமுதாயரூபமவயவிரூபஂ வா| அங்கமிதி வக்தவ்யே ஷடங்கவிஶேஷணஂ ஷண்ணாமங்காநாமபி ஹதயாஶ்ரிதத்வப்ரதிபாதநார்தஂ; கிஂவா, அங்கஶப்தஸ்யாவயவவாசிநோ நிஷேதார்தம்| விஜ்ஞாநஂ ச யத்யபி ‘ஆத்மா ச ஸகுணஃ’ இதி வசநாதேவ ஆத்மகுணத்வேந லப்தஂ, ததாऽப்யாத்மகுணேஷு ப்ராதாந்யாத் புநஃ பதகுச்யதே; வசநஂ ஹி “ஸுகஂ ஸமக்ரஂ விஜ்ஞாநஂ விஸர்கே ச ப்ரதிஷ்டிதம்” இதி| இந்த்ரியாணி சக்ஷுராதீநி பஞ்ச| அர்தபஞ்சகஂ ஶப்தாதி| ஸகுண இத்யநேந ஸுகாதிக்ரஹணம்| சேதஃ மநஃ| சிந்த்யஂ மநோவிஷயஃ| ஏதே ச ஷடங்கவிஜ்ஞாநாதயஃ ப்ரதி ப்ரதி படிதாஃ ப்ரத்யேகமேவோபாதேயத்வேந; தேநாத்ர கஸ்யசிதர்தலப்தத்வேநோபாதாநஂ கர்தவ்யமிதி நோத்பாவநீயம், அர்தலப்தோ ஹ்யர்தஃ ஸாக்ஷாதநபிதீயமாநத்வாதப்ரதாநஂ பவதி||௩-௪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 6

ப்ரதிஷ்டார்தஂ ஹி பாவாநாமேஷாஂ ஹதயமிஷ்யதே| கோபாநஸீநாமாகாரகர்ணிகேவார்தசிந்தகைஃ||௫|| தஸ்யோபகாதாந்மூர்ச்சாயஂ பேதாந்மரணமச்சதி|௬|

அத கதமமீ ஷடங்காதயோ ஹதயாஶ்ரயாஃ, யாவதா “ஹதயஂ த்வ்யங்குலஂ” (வி. ௮) இதி வக்ஷ்யதி, அங்கஂ ச ஷடங்காஶ்ரயஂ மஹத், இந்த்ரியாண்யபி ச ஸ்வாஶ்ரய சக்ஷுராதிஸ்திதாநி, அர்தாஶ்ச பாஹ்யத்ரவ்யாஶ்ரயிணஃ, ஆத்மா சாநாஶ்ரித ஏவ வ்யாபகஃ, தத்குணஶ்ச விஜ்ஞாநமாத்மந்யேவாஶ்ரிதஂ, மநோऽப்யநாஶ்ரிதமாத்மகதஂ, சிந்த்யஂ ச த்யேயாதி ந ஹதி, இத்யாஶங்க்யாஹ- ப்ரதிஷ்டேத்யாதி|- ப்ரதிஷ்டா கார்யகரணாவிரோதேநாவஸ்தாநம் | பாவாநாமேஷாமிதி ஷடங்காதீநாம்| ஹதயமிஷ்யதே ‘காரணம்’ இதி ஶேஷஃ| அத்ரைவ தஷ்டாந்தமாஹ கோபாநஸீநாமித்யாதி| கோபாநஸ்யஃ கஹாச்சாதநாதாரகாஷ்டாநி | ஆகாரகர்ணிகா கஹாச்சாதநமத்யே கஹாச்சாதநகாஷ்டநிபந்தநீ லோகே ‘ஆடகம்’ இத்யுச்யதே| அர்தசிந்தகைரிதி ஹதயசிந்தகைஃ| தேந, ஷடங்காதீநாஂ ஹதயாஶ்ரிதத்வஂ நாதாராதேயபாவேந, கிஂ தர்ஹி ததந்வயவ்யதிரேகாநுவிதாயித்வேநேதி தர்ஶிதஂ பவதி| ஹதயாஶ்ரிதத்வஂ ஹதயே ப்ரகதிஸ்தே ஷடங்காதிபாவாநாஂ ப்ரகதிஸ்தத்வஂ, ஹதயோபகாதே ததுபகாத இத்யர்தஃ| யத்யபி ச, ஆத்மவிஜ்ஞாநமநஸாஂ ஹதயாஶ்ரிதத்வமாதாராதேயபாவாதபி கஷ்டஸஷ்ட்யா பார்யதே வக்துஂ, ததாऽபி ஸர்வவ்யாபகத்வாந்நோபாதேயமாதாரதேயத்வம்| நைவம், ஆத்மா ஹ்யத்ர ஸஂஸாரீ போகாயதநத்வேநாபிப்ரேதஃ, ஸ ச ஹதயப்ரதேஶ ஏவ ஸுகதுஃகாத்யுபலபத இத்யநுபவஸித்தஂ, தேந ஹதயாஶ்ரித இவாத்மா| ததா மநோऽபி ப்ராயேண ஹத்யேவ திஷ்டதி, யத உபரதக்ரியஂ மநோ ஹத்யேவ திஷ்டதி, ததா த்யாநே யோகே ச ஹதிஸ்தமேவ மநோ பவதி| யதப்யுக்தம்- “ஆத்மஸ்தே மநஸி ஸ்திரே” (ஶா. ௧) இதி, ததப்யாத்மஸ்தத்வஂ மநஸோ ஹதயஸ்தத்வமேவ| ஏவஂ ஜ்ஞாநஸுகதுஃகாநி ச ஹதயஸ்தாந்யேவ லக்ஷ்யந்தே, ததா ஹ்யதிசிந்தநாத்ததா துஃகாவேஶாத்வா ஹதயமேவ பீட்யதே, நாந்யதங்கம்| பவத்வநேநாவ்யாபகேநாஶ்ரயாஶ்ரயிபாவேந வ்யுத்பாதிதேந | தமேவ ஹதயோபகாதே ஷடங்காதிபாவோபகாதமாஹ- தஸ்யோபகாதாதித்யாதி| தஸ்யேதி ஹதயஸ்ய| உபகாதஃ கிஞ்சிதுபஹநநம்| பேதாதிதி மஹோபகாதாத்| மரணஂ ச ஷடங்காதீநாஂ ஸர்வேஷாமேவ யதோக்தப்ரதிஷ்டாநாஶ இதி பாவஃ||௫||-

Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7

யத்தி தத் ஸ்பர்ஶவிஜ்ஞாநஂ தாரி தத்தத்ர ஸஂஶ்ரிதம்||௬|| தத் பரஸ்யௌஜஸஃ ஸ்தாநஂ தத்ர சைதந்யஸங்க்ரஹஃ| ஹதயஂ மஹதர்தஶ்ச தஸ்மாதுக்தஂ சிகித்ஸகைஃ ||௭||

கதமேதத்பவதீத்யாஹ- யத்தீத்யாதி| ஸ்பர்ஶோ விஜ்ஞாயதேऽநேநேதி ஸ்பர்ஶஂ வா விஜாநாதீதி ஸ்பர்ஶவிஜ்ஞாநஂ; தஸ்யைவ விஶேஷணஂ- தாரீதி, தாரி து ஶரீரேந்த்ரியஸத்த்வாத்மஸஂயோகஃ; யதுக்தஂ- “ஶரீரேந்த்ரியஸத்த்வாத்மஸஂயோகோ தாரி ஜீவிதம்” (ஸூ. ௧) இதி; ஏதேந யஃ ஶரீராதிஸஂயோகஃ ஸ்பர்ஶநேந விஜாநாதி ஸர்வஂ ஜ்ஞேயஂ, யஶ்சாயஂ ஶரீரதாரணாத்தாரீத்யுச்யதே, ஸ ஹதி ஸ்திதஃ| தேந, ததுபகாதாந்மூர்ச்சா ததா தத்பேதாந்மரணஂ சைதந்யாநநுவத்திலக்ஷணமுபபந்நம்| ஸ்பர்ஶோ ஹி த்விவித ஐந்த்ரியகோ மாநஸஶ்ச, ஏதத்ஸ்பர்ஶத்வயஂ விநா ந கிஞ்சிஜ்ஜ்ஞாநஂ பவதி; யதுக்தஂ- “யஶ்சைவைந்த்ரியகஃ ஸ்பர்ஶஃ ஸ்பர்ஶோ மாநஸ ஏவ ச| த்விவிதஃ ஸுகதுஃகாநாஂ வேதநாநாஂ ப்ரவர்தகஃ” (ஶா. ௧) இதி| மாநஸஂ ச ஸ்பர்ஶநஂ ஶாரீரே யதாஸ்தாநமேவ தர்ஶயிஷ்யாமஃ| ஸ்பர்ஶோ விஜ்ஞாயத இதி நிருக்திபக்ஷே து ஸ்பர்ஶஶப்தேந லக்ஷணயா ஸ்பஶ்யமாநோऽர்தோऽபிப்ரேதஃ, தேந ஸர்வஜ்ஞேயாவரோதஃ; யஂ ப்ராப்யைவார்தமிந்த்ரியாணி ஸ்பர்ஶேநார்தஂ ப்ரகாஶயந்தி, யதுக்தஂ- “ஸ்பஶ்யதே நாநுபாதாநோ நாऽஸ்பஷ்டோ வேத்தி வேதநாஃ” (ஶா. ௧) இதி| யத்யபி ஶரீரேந்த்ரியஸத்த்வாத்மஸஂயோகஃ ஶரீரப்ரதேஶாந்தரேऽப்யஸ்தி, ததாऽபி நாஸௌ ஶரீரதாரணே ததா ஜ்ஞாநோத்பத்தௌ வா ப்ரதாநஂ, ததுபகாதேऽபி ஶரீரதாரணஜ்ஞாநயோர்தஷ்டத்வாத்; ஹத்கதஸ்து ஸஂயோகஃ ப்ரதாநஂ, ததந்வயவ்யதிரேகாநுவிதாயித்வாத் ஸ்பர்ஶஜ்ஞாநஶரீரதாரணயோஃ; தேந ஸூக்தஂ- தத்தத்ர ஸஂஶ்ரிதமிதி| ஹதயாப்யர்ஹிதத்வே தர்மாந்தரமாஹ- தத் பரஸ்யேத்யாதி| பரஸ்ய ஶ்ரேஷ்டஸ்ய| ஏதேந த்விவிதமோஜோ தர்ஶயதி- பரமபரஂ ச; தத்ராஞ்ஜலிபரிமாணமபரஂ, யதுக்தஂ- “தாவதேவ பரிமாணஂ ஶ்லைஷ்மிகஸ்யௌஜஸஃ” (ஶா. ௭) இதி; அல்பப்ரமாணஂ து பரஂ, யதபிப்ரேத்யோக்தஂ- “ஹதி திஷ்டதி யச்சுத்தஂ ரக்தமீஷத்ஸபீதகம்” (ஸூ. ௧௭) இதி, தந்த்ராந்தரேऽப்யுக்தஂ- “ப்ராணாஶ்ரயஸ்யௌஜஸோऽஷ்டௌ பிந்தவோ ஹதயாஶ்ரிதாஃ” இதி; கிஞ்ச, ஸதி ஹி பரே சாபரே சௌஜஸி ‘பரஸ்ய’ இதி விஶேஷணஂ ஸார்தகஂ பவதி, நத்வேகரூபே| அர்தாஞ்ஜலிபரிமிதஸ்யௌஜஸோ தமந்ய ஏவ ஹதயாஶ்ரிதாஃ ஸ்தாநம்| ததா ப்ரமேஹேऽர்தாஞ்ஜலிபரிமிதமேவௌஜஃ க்ஷீயதே நாஷ்டபிந்துகம், அஸ்ய ஹி கிஞ்சித்க்ஷயேऽபி மரணஂ பவதி; ப்ரமேஹே து ஓஜஃக்ஷயே ஜீவத்யேவ தாவத்; ஓஜஃக்ஷயலக்ஷணமப்யர்தாஞ்ஜல்யோஜஃக்ஷய ஏவ போத்தவ்யம்| ஓஜஃஶப்தஶ்ச யத்யபி ரஸேऽபி வர்ததே, யதுக்தஂ- “ரஸஶ்சௌஜஸங்க்யாதஃ” (நி. ௪) இதி, ததா “மலீபவதி தத் ப்ராயஃ கல்பதே கிஞ்சிதோஜஸே” (சி. ௮) இதி; ததாऽபீஹ ஸர்வதாதுஸாரமோஜோऽபிதீயதே| ஏதச்சௌஜ உபதாதுரூபஂ கேசிதாஹுஃ; தாதுர்ஹி தாரணபோஷணயோகாத்பவதி, ஓஜஸ்து தேஹதாரகஂ ஸதபி ந தேஹபோஷகஂ, தேந நாஷ்டமோ தாதுரோஜஃ| கேசித்து ஶுக்ரவிஶேஷமோஜஃ ப்ராஹுஃ, தச்ச ந மநஃ ப்ரீணாதி| யே து ப்ருவதே- ஸர்வதாதூநாஂ ஸாரஸமுதயபூதமோஜஃ, தே ரஸாதிஸாரரூபதயா ரஸாதிப்யோऽபிந்நமோஜ இதி பதக்தாதுத்வேநோபதாதுத்வேந வா ந நிர்தேஶ்யமிதி பஶ்யந்தி; வசநஂ ச- “ப்ரமரைஃ பலபுஷ்பேப்யோ யதா ஸஞ்சீயதே மது| தத்வதோஜஃ ஶரீரேப்யோ குணைஃ ஸம்ப்ரியதே நணாம்” (ஸூ. ௧௭) இதி; அத்ர ஶரீரேப்ய இதி தாதுப்யஃ, குணைரிதி ஸாரபாகைஃ| தத்ர சைதந்யஸங்க்ரஹ இதி தத்ர ஹதி ஆத்மா சைதந்யஸ்ய ஸ்வவிஷயே ப்ரஸதஸ்ய ஸங்க்ரஹணஂ கரோதி, தேந ப்ரஸதஂ மநோ ஹதயே நிகஹ்ய யோகஜ்ஞோ பவத்யாத்மேத்யுக்தஂ பவதி; ததஶ்ச யோகஸ்ய மோக்ஷஸாதநத்வேநோபாதேயஸ்யாபி ஹதயமேவ ஸ்தாநமிதி ஹதயமப்யர்ஹிதஂ பவதி| யஸ்மாதேவங்குணஂ ஹதயம், அதோ ஹதயஂ ‘மஹத்’ இதி ச, ததா ‘அர்த’ இதி சோச்யதே சிகித்ஸகைஃ||௬-௭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

தேந மூலேந மஹதா மஹாமூலா மதா தஶ| ஓஜோவஹாஃ ஶரீரேऽஸ்மிந் விதம்யந்தே ஸமந்ததஃ||௮||

ஸம்ப்ரதி தமநீநாஂ மஹாமூலத்வஂ ப்ரதிபாதயதி- தேநேத்யாதி| தேநேதி ஹதயேந மஹதா, ‘யுக்தாஃ’ இதி ஶேஷஃ| விதம்யந்தே விஸர்பந்தே ||௮||

Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 12

யேநௌஜஸா வர்தயந்தி ப்ரீணிதாஃ ஸர்வதேஹிநஃ | யததே ஸர்வபூதாநாஂ ஜீவிதஂ நாவதிஷ்டதே||௯|| யத் ஸாரமாதௌ கர்பஸ்ய யத்தத்கர்பரஸாத்ரஸஃ | ஸஂவர்தமாநஂ ஹதயஂ ஸமாவிஶதி யத் புரா ||௧௦|| யஸ்ய நாஶாத்து நாஶோऽஸ்தி தாரி யத்ததயாஶ்ரிதம் | யச்சரீரரஸஸ்நேஹஃ ப்ராணா யத்ர ப்ரதிஷ்டிதாஃ||௧௧|| தத்பலா பஹுதா வா தாஃ பலந்தீவ(தி) மஹாபலாஃ|௧௨|

ஸம்ப்ரதி தமநீநாமுக்தஂ மஹாபலத்வஂ வ்யுத்பாதயந்நாஹ- யேநௌஜஸேத்யாதி| யேநௌஜஸேதி ஸாமாந்யேந த்விவிதமப்யோஜோ க்ராஹ்யம்| வர்தயந்தி ஜீவந்தி, வர்தயந்தீதி சௌராதிகோ ணிச்| ப்ரீணிதா இதி தர்பிதாஃ| யத் ஸாரமாதௌ கர்பஸ்யேதி ஶுக்ரஶோணிதஸஂயோகே ஜீவாதிஷ்டிதமாத்ரே யத் ஸாரபூதஂ, தத்ராபி திஷ்டதி| யத்தத்கர்பரஸாத்ரஸ இதி கர்பரஸாச்சுக்ரஶோணிதஸஂயோகபரிணாமேந கலலரூபாத், ரஸ இதி ஸாரபூதம்| ஸஂவர்தமாநஂ ஹதயஂ ஸமாவிஶதி யத் புரேதி யதா ஹதயஂ நிஷ்பத்யமாநஂ, ததைவ வ்யக்தலக்ஷணஂ ஸத்ததயமதிதிஷ்டதி யதித்யர்தஃ| ஏதேந, கர்பாவஸ்தாத்ரயேऽபி ததோஜஸ்திஷ்டதீத்யுச்யதே; பரஂ கர்பாதௌ ஶுக்ரஶோணிதஸாரரூபதயா, கலலாவஸ்தாயாஂ து ரஸஸாரரூபதயா, அவயவநிஷ்பத்தௌ து ஸ்வலக்ஷணயுக்தமேவ பவத்யோஜ இத்யோஜஸஃ ஸர்வாவஸ்தாவ்யாபகத்வேந மஹத்த்வமுச்யதே| யஸ்ய நாஶாத்து நாஶோऽஸ்தீதி தாத்வந்தராக்ஷயேऽபி ஸத்யோஜஃக்ஷயே மரணமித்யர்தஃ| தாரீதி ஜீவதாரகஸஂயோகிப்யஃ ப்ரதாநத்வாத்| ஶரீரரஸஸ்நேஹ இதி ஶரீரஸாரஸாரஂ; ரஸஶப்தஃ ஸ்நேஹஶப்தஶ்ச ஸாரவசநஃ, தேந ஶரீரரஸாநாஂ தாதூநாமபி ஸார இத்யர்தஃ| ஏதச்ச ப்ரகாராந்தரேணாப்யர்ஹிதாநேககர்மகதநமோஜஸோऽப்யர்ஹிதத்வக்யாத்யர்தம்| தத்பலா ஓஜஃபலா ஓஜோவஹா இதி யாவத்| ஏதேந, யதோக்தகுணஶாலித்வேநௌஜோ மஹத்; ஏதத்வஹநேந பலந்தீவேதி மஹாபலா தமந்ய உக்தாஃ| த்விதீயாஂ நிருக்திமாஹ- பஹுதா வா தாஃ பலந்தீதி, ‘தா ஹதயாஶ்ரிதா தஶ தமந்யோ பஹுதா அநேகப்ரகாரஂ பலந்தீதி’ நிஷ்பத்யந்தே; ஏதேந, மூலே ஹதயே தஶரூபாஃ ஸத்யோ மஹாஸங்க்யாஃ ஶரீரே ப்ரதாநபேதாத்பவந்தீத்யுக்தம்||௯-௧௧||-

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

த்மாநாத்தமந்யஃ ஸ்ரவணாத் ஸ்ரோதாஂஸி ஸரணாத்ஸிராஃ||௧௨||

தமநீஶப்தாதிநிருக்திமாஹ- த்மாநாதித்யாதி| த்மாநாத் பூரணாத் வாஹ்யேந ரஸாதிநேத்யர்தஃ| ஸ்ரவணாதிதி ரஸாதேரேவ போஷ்யஸ்ய ஸ்ரவணாத்| ஸரணாத் தேஶாந்தரகமநாத்||௧௨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

தந்மஹத் தா மஹாமூலாஸ்தச்சோஜஃ பரிரக்ஷதா| பரிஹார்யா விஶேஷேண மநஸோ துஃகஹேதவஃ||௧௩|| ஹத்யஂ யத் ஸ்யாத்யதௌஜஸ்யஂ ஸ்ரோதஸாஂ யத் ப்ரஸாதநம்| தத்தத் ஸேவ்யஂ ப்ரயத்நேந ப்ரஶமோ ஜ்ஞாநமேவ ச||௧௪||

ஸம்ப்ரதி ஹதிஸ்தஸ்ய மநஸஃ பரிபாலநஹேதுமாஹ- தந்மஹதித்யாதி| தந்மஹதிதி ஷடங்காதிஸ்தாநஂ ஹதயம்| தா மஹாமூலா இதி ஓஜோவஹா தமந்யஃ| தச்சௌஜ இதி யேநௌஜஸேத்யாதிநோக்தகுணமோஜஃ| ப்ரஶமஃ ஶாந்திஃ| ஜ்ஞாநஂ தத்த்வஜ்ஞாநம்||௧௩-௧௪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

அத கல்வேகஂ ப்ராணவர்தநாநாமுத்கஷ்டதமமேகஂ பலவர்தநாநாமேகஂ பஂஹணாநாமேகஂ நந்தநாநாமேகஂ ஹர்ஷணாநாமேகமயநாநாமிதி | தத்ராஹிஂஸா ப்ராணிநாஂ ப்ராணவர்தநாநாமுத்கஷ்டதமஂ, வீர்யஂ பலவர்தநாநாஂ, வித்யா பஂஹணாநாம், இந்த்ரியஜயோ நந்தநாநாஂ, தத்த்வாவபோதோ ஹர்ஷணாநாஂ, ப்ரஹ்மசர்யமயநாநாமிதி ; ஏவமாயுர்வேதவிதோ மந்யந்தே||௧௫||

ஸேவ்யப்ரஸ்தாவேந ப்ராணவர்தநாத்யுத்கஷ்டாந்யஹிஂஸாதீந்யப்யாஹ- அத கல்வித்யாதி| ஏகமிதி ஏகமேவ, ந த்விதீயமுத்கஷ்டதமமஸ்தீத்யர்தஃ| அயநாநாமிதி மார்காணாம்| யத்யப்யந்நஂ ப்ராணவர்தநஂ ததாऽப்யஹிஂஸைவோத்கஷ்டா, அஹிஂஸயா ஹி தர்மஜநநாத்தத்கதமவிசால்யஂ பவதி| யத்யபி மாஂஸஂ பஂஹணப்ரதாநஂ, ததாऽபி தச்சரீரமாத்ரபஂஹணஂ, வித்யா து ஶரீரமநோபஂஹணீயாऽதிரிச்யதே||௧௫||

Adhikarana 10 (16-19) · Śloka 19

தத்ராயுர்வேதவிதஸ்தந்த்ரஸ்தாநாத்யாயப்ரஶ்நாநாஂ பதக்த்வேந வாக்யஶோ வாக்யார்தஶோऽர்தாவயவஶஶ்ச ப்ரவக்தாரோ மந்தவ்யாஃ| தத்ராஹ- கதஂ தந்த்ராதீநி வாக்யஶோ வாக்யார்தஶோऽர்தாவயவஶஶ்சோக்தாநி பவந்தீதி||௧௬|| அத்ரோச்யதே- தந்த்ரமார்ஷஂ கார்த்ஸ்ந்யேந யதாம்நாயமுச்யமாநஂ வாக்யஶோ பவத்யுக்தம்||௧௭|| புத்த்யா ஸம்யகநுப்ரவிஶ்யார்ததத்த்வஂ வாக்பிர்வ்யாஸஸமாஸப்ரதிஜ்ஞாஹேதூதாஹரணோபநயநிகமநயுக்தாபிஸ்த்ரிவிதஶிஷ்யபுத்திகம்யாபிருச்யமாநஂ வாக்யார்தஶோ பவத்யுக்தம்||௧௮|| தந்த்ரநியதாநாமர்ததுர்காணாஂ புநர்விபாவநைருக்தமர்தாவயவஶோ பவத்யுக்தம்||௧௯||

ஆயுர்வேதஶ்ரவணப்ரஸங்கேநாயுர்வேதநிருக்த்யாऽऽயுஷஸ்ததாऽऽயுர்வேதஸ்ய ச நிரூபகஂ ப்ரகரணஂ ப்ரூதே- தத்ரேத்யாதி| வாக்யஶ இத்யாதி ஸ்வயமேவ வ்யாகரிஷ்யதி| ஆர்ஷம் ஷிகதம்| தந்த்ரஂ ஶாஸ்த்ரம்| யதாம்நாயமுச்யமாநமிதி யதாபாடக்ரமேணோச்யமாநம்| உதாஹரணஂ தஷ்டாந்தஃ; உபநயஃ ஸித்தாந்தோபபாதிதஸ்ய ஸாதநதர்மஸ்ய ஸாத்யே புநஃ கதநஂ, யதா- ததா சாயஂ தூமவாநிதி; நிகமநஂ ஹேதுஸாதிதஸாத்யதர்மகதநஂ, யதா- தஸ்மாதக்நிமாநிதி| தந்த்ரநியதாநாமிதி தந்த்ரகதாநாம்| விபாவநைருக்தமிதி வ்யாக்யாநைஃ கதநம்; உக்தமிதி பாவே ‘க்தஃ’| அஸ்யோதாஹரணஂ யதா- “ஶரீரசேஷ்டா யா சேஷ்டா ஸ்தைர்யார்தா பலவர்திநீ” (ஸூ. ௭) இத்யத்ர ‘இஷ்டா யா சேஷ்டா’ இத்யேதாவந்மாத்ரமுச்யதே, தேந த்விதீயசேஷ்டாபதஸ்ய துர்கஸ்ய வ்யாகரணஂ பரஂ பவதி||௧௬-௧௯||

Adhikarana 11 (20) · Śloka 20

தத்ர சேத் ப்ரஷ்டாரஃ ஸ்யுஃ- சதுர்ணாமக்ஸாமயஜுரதர்வவேதாநாஂ கஂ வேதமுபதிஶந்த்யாயுர்வேதவிதஃ?, கிமாயுஃ?, கஸ்மாதாயுர்வேதஃ?, கிமர்தமாயுர்வேதஃ?, ஶாஶ்வதோऽஶாஶ்வதோ வா?, கதி காநி சாஸ்யாங்காநி?, கைஶ்சாயமத்யேதவ்யஃ?, கிமர்தஂ ச? இதி||௨௦||

இதாநீமாயுர்வேதவிதஃ ப்ரஶ்நேநைவ நிர்ணேதவ்யா இத்யதஃ ப்ரஶ்நாநாஹ- தத்ர சேதித்யாதி| கஂ வேதமுபதிஶந்தி ‘ஆயுர்வேதம்’ இதி ஶேஷஃ||௨௦||

Adhikarana 12 (21) · Śloka 21

தத்ர பிஷஜா பஷ்டேநைவஂ சதுர்ணாமக்ஸாமயஜுரதர்வவேதாநாமாத்மநோऽதர்வவேதே பக்திராதேஶ்யா, வேதோ ஹ்யாதர்வணோ தாநஸ்வஸ்த்யயநபலிமங்கலஹோமநியமப்ராயஶ்சித்தோபவாஸமந்த்ராதிபரிக்ரஹாச்சிகித்ஸாஂ ப்ராஹ; சிகித்ஸா சாயுஷோ ஹிதாயோபதிஶ்யதே||௨௧||

அதர்வவேதே பக்திஃ ஸேவேத்யர்தஃ; ஏதேந பிஷக்ஸேவ்யத்வேநாதர்வவேதஸ்யாயுர்வேதத்வமுக்தஂ பவதி| ஆயுர்வேதஸ்யாதர்வவேதாபேதஹேதுமாஹவேதோ ஹீத்யாதி| ஏதேநைகப்ரயோஜநத்வாததர்வவேதைகதேஶ ஏவாயுர்வேத இத்யுக்தஂ பவதி||௨௧||

Adhikarana 13 (22) · Śloka 22

வேதஂ சோபதிஶ்யாயுர்வாச்யஂ ; தத்ராயுஶ்சேதநாநுவத்திர்ஜீவிதமநுபந்தோ தாரி சேத்யேகோऽர்தஃ||௨௨||

ப்ரஶ்நக்ரமேண வேதஂ ப்ரதிபாத்யாயுரேவ ப்ரதிபாதநீயஂ பவதீத்யாஹ- வேதஂ சோபதிஶ்யேத்யாதி| சேதநாநுவத்திரிதி சைதந்யஸந்தாநஃ; ஏதச்ச கர்பாவதிமரணபர்யந்தஂ போத்தவ்யஂ, ததூர்த்வஂ சேதநாநநுவத்தேஃ; ஸாக்ஷாதநுபலப்தத்வேநைவாநநுவத்திரிதி பாவஃ| ந ச வாச்யஂ ப்ரஸுப்தஸ்ய சைதந்யவிச்சேதோ பவதீதி, யதஸ்தத்ராபி ‘ஸுகமஹமஸ்வாப்ஸம்’ இத்யுத்தரகாலீநப்ரதிஸந்தாநதர்ஶநாத் ஸூக்ஷ்மஜ்ஞாநமஸ்த்யேவ| யத்யபி தீர்கஞ்ஜீவிதீயே ஶரீராதிஸஂயோக ஆயுரித்யுக்தஂ, ததாऽபி தத்கார்யத்வாதிஹ சைதந்யாநுவத்திஃ கார்யகாரணயோரபேதவிவக்ஷயா ஆயுருச்யதே| அநுபந்ததாரிஶப்தௌ ப்ரதமாத்யாயே வ்யாகதௌ||௨௨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

ததாயுர்வேதயதீத்யாயுர்வேதஃ ; கதமிதி சேத்? உச்யதே- ஸ்வலக்ஷணதஃ ஸுகாஸுகதோ ஹிதாஹிததஃ ப்ரமாணாப்ரமாணதஶ்ச; யதஶ்சாயுஷ்யாண்யநாயுஷ்யாணி ச த்ரவ்யகுணகர்மாணி வேதயத்யதோऽப்யாயுர்வேதஃ| தத்ராயுஷ்யாண்யநாயுஷ்யாணி ச த்ரவ்யகுணகர்மாணி கேவலேநோபதேக்ஷ்யந்தே தந்த்ரேண||௨௩||

கஸ்மாதாயுர்வேதஃ? இத்யஸ்யோத்தரஂ- ததாயுரித்யாதி| வேதயதி போதயதி| யே த்வத்ர தந்த்ராந்தரே விதேர்லாபாதயோऽர்தா வ்யாக்யாதாஃ, தே ந ஸாக்ஷாத்ததர்தஜந்யா இதீஹ நோக்தாஃ| ஸ்வலக்ஷணத இத்யாதி ஸ்வமயேவோதாஹரிஷ்யதி| ஆயுஷ்யாநாயுஷ்யே ஆயுஃகாரணத்வேந ஆயுஃஶப்தேந வக்தவ்யே, தேநாயுஷ்யாநாயுஷ்யவேதபக்ஷே கௌணீ நிருக்திஃ ‘ஆயுர்வேதஃ’ இதி; அத ஏவாத்ர அபிஶப்தஃ கதஃ- அதோऽப்யாயுர்வேத இதி| அநாயுஷ்யமபி ச ஜ்ஞாதமஸேவ்யத்வேநாவ்யவஹ்ரியமாணமாயுஃ காரணஂ பவத்யேவ, தேநாநாயுஷ்யமப்யாயுஃகாரணதயா ஆயுஃஶப்தவாச்யஂ, நாத்ராபராதஃ||௨௩||

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

தத்ராயுருக்தஂ ஸ்வலக்ஷணதோ யதாவதிஹைவ பூர்வாத்யாயே ச| தத்ர ஶாரீரமாநஸாப்யாஂ ரோகாப்யாமநபித்ருதஸ்ய விஶேஷேண யௌவநவதஃ ஸமர்தாநுகதபலவீர்யயஶஃபௌருஷபராக்ரமஸ்ய ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநேந்த்ரியேந்த்ரியார்தபலஸமுதயே வர்தமாநஸ்ய பரமர்த்திருசிரவிவிதோபபோகஸ்ய ஸமத்தஸர்வாரம்பஸ்ய யதேஷ்டவிசாரிணஃ ஸுகமாயுருச்யதே; அஸுகமதோ விபர்யயேண; ஹிதைஷிணஃ புநர்பூதாநாஂ பரஸ்வாதுபரதஸ்ய ஸத்யவாதிநஃ ஶமபரஸ்ய பரீக்ஷ்யகாரிணோऽப்ரமத்தஸ்ய த்ரிவர்கஂ பரஸ்பரேணாநுபஹதமுபஸேவமாநஸ்ய பூஜார்ஹஸம்பூஜகஸ்ய ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநோபஶமஶீலஸ்ய வத்தோபஸேவிநஃ ஸுநியதராகரோஷேர்ஷ்யாமதமாநவேகஸ்ய ஸததஂ விவிதப்ரதாநபரஸ்ய தபோஜ்ஞாநப்ரஶமநித்யஸ்யாத்யாத்மவிதஸ்தத்பரஸ்ய லோகமிமஂ சாமுஂ சாவேக்ஷமாணஸ்ய ஸ்மதிமதிமதோ ஹிதமாயுருச்யதே; அஹிதமதோ விபர்யயேண||௨௪||

இஹைவேதி ‘தத்ராயுஶ்சேதநாநுவத்திஃ’ இத்யாதிநா| தத்ர ஶாரீரேத்யாதிநா ஸுகமாயுரபிதத்தே| பௌருஷம் உத்கஷ்டஂ கர்ம| ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநேந்த்ரியைர்பலஶப்தஃ, இந்த்ரியார்தேந ச ஸமுதயஶப்தஃ ஸம்பத்யதே; கிஂவா ஜ்ஞாநாதிபிஃ ஸர்வைரேவ ஸமுதயஶப்தஃ ஸம்பத்யதே; கிஂவா ஜ்ஞாநாதிபிஃ ஸர்வைரேவ ‘பலஸமுதயே’ இதி யோஜ்யஂ; பலஸ்ய ஸமுதயோ பலஸமுதயஃ| பரமா அத்யர்தா த்திர்யஸ்ய ஸ பரமர்த்திஃ| ஸமத்தா நிஷ்பாதிதஸாத்யாஃ ஸர்வாரம்பா யஸ்ய ஸ ததா| ஹிதைஷிணோ பூதாநாமிதி ஸம்பந்தஃ| தத்பரஸ்யேதி அத்யாத்மபரஸ்ய, அத்யாத்மம் ஆத்மாதிஸ்வரூபம்| அமுஂ சேதி பரலோகம்||௨௪||

Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26

ப்ரமாணமாயுஷஸ்த்வர்தேந்த்ரியமநோபுத்திசேஷ்டாதீநாஂ விகதிலக்ஷணைருபலப்யதேऽநிமித்தைஃ, அயமஸ்மாத் க்ஷணாந்முஹூர்தாத்திவஸாத் த்ரிபஞ்சஸப்ததஶத்வாதஶாஹாத் பக்ஷாந்மாஸாத் ஷண்மாஸாத் ஸஂவத்ஸராத்வா ஸ்வபாவமாபத்ஸ்யத இதி; தத்ர ஸ்வபாவஃ ப்ரவத்தேருபரமோ மரணமநித்யதா நிரோத இத்யேகோऽர்தஃ; இத்யாயுஷஃ ப்ரமாணம்; அதோ விபரீதமப்ரமாணமரிஷ்டாதிகாரே; தேஹப்ரகதிலக்ஷணமதிகத்ய சோபதிஷ்டமாயுஷஃ ப்ரமாணமாயுர்வேதே ||௨௫|| ப்ரயோஜநஂ சாஸ்ய ஸ்வஸ்தஸ்ய ஸ்வாஸ்த்யரக்ஷணமாதுரஸ்ய விகாரப்ரஶமநஂ ச||௨௬||

விகதிரூபைர்லக்ஷணைஃ விகதிலக்ஷணைஃ; தேஷாமேவ விஶேஷணம்- அநிமித்தைஃ; ஆகஸ்மிகைஃ அரிஷ்டைரித்யர்தஃ; அநிமித்தா ஹி விகதிரர்தேந்த்ரியாணாமரிஷ்டம்| தத்ரார்தவிகதிர்யதா- “நாநாபுஷ்போபமகந்தோ யஸ்ய வாதி திவாநிஶம்” (இஂ. ௨) இத்யாதி, இந்த்ரியவிகதிர்யதா- “யஶ்ச பஶ்யத்யதஶ்யாந்” (இஂ. ௪) இத்யாதி, மநோவிகதிர்யதா- “யைஃ புரா விந்ததே பாவைஃ ஸமேதைஃ பரமாஂ ரதிம்| தைரேவாரமமாணஸ்ய க்லாஸ்நோர்மரணமாதிஶேத்” (இஂ.அ.௮) இதி, புத்திவிகதிர்யதா- “புத்திர்பலமஹேதுகம்” இத்யாதி, சேஷ்டாவிகதிர்யதா- “விகர்ஷந்நிவ யஃ பாதௌ ச்யுதாஂஸஃ பரிதாவதி” (இஂ. ௧௨) இத்யாதி| ஆதிக்ரஹணாத் பரிஜநவிகத்யாதயோ ஜ்ஞேயாஃ| அத்ர ச ரிஷ்டப்ரஸ்தாவே க்ஷணாதிவர்ஷாந்தகாலகதநஂ வர்ஷாதூர்த்வஂ ரிஷ்டஜந்யமரணாபாவாத்| அதோ விபரீதமப்ரமாணமிதி ரிஷ்டஹீநஂ ந நிஶ்சிதப்ரமாணமாயுரரிஷ்டாதிகார இத்யர்தஃ| அந்யதபி சாயுஃப்ரமாணஜ்ஞாநமாஹதேஹப்ரகதீத்யாதி | தேஹஶ்ச ப்ரகதிஶ்ச லக்ஷணஂ ச தேஹப்ரகதிலக்ஷணம்| தத்ர தேஹமதிகத்யாயுஃப்ரமாணஂ யதா- “ஸர்வைஃ ஸாரைருபேதாஃ” இத்யாரப்ய யாவத் “சிரஜீவிநஶ்ச பவந்தி” (வி. ௮) இதி; ப்ரகதிதோ யதா- “ஶ்லைஷ்மிகா பலவந்தோ வஸுமந்தோ வித்யாவந்த ஓஜஸ்விநஃ ஶாந்தா ஆயுஷ்மந்தஶ்ச பவந்தி” (வி. ௮) இதி; லக்ஷணதோ யதா- “தத்ரேமாந்யாயுஷ்மதாஂ குமாராணாஂ லக்ஷணாநி பவந்தி” (ஶா. ௮) இத்யாதி| கிஂவா, தேஹஸ்ய ஸஹஜலக்ஷணஂ தேஹப்ரகதிலக்ஷணஂ, தச்ச ஸர்வஂ ஸாரப்ரகத்யாதிலக்ஷணஂ போத்தவ்யம்||௨௫-௨௬||

Adhikarana 17 (27) · Śloka 27

ஸோऽயமாயுர்வேதஃ ஶாஶ்வதோ நிர்திஶ்யதே, அநாதித்வாத், ஸ்வபாவஸஂஸித்தலக்ஷணத்வாத், பாவஸ்வபாவநித்யத்வாச்ச| ந ஹி நாபூத் கதாசிதாயுஷஃ ஸந்தாநோ புத்திஸந்தாநோ வா, ஶாஶ்வதஶ்சாயுஷோ வேதிதா, அநாதி ச ஸுகதுஃகஂ ஸத்ரவ்யஹேதுலக்ஷணமபராபரயோகாத்| ஏஷ சார்தஸங்க்ரஹோ விபாவ்யதே ஆயுர்வேதலக்ஷணமிதி| குருலகுஶீதோஷ்ணஸ்நிக்தரூக்ஷாதீநாஂ த்ரவ்யாணாஂ ஸாமாந்யவிஶேஷாப்யாஂ வத்திஹ்ராஸௌ, யதோக்தஂ- குருபிரப்யஸ்யமாநைர்குரூணாமுபசயோ பவத்யபசயோ லகூநாஂ, ஏவமேவேதரேஷாமிதி, ஏஷ பாவஸ்வபாவோ நித்யஃ, ஸ்வலக்ஷணஂ ச த்ரவ்யாணாஂ பதிவ்யாதீநாஂ; ஸந்தி து த்ரவ்யாணி குணாஶ்ச நித்யாநித்யாஃ| ந ஹ்யாயுர்வேதஸ்யாபூத்வோத்பத்திருபலப்யதே, அந்யத்ராவபோதோபதேஶாப்யாம்; ஏதத்வை த்வயமதிகத்யோத்பத்திமுபதிஶந்த்யேகே| ஸ்வாபாவிகஂ சாஸ்ய லக்ஷணமகதகஂ, யதுக்தமிஹாத்யேऽத்யாயே ச; யதா- அக்நேரௌஷ்ண்யம், அபாஂ த்ரவத்வம்| பாவஸ்வபாவநித்யத்வமபி சாஸ்ய, யதோக்தஂ- குருபிரப்யஸ்யமாநைர்குரூணாமுபசயோ பவத்யபசயோ லகூநாமிதி||௨௭||

அநாதித்வாதிதி ஹேதுத்ரயமத்ர| ப்ரதமஸ்ய விவரணஂ- ந ஹீத்யாதி| இஹ வ்யவஹாரநித்யத்வமாயுர்வேதே ஸாத்யஂ, தச்சார்தரூபஸ்யாயுர்வேதஸ்ய ந ஶப்தரூபஸ்ய; கிஂவா, வ்யவஹாரநித்யாயுர்வேதார்தாபிதாயகஸ்யாயுர்வேதஸ்ய பாரம்பர்யயோகாந்நித்யத்வஂ ஸாத்யதே| தத்ராயுஷஸ்தாவதாயுர்வேதப்ரதிபாத்யஸ்ய நித்யத்வம்| ந ஹி நாபூத் கதாசிதாயுஃஸந்தாந இதி ஸர்வதைவாயுரபராபரஸந்தாநந்யாயேந வித்யதே, ஆயுர்யுக்தாநாஂ ப்ராணிநாமநுச்சேதாதித்யர்தஃ| ஏவஂ புத்திஸந்தாநோऽபி நஹி கதாசிந்நாபூதிதி யோஜநா| ஏதேந தஸ்யாபி ஸந்தாநேந நித்யஸ்யாயுஷோ வேதநமபி நித்யம்| ஶாஶ்வதஶ்சாயுஷோ வேதிதேதி அநேநாயுர்வேதவேதிதநித்யத்வமுக்தம்| ஏதேந வேத்யவேதநவேதிதணாமநாதித்வாதாயுர்வேதஸ்ய நித்யத்வம்| ந சாயுஃஸ்வரூபேணைவாயுர்வேதவிஷயஃ, கிஂ தர்ஹி ரோகாதிகஹீதமித்யாஹ- அநாதி சேத்யாதி| ஸுகதுஃகமிதி ஆரோக்யஂ ஸுகஂ, வ்யாதிர்துஃகம்| ஸத்ரவ்யஹேதுலக்ஷணமிதி ஸஹேதுசிகித்ஸிதலிங்கம| ஹேதுஶப்தோ ஹி த்ரவ்யஶப்தேநைவ வ்யாதிகாரணஸ்யோக்தத்வாத் ப்ரஶமஹேதுமாஹ; கேசித்து ‘ஸஹேதுலக்ஷணம்’ இதி படந்தி, தத்ராபி ஹேதுஶப்தேந ஜநகஃ ஶமகஶ்ச ரோகஹேதுர்வாச்யஃ; யதி வா ஸுகஹேதுர்பேஷஜஂ துஃகஹேதுஶ்ச நிதாநமிதி ஜ்ஞேயஂ, லக்ஷணஂ ச வ்யாத்யாரோக்யயோருபயோரபி; ஏதேந துஃகஂ தாவத் கதாசிதப்யஜிஹாஸிதஂ ந பவதி, ஜிஹாஸிதமநுபாயஂ ந பவதி, உபாயஶ்சாயுர்வேத ஏவ, ஸ ச ஸர்வதுஃகபரிஹாரார்தமுபாதேயஃ; தஸ்மாத்துஃகப்ரஶமநோபாயோபதேஶரூபாயுர்வேதஸ்யாநாதிதேதி பாவஃ| ஏவஂ ஸுகஸ்ய நித்யோபாதேயஸ்யாநாதித்வஂ ஜ்ஞேயஂ, ததுபாயஸ்யாயுர்வேதஸ்ய ச| கதமநாதி ஸுகதுஃகமித்யாஹ- அபராபரயோகாதிதி; ஸந்தாநாதித்யர்தஃ| ஸ்வபாவஸஂஸித்தலக்ஷணத்வஂ த்விதீயஂ ஹேதுமாஹ- ஏவ சேத்யாதி| ஏஷ இதி ஆயுர்புத்திவேதிதஸுகதுஃகாநி| அர்தஸங்க்ரஹஃ அபிதேயஸங்க்ரஹஃ; ஏதேந ஆயுராதிராயுர்வேதப்ரதிபாத்ய இதி தர்ஶயதி| அயஂ சாயுராதிரத்ராயுர்வேதலக்ஷணமிதி விபாவ்யதே ஜ்ஞாயத இத்யர்தஃ| ஆயுராதிநாऽபிதேயேநாயுர்வேதோ லக்ஷ்யதே, வசநஂ ஹி- “ஹிதாஹிதஂ ஸுகஂ துஃகஂ” (ஸு. ௧) இத்யாத்யாயுர்வேதலக்ஷணம்| ஏதேந, ஆயுராதேரர்தஸ்யாயுர்வேதலக்ஷணஸ்யாநாதிதயா யதோக்தயா ஸ்வபாவஸஂஸித்தலக்ஷணத்வஂ வ்யாகதஂ பவதி| ஸ்வபாவஸஂஸித்தமிதி ஸர்வதா ஸந்தாநந்யாயேந ஸித்தத்வமபிப்ரேதம்| பாவஸ்வபாவநித்யத்வாதிதி ததீயஂ ஹேதுஂ வ்யாகரோதி- குர்வித்யாதி| குருலகுஸ்நிக்தரூக்ஷஶீதோஷ்ணாதீநாஂ த்ரவ்யாணாஂ ஸாமாந்யவிஶேஷாப்யாஂ யதாக்ரமஂ வத்திஹ்ராஸௌ பவதஃ| ததேவ பூர்வோக்தஂ கடயதி- குருபிரித்யாதிநா ஏவமேவேதரேஷாமித்யந்தேந| ஏவமேவேதரேஷாமிதி லகுபிரப்யஸ்யமாநைர்லகூநாமுபசயோ பவதி, அபசயோ குரூணாமித்யாதி த்ரஷ்டவ்யம்| ஏஷ இத்யேவம்ப்ரகாரஃ; பாவஸ்வபாவோ நித்ய இதி நைஷ ஸாமாந்யவிஶேஷாப்யாஂ வத்திஹ்ராஸரூபோ பாவஸ்வபாவஃ கதாசிதந்யதா பவதீத்யர்தஃ| ந கேவலமயஂ பாவஸ்வபாவோ நித்யஃ, கிந்தர்ஹ்யந்யோऽபீத்யாஹ- ஸ்வலக்ஷணஂ சேத்யாதி| ஸ்வலக்ஷணஂ பதிவ்யாதீநாஂ கரத்ரவத்வாதி| கதஂ பதிவ்யாதிஸ்வலக்ஷணஂ நித்யமித்யாஹ- ஸந்தி த்வித்யாதி| த்ரவ்யாணி யஸ்மாத் ஸர்வதா ஸந்தி, குணாஶ்ச நித்யாஃ ஸந்தி ஸர்வதா, சகாராத்த்ரவ்யாணி சாநித்யாநி ஸந்தி| தத்ராகாஶாதி த்ரவ்யஂ நித்யஂ, பதிவ்யாதி கார்யஂ சாநித்யம்| ஏவங்குணா ஆகாஶபரிமாணாதயோ நித்யாஃ, அநித்யாஶ்ர கார்யகுணா ரஸாதயஃ, அநித்யா அபி ச ஸஜாதீயாபராபரஸந்தாநந்யாயேந ஸர்வதா திஷ்டந்தீதி யுக்தமநித்யாநாமபி ஸந்தாநநித்யத்வமிதி பாவஃ| அத்ர பாவஸ்வபாவநித்யத்வேந ஹேதுநா பாவஸ்வபாவஸ்ய வ்யாதிஜநகஸ்ய ததா வ்யாதிப்ரஶமகஸ்ய நித்யத்வேந தத்ப்ரதிபாதகஸ்யாயுர்வேதஸ்யாபி நித்யத்வமுக்தஂ பவதீதி மந்தவ்யம்| அதாயுர்வேதஸ்ய யத்ர தத்ரோத்பத்திஶ்ரவணாத் கதஂ நித்யத்வமித்யாஹ- ந ஹ்யாயுர்வேதஸ்யேத்யாதி| அபூத்வோத்பத்திஃ பூர்வமஸத உத்பத்திஃ| அந்யத்ராவபோதோபதேஶாப்யாமிதி யத்ர யத்ராயுர்வேதஸ்யோத்பத்திருக்தா, தத்ர தத்ராவபோதாதுபதேஶாத்வா; அவபோதாதுத்பத்திர்யதா- ப்ரஹ்மண ஆயுர்வேதோத்பத்திஃ, உபதேஶாச்சோத்பத்திர்யதா- இந்த்ரோபதேஶாத்பரத்வாஜேந மர்த்யலோகே ஆயுர்வேத உத்பாதித இத்யாதி| ஏதத்த்வயமிதி அவபோதோபதேஶௌ | நநு, ஸ்வபாவஸஂஸித்தலக்ஷணத்வாதிதி யோ ஹேதுருக்தஃ, தத்ர ஸ்வாபாவிகஂ ச லக்ஷணஂ பவிஷ்யத்யநித்யஂ ச, யதா- கடே கம்புக்ரீவாகாரதாதி, ந ஹி தத் ஸ்வாபாவிகமபி கடஸ்ய நித்யதாஂ ஸாதயதீத்யாஹ- ஸ்வாபாவிகஂ சேத்யாதி| அகதகமிதி நாஸ்மதாதிநா கதம்| யதுக்தமிஹ- ‘ஸ்வலக்ஷணதஃ ஸுகாஸுகதஃ’ இத்யாதிநா, ஆத்யே சாத்யாயே தீர்கஞ்ஜீவிதீயே “ஹிதாஹிதஂ ஸுகஂ துஃகஂ” (ஸூ. ௧) இத்யாதிநா| அத்ரைவாகதகத்வே தஷ்டாந்தமாஹ- யதாऽக்நேரௌஷ்ண்யமித்யாதி| ஏதேந ஸ்வலக்ஷணஸ்யாகதகத்வேந வ்யவஹாரநித்யத்வாத்தத்ப்ரதிபாதகஸ்யாயுர்வேதஸ்யாபி வ்யவஹாரநித்யத்வமிதி பாவஃ| ந கேவலஂ ஸ்வாபாவிகஂ லக்ஷணமகதகஂ, கிஂ தர்ஹி பாவஸ்வபாவநித்யத்வமபி ந கேநசிதீஶ்வராதிநா கதமித்யாஹ- பாவஸ்வபாவநித்யத்வமபி சேதி; அகதகமிதி சகாரேணாநுகர்ஷதி| ததேவ பாவஸ்வபாவநித்யத்வஂ தர்ஶயதி- யதோக்தமித்யாதி| ஸாமாந்யவிஶேஷகதவத்திஹ்ராஸகாரகோ(ணோ)ऽபி பாவஸ்வபாவோ ந கேநசித் கத இத்யர்தஃ, ததஶ்சாயுர்வேதோऽபி நித்யஃ||௨௭||

Adhikarana 18 (28) · Śloka 28

தஸ்யாயுர்வேதஸ்யாங்காந்யஷ்டௌ; தத்யதா- காயசிகித்ஸா , ஶாலாக்யஂ, ஶல்யாபஹர்தகஂ, விஷகரவைரோதிகப்ரஶமநஂ, பூதவித்யா, கௌமாரபத்யகஂ, ரஸாயநஂ, வாஜீகரணமிதி||௨௮||

ஸம்ப்ரதி காநி சேத்யாதிப்ரஶ்நஸ்யோத்தரஂ- தஸ்யேத்யாதி| காயஸ்யாந்தரக்நேஶ்சிகித்ஸா காயசிகித்ஸா| படலவேதஶலாகாப்ரதாநமங்கஂ ஶாலாக்யம்| கரஃ காலாந்தரப்ரகோபி விஷஂ, வைரோதிகஂ ஸஂயோகவிருத்தம் | பூதாநாஂ ராக்ஷஸாதீநாஂ ஜ்ஞாநார்தா ப்ரஶமார்தா ச வித்யா பூதவித்யா| குமாரஸ்ய பரணமதிகத்ய கதஂ கௌமாரபத்யம்||௨௮||

Adhikarana 19 (29) · Śloka 29

ஸ சாத்யேதவ்யோ ப்ராஹ்மணராஜந்யவைஶ்யைஃ| தத்ராநுக்ரஹார்தஂ ப்ராணிநாஂ ப்ராஹ்மணைஃ, ஆரக்ஷார்தஂ ராஜந்யைஃ, வத்த்யர்தஂ வைஶ்யைஃ; ஸாமாந்யதோ வா தர்மார்தகாமபரிக்ரஹார்தஂ ஸர்வைஃ| தத்ர யதத்யாத்மவிதாஂ தர்மபதஸ்தாநாஂ தர்மப்ரகாஶகாநாஂ வா மாதபிதப்ராதபந்துகுருஜநஸ்ய வா விகாரப்ரஶமநே ப்ரயத்நவாந் பவதி, யச்சாயுர்வேதோக்தமத்யாத்மமநுத்யாயதி வேதயத்யநுவிதீயதே வா, ஸோऽஸ்ய பரோ தர்மஃ; யா புநரீஶ்வராணாஂ வஸுமதாஂ வா ஸகாஶாத் ஸுகோபஹாரநிமித்தா பவத்யர்தாவாப்திராரக்ஷணஂ ச, யா ச ஸ்வபரிகஹீதாநாஂ ப்ராணிநாமாதுர்யாதாரக்ஷா, ஸோऽஸ்யார்தஃ; யத் புநரஸ்ய வித்வத்க்ரஹணயஶஃ ஶரண்யத்வஂ ச, யா ச ஸம்மாநஶுஶ்ரூஷா, யச்சேஷ்டாநாஂ விஷயாணாமாரோக்யமாதத்தே ஸோऽஸ்ய காமஃ| இதி யதாப்ரஶ்நமுக்தமஶேஷேண||௨௯||

ஆரக்ஷார்தஂ ராஜந்யைரிதி க்ஷத்ரியஸ்ய பரிபாலநதர்மத்வாத்| அநுத்யாயதி மநஸா சிந்தயதி| வேதயதீதி அந்யஸ்ய ப்ரதிபாதயதி| அநுவிதீயத இதி ததநுகுணஂ தேஹேநாநுதிஷ்டதி| ஆரக்ஷணம் ஆத்மாதிரக்ஷணம்| ஸ்வபரிகஹீதாநாமிதி பத்யாதீநாம்| வித்வத்க்ரஹணமேவ யஶஃ வித்வதுபாதேயதாஜந்யஂ யஶ இத்யர்தஃ| இஷ்டாநாமிதி வநிதாதீநாம்||௨௯||

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

அத பிஷகாதித ஏவ பிஷஜா ப்ரஷ்டவ்யோऽஷ்டவிதஂ பவதி- தந்த்ரஂ, தந்த்ரார்தாந், ஸ்தாநஂ, ஸ்தாநார்தாந், அத்யாயம், அத்யாயார்தாந், ப்ரஶ்நஂ, ப்ரஶ்நார்தாஂஶ்சேதி; பஷ்டேந சைதத்வக்தவ்யமஶேஷேண வாக்யஶோ வாக்யார்தஶோऽர்தாவயவஶஶ்சேதி ||௩௦||

பிஷக்பரீக்ஷார்தஂ பச்சாவிதிமாஹ- அதேத்யாதி||௩௦||

Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 32

தத்ராயுர்வேதஃ ஶாகா வித்யா ஸூத்ரஂ ஜ்ஞாநஂ ஶாஸ்த்ரஂ லக்ஷணஂ தந்த்ரமித்யநர்தாந்தரம் ||௩௧|| தந்த்ரார்தஃ புநஃ ஸ்வலக்ஷணைருபதிஷ்டஃ| ஸ சார்தஃ ப்ரகரணைர்விபாவ்யமாநோ பூய ஏவ ஶரீரவத்திஹேதுவ்யாதிகர்மகார்யகாலகர்தகரணவிதிவிநிஶ்சயாத்தஶப்ரகரணஃ, தாநி ச ப்ரகரணாநி கேவலேநோபதேக்ஷ்யந்தே தந்த்ரேண||௩௨||

தத்ரேத்யாதி| ஸ்வலக்ஷணைரிதி ததாயுர்வேதயதீத்யாயுர்வேதஃ, இத்யாதிநா ஹிதாஹிதாயூரூபைரித்யர்தஃ| ப்ரகரணைரிதி ஆயுர்வேதப்ரதேஶைஃ| தஶப்ரகரணாநி தஶபேதாஃ, தே ச ஶரீராதயோ தஶ| தத்ர ஶரீரஂ பஞ்சமஹாபூதவிகாரஸமுதயாத்மகமவயவாதிபேதாத்பஹுப்ரகாரஂ; வத்திஶ்சாஹாரோऽஶிதபீதாதிபேதபிந்நா(ந்நஃ); ஹேதுஸ்து வ்யாதிஹேதுரஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகப்ரஜ்ஞாபராதபரிணாமலக்ஷணஃ; வ்யாதிஶ்ச தாதுவைஷம்யரூபஃ; கர்ம சிகித்ஸா; கார்யம் ஆரோக்யஂ; காலஃ த்வாதிஃ, க்ரியாகாலஶ்ச; கர்தா பிஷக்; கரணஂ பேஷஜஂ; விதிஃ விதாநம் உபகல்பநா, ஸா ச காலவ்யாதித்ரவ்யாபேக்ஷா போத்தவ்யா, யதா- “ஹேமந்தேऽப்யஸதஸ்தோயமுஷ்ணமாயுர்ந ஹீயதே” (ஸூ. ௬) இத்யாதி; தேஶஸ்த்வத்ராஹிதோ ஹேதுக்ரஹணேந, ஹிதஸ்து தேஶஃ கரணக்ரஹணேந கஹீதோ மந்தவ்யஃ | ஶரீரவத்த்யாதிபேதாஶ்ச பஹவஃ கத்ஸ்நே தந்த்ரே புத்திமதா போத்தவ்யாஃ| கேவலேநேதி ஸமக்ரேண||௩௧-௩௨||

Adhikarana 22 (33) · Śloka 33

தந்த்ரஸ்யாஸ்யாஷ்டௌ ஸ்தாநாநி ; தத்யதா- ஶ்லோகநிதாநவிமாநஶாரீரேந்த்ரியசிகித்ஸிதகல்பஸித்திஸ்தாநாநி| தத்ர த்ரிஂஶதத்யாயகஂ ஶ்லோகஸ்தாநம், அஷ்டாஷ்டாத்யாயகாநி நிதாநவிமாநஶாரீரஸ்தாநாநி, த்வாதஶகமிந்த்ரியாணாஂ, த்ரிஂஶகஂ சிகித்ஸிதாநாஂ, த்வாதஶகே கல்பஸித்திஸ்தாநே பவதஃ||௩௩||

தந்த்ரஸ்யாஸ்யேத்யாதி| இந்த்ரியாணாஂ சிகித்ஸிதாநாஂ சேத்யுபயத்ராபி ஸ்தாநமிதி ஶேஷஃ||௩௩||

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

பவதி சாத்ர- த்வே த்ரிஂஶகே த்வாதஶகஂ த்ரயஂ ச த்ரீண்யஷ்டகாந்யேஷு ஸமாப்திருக்தா| ஶ்லோகௌஷதாரிஷ்டவிகல்பஸித்திநிதாநமாநாஶ்ரயஸஞ்ஜ்ஞகேஷு||௩௪||

த்ரிஂஶகே இதி ஸூத்ரஸ்தாநஂ சிகித்ஸிதஂ ச| ஆஶ்ரயஸஞ்ஜ்ஞகஂ ஶாரீரஸ்தாநம், ஆஶ்ரயோ ஹி ஶரீரமுச்யதே||௩௪||

Adhikarana 24 (35) · Śloka 35

ஸ்வே ஸ்வே ஸ்தாநே யதாஸ்வஂ ச ஸ்தாநார்த உபதேக்ஷ்யதே| ஸவிஂஶமத்யாயஶதஂ ஶணு நாமக்ரமாகதம்||௩௫||

ஸவிஂஶமிதி விஂஶதிஶப்தாத் ஸ்வார்தே ‘டஃ’, ஸ்வார்திகஶ்ச ‘டஃ’ ப்ரத்யயோ பவதி; தேந லலிதேஶ்வரே ச- “சதுர்விஂஶாதிகஂ” இதி ப்ரயோகஃ ஸித்தோ பவதி; வசநஂ ஹி “சதுர்விஂஶாதிகஂ ஜ்ஞேயஂ புவநாநாஂ ஶதத்ரயம்” இதி| ஏவஂ ஸுஶ்ருதேऽபி ‘ஸவிஂஶஂ’ (ஸு.ஸூ.அ.௧) இதி வ்யாக்யேயம்||௩௫||

Adhikarana 25 (36-68) · Śloka 68

தீர்கஞ்ஜீவோऽப்யபாமார்கதண்டுலாரக்வதாதிகௌ| ஷட்விரேகாஶ்ரயஶ்சேதி சதுஷ்கோ பேஷஜாஶ்ரயஃ||௩௬|| மாத்ராதஸ்யாஶிதீயௌ ச நவேகாந்தாரணஂ ததா| இந்த்ரியோபக்ரமஶ்சேதி சத்வாரஃ ஸ்வாஸ்த்யவத்திகாஃ ||௩௭|| குட்டாகஶ்ச சதுஷ்பாதோ மஹாஂஸ்திஸ்ரைஷணஸ்ததா| ஸஹ வாதகலாக்யேந வித்யாந்நைர்தேஶிகாந் புதஃ||௩௮|| ஸ்நேஹநஸ்வேதநாத்யாயாவுபௌ யஶ்சோபகல்பநஃ| சிகித்ஸாப்ராபதஶ்சைவ ஸர்வ ஏவ ப்ரகல்பநாஃ||௩௯|| கியந்தஃஶிரஸீயஶ்ச த்ரிஶோபாஷ்டோதராதிகௌ| ரோகாத்யாயோ மஹாஂஶ்சைவ ரோகாத்யாயசதுஷ்டயம்||௪௦|| அஷ்டௌநிந்திதஸங்க்யாதஸ்ததா லங்கநதர்பணே| விதிஶோணிதிகஶ்சைவ வ்யாக்யாதாஸ்தத்ர யோஜநாஃ||௪௧|| யஜ்ஜஃபுருஷஸங்க்யாதோ பத்ரகாப்யாந்நபாநிகௌ| விவிதாஶிதபீதீயஶ்சத்வாரோऽந்நவிநிஶ்சயாஃ||௪௨|| தஶப்ராணாயதநிகஸ்ததாऽர்தேதஶமூலிகஃ| த்வாவேதௌ ப்ராணதேஹார்தௌ ப்ரோக்தௌ வைத்யகுணாஶ்ரயௌ||௪௩|| ஔஷதஸ்வஸ்தநிர்தேஶகல்பநாரோகயோஜநாஃ| சதுஷ்காஃ ஷட் க்ரமேணோக்தாஃ ஸப்தமஶ்சாந்நபாநிகஃ||௪௪|| த்வௌ சாந்த்யௌ ஸங்க்ரஹாத்யாயாவிதி த்ரிஂஶகமர்தவத்| ஶ்லோகஸ்தாநஂ ஸமுத்திஷ்டஂ தந்த்ரஸ்யாஸ்ய ஶிரஃ ஶுபம் ||௪௫|| சதுஷ்காணாஂ மஹார்தாநாஂ ஸ்தாநேऽஸ்மிந் ஸங்க்ரஹஃ கதஃ| ஶ்லோகார்தஃ ஸங்க்ரஹார்தஶ்ச ஶ்லோகஸ்தாநமதஃ ஸ்மதம்||௪௬|| ஜ்வராணாஂ ரக்தபித்தஸ்ய குல்மாநாஂ மேஹகுஷ்டயோஃ| ஶோஷோந்மாதநிதாநே ச ஸ்யாதபஸ்மாரிணாஂ ச யத்||௪௭|| இத்யத்யாயாஷ்டகமிதஂ நிதாநஸ்தாநமுச்யதே| ரஸேஷு த்ரிவிதே குக்ஷௌ த்வஂஸே ஜநபதஸ்ய ச||௪௮|| த்ரிவிதே ரோகவிஜ்ஞாநே ஸ்ரோதஃஸ்வபி ச வர்தநே| ரோகாநீகே வ்யாதிரூபே ரோகாணாஂ ச பிஷக்ஜிதே||௪௯|| அஷ்டௌ விமாநாந்யுக்தாநி மாநார்தாநி மஹர்ஷிணா| கதிதாபுருஷீயஂ ச கோத்ரேணாதுல்யமேவ ச||௫௦|| குட்டிகா மஹதீ சைவ கர்பாவக்ராந்திருச்யதே| புருஷஸ்ய ஶரீரஸ்ய விசயௌ த்வௌ விநிஶ்சிதௌ||௫௧|| ஶரீரஸங்க்யா ஸூத்ரஂ ச ஜாதேரஷ்டமமுச்யதே | இத்யுத்திஷ்டாநி முநிநா ஶாரீராண்யத்ரிஸூநுநா||௫௨|| வர்ணஸ்வரீயஃ புஷ்பாக்யஸ்ததீயஃ பரிமர்ஶநஃ| சதுர்த இந்த்ரியாநீகஃ பஞ்சமஃ பூர்வரூபிகஃ||௫௩|| கதமாநிஶரீரீயஃ பந்நரூபோऽப்யவாக்ஶிராஃ| யஸ்யஶ்யாவநிமித்தஶ்ச ஸத்யோமரண ஏவ ச||௫௪|| அணுஜ்யோதிரிதி க்யாதஸ்ததா கோமயசூர்ணவாந்| த்வாதஶாத்யாயகஂ ஸ்தாநமிந்த்ரியாணாமிதி ஸ்மதம் ||௫௫|| அபயாமலகீயஂ ச ப்ராணகாமீயமேவ ச| கரப்ரசிதகஂ வேதஸமுத்தாநஂ ரஸாயநம்||௫௬|| ஸஂயோகஶரமூலீயமாஸிக்தக்ஷீரகஂ ததா| மாஷபர்ணபதீயஂ ச புமாஞ்ஜாதபலாதிகம்||௫௭|| சதுஷ்கத்வயமப்யேததத்யாயத்வயமுச்யதே| ரஸாயநமிதி ஜ்ஞேயஂ வாஜீகரணமேவ ச||௫௮|| ஜ்வராணாஂ ரக்தபித்தஸ்ய குல்மாநாஂ மேஹகுஷ்டயோஃ| ஶோஷோந்மாதேऽப்யபஸ்மாரே க்ஷதஶோதோதரார்ஶஸாம்||௫௯|| க்ரஹணீபாண்டுரோகாணாஂ ஶ்வாஸகாஸாதிஸாரிணாம்| சர்திவீஸர்பதஷ்ணாநாஂ விஷமத்யவிகாரயோஃ||௬௦|| த்விவ்ரணீயஂ த்ரிமர்மீயமூருஸ்தம்பிகமேவ ச| வாதரோகே வாதரக்தே யோநிவ்யாபத்ஸு சைவ யத்||௬௧|| த்ரிஂஶச்சிகித்ஸிதாந்யுக்தாந்யதஃ கல்பாந் ப்ரசக்ஷ்மஹே| பலஜீமூதகேக்ஷ்வாகுகல்போ தாமார்கவஸ்ய ச||௬௨|| பஞ்சமோ வத்ஸகஸ்யோக்தஃ ஷஷ்டஶ்ச கதவேதநே| ஶ்யாமாத்ரிவதயோஃ கல்பஸ்ததைவ சதுரங்குலே||௬௩|| தில்வகஸ்ய ஸுதாயாஶ்ச ஸப்தலாஶங்கிநீஷு ச| தந்தீத்ரவந்த்யோஃ கல்பஶ்ச த்வாதஶோऽயஂ ஸமாப்யதே||௬௪|| கல்பநா பஞ்சகர்மாக்யா பஸ்திஸூத்ரீ ததைவ ச| ஸ்நேஹவ்யாபதிகீ ஸித்திர்நேத்ரவ்யாபதிகீ ததா||௬௫|| ஸித்திஃ ஶோதநயோஶ்சைவ பஸ்திஸித்திஸ்ததைவ ச| ப்ராஸதீ மர்மஸங்க்யாதா ஸித்திர்பஸ்த்யாஶ்ரயா ச யா||௬௬|| பலமாத்ரா ததா ஸித்திஃ ஸித்திஶ்சோத்தரஸஞ்ஜ்ஞிதா| ஸித்தயோ த்வாதஶைவைதாஸ்தந்த்ரஂ சாஸு ஸமாப்யதே||௬௭|| ஸ்வே ஸ்வே ஸ்தாநே ததாऽத்யாயே சாத்யாயார்தஃ ப்ரவக்ஷ்யதே| தஂ ப்ரூயாத் ஸர்வதஃ ஸர்வஂ யதாஸ்வஂ ஹ்யர்தஸங்க்ரஹாத்||௬௮||

தீர்கஞ்ஜீவேத்யாதிஸஞ்ஜ்ஞாஃ ஶ்லோகாநுரோதாதேகதேஶலக்ஷணா போத்தவ்யாஃ| ப்ராணதேஹார்தாவித்யாதௌ தேஹஶப்தேநௌஜோऽபிதீயதே | ஶிரஃ ஶுபமித்யத்ர ஶிர இவ ஶிரஃ| ஶ்லோகார்த இத்யாதௌ ஸங்க்ரஹார்தஶ்சேதி சகாராத் ஸுஶ்ருதோக்தஸூத்ரணாதிகஂ, தேந “ஸூத்ரணாத் ஸூசநாச்சைவ தாரணாதர்தஸந்ததைஃ| ஸூத்ரஸ்தாநஂ ஸமுத்திஷ்டம்” (ஸு. ஸூ. ௩) இத்யேததபி கஹீதஂ பவதி| மாநார்தாநீதி ஜ்ஞாநார்தாநி| இந்த்ரியாணாமிதி ரிஷ்டாநாம்| சதுஷ்கத்வயமிதி ரஸாயநபாதசதுஷ்க ஏகஃ, வாஜீகரணபாதசதுஷ்கஶ்சைகஃ; சதுஷ்பாதஶ்சாத்யாயோ பவதீதி யுக்தமேவாத்யாயத்வம்| தந்த்ரஂ சாஸு ஸமாப்யத இதி ஆஸு ஸமாப்தாஸு தந்த்ரஂ ஸமாப்யத இத்யர்தஃ| சாத்யாயார்த இதி சகாரோ பிந்நக்ரமே; தேந அத்யாயார்தஶ்சாத்யாயாந்தே ததா ஸ்தாநார்தஶ்ச ஸ்தாநாந்தே கதஸங்க்ரஹஃ| யத்யபி ஶாரீரே ஸ்தாநார்தோ ந வ்யக்தஃ, ததாऽபி ஶாரீரஶப்தவ்யுபத்த்யா போத்தவ்யஸ்தந்த்ராந்தராத்வா; யதா- “ஶரீரஂ சிந்த்யதே ஸர்வஂ தைவமாநுஷஸம்பதா| ஸர்வபாவைர்யதஸ்தஸ்மாச்சாரீரஂ ஸ்தாநமுச்யதே” (ஶா. ௮) இதி||௩௬-௬௮||

Adhikarana 26 (69-71) · Śloka 71

பச்சா தந்த்ராத்யதாம்நாயஂ விதிநா ப்ரஶ்ந உச்யதே| ப்ரஶ்நார்தோ யுக்திமாஂஸ்தஸ்ய தந்த்ரேணைவார்தநிஶ்சயஃ ||௬௯|| நிருக்தஂ தந்த்ரணாத்தந்த்ரஂ, ஸ்தாநமர்தப்ரதிஷ்டயா| அதிகத்யார்தமத்யாயநாமஸஞ்ஜ்ஞா ப்ரதிஷ்டிதா ||௭௦|| இதி ஸர்வஂ யதாப்ரஶ்நமஷ்டகஂ ஸம்ப்ரகாஶிதம்| கார்த்ஸ்ந்யேந சோக்தஸ்தந்த்ரஸ்ய ஸங்க்ரஹஃ ஸுவிநிஶ்சிதஃ||௭௧||

விதிநா ப்ரஶ்ந இத்யத்ர விதிநேதி பூர்வாபரவிரோதாதிதோஷஶூந்யேந வாக்யேந| தந்த்ரணாதிதி ஶரீரதாரணாத்; கிஂவா ஆயுர்வேதாநுபாலநாத்| அர்தப்ரதிஷ்டயேதி ப்ரதாநபூதார்தாவஸ்தாநாத்| ஏதாஶ்ச யோகரூடாஃ ஸஞ்ஜ்ஞாஃ; தேந, அதிப்ரஸங்கோ ந வாச்யஃ| அதிகத்யேதி அதிகாரிணஂ கத்வா| அர்தஂ தீர்கஞ்ஜீவிதாதிகம்| அத்யாயநாமஸஞ்ஜ்ஞா அத்யாயரூபா நாமஸஞ்ஜ்ஞா, நாமஸஞ்ஜ்ஞா ச யோகரூடா ஸஞ்ஜ்ஞோச்யதே; கிஂவா, ‘அத்யாயோ நாம’ இதி பாடஃ, ததா நாமஶப்தஃ ப்ரகாஶநே, தேந அதிகார இத்யர்தஃ| அர்தஶப்தோऽத்ரார்தாந்தரே, தேந யுக்தாऽத்யாயஸஞ்ஜ்ஞா, ஸா ச அதிகரணஸாதநா கரணஸாதநா வா கர்மஸாதநா வா போத்தவ்யா| அதீயதேऽஸ்மிந், அத்யேத்யநேந வா, அதீயதே வேத்யத்யாயஃ||௬௯-௭௧||

Adhikarana 27 (72-74) · Śloka 74

ஸந்தி பால்லவிகோத்பாதாஃ ஸங்க்ஷோபஂ ஜநயந்தி யே| வர்தகாநாமிவோத்பாதாஃ ஸஹஸைவாவிபாவிதாஃ||௭௨|| தஸ்மாத்தாந் பூர்வஸஞ்ஜல்பே ஸர்வத்ராஷ்டகமாதிஶேத்| பராவரபரீக்ஷார்தஂ தத்ர ஶாஸ்த்ரவிதாஂ பலம்||௭௩|| ஶப்தமாத்ரேண தந்த்ரஸ்ய கேவலஸ்யைகதேஶிகாஃ| ப்ரமந்த்யல்பபலாஸ்தந்த்ரே ஜ்யாஶப்தேநேவ வர்தகாஃ||௭௪||

ப்ரஶ்நாஷ்டகஸ்யோக்தஸ்ய நிராகரணீயஸஞ்ஜ்ஞாமாஹ - ஸந்தீத்யாதி| பால்லவிகாஃ ப்ராதேஶிகாஃ| வர்தகா அகஸ்மாதுத்பதந்தஃ க்ஷோபஂ மநஸோ ஜநயந்தீதி லோகப்ரஸித்தம்| அஷ்டகமிதி யதோக்தஂ ப்ரஶ்நாஷ்டகம்| பராவரௌ ஶ்ரேஷ்டாஶ்ரேஷ்டௌ| தத்ர ஶாஸ்த்ரவிதாஂ பலமிதி ஶாஸ்த்ரவித ஏவ ப்ரஶ்நாஷ்டகஂ ஜாநந்தி ந பால்லவிகாஃ||௭௨-௭௪||

Adhikarana 28 (75-81) · Śloka 81

பஶுஃ பஶூநாஂ தௌர்பல்யாத் கஶ்சிந்மத்யே வகாயதே| ஸ ஸத்யஂ வகமாஸாத்ய ப்ரகதிஂ பஜதே பஶுஃ||௭௫|| தத்வதஜ்ஞோऽஜ்ஞமத்யஸ்தஃ கஶ்சிந்மௌகர்யஸாதநஃ| ஸ்தாபயத்யாப்தமாத்மாநமாப்தஂ த்வாஸாத்ய பித்யதே||௭௬|| பப்ருர்கூட இவோர்ணாபிரபுத்திரபஹுஶ்ருதஃ| கிஂ வை வக்ஷ்யதி ஸஞ்ஜல்பே குண்டபேதீ ஜடோ யதா||௭௭|| ஸத்வத்தைர்ந விகஹ்ணீயாத்பிஷகல்பஶ்ருதைரபி| ஹந்யாத் ப்ரஶ்நாஷ்டகேநாதாவிதராஂஸ்த்வாப்தமாநிநஃ ||௭௮|| தம்பிநோ முகரா ஹ்யஜ்ஞாஃ ப்ரபூதாபத்தபாஷிணஃ| ப்ராயஃ, ப்ராயேண ஸுமுகாஃ ஸந்தோ யுக்தால்பபாஷிணஃ||௭௯|| தத்த்வஜ்ஞாநப்ரகாஶார்தமஹங்காரமநாஶ்ரிதஃ| ஸ்வல்பாதாராஜ்ஞமுகராந்மர்ஷயேந்ந விவாதிநஃ||௮௦|| பரோ பூதேஷ்வநுக்ரோஶஸ்தத்த்வஜ்ஞாந(நே)பரா தயா| யேஷாஂ தேஷாமஸத்வாதநிக்ரஹே நிரதா மதிஃ||௮௧||

ப்ரகதிஃ ஸ்வபாவஃ| பப்ருரூர்ணாவாந் கஶ்சித் பஶுஃ, ஸ யதா மேஷஂ யுத்தாயாத்மீயாமிவோர்ணாஂ தஷ்ட்வா உபஸர்பந்நங்கபங்கமாப்நோதி, தத்வதஜ்ஞோऽப்யாப்தஂ ப்ராப்ய பித்யத இத்யர்தஃ; கிஂவா, பப்ருர்வத்தநகுல ஊர்ணாராஶிமத்யகோ யதா கிஞ்சிந்ந ப்ரதிபத்யதே, ததாऽபுத்திரபி ஸஞ்ஜல்பே வாதிப்ரதிவாதிகதாயாம்| குண்டபேதீ ப்ரஷ்டயோநிஃ; தேந பச்சாதிதாத்மீயநிர்ணிதஜாதிர்யதாऽவதாதஜாதிஃ ஸந் கஶ்சித்ப்ரூதே, ததாऽபுத்திரபி ஸஞ்ஜல்பே| விகஹ்ணீயாத் விகஹ்ய ஸம்பாஷாஂ குர்யாத்| இதராந் அஸத்வத்தாந்| ஸ்வல்பாதாராஃஸ்வல்பஶ்ருதாஃ| ந மர்ஷயேதிதி நோபேக்ஷேத| அஜ்ஞவைத்யஸஂவாதப்ரதிஷேதபலமாஹ- பரோ பூதேஷ்வித்யாதி| நிரதா இதி தத்பரா||௭௫-௮௧||

Adhikarana 29 (82-83) · Śloka 83

அஸத்பக்ஷாக்ஷணித்வார்திதம்பபாருஷ்யஸாதநாஃ| பவந்த்யநாப்தாஃ ஸ்வே தந்த்ரே ப்ராயஃ பரவிகத்தகாஃ||௮௨|| தாந் காலபாஶஸதஶாந் வர்ஜயேச்சாஸ்த்ரதூஷகாந்| ப்ரஶமஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநபூர்ணாஃ ஸேவ்யா பிஷக்தமாஃ||௮௩||

அஜ்ஞவைத்யபலமாஹ- அஸத்பக்ஷேத்யாதி| அஸத்பக்ஷாதி ஸாதநஂ யேஷாஂ தே ததா; அஸத்பக்ஷஃ அநாகமபக்ஷஸித்தஃ பக்ஷஃ| அக்ஷணித்வஂ பச்சார்தமநுயுக்தஸ்ய ‘ஸம்ப்ரதி வக்துஂ க்ஷணோ நாஸி’ இதி பாஷணம், அர்திஃ பச்சார்தமநுயுக்தஸ்ய ஶிரோவ்யதாதிகமுத்பாவ்ய பாஷணஂ, தம்பஃ புஸ்தகவைத்யபாண்டாதிபிஃ ஸ்வார்தோத்கர்ஷப்ரதிபாதநஂ, பாருஷ்யஂ கச்ச்ரதோऽபி நவாச்யத்வாதிபருஷபாஷணம் | அநாப்தாஃ ஸ்வே தந்த்ர இதி ஸ்வதந்த்ராநபிஜ்ஞாநாத்| பரவிகத்தகாஃ பரதூஷகாஃ||௮௨-௮௩||

Adhikarana 30 (84-85) · Śloka 85

ஸமக்ரஂ துஃகமாயத்தமவிஜ்ஞாநே த்வயாஶ்ரயம்| ஸுகஂ ஸமக்ரஂ விஜ்ஞாநே விமலே ச ப்ரதிஷ்டிதம்||௮௪|| இதமேவமுதாரார்தமஜ்ஞாநாஂ ந ப்ரகாஶகம்| ஶாஸ்த்ரஂ தஷ்டிப்ரணஷ்டாநாஂ யதைவாதித்யமண்டலம்||௮௫||

த்வயாஶ்ரயமிதி மநஃஶரீராஶ்ரயம்| ஸமக்ரமிதி ஶாரீரஂ மாநஸஂ ச ஸுகமாரோக்யாதிரூபம்| விஜ்ஞாநே விமல இதி விஶுத்தஜ்ஞாநே, கிஂவா விஜ்ஞாநே விமல இதி மோக்ஷே, மோக்ஷே ஹி ஸுகஂ ஸ்வச்சஂ ஸமக்ரஂ ச துஃகாஸம்பிந்நத்வாத்; கிஂவா, பட்டதர்ஶநாத் ஸுஸம்பவம்| இதமிதி ஶாஸ்த்ரம்| ஏவமுதாரார்தமிதி லோகத்வயஹிதார்தாபிதாயகம்| தஷ்டிப்ரணஷ்டாநாமிதி ப்ரணஷ்டதஶாம்||௮௪-௮௫||

Adhikarana 31 (86-89) · Śloka 89

தத்ர ஶ்லோகாஃ- அர்தே தஶமஹாமூலாஃ ஸஞ்ஜ்ஞா சாஸாஂ யதா கதா| அயநாந்தாஃ ஷடக்ர்யாஶ்ச ரூபஂ வேதவிதாஂ ச யத்||௮௬|| ஸப்தகஶ்சாஷ்டகஶ்சைவ பரிப்ரஶ்நாஃ ஸநிர்ணயாஃ| யதா வாச்யஂ யதர்தஂ ச ஷட்விதாஶ்சைகதேஶிகாஃ||௮௭|| அர்தேதஶமஹாமூலே ஸர்வமேதத் ப்ரகாஶிதம்| ஸங்க்ரஹஶ்சாயமத்யாயஸ்தந்த்ரஸ்யாஸ்யைவ கேவலஃ||௮௮|| யதா ஸுமநஸாஂ ஸூத்ரஂ ஸங்க்ரஹார்தஂ விதீயதே| ஸங்க்ரஹார்தஂ ததாऽர்தாநாமஷிணா ஸங்க்ரஹஃ கதஃ||௮௯||

ஸங்க்ரஹே ஸஞ்ஜ்ஞா சாஸாஂ யதா கதேதி ‘தேந மூலேந மஹதா மஹாமூலா’ இத்யாதிநா| அயநாந்தாஃ ஷடக்ர்யாஶ்சேதி ‘ஏகஂ ப்ராணவர்தநாநாம்’ இத்யாதிநோக்தாஃ| ஏதே சாஹிஂஸாதயோऽக்ர்யாதிகாரே யஜ்ஜஃபுருஷீயே உக்தா உல்லங்க்யேஹோக்தா அத்யாத்மவிஷயத்வேந, பூர்வோக்தாஸ்த்வக்ர்யரோகாதிகாரிகாஃ; உக்தஂ ஹி தத்ர- “அலமேதத்விகாராணாம்” (ஸூ.அ.௨௫) இத்யாதி| ஸப்தகஃ ப்ரஶ்நஃ ‘கிமாயுஃ? கஸ்மாதாயுர்வேதஃ?’ இத்யாதி; அஷ்டகஃ ப்ரஶ்நஃ ‘தந்த்ரஂ தந்த்ரார்தஂ’ இத்யாதி||௮௬-௮௯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 30

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே ஶ்லோகஸ்தாநேऽர்தேதஶமஹாமூலீயோ நாம த்ரிஂஶோऽத்யாயஃ||௩௦|| அக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே| இயதாऽவதிநா ஸர்வஂ ஸூத்ரஸ்தாநஂ ஸமாப்யதே|

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநேऽர்தேதஶமஹாமூலீயஸ்த்ரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ||௩௦|| இதி சரகசதுராநநஶ்ரீமச்சக்ரபாணிதத்தகதாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாஂ ப்ரதமஂ ஸூத்ரஸ்தாநம்||௧||