Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతోఽర్థేదశమహామూలీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातोऽर्थेदशमहामूलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పారిశేష్యాత్ కింవా సూత్రస్థానమభిధాయ తంత్రసంగ్రహం వక్తుమర్థేదశమహామూలీయ ఉచ్యతే| అత్ర ‘అధికృత్య కృతే గ్రంథే’ (పా. అ. 4/3/87) ఇత్యనువర్తమానే “అధ్యాయానువాకయోర్లుక్ చ” (పా. అ. 5/2/60) ఇతి చ్ఛః||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
అర్థే దశ మహామూలాః సమాసక్తా మహాఫలాః| మహచ్చార్థశ్చ హృదయం పర్యాయైరుచ్యతే బుధైః||3|| షడంగమంగం విజ్ఞానమింద్రియాణ్యర్థపంచకం| ఆత్మా చ సగుణశ్చేతశ్చింత్యం చ హృది సంశ్రితం||4||
अर्थे दश महामूलाः समासक्ता महाफलाः| महच्चार्थश्च हृदयं पर्यायैरुच्यते बुधैः||३|| षडङ्गमङ्गं विज्ञानमिन्द्रियाण्यर्थपञ्चकम्| आत्मा च सगुणश्चेतश्चिन्त्यं च हृदि संश्रितम्||४||
🔊 Audio coming soon
అర్థే ఇతి హృదయే, మహామూలా ఇతి మహద్ధృదయం మూలం యాసాం ధమనీనాం తాస్తథా, సమాసక్తా ఇత్యాశ్రితాః| తస్య హృదయస్య పర్యాయానాహ- మహచ్చేత్యాది| మహత్సంజ్ఞా తథా అర్థసంజ్ఞా చ హృదయస్య వైద్యవ్యవహారసిద్ధా న సర్వత్ర శాస్త్రాంతరేషు| హృదయస్య యథా యన్మహత్త్వం యథా వా అర్థ్యమానత్వేనార్థత్వం తద్ధృదయస్యాభ్యర్హితత్వాత్| అభ్యర్హితత్వమాహ- షడంగమిత్యాది| షడంగాని బాహుద్వయజంఘాద్వయశిరోంతరాధిరూపాణి యస్య తత్ షడంగమంగం| అంగం చ షడంగాదతిరిక్తం సముదాయరూపమవయవిరూపం వా| అంగమితి వక్తవ్యే షడంగవిశేషణం షణ్ణామంగానామపి హృదయాశ్రితత్వప్రతిపాదనార్థం; కింవా, అంగశబ్దస్యావయవవాచినో నిషేధార్థం| విజ్ఞానం చ యద్యపి ‘ఆత్మా చ సగుణః’ ఇతి వచనాదేవ ఆత్మగుణత్వేన లబ్ధం, తథాఽప్యాత్మగుణేషు ప్రాధాన్యాత్ పునః పృథగుచ్యతే; వచనం హి “సుఖం సమగ్రం విజ్ఞానం విసర్గే చ ప్రతిష్ఠితం” ఇతి| ఇంద్రియాణి చక్షురాదీని పంచ| అర్థపంచకం శబ్దాది| సగుణ ఇత్యనేన సుఖాదిగ్రహణం| చేతః మనః| చింత్యం మనోవిషయః| ఏతే చ షడంగవిజ్ఞానాదయః ప్రతి ప్రతి పఠితాః ప్రత్యేకమేవోపాదేయత్వేన; తేనాత్ర కస్యచిదర్థలబ్ధత్వేనోపాదానం కర్తవ్యమితి నోద్భావనీయం, అర్థలబ్ధో హ్యర్థః సాక్షాదనభిధీయమానత్వాదప్రధానం భవతి||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 6
ప్రతిష్ఠార్థం హి భావానామేషాం హృదయమిష్యతే| గోపానసీనామాగారకర్ణికేవార్థచింతకైః||5|| తస్యోపఘాతాన్మూర్చ్ఛాయం భేదాన్మరణమృచ్ఛతి|6|
प्रतिष्ठार्थं हि भावानामेषां हृदयमिष्यते| गोपानसीनामागारकर्णिकेवार्थचिन्तकैः||५|| तस्योपघातान्मूर्च्छायं भेदान्मरणमृच्छति|६|
🔊 Audio coming soon
అథ కథమమీ షడంగాదయో హృదయాశ్రయాః, యావతా “హృదయం ద్వ్యంగులం” (వి. 8) ఇతి వక్ష్యతి, అంగం చ షడంగాశ్రయం మహత్, ఇంద్రియాణ్యపి చ స్వాశ్రయ చక్షురాదిస్థితాని, అర్థాశ్చ బాహ్యద్రవ్యాశ్రయిణః, ఆత్మా చానాశ్రిత ఏవ వ్యాపకః, తద్గుణశ్చ విజ్ఞానమాత్మన్యేవాశ్రితం, మనోఽప్యనాశ్రితమాత్మగతం, చింత్యం చ ధ్యేయాది న హృది, ఇత్యాశంక్యాహ- ప్రతిష్ఠేత్యాది|- ప్రతిష్ఠా కార్యకరణావిరోధేనావస్థానం | భావానామేషామితి షడంగాదీనాం| హృదయమిష్యతే ‘కారణం’ ఇతి శేషః| అత్రైవ దృష్టాంతమాహ గోపానసీనామిత్యాది| గోపానస్యః గృహాచ్ఛాదనాధారకాష్ఠాని | ఆగారకర్ణికా గృహాచ్ఛాదనమధ్యే గృహాచ్ఛాదనకాష్ఠనిబంధనీ లోకే ‘ఆడకం’ ఇత్యుచ్యతే| అర్థచింతకైరితి హృదయచింతకైః| తేన, షడంగాదీనాం హృదయాశ్రితత్వం నాధారాధేయభావేన, కిం తర్హి తదన్వయవ్యతిరేకానువిధాయిత్వేనేతి దర్శితం భవతి| హృదయాశ్రితత్వం హృదయే ప్రకృతిస్థే షడంగాదిభావానాం ప్రకృతిస్థత్వం, హృదయోపఘాతే తదుపఘాత ఇత్యర్థః| యద్యపి చ, ఆత్మవిజ్ఞానమనసాం హృదయాశ్రితత్వమాధారాధేయభావాదపి కష్టసృష్ట్యా పార్యతే వక్తుం, తథాఽపి సర్వవ్యాపకత్వాన్నోపాదేయమాధారధేయత్వం| నైవం, ఆత్మా హ్యత్ర సంసారీ భోగాయతనత్వేనాభిప్రేతః, స చ హృదయప్రదేశ ఏవ సుఖదుఃఖాద్యుపలభత ఇత్యనుభవసిద్ధం, తేన హృదయాశ్రిత ఇవాత్మా| తథా మనోఽపి ప్రాయేణ హృద్యేవ తిష్ఠతి, యత ఉపరతక్రియం మనో హృద్యేవ తిష్ఠతి, తథా ధ్యానే యోగే చ హృదిస్థమేవ మనో భవతి| యదప్యుక్తం- “ఆత్మస్థే మనసి స్థిరే” (శా. 1) ఇతి, తదప్యాత్మస్థత్వం మనసో హృదయస్థత్వమేవ| ఏవం జ్ఞానసుఖదుఃఖాని చ హృదయస్థాన్యేవ లక్ష్యంతే, తథా హ్యతిచింతనాత్తథా దుఃఖావేశాద్వా హృదయమేవ పీడ్యతే, నాన్యదంగం| భవత్వనేనావ్యాపకేనాశ్రయాశ్రయిభావేన వ్యుత్పాదితేన | తమేవ హృదయోపఘాతే షడంగాదిభావోపఘాతమాహ- తస్యోపఘాతాదిత్యాది| తస్యేతి హృదయస్య| ఉపఘాతః కించిదుపహననం| భేదాదితి మహోపఘాతాత్| మరణం చ షడంగాదీనాం సర్వేషామేవ యథోక్తప్రతిష్ఠానాశ ఇతి భావః||5||-
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
యద్ధి తత్ స్పర్శవిజ్ఞానం ధారి తత్తత్ర సంశ్రితం||6|| తత్ పరస్యౌజసః స్థానం తత్ర చైతన్యసంగ్రహః| హృదయం మహదర్థశ్చ తస్మాదుక్తం చికిత్సకైః ||7||
यद्धि तत् स्पर्शविज्ञानं धारि तत्तत्र संश्रितम्||६|| तत् परस्यौजसः स्थानं तत्र चैतन्यसङ्ग्रहः| हृदयं महदर्थश्च तस्मादुक्तं चिकित्सकैः ||७||
🔊 Audio coming soon
కథమేతద్భవతీత్యాహ- యద్ధీత్యాది| స్పర్శో విజ్ఞాయతేఽనేనేతి స్పర్శం వా విజానాతీతి స్పర్శవిజ్ఞానం; తస్యైవ విశేషణం- ధారీతి, ధారి తు శరీరేంద్రియసత్త్వాత్మసంయోగః; యదుక్తం- “శరీరేంద్రియసత్త్వాత్మసంయోగో ధారి జీవితం” (సూ. 1) ఇతి; ఏతేన యః శరీరాదిసంయోగః స్పర్శనేన విజానాతి సర్వం జ్ఞేయం, యశ్చాయం శరీరధారణాద్ధారీత్యుచ్యతే, స హృది స్థితః| తేన, తదుపఘాతాన్మూర్చ్ఛా తథా తద్భేదాన్మరణం చైతన్యాననువృత్తిలక్షణముపపన్నం| స్పర్శో హి ద్వివిధ ఐంద్రియకో మానసశ్చ, ఏతత్స్పర్శద్వయం వినా న కించిజ్జ్ఞానం భవతి; యదుక్తం- “యశ్చైవైంద్రియకః స్పర్శః స్పర్శో మానస ఏవ చ| ద్వివిధః సుఖదుఃఖానాం వేదనానాం ప్రవర్తకః” (శా. 1) ఇతి| మానసం చ స్పర్శనం శారీరే యథాస్థానమేవ దర్శయిష్యామః| స్పర్శో విజ్ఞాయత ఇతి నిరుక్తిపక్షే తు స్పర్శశబ్దేన లక్షణయా స్పృశ్యమానోఽర్థోఽభిప్రేతః, తేన సర్వజ్ఞేయావరోధః; యం ప్రాప్యైవార్థమింద్రియాణి స్పర్శేనార్థం ప్రకాశయంతి, యదుక్తం- “స్పృశ్యతే నానుపాదానో నాఽస్పృష్టో వేత్తి వేదనాః” (శా. 1) ఇతి| యద్యపి శరీరేంద్రియసత్త్వాత్మసంయోగః శరీరప్రదేశాంతరేఽప్యస్తి, తథాఽపి నాసౌ శరీరధారణే తథా జ్ఞానోత్పత్తౌ వా ప్రధానం, తదుపఘాతేఽపి శరీరధారణజ్ఞానయోర్దృష్టత్వాత్; హృద్గతస్తు సంయోగః ప్రధానం, తదన్వయవ్యతిరేకానువిధాయిత్వాత్ స్పర్శజ్ఞానశరీరధారణయోః; తేన సూక్తం- తత్తత్ర సంశ్రితమితి| హృదయాభ్యర్హితత్వే ధర్మాంతరమాహ- తత్ పరస్యేత్యాది| పరస్య శ్రేష్ఠస్య| ఏతేన ద్వివిధమోజో దర్శయతి- పరమపరం చ; తత్రాంజలిపరిమాణమపరం, యదుక్తం- “తావదేవ పరిమాణం శ్లైష్మికస్యౌజసః” (శా. 7) ఇతి; అల్పప్రమాణం తు పరం, యదభిప్రేత్యోక్తం- “హృది తిష్ఠతి యచ్ఛుద్ధం రక్తమీషత్సపీతకం” (సూ. 17) ఇతి, తంత్రాంతరేఽప్యుక్తం- “ప్రాణాశ్రయస్యౌజసోఽష్టౌ బిందవో హృదయాశ్రితాః” ఇతి; కించ, సతి హి పరే చాపరే చౌజసి ‘పరస్య’ ఇతి విశేషణం సార్థకం భవతి, నత్వేకరూపే| అర్ధాంజలిపరిమితస్యౌజసో ధమన్య ఏవ హృదయాశ్రితాః స్థానం| తథా ప్రమేహేఽర్ధాంజలిపరిమితమేవౌజః క్షీయతే నాష్టబిందుకం, అస్య హి కించిత్క్షయేఽపి మరణం భవతి; ప్రమేహే తు ఓజఃక్షయే జీవత్యేవ తావత్; ఓజఃక్షయలక్షణమప్యర్ధాంజల్యోజఃక్షయ ఏవ బోద్ధవ్యం| ఓజఃశబ్దశ్చ యద్యపి రసేఽపి వర్తతే, యదుక్తం- “రసశ్చౌజసంఖ్యాతః” (ని. 4) ఇతి, తథా “మలీభవతి తత్ ప్రాయః కల్పతే కించిదోజసే” (చి. 8) ఇతి; తథాఽపీహ సర్వధాతుసారమోజోఽభిధీయతే| ఏతచ్చౌజ ఉపధాతురూపం కేచిదాహుః; ధాతుర్హి ధారణపోషణయోగాద్భవతి, ఓజస్తు దేహధారకం సదపి న దేహపోషకం, తేన నాష్టమో ధాతురోజః| కేచిత్తు శుక్రవిశేషమోజః ప్రాహుః, తచ్చ న మనః ప్రీణాతి| యే తు బ్రువతే- సర్వధాతూనాం సారసముదయభూతమోజః, తే రసాదిసారరూపతయా రసాదిభ్యోఽభిన్నమోజ ఇతి పృథగ్ధాతుత్వేనోపధాతుత్వేన వా న నిర్దేశ్యమితి పశ్యంతి; వచనం చ- “భ్రమరైః ఫలపుష్పేభ్యో యథా సంచీయతే మధు| తద్వదోజః శరీరేభ్యో గుణైః సంభ్రియతే నృణాం” (సూ. 17) ఇతి; అత్ర శరీరేభ్య ఇతి ధాతుభ్యః, గుణైరితి సారభాగైః| తత్ర చైతన్యసంగ్రహ ఇతి తత్ర హృది ఆత్మా చైతన్యస్య స్వవిషయే ప్రసృతస్య సంగ్రహణం కరోతి, తేన ప్రసృతం మనో హృదయే నిగృహ్య యోగజ్ఞో భవత్యాత్మేత్యుక్తం భవతి; తతశ్చ యోగస్య మోక్షసాధనత్వేనోపాదేయస్యాపి హృదయమేవ స్థానమితి హృదయమభ్యర్హితం భవతి| యస్మాదేవంగుణం హృదయం, అతో హృదయం ‘మహద్’ ఇతి చ, తథా ‘అర్థ’ ఇతి చోచ్యతే చికిత్సకైః||6-7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
తేన మూలేన మహతా మహామూలా మతా దశ| ఓజోవహాః శరీరేఽస్మిన్ విధమ్యంతే సమంతతః||8||
तेन मूलेन महता महामूला मता दश| ओजोवहाः शरीरेऽस्मिन् विधम्यन्ते समन्ततः||८||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి ధమనీనాం మహామూలత్వం ప్రతిపాదయతి- తేనేత్యాది| తేనేతి హృదయేన మహతా, ‘యుక్తాః’ ఇతి శేషః| విధమ్యంతే విసర్పంతే ||8||
Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 12
యేనౌజసా వర్తయంతి ప్రీణితాః సర్వదేహినః | యదృతే సర్వభూతానాం జీవితం నావతిష్ఠతే||9|| యత్ సారమాదౌ గర్భస్య యత్తద్గర్భరసాద్రసః | సంవర్తమానం హృదయం సమావిశతి యత్ పురా ||10|| యస్య నాశాత్తు నాశోఽస్తి ధారి యద్ధృదయాశ్రితం | యచ్ఛరీరరసస్నేహః ప్రాణా యత్ర ప్రతిష్ఠితాః||11|| తత్ఫలా బహుధా వా తాః ఫలంతీవ(తి) మహాఫలాః|12|
येनौजसा वर्तयन्ति प्रीणिताः सर्वदेहिनः | यदृते सर्वभूतानां जीवितं नावतिष्ठते||९|| यत् सारमादौ गर्भस्य यत्तद्गर्भरसाद्रसः | संवर्तमानं हृदयं समाविशति यत् पुरा ||१०|| यस्य नाशात्तु नाशोऽस्ति धारि यद्धृदयाश्रितम् | यच्छरीररसस्नेहः प्राणा यत्र प्रतिष्ठिताः||११|| तत्फला बहुधा वा ताः फलन्तीव(ति) महाफलाः|१२|
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి ధమనీనాముక్తం మహాఫలత్వం వ్యుత్పాదయన్నాహ- యేనౌజసేత్యాది| యేనౌజసేతి సామాన్యేన ద్వివిధమప్యోజో గ్రాహ్యం| వర్తయంతి జీవంతి, వర్తయంతీతి చౌరాదికో ణిచ్| ప్రీణితా ఇతి తర్పితాః| యత్ సారమాదౌ గర్భస్యేతి శుక్రశోణితసంయోగే జీవాధిష్ఠితమాత్రే యత్ సారభూతం, తత్రాపి తిష్ఠతి| యత్తద్గర్భరసాద్రస ఇతి గర్భరసాచ్ఛుక్రశోణితసంయోగపరిణామేన కలలరూపాత్, రస ఇతి సారభూతం| సంవర్తమానం హృదయం సమావిశతి యత్ పురేతి యదా హృదయం నిష్పద్యమానం, తదైవ వ్యక్తలక్షణం సద్ధృదయమధితిష్ఠతి యదిత్యర్థః| ఏతేన, గర్భావస్థాత్రయేఽపి తదోజస్తిష్ఠతీత్యుచ్యతే; పరం గర్భాదౌ శుక్రశోణితసారరూపతయా, కలలావస్థాయాం తు రససారరూపతయా, అవయవనిష్పత్తౌ తు స్వలక్షణయుక్తమేవ భవత్యోజ ఇత్యోజసః సర్వావస్థావ్యాపకత్వేన మహత్త్వముచ్యతే| యస్య నాశాత్తు నాశోఽస్తీతి ధాత్వంతరాక్షయేఽపి సత్యోజఃక్షయే మరణమిత్యర్థః| ధారీతి జీవధారకసంయోగిభ్యః ప్రధానత్వాత్| శరీరరసస్నేహ ఇతి శరీరసారసారం; రసశబ్దః స్నేహశబ్దశ్చ సారవచనః, తేన శరీరరసానాం ధాతూనామపి సార ఇత్యర్థః| ఏతచ్చ ప్రకారాంతరేణాభ్యర్హితానేకకర్మకథనమోజసోఽభ్యర్హితత్వఖ్యాత్యర్థం| తత్ఫలా ఓజఃఫలా ఓజోవహా ఇతి యావత్| ఏతేన, యథోక్తగుణశాలిత్వేనౌజో మహత్; ఏతద్వహనేన ఫలంతీవేతి మహాఫలా ధమన్య ఉక్తాః| ద్వితీయాం నిరుక్తిమాహ- బహుధా వా తాః ఫలంతీతి, ‘తా హృదయాశ్రితా దశ ధమన్యో బహుధా అనేకప్రకారం ఫలంతీతి’ నిష్పద్యంతే; ఏతేన, మూలే హృదయే దశరూపాః సత్యో మహాసంఖ్యాః శరీరే ప్రతానభేదాద్భవంతీత్యుక్తం||9-11||-
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
ధ్మానాద్ధమన్యః స్రవణాత్ స్రోతాంసి సరణాత్సిరాః||12||
ध्मानाद्धमन्यः स्रवणात् स्रोतांसि सरणात्सिराः||१२||
🔊 Audio coming soon
ధమనీశబ్దాదినిరుక్తిమాహ- ధ్మానాదిత్యాది| ధ్మానాత్ పూరణాద్ వాహ్యేన రసాదినేత్యర్థః| స్రవణాదితి రసాదేరేవ పోష్యస్య స్రవణాత్| సరణాద్ దేశాంతరగమనాత్||12||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
తన్మహత్ తా మహామూలాస్తచ్చోజః పరిరక్షతా| పరిహార్యా విశేషేణ మనసో దుఃఖహేతవః||13|| హృద్యం యత్ స్యాద్యదౌజస్యం స్రోతసాం యత్ ప్రసాదనం| తత్తత్ సేవ్యం ప్రయత్నేన ప్రశమో జ్ఞానమేవ చ||14||
तन्महत् ता महामूलास्तच्चोजः परिरक्षता| परिहार्या विशेषेण मनसो दुःखहेतवः||१३|| हृद्यं यत् स्याद्यदौजस्यं स्रोतसां यत् प्रसादनम्| तत्तत् सेव्यं प्रयत्नेन प्रशमो ज्ञानमेव च||१४||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి హృదిస్థస్య మనసః పరిపాలనహేతుమాహ- తన్మహదిత్యాది| తన్మహదితి షడంగాదిస్థానం హృదయం| తా మహామూలా ఇతి ఓజోవహా ధమన్యః| తచ్చౌజ ఇతి యేనౌజసేత్యాదినోక్తగుణమోజః| ప్రశమః శాంతిః| జ్ఞానం తత్త్వజ్ఞానం||13-14||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
అథ ఖల్వేకం ప్రాణవర్ధనానాముత్కృష్టతమమేకం బలవర్ధనానామేకం బృంహణానామేకం నందనానామేకం హర్షణానామేకమయనానామితి | తత్రాహింసా ప్రాణినాం ప్రాణవర్ధనానాముత్కృష్టతమం, వీర్యం బలవర్ధనానాం, విద్యా బృంహణానాం, ఇంద్రియజయో నందనానాం, తత్త్వావబోధో హర్షణానాం, బ్రహ్మచర్యమయనానామితి ; ఏవమాయుర్వేదవిదో మన్యంతే||15||
अथ खल्वेकं प्राणवर्धनानामुत्कृष्टतममेकं बलवर्धनानामेकं बृंहणानामेकं नन्दनानामेकं हर्षणानामेकमयनानामिति | तत्राहिंसा प्राणिनां प्राणवर्धनानामुत्कृष्टतमं, वीर्यं बलवर्धनानां, विद्या बृंहणानाम्, इन्द्रियजयो नन्दनानां, तत्त्वावबोधो हर्षणानां, ब्रह्मचर्यमयनानामिति ; एवमायुर्वेदविदो मन्यन्ते||१५||
🔊 Audio coming soon
సేవ్యప్రస్తావేన ప్రాణవర్ధనాద్యుత్కృష్టాన్యహింసాదీన్యప్యాహ- అథ ఖల్విత్యాది| ఏకమితి ఏకమేవ, న ద్వితీయముత్కృష్టతమమస్తీత్యర్థః| అయనానామితి మార్గాణాం| యద్యప్యన్నం ప్రాణవర్ధనం తథాఽప్యహింసైవోత్కృష్టా, అహింసయా హి ధర్మజననాత్తత్కృతమవిచాల్యం భవతి| యద్యపి మాంసం బృంహణప్రధానం, తథాఽపి తచ్ఛరీరమాత్రబృంహణం, విద్యా తు శరీరమనోబృంహణీయాఽతిరిచ్యతే||15||
Adhikarana 10 (16-19) · Śloka 19
తత్రాయుర్వేదవిదస్తంత్రస్థానాధ్యాయప్రశ్నానాం పృథక్త్వేన వాక్యశో వాక్యార్థశోఽర్థావయవశశ్చ ప్రవక్తారో మంతవ్యాః| తత్రాహ- కథం తంత్రాదీని వాక్యశో వాక్యార్థశోఽర్థావయవశశ్చోక్తాని భవంతీతి||16|| అత్రోచ్యతే- తంత్రమార్షం కార్త్స్న్యేన యథామ్నాయముచ్యమానం వాక్యశో భవత్యుక్తం||17|| బుద్ధ్యా సమ్యగనుప్రవిశ్యార్థతత్త్వం వాగ్భిర్వ్యాససమాసప్రతిజ్ఞాహేతూదాహరణోపనయనిగమనయుక్తాభిస్త్రివిధశిష్యబుద్ధిగమ్యాభిరుచ్యమానం వాక్యార్థశో భవత్యుక్తం||18|| తంత్రనియతానామర్థదుర్గాణాం పునర్విభావనైరుక్తమర్థావయవశో భవత్యుక్తం||19||
तत्रायुर्वेदविदस्तन्त्रस्थानाध्यायप्रश्नानां पृथक्त्वेन वाक्यशो वाक्यार्थशोऽर्थावयवशश्च प्रवक्तारो मन्तव्याः| तत्राह- कथं तन्त्रादीनि वाक्यशो वाक्यार्थशोऽर्थावयवशश्चोक्तानि भवन्तीति||१६|| अत्रोच्यते- तन्त्रमार्षं कार्त्स्न्येन यथाम्नायमुच्यमानं वाक्यशो भवत्युक्तम्||१७|| बुद्ध्या सम्यगनुप्रविश्यार्थतत्त्वं वाग्भिर्व्याससमासप्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनयुक्ताभिस्त्रिविधशिष्यबुद्धिगम्याभिरुच्यमानं वाक्यार्थशो भवत्युक्तम्||१८|| तन्त्रनियतानामर्थदुर्गाणां पुनर्विभावनैरुक्तमर्थावयवशो भवत्युक्तम्||१९||
🔊 Audio coming soon
ఆయుర్వేదశ్రవణప్రసంగేనాయుర్వేదనిరుక్త్యాఽఽయుషస్తథాఽఽయుర్వేదస్య చ నిరూపకం ప్రకరణం బ్రూతే- తత్రేత్యాది| వాక్యశ ఇత్యాది స్వయమేవ వ్యాకరిష్యతి| ఆర్షం ఋషికృతం| తంత్రం శాస్త్రం| యథామ్నాయముచ్యమానమితి యథాపాఠక్రమేణోచ్యమానం| ఉదాహరణం దృష్టాంతః; ఉపనయః సిద్ధాంతోపపాదితస్య సాధనధర్మస్య సాధ్యే పునః కథనం, యథా- తథా చాయం ధూమవానితి; నిగమనం హేతుసాధితసాధ్యధర్మకథనం, యథా- తస్మాదగ్నిమానితి| తంత్రనియతానామితి తంత్రగతానాం| విభావనైరుక్తమితి వ్యాఖ్యానైః కథనం; ఉక్తమితి భావే ‘క్తః’| అస్యోదాహరణం యథా- “శరీరచేష్టా యా చేష్టా స్థైర్యార్థా బలవర్ధినీ” (సూ. 7) ఇత్యత్ర ‘ఇష్టా యా చేష్టా’ ఇత్యేతావన్మాత్రముచ్యతే, తేన ద్వితీయచేష్టాపదస్య దుర్గస్య వ్యాకరణం పరం భవతి||16-19||
Adhikarana 11 (20) · Śloka 20
తత్ర చేత్ ప్రష్టారః స్యుః- చతుర్ణామృక్సామయజురథర్వవేదానాం కం వేదముపదిశంత్యాయుర్వేదవిదః?, కిమాయుః?, కస్మాదాయుర్వేదః?, కిమర్థమాయుర్వేదః?, శాశ్వతోఽశాశ్వతో వా?, కతి కాని చాస్యాంగాని?, కైశ్చాయమధ్యేతవ్యః?, కిమర్థం చ? ఇతి||20||
तत्र चेत् प्रष्टारः स्युः- चतुर्णामृक्सामयजुरथर्ववेदानां कं वेदमुपदिशन्त्यायुर्वेदविदः?, किमायुः?, कस्मादायुर्वेदः?, किमर्थमायुर्वेदः?, शाश्वतोऽशाश्वतो वा?, कति कानि चास्याङ्गानि?, कैश्चायमध्येतव्यः?, किमर्थं च? इति||२०||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమాయుర్వేదవిదః ప్రశ్నేనైవ నిర్ణేతవ్యా ఇత్యతః ప్రశ్నానాహ- తత్ర చేదిత్యాది| కం వేదముపదిశంతి ‘ఆయుర్వేదం’ ఇతి శేషః||20||
Adhikarana 12 (21) · Śloka 21
తత్ర భిషజా పృష్టేనైవం చతుర్ణామృక్సామయజురథర్వవేదానామాత్మనోఽథర్వవేదే భక్తిరాదేశ్యా, వేదో హ్యాథర్వణో దానస్వస్త్యయనబలిమంగలహోమనియమప్రాయశ్చిత్తోపవాసమంత్రాదిపరిగ్రహాచ్చికిత్సాం ప్రాహ; చికిత్సా చాయుషో హితాయోపదిశ్యతే||21||
तत्र भिषजा पृष्टेनैवं चतुर्णामृक्सामयजुरथर्ववेदानामात्मनोऽथर्ववेदे भक्तिरादेश्या, वेदो ह्याथर्वणो दानस्वस्त्ययनबलिमङ्गलहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासमन्त्रादिपरिग्रहाच्चिकित्सां प्राह; चिकित्सा चायुषो हितायोपदिश्यते||२१||
🔊 Audio coming soon
అథర్వవేదే భక్తిః సేవేత్యర్థః; ఏతేన భిషక్సేవ్యత్వేనాథర్వవేదస్యాయుర్వేదత్వముక్తం భవతి| ఆయుర్వేదస్యాథర్వవేదాభేదహేతుమాహవేదో హీత్యాది| ఏతేనైకప్రయోజనత్వాదథర్వవేదైకదేశ ఏవాయుర్వేద ఇత్యుక్తం భవతి||21||
Adhikarana 13 (22) · Śloka 22
వేదం చోపదిశ్యాయుర్వాచ్యం ; తత్రాయుశ్చేతనానువృత్తిర్జీవితమనుబంధో ధారి చేత్యేకోఽర్థః||22||
वेदं चोपदिश्यायुर्वाच्यं ; तत्रायुश्चेतनानुवृत्तिर्जीवितमनुबन्धो धारि चेत्येकोऽर्थः||२२||
🔊 Audio coming soon
ప్రశ్నక్రమేణ వేదం ప్రతిపాద్యాయురేవ ప్రతిపాదనీయం భవతీత్యాహ- వేదం చోపదిశ్యేత్యాది| చేతనానువృత్తిరితి చైతన్యసంతానః; ఏతచ్చ గర్భావధిమరణపర్యంతం బోద్ధవ్యం, తదూర్ధ్వం చేతనాననువృత్తేః; సాక్షాదనుపలబ్ధత్వేనైవాననువృత్తిరితి భావః| న చ వాచ్యం ప్రసుప్తస్య చైతన్యవిచ్ఛేదో భవతీతి, యతస్తత్రాపి ‘సుఖమహమస్వాప్సం’ ఇత్యుత్తరకాలీనప్రతిసంధానదర్శనాత్ సూక్ష్మజ్ఞానమస్త్యేవ| యద్యపి దీర్ఘంజీవితీయే శరీరాదిసంయోగ ఆయురిత్యుక్తం, తథాఽపి తత్కార్యత్వాదిహ చైతన్యానువృత్తిః కార్యకారణయోరభేదవివక్షయా ఆయురుచ్యతే| అనుబంధధారిశబ్దౌ ప్రథమాధ్యాయే వ్యాకృతౌ||22||
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
తదాయుర్వేదయతీత్యాయుర్వేదః ; కథమితి చేత్? ఉచ్యతే- స్వలక్షణతః సుఖాసుఖతో హితాహితతః ప్రమాణాప్రమాణతశ్చ; యతశ్చాయుష్యాణ్యనాయుష్యాణి చ ద్రవ్యగుణకర్మాణి వేదయత్యతోఽప్యాయుర్వేదః| తత్రాయుష్యాణ్యనాయుష్యాణి చ ద్రవ్యగుణకర్మాణి కేవలేనోపదేక్ష్యంతే తంత్రేణ||23||
तदायुर्वेदयतीत्यायुर्वेदः ; कथमिति चेत्? उच्यते- स्वलक्षणतः सुखासुखतो हिताहिततः प्रमाणाप्रमाणतश्च; यतश्चायुष्याण्यनायुष्याणि च द्रव्यगुणकर्माणि वेदयत्यतोऽप्यायुर्वेदः| तत्रायुष्याण्यनायुष्याणि च द्रव्यगुणकर्माणि केवलेनोपदेक्ष्यन्ते तन्त्रेण||२३||
🔊 Audio coming soon
కస్మాదాయుర్వేదః? ఇత్యస్యోత్తరం- తదాయురిత్యాది| వేదయతి బోధయతి| యే త్వత్ర తంత్రాంతరే విదేర్లాభాదయోఽర్థా వ్యాఖ్యాతాః, తే న సాక్షాత్తదర్థజన్యా ఇతీహ నోక్తాః| స్వలక్షణత ఇత్యాది స్వమయేవోదాహరిష్యతి| ఆయుష్యానాయుష్యే ఆయుఃకారణత్వేన ఆయుఃశబ్దేన వక్తవ్యే, తేనాయుష్యానాయుష్యవేదపక్షే గౌణీ నిరుక్తిః ‘ఆయుర్వేదః’ ఇతి; అత ఏవాత్ర అపిశబ్దః కృతః- అతోఽప్యాయుర్వేద ఇతి| అనాయుష్యమపి చ జ్ఞాతమసేవ్యత్వేనావ్యవహ్రియమాణమాయుః కారణం భవత్యేవ, తేనానాయుష్యమప్యాయుఃకారణతయా ఆయుఃశబ్దవాచ్యం, నాత్రాపరాధః||23||
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
తత్రాయురుక్తం స్వలక్షణతో యథావదిహైవ పూర్వాధ్యాయే చ| తత్ర శారీరమానసాభ్యాం రోగాభ్యామనభిద్రుతస్య విశేషేణ యౌవనవతః సమర్థానుగతబలవీర్యయశఃపౌరుషపరాక్రమస్య జ్ఞానవిజ్ఞానేంద్రియేంద్రియార్థబలసముదయే వర్తమానస్య పరమర్ద్ధిరుచిరవివిధోపభోగస్య సమృద్ధసర్వారంభస్య యథేష్టవిచారిణః సుఖమాయురుచ్యతే; అసుఖమతో విపర్యయేణ; హితైషిణః పునర్భూతానాం పరస్వాదుపరతస్య సత్యవాదినః శమపరస్య పరీక్ష్యకారిణోఽప్రమత్తస్య త్రివర్గం పరస్పరేణానుపహతముపసేవమానస్య పూజార్హసంపూజకస్య జ్ఞానవిజ్ఞానోపశమశీలస్య వృద్ధోపసేవినః సునియతరాగరోషేర్ష్యామదమానవేగస్య సతతం వివిధప్రదానపరస్య తపోజ్ఞానప్రశమనిత్యస్యాధ్యాత్మవిదస్తత్పరస్య లోకమిమం చాముం చావేక్షమాణస్య స్మృతిమతిమతో హితమాయురుచ్యతే; అహితమతో విపర్యయేణ||24||
तत्रायुरुक्तं स्वलक्षणतो यथावदिहैव पूर्वाध्याये च| तत्र शारीरमानसाभ्यां रोगाभ्यामनभिद्रुतस्य विशेषेण यौवनवतः समर्थानुगतबलवीर्ययशःपौरुषपराक्रमस्य ज्ञानविज्ञानेन्द्रियेन्द्रियार्थबलसमुदये वर्तमानस्य परमर्द्धिरुचिरविविधोपभोगस्य समृद्धसर्वारम्भस्य यथेष्टविचारिणः सुखमायुरुच्यते; असुखमतो विपर्ययेण; हितैषिणः पुनर्भूतानां परस्वादुपरतस्य सत्यवादिनः शमपरस्य परीक्ष्यकारिणोऽप्रमत्तस्य त्रिवर्गं परस्परेणानुपहतमुपसेवमानस्य पूजार्हसम्पूजकस्य ज्ञानविज्ञानोपशमशीलस्य वृद्धोपसेविनः सुनियतरागरोषेर्ष्यामदमानवेगस्य सततं विविधप्रदानपरस्य तपोज्ञानप्रशमनित्यस्याध्यात्मविदस्तत्परस्य लोकमिमं चामुं चावेक्षमाणस्य स्मृतिमतिमतो हितमायुरुच्यते; अहितमतो विपर्ययेण||२४||
🔊 Audio coming soon
ఇహైవేతి ‘తత్రాయుశ్చేతనానువృత్తిః’ ఇత్యాదినా| తత్ర శారీరేత్యాదినా సుఖమాయురభిధత్తే| పౌరుషం ఉత్కృష్టం కర్మ| జ్ఞానవిజ్ఞానేంద్రియైర్బలశబ్దః, ఇంద్రియార్థేన చ సముదయశబ్దః సంబధ్యతే; కింవా జ్ఞానాదిభిః సర్వైరేవ సముదయశబ్దః సంబధ్యతే; కింవా జ్ఞానాదిభిః సర్వైరేవ ‘బలసముదయే’ ఇతి యోజ్యం; బలస్య సముదయో బలసముదయః| పరమా అత్యర్థా ఋద్ధిర్యస్య స పరమర్ద్ధిః| సమృద్ధా నిష్పాదితసాధ్యాః సర్వారంభా యస్య స తథా| హితైషిణో భూతానామితి సంబంధః| తత్పరస్యేతి అధ్యాత్మపరస్య, అధ్యాత్మం ఆత్మాదిస్వరూపం| అముం చేతి పరలోకం||24||
Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26
ప్రమాణమాయుషస్త్వర్థేంద్రియమనోబుద్ధిచేష్టాదీనాం వికృతిలక్షణైరుపలభ్యతేఽనిమిత్తైః, అయమస్మాత్ క్షణాన్ముహూర్తాద్దివసాత్ త్రిపంచసప్తదశద్వాదశాహాత్ పక్షాన్మాసాత్ షణ్మాసాత్ సంవత్సరాద్వా స్వభావమాపత్స్యత ఇతి; తత్ర స్వభావః ప్రవృత్తేరుపరమో మరణమనిత్యతా నిరోధ ఇత్యేకోఽర్థః; ఇత్యాయుషః ప్రమాణం; అతో విపరీతమప్రమాణమరిష్టాధికారే; దేహప్రకృతిలక్షణమధికృత్య చోపదిష్టమాయుషః ప్రమాణమాయుర్వేదే ||25|| ప్రయోజనం చాస్య స్వస్థస్య స్వాస్థ్యరక్షణమాతురస్య వికారప్రశమనం చ||26||
प्रमाणमायुषस्त्वर्थेन्द्रियमनोबुद्धिचेष्टादीनां विकृतिलक्षणैरुपलभ्यतेऽनिमित्तैः, अयमस्मात् क्षणान्मुहूर्ताद्दिवसात् त्रिपञ्चसप्तदशद्वादशाहात् पक्षान्मासात् षण्मासात् संवत्सराद्वा स्वभावमापत्स्यत इति; तत्र स्वभावः प्रवृत्तेरुपरमो मरणमनित्यता निरोध इत्येकोऽर्थः; इत्यायुषः प्रमाणम्; अतो विपरीतमप्रमाणमरिष्टाधिकारे; देहप्रकृतिलक्षणमधिकृत्य चोपदिष्टमायुषः प्रमाणमायुर्वेदे ||२५|| प्रयोजनं चास्य स्वस्थस्य स्वास्थ्यरक्षणमातुरस्य विकारप्रशमनं च||२६||
🔊 Audio coming soon
వికృతిరూపైర్లక్షణైః వికృతిలక్షణైః; తేషామేవ విశేషణం- అనిమిత్తైః; ఆకస్మికైః అరిష్టైరిత్యర్థః; అనిమిత్తా హి వికృతిరర్థేంద్రియాణామరిష్టం| తత్రార్థవికృతిర్యథా- “నానాపుష్పోపమగంధో యస్య వాతి దివానిశం” (ఇం. 2) ఇత్యాది, ఇంద్రియవికృతిర్యథా- “యశ్చ పశ్యత్యదృశ్యాన్” (ఇం. 4) ఇత్యాది, మనోవికృతిర్యథా- “యైః పురా విందతే భావైః సమేతైః పరమాం రతిం| తైరేవారమమాణస్య గ్లాస్నోర్మరణమాదిశేత్” (ఇం.అ.8) ఇతి, బుద్ధివికృతిర్యథా- “బుద్ధిర్బలమహేతుకం” ఇత్యాది, చేష్టావికృతిర్యథా- “వికర్షన్నివ యః పాదౌ చ్యుతాంసః పరిధావతి” (ఇం. 12) ఇత్యాది| ఆదిగ్రహణాత్ పరిజనవికృత్యాదయో జ్ఞేయాః| అత్ర చ రిష్టప్రస్తావే క్షణాదివర్షాంతకాలకథనం వర్షాదూర్ధ్వం రిష్టజన్యమరణాభావాత్| అతో విపరీతమప్రమాణమితి రిష్టహీనం న నిశ్చితప్రమాణమాయురరిష్టాధికార ఇత్యర్థః| అన్యదపి చాయుఃప్రమాణజ్ఞానమాహదేహప్రకృతీత్యాది | దేహశ్చ ప్రకృతిశ్చ లక్షణం చ దేహప్రకృతిలక్షణం| తత్ర దేహమధికృత్యాయుఃప్రమాణం యథా- “సర్వైః సారైరుపేతాః” ఇత్యారభ్య యావత్ “చిరజీవినశ్చ భవంతి” (వి. 8) ఇతి; ప్రకృతితో యథా- “శ్లైష్మికా బలవంతో వసుమంతో విద్యావంత ఓజస్వినః శాంతా ఆయుష్మంతశ్చ భవంతి” (వి. 8) ఇతి; లక్షణతో యథా- “తత్రేమాన్యాయుష్మతాం కుమారాణాం లక్షణాని భవంతి” (శా. 8) ఇత్యాది| కింవా, దేహస్య సహజలక్షణం దేహప్రకృతిలక్షణం, తచ్చ సర్వం సారప్రకృత్యాదిలక్షణం బోద్ధవ్యం||25-26||
Adhikarana 17 (27) · Śloka 27
సోఽయమాయుర్వేదః శాశ్వతో నిర్దిశ్యతే, అనాదిత్వాత్, స్వభావసంసిద్ధలక్షణత్వాత్, భావస్వభావనిత్యత్వాచ్చ| న హి నాభూత్ కదాచిదాయుషః సంతానో బుద్ధిసంతానో వా, శాశ్వతశ్చాయుషో వేదితా, అనాది చ సుఖదుఃఖం సద్రవ్యహేతులక్షణమపరాపరయోగాత్| ఏష చార్థసంగ్రహో విభావ్యతే ఆయుర్వేదలక్షణమితి| గురులఘుశీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాదీనాం ద్రవ్యాణాం సామాన్యవిశేషాభ్యాం వృద్ధిహ్రాసౌ, యథోక్తం- గురుభిరభ్యస్యమానైర్గురూణాముపచయో భవత్యపచయో లఘూనాం, ఏవమేవేతరేషామితి, ఏష భావస్వభావో నిత్యః, స్వలక్షణం చ ద్రవ్యాణాం పృథివ్యాదీనాం; సంతి తు ద్రవ్యాణి గుణాశ్చ నిత్యానిత్యాః| న హ్యాయుర్వేదస్యాభూత్వోత్పత్తిరుపలభ్యతే, అన్యత్రావబోధోపదేశాభ్యాం; ఏతద్వై ద్వయమధికృత్యోత్పత్తిముపదిశంత్యేకే| స్వాభావికం చాస్య లక్షణమకృతకం, యదుక్తమిహాద్యేఽధ్యాయే చ; యథా- అగ్నేరౌష్ణ్యం, అపాం ద్రవత్వం| భావస్వభావనిత్యత్వమపి చాస్య, యథోక్తం- గురుభిరభ్యస్యమానైర్గురూణాముపచయో భవత్యపచయో లఘూనామితి||27||
सोऽयमायुर्वेदः शाश्वतो निर्दिश्यते, अनादित्वात्, स्वभावसंसिद्धलक्षणत्वात्, भावस्वभावनित्यत्वाच्च| न हि नाभूत् कदाचिदायुषः सन्तानो बुद्धिसन्तानो वा, शाश्वतश्चायुषो वेदिता, अनादि च सुखदुःखं सद्रव्यहेतुलक्षणमपरापरयोगात्| एष चार्थसङ्ग्रहो विभाव्यते आयुर्वेदलक्षणमिति| गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षादीनां द्रव्याणां सामान्यविशेषाभ्यां वृद्धिह्रासौ, यथोक्तं- गुरुभिरभ्यस्यमानैर्गुरूणामुपचयो भवत्यपचयो लघूनां, एवमेवेतरेषामिति, एष भावस्वभावो नित्यः, स्वलक्षणं च द्रव्याणां पृथिव्यादीनां; सन्ति तु द्रव्याणि गुणाश्च नित्यानित्याः| न ह्यायुर्वेदस्याभूत्वोत्पत्तिरुपलभ्यते, अन्यत्रावबोधोपदेशाभ्याम्; एतद्वै द्वयमधिकृत्योत्पत्तिमुपदिशन्त्येके| स्वाभाविकं चास्य लक्षणमकृतकं, यदुक्तमिहाद्येऽध्याये च; यथा- अग्नेरौष्ण्यम्, अपां द्रवत्वम्| भावस्वभावनित्यत्वमपि चास्य, यथोक्तं- गुरुभिरभ्यस्यमानैर्गुरूणामुपचयो भवत्यपचयो लघूनामिति||२७||
🔊 Audio coming soon
అనాదిత్వాదితి హేతుత్రయమత్ర| ప్రథమస్య వివరణం- న హీత్యాది| ఇహ వ్యవహారనిత్యత్వమాయుర్వేదే సాధ్యం, తచ్చార్థరూపస్యాయుర్వేదస్య న శబ్దరూపస్య; కింవా, వ్యవహారనిత్యాయుర్వేదార్థాభిధాయకస్యాయుర్వేదస్య పారంపర్యయోగాన్నిత్యత్వం సాధ్యతే| తత్రాయుషస్తావదాయుర్వేదప్రతిపాద్యస్య నిత్యత్వం| న హి నాభూత్ కదాచిదాయుఃసంతాన ఇతి సర్వదైవాయురపరాపరసంతానన్యాయేన విద్యతే, ఆయుర్యుక్తానాం ప్రాణినామనుచ్ఛేదాదిత్యర్థః| ఏవం బుద్ధిసంతానోఽపి నహి కదాచిన్నాభూదితి యోజనా| ఏతేన తస్యాపి సంతానేన నిత్యస్యాయుషో వేదనమపి నిత్యం| శాశ్వతశ్చాయుషో వేదితేతి అనేనాయుర్వేదవేదితృనిత్యత్వముక్తం| ఏతేన వేద్యవేదనవేదితౄణామనాదిత్వాదాయుర్వేదస్య నిత్యత్వం| న చాయుఃస్వరూపేణైవాయుర్వేదవిషయః, కిం తర్హి రోగాదిగృహీతమిత్యాహ- అనాది చేత్యాది| సుఖదుఃఖమితి ఆరోగ్యం సుఖం, వ్యాధిర్దుఃఖం| సద్రవ్యహేతులక్షణమితి సహేతుచికిత్సితలింగమ| హేతుశబ్దో హి ద్రవ్యశబ్దేనైవ వ్యాధికారణస్యోక్తత్వాత్ ప్రశమహేతుమాహ; కేచిత్తు ‘సహేతులక్షణం’ ఇతి పఠంతి, తత్రాపి హేతుశబ్దేన జనకః శమకశ్చ రోగహేతుర్వాచ్యః; యది వా సుఖహేతుర్భేషజం దుఃఖహేతుశ్చ నిదానమితి జ్ఞేయం, లక్షణం చ వ్యాధ్యారోగ్యయోరుభయోరపి; ఏతేన దుఃఖం తావత్ కదాచిదప్యజిహాసితం న భవతి, జిహాసితమనుపాయం న భవతి, ఉపాయశ్చాయుర్వేద ఏవ, స చ సర్వదుఃఖపరిహారార్థముపాదేయః; తస్మాద్దుఃఖప్రశమనోపాయోపదేశరూపాయుర్వేదస్యానాదితేతి భావః| ఏవం సుఖస్య నిత్యోపాదేయస్యానాదిత్వం జ్ఞేయం, తదుపాయస్యాయుర్వేదస్య చ| కథమనాది సుఖదుఃఖమిత్యాహ- అపరాపరయోగాదితి; సంతానాదిత్యర్థః| స్వభావసంసిద్ధలక్షణత్వం ద్వితీయం హేతుమాహ- ఏవ చేత్యాది| ఏష ఇతి ఆయుర్బుద్ధివేదితృసుఖదుఃఖాని| అర్థసంగ్రహః అభిధేయసంగ్రహః; ఏతేన ఆయురాదిరాయుర్వేదప్రతిపాద్య ఇతి దర్శయతి| అయం చాయురాదిరత్రాయుర్వేదలక్షణమితి విభావ్యతే జ్ఞాయత ఇత్యర్థః| ఆయురాదినాఽభిధేయేనాయుర్వేదో లక్ష్యతే, వచనం హి- “హితాహితం సుఖం దుఃఖం” (సు. 1) ఇత్యాద్యాయుర్వేదలక్షణం| ఏతేన, ఆయురాదేరర్థస్యాయుర్వేదలక్షణస్యానాదితయా యథోక్తయా స్వభావసంసిద్ధలక్షణత్వం వ్యాకృతం భవతి| స్వభావసంసిద్ధమితి సర్వదా సంతానన్యాయేన సిద్ధత్వమభిప్రేతం| భావస్వభావనిత్యత్వాదితి తృతీయం హేతుం వ్యాకరోతి- గుర్విత్యాది| గురులఘుస్నిగ్ధరూక్షశీతోష్ణాదీనాం ద్రవ్యాణాం సామాన్యవిశేషాభ్యాం యథాక్రమం వృద్ధిహ్రాసౌ భవతః| తదేవ పూర్వోక్తం ఘటయతి- గురుభిరిత్యాదినా ఏవమేవేతరేషామిత్యంతేన| ఏవమేవేతరేషామితి లఘుభిరభ్యస్యమానైర్లఘూనాముపచయో భవతి, అపచయో గురూణామిత్యాది ద్రష్టవ్యం| ఏష ఇత్యేవంప్రకారః; భావస్వభావో నిత్య ఇతి నైష సామాన్యవిశేషాభ్యాం వృద్ధిహ్రాసరూపో భావస్వభావః కదాచిదన్యథా భవతీత్యర్థః| న కేవలమయం భావస్వభావో నిత్యః, కింతర్హ్యన్యోఽపీత్యాహ- స్వలక్షణం చేత్యాది| స్వలక్షణం పృథివ్యాదీనాం ఖరద్రవత్వాది| కథం పృథివ్యాదిస్వలక్షణం నిత్యమిత్యాహ- సంతి త్విత్యాది| ద్రవ్యాణి యస్మాత్ సర్వదా సంతి, గుణాశ్చ నిత్యాః సంతి సర్వదా, చకారాద్ద్రవ్యాణి చానిత్యాని సంతి| తత్రాకాశాది ద్రవ్యం నిత్యం, పృథివ్యాది కార్యం చానిత్యం| ఏవంగుణా ఆకాశపరిమాణాదయో నిత్యాః, అనిత్యాశ్ర కార్యగుణా రసాదయః, అనిత్యా అపి చ సజాతీయాపరాపరసంతానన్యాయేన సర్వదా తిష్ఠంతీతి యుక్తమనిత్యానామపి సంతాననిత్యత్వమితి భావః| అత్ర భావస్వభావనిత్యత్వేన హేతునా భావస్వభావస్య వ్యాధిజనకస్య తథా వ్యాధిప్రశమకస్య నిత్యత్వేన తత్ప్రతిపాదకస్యాయుర్వేదస్యాపి నిత్యత్వముక్తం భవతీతి మంతవ్యం| అథాయుర్వేదస్య యత్ర తత్రోత్పత్తిశ్రవణాత్ కథం నిత్యత్వమిత్యాహ- న హ్యాయుర్వేదస్యేత్యాది| అభూత్వోత్పత్తిః పూర్వమసత ఉత్పత్తిః| అన్యత్రావబోధోపదేశాభ్యామితి యత్ర యత్రాయుర్వేదస్యోత్పత్తిరుక్తా, తత్ర తత్రావబోధాదుపదేశాద్వా; అవబోధాదుత్పత్తిర్యథా- బ్రహ్మణ ఆయుర్వేదోత్పత్తిః, ఉపదేశాచ్చోత్పత్తిర్యథా- ఇంద్రోపదేశాద్భరద్వాజేన మర్త్యలోకే ఆయుర్వేద ఉత్పాదిత ఇత్యాది| ఏతద్ద్వయమితి అవబోధోపదేశౌ | నను, స్వభావసంసిద్ధలక్షణత్వాదితి యో హేతురుక్తః, తత్ర స్వాభావికం చ లక్షణం భవిష్యత్యనిత్యం చ, యథా- ఘటే కంబుగ్రీవాకారతాది, న హి తత్ స్వాభావికమపి ఘటస్య నిత్యతాం సాధయతీత్యాహ- స్వాభావికం చేత్యాది| అకృతకమితి నాస్మదాదినా కృతం| యదుక్తమిహ- ‘స్వలక్షణతః సుఖాసుఖతః’ ఇత్యాదినా, ఆద్యే చాధ్యాయే దీర్ఘంజీవితీయే “హితాహితం సుఖం దుఃఖం” (సూ. 1) ఇత్యాదినా| అత్రైవాకృతకత్వే దృష్టాంతమాహ- యథాఽగ్నేరౌష్ణ్యమిత్యాది| ఏతేన స్వలక్షణస్యాకృతకత్వేన వ్యవహారనిత్యత్వాత్తత్ప్రతిపాదకస్యాయుర్వేదస్యాపి వ్యవహారనిత్యత్వమితి భావః| న కేవలం స్వాభావికం లక్షణమకృతకం, కిం తర్హి భావస్వభావనిత్యత్వమపి న కేనచిదీశ్వరాదినా కృతమిత్యాహ- భావస్వభావనిత్యత్వమపి చేతి; అకృతకమితి చకారేణానుకర్షతి| తదేవ భావస్వభావనిత్యత్వం దర్శయతి- యథోక్తమిత్యాది| సామాన్యవిశేషకృతవృద్ధిహ్రాసకారకో(ణో)ఽపి భావస్వభావో న కేనచిత్ కృత ఇత్యర్థః, తతశ్చాయుర్వేదోఽపి నిత్యః||27||
Adhikarana 18 (28) · Śloka 28
తస్యాయుర్వేదస్యాంగాన్యష్టౌ; తద్యథా- కాయచికిత్సా , శాలాక్యం, శల్యాపహర్తృకం, విషగరవైరోధికప్రశమనం, భూతవిద్యా, కౌమారభృత్యకం, రసాయనం, వాజీకరణమితి||28||
तस्यायुर्वेदस्याङ्गान्यष्टौ; तद्यथा- कायचिकित्सा , शालाक्यं, शल्यापहर्तृकं, विषगरवैरोधिकप्रशमनं, भूतविद्या, कौमारभृत्यकं, रसायनं, वाजीकरणमिति||२८||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి కాని చేత్యాదిప్రశ్నస్యోత్తరం- తస్యేత్యాది| కాయస్యాంతరగ్నేశ్చికిత్సా కాయచికిత్సా| పటలవేధశలాకాప్రధానమంగం శాలాక్యం| గరః కాలాంతరప్రకోపి విషం, వైరోధికం సంయోగవిరుద్ధం | భూతానాం రాక్షసాదీనాం జ్ఞానార్థా ప్రశమార్థా చ విద్యా భూతవిద్యా| కుమారస్య భరణమధికృత్య కృతం కౌమారభృత్యం||28||
Adhikarana 19 (29) · Śloka 29
స చాధ్యేతవ్యో బ్రాహ్మణరాజన్యవైశ్యైః| తత్రానుగ్రహార్థం ప్రాణినాం బ్రాహ్మణైః, ఆరక్షార్థం రాజన్యైః, వృత్త్యర్థం వైశ్యైః; సామాన్యతో వా ధర్మార్థకామపరిగ్రహార్థం సర్వైః| తత్ర యదధ్యాత్మవిదాం ధర్మపథస్థానాం ధర్మప్రకాశకానాం వా మాతృపితృభ్రాతృబంధుగురుజనస్య వా వికారప్రశమనే ప్రయత్నవాన్ భవతి, యచ్చాయుర్వేదోక్తమధ్యాత్మమనుధ్యాయతి వేదయత్యనువిధీయతే వా, సోఽస్య పరో ధర్మః; యా పునరీశ్వరాణాం వసుమతాం వా సకాశాత్ సుఖోపహారనిమిత్తా భవత్యర్థావాప్తిరారక్షణం చ, యా చ స్వపరిగృహీతానాం ప్రాణినామాతుర్యాదారక్షా, సోఽస్యార్థః; యత్ పునరస్య విద్వద్గ్రహణయశః శరణ్యత్వం చ, యా చ సమ్మానశుశ్రూషా, యచ్చేష్టానాం విషయాణామారోగ్యమాధత్తే సోఽస్య కామః| ఇతి యథాప్రశ్నముక్తమశేషేణ||29||
स चाध्येतव्यो ब्राह्मणराजन्यवैश्यैः| तत्रानुग्रहार्थं प्राणिनां ब्राह्मणैः, आरक्षार्थं राजन्यैः, वृत्त्यर्थं वैश्यैः; सामान्यतो वा धर्मार्थकामपरिग्रहार्थं सर्वैः| तत्र यदध्यात्मविदां धर्मपथस्थानां धर्मप्रकाशकानां वा मातृपितृभ्रातृबन्धुगुरुजनस्य वा विकारप्रशमने प्रयत्नवान् भवति, यच्चायुर्वेदोक्तमध्यात्ममनुध्यायति वेदयत्यनुविधीयते वा, सोऽस्य परो धर्मः; या पुनरीश्वराणां वसुमतां वा सकाशात् सुखोपहारनिमित्ता भवत्यर्थावाप्तिरारक्षणं च, या च स्वपरिगृहीतानां प्राणिनामातुर्यादारक्षा, सोऽस्यार्थः; यत् पुनरस्य विद्वद्ग्रहणयशः शरण्यत्वं च, या च सम्मानशुश्रूषा, यच्चेष्टानां विषयाणामारोग्यमाधत्ते सोऽस्य कामः| इति यथाप्रश्नमुक्तमशेषेण||२९||
🔊 Audio coming soon
ఆరక్షార్థం రాజన్యైరితి క్షత్రియస్య పరిపాలనధర్మత్వాత్| అనుధ్యాయతి మనసా చింతయతి| వేదయతీతి అన్యస్య ప్రతిపాదయతి| అనువిధీయత ఇతి తదనుగుణం దేహేనానుతిష్ఠతి| ఆరక్షణం ఆత్మాదిరక్షణం| స్వపరిగృహీతానామితి భృత్యాదీనాం| విద్వద్గ్రహణమేవ యశః విద్వదుపాదేయతాజన్యం యశ ఇత్యర్థః| ఇష్టానామితి వనితాదీనాం||29||
Adhikarana 20 (30) · Śloka 30
అథ భిషగాదిత ఏవ భిషజా ప్రష్టవ్యోఽష్టవిధం భవతి- తంత్రం, తంత్రార్థాన్, స్థానం, స్థానార్థాన్, అధ్యాయం, అధ్యాయార్థాన్, ప్రశ్నం, ప్రశ్నార్థాంశ్చేతి; పృష్టేన చైతద్వక్తవ్యమశేషేణ వాక్యశో వాక్యార్థశోఽర్థావయవశశ్చేతి ||30||
अथ भिषगादित एव भिषजा प्रष्टव्योऽष्टविधं भवति- तन्त्रं, तन्त्रार्थान्, स्थानं, स्थानार्थान्, अध्यायम्, अध्यायार्थान्, प्रश्नं, प्रश्नार्थांश्चेति; पृष्टेन चैतद्वक्तव्यमशेषेण वाक्यशो वाक्यार्थशोऽर्थावयवशश्चेति ||३०||
🔊 Audio coming soon
భిషక్పరీక్షార్థం పృచ్ఛావిధిమాహ- అథేత్యాది||30||
Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 32
తత్రాయుర్వేదః శాఖా విద్యా సూత్రం జ్ఞానం శాస్త్రం లక్షణం తంత్రమిత్యనర్థాంతరం ||31|| తంత్రార్థః పునః స్వలక్షణైరుపదిష్టః| స చార్థః ప్రకరణైర్విభావ్యమానో భూయ ఏవ శరీరవృత్తిహేతువ్యాధికర్మకార్యకాలకర్తృకరణవిధివినిశ్చయాద్దశప్రకరణః, తాని చ ప్రకరణాని కేవలేనోపదేక్ష్యంతే తంత్రేణ||32||
तत्रायुर्वेदः शाखा विद्या सूत्रं ज्ञानं शास्त्रं लक्षणं तन्त्रमित्यनर्थान्तरम् ||३१|| तन्त्रार्थः पुनः स्वलक्षणैरुपदिष्टः| स चार्थः प्रकरणैर्विभाव्यमानो भूय एव शरीरवृत्तिहेतुव्याधिकर्मकार्यकालकर्तृकरणविधिविनिश्चयाद्दशप्रकरणः, तानि च प्रकरणानि केवलेनोपदेक्ष्यन्ते तन्त्रेण||३२||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాది| స్వలక్షణైరితి తదాయుర్వేదయతీత్యాయుర్వేదః, ఇత్యాదినా హితాహితాయూరూపైరిత్యర్థః| ప్రకరణైరితి ఆయుర్వేదప్రదేశైః| దశప్రకరణాని దశభేదాః, తే చ శరీరాదయో దశ| తత్ర శరీరం పంచమహాభూతవికారసముదయాత్మకమవయవాదిభేదాద్బహుప్రకారం; వృత్తిశ్చాహారోఽశితపీతాదిభేదభిన్నా(న్నః); హేతుస్తు వ్యాధిహేతురసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగప్రజ్ఞాపరాధపరిణామలక్షణః; వ్యాధిశ్చ ధాతువైషమ్యరూపః; కర్మ చికిత్సా; కార్యం ఆరోగ్యం; కాలః ఋత్వాదిః, క్రియాకాలశ్చ; కర్తా భిషక్; కరణం భేషజం; విధిః విధానం ఉపకల్పనా, సా చ కాలవ్యాధిద్రవ్యాపేక్షా బోద్ధవ్యా, యథా- “హేమంతేఽభ్యసతస్తోయముష్ణమాయుర్న హీయతే” (సూ. 6) ఇత్యాది; దేశస్త్వత్రాహితో హేతుగ్రహణేన, హితస్తు దేశః కరణగ్రహణేన గృహీతో మంతవ్యః | శరీరవృత్త్యాదిభేదాశ్చ బహవః కృత్స్నే తంత్రే బుద్ధిమతా బోద్ధవ్యాః| కేవలేనేతి సమగ్రేణ||31-32||
Adhikarana 22 (33) · Śloka 33
తంత్రస్యాస్యాష్టౌ స్థానాని ; తద్యథా- శ్లోకనిదానవిమానశారీరేంద్రియచికిత్సితకల్పసిద్ధిస్థానాని| తత్ర త్రింశదధ్యాయకం శ్లోకస్థానం, అష్టాష్టాధ్యాయకాని నిదానవిమానశారీరస్థానాని, ద్వాదశకమింద్రియాణాం, త్రింశకం చికిత్సితానాం, ద్వాదశకే కల్పసిద్ధిస్థానే భవతః||33||
तन्त्रस्यास्याष्टौ स्थानानि ; तद्यथा- श्लोकनिदानविमानशारीरेन्द्रियचिकित्सितकल्पसिद्धिस्थानानि| तत्र त्रिंशदध्यायकं श्लोकस्थानम्, अष्टाष्टाध्यायकानि निदानविमानशारीरस्थानानि, द्वादशकमिन्द्रियाणां, त्रिंशकं चिकित्सितानां, द्वादशके कल्पसिद्धिस्थाने भवतः||३३||
🔊 Audio coming soon
తంత్రస్యాస్యేత్యాది| ఇంద్రియాణాం చికిత్సితానాం చేత్యుభయత్రాపి స్థానమితి శేషః||33||
Adhikarana 23 (34) · Śloka 34
భవతి చాత్ర- ద్వే త్రింశకే ద్వాదశకం త్రయం చ త్రీణ్యష్టకాన్యేషు సమాప్తిరుక్తా| శ్లోకౌషధారిష్టవికల్పసిద్ధినిదానమానాశ్రయసంజ్ఞకేషు||34||
भवति चात्र- द्वे त्रिंशके द्वादशकं त्रयं च त्रीण्यष्टकान्येषु समाप्तिरुक्ता| श्लोकौषधारिष्टविकल्पसिद्धिनिदानमानाश्रयसञ्ज्ञकेषु||३४||
🔊 Audio coming soon
త్రింశకే ఇతి సూత్రస్థానం చికిత్సితం చ| ఆశ్రయసంజ్ఞకం శారీరస్థానం, ఆశ్రయో హి శరీరముచ్యతే||34||
Adhikarana 24 (35) · Śloka 35
స్వే స్వే స్థానే యథాస్వం చ స్థానార్థ ఉపదేక్ష్యతే| సవింశమధ్యాయశతం శృణు నామక్రమాగతం||35||
स्वे स्वे स्थाने यथास्वं च स्थानार्थ उपदेक्ष्यते| सविंशमध्यायशतं शृणु नामक्रमागतम्||३५||
🔊 Audio coming soon
సవింశమితి వింశతిశబ్దాత్ స్వార్థే ‘డః’, స్వార్థికశ్చ ‘డః’ ప్రత్యయో భవతి; తేన లలితేశ్వరే చ- “చతుర్వింశాధికం” ఇతి ప్రయోగః సిద్ధో భవతి; వచనం హి “చతుర్వింశాధికం జ్ఞేయం భువనానాం శతత్రయం” ఇతి| ఏవం సుశ్రుతేఽపి ‘సవింశం’ (సు.సూ.అ.1) ఇతి వ్యాఖ్యేయం||35||
Adhikarana 25 (36-68) · Śloka 68
దీర్ఘంజీవోఽప్యపామార్గతండులారగ్వధాదికౌ| షడ్విరేకాశ్రయశ్చేతి చతుష్కో భేషజాశ్రయః||36|| మాత్రాతస్యాశితీయౌ చ నవేగాంధారణం తథా| ఇంద్రియోపక్రమశ్చేతి చత్వారః స్వాస్థ్యవృత్తికాః ||37|| ఖుడ్డాకశ్చ చతుష్పాదో మహాంస్తిస్రైషణస్తథా| సహ వాతకలాఖ్యేన విద్యాన్నైర్దేశికాన్ బుధః||38|| స్నేహనస్వేదనాధ్యాయావుభౌ యశ్చోపకల్పనః| చికిత్సాప్రాభృతశ్చైవ సర్వ ఏవ ప్రకల్పనాః||39|| కియంతఃశిరసీయశ్చ త్రిశోఫాష్టోదరాదికౌ| రోగాధ్యాయో మహాంశ్చైవ రోగాధ్యాయచతుష్టయం||40|| అష్టౌనిందితసంఖ్యాతస్తథా లంఘనతర్పణే| విధిశోణితికశ్చైవ వ్యాఖ్యాతాస్తత్ర యోజనాః||41|| యజ్జఃపురుషసంఖ్యాతో భద్రకాప్యాన్నపానికౌ| వివిధాశితపీతీయశ్చత్వారోఽన్నవినిశ్చయాః||42|| దశప్రాణాయతనికస్తథాఽర్థేదశమూలికః| ద్వావేతౌ ప్రాణదేహార్థౌ ప్రోక్తౌ వైద్యగుణాశ్రయౌ||43|| ఔషధస్వస్థనిర్దేశకల్పనారోగయోజనాః| చతుష్కాః షట్ క్రమేణోక్తాః సప్తమశ్చాన్నపానికః||44|| ద్వౌ చాంత్యౌ సంగ్రహాధ్యాయావితి త్రింశకమర్థవత్| శ్లోకస్థానం సముద్దిష్టం తంత్రస్యాస్య శిరః శుభం ||45|| చతుష్కాణాం మహార్థానాం స్థానేఽస్మిన్ సంగ్రహః కృతః| శ్లోకార్థః సంగ్రహార్థశ్చ శ్లోకస్థానమతః స్మృతం||46|| జ్వరాణాం రక్తపిత్తస్య గుల్మానాం మేహకుష్ఠయోః| శోషోన్మాదనిదానే చ స్యాదపస్మారిణాం చ యత్||47|| ఇత్యధ్యాయాష్టకమిదం నిదానస్థానముచ్యతే| రసేషు త్రివిధే కుక్షౌ ధ్వంసే జనపదస్య చ||48|| త్రివిధే రోగవిజ్ఞానే స్రోతఃస్వపి చ వర్తనే| రోగానీకే వ్యాధిరూపే రోగాణాం చ భిషగ్జితే||49|| అష్టౌ విమానాన్యుక్తాని మానార్థాని మహర్షిణా| కతిధాపురుషీయం చ గోత్రేణాతుల్యమేవ చ||50|| ఖుడ్డికా మహతీ చైవ గర్భావక్రాంతిరుచ్యతే| పురుషస్య శరీరస్య విచయౌ ద్వౌ వినిశ్చితౌ||51|| శరీరసంఖ్యా సూత్రం చ జాతేరష్టమముచ్యతే | ఇత్యుద్దిష్టాని మునినా శారీరాణ్యత్రిసూనునా||52|| వర్ణస్వరీయః పుష్పాఖ్యస్తృతీయః పరిమర్శనః| చతుర్థ ఇంద్రియానీకః పంచమః పూర్వరూపికః||53|| కతమానిశరీరీయః పన్నరూపోఽప్యవాక్శిరాః| యస్యశ్యావనిమిత్తశ్చ సద్యోమరణ ఏవ చ||54|| అణుజ్యోతిరితి ఖ్యాతస్తథా గోమయచూర్ణవాన్| ద్వాదశాధ్యాయకం స్థానమింద్రియాణామితి స్మృతం ||55|| అభయామలకీయం చ ప్రాణకామీయమేవ చ| కరప్రచితకం వేదసముత్థానం రసాయనం||56|| సంయోగశరమూలీయమాసిక్తక్షీరకం తథా| మాషపర్ణభృతీయం చ పుమాంజాతబలాదికం||57|| చతుష్కద్వయమప్యేతదధ్యాయద్వయముచ్యతే| రసాయనమితి జ్ఞేయం వాజీకరణమేవ చ||58|| జ్వరాణాం రక్తపిత్తస్య గుల్మానాం మేహకుష్ఠయోః| శోషోన్మాదేఽప్యపస్మారే క్షతశోథోదరార్శసాం||59|| గ్రహణీపాండురోగాణాం శ్వాసకాసాతిసారిణాం| ఛర్దివీసర్పతృష్ణానాం విషమద్యవికారయోః||60|| ద్వివ్రణీయం త్రిమర్మీయమూరుస్తంభికమేవ చ| వాతరోగే వాతరక్తే యోనివ్యాపత్సు చైవ యత్||61|| త్రింశచ్చికిత్సితాన్యుక్తాన్యతః కల్పాన్ ప్రచక్ష్మహే| ఫలజీమూతకేక్ష్వాకుకల్పో ధామార్గవస్య చ||62|| పంచమో వత్సకస్యోక్తః షష్ఠశ్చ కృతవేధనే| శ్యామాత్రివృతయోః కల్పస్తథైవ చతురంగులే||63|| తిల్వకస్య సుధాయాశ్చ సప్తలాశంఖినీషు చ| దంతీద్రవంత్యోః కల్పశ్చ ద్వాదశోఽయం సమాప్యతే||64|| కల్పనా పంచకర్మాఖ్యా బస్తిసూత్రీ తథైవ చ| స్నేహవ్యాపదికీ సిద్ధిర్నేత్రవ్యాపదికీ తథా||65|| సిద్ధిః శోధనయోశ్చైవ బస్తిసిద్ధిస్తథైవ చ| ప్రాసృతీ మర్మసంఖ్యాతా సిద్ధిర్బస్త్యాశ్రయా చ యా||66|| ఫలమాత్రా తథా సిద్ధిః సిద్ధిశ్చోత్తరసంజ్ఞితా| సిద్ధయో ద్వాదశైవైతాస్తంత్రం చాసు సమాప్యతే||67|| స్వే స్వే స్థానే తథాఽధ్యాయే చాధ్యాయార్థః ప్రవక్ష్యతే| తం బ్రూయాత్ సర్వతః సర్వం యథాస్వం హ్యర్థసంగ్రహాత్||68||
दीर्घञ्जीवोऽप्यपामार्गतण्डुलारग्वधादिकौ| षड्विरेकाश्रयश्चेति चतुष्को भेषजाश्रयः||३६|| मात्रातस्याशितीयौ च नवेगान्धारणं तथा| इन्द्रियोपक्रमश्चेति चत्वारः स्वास्थ्यवृत्तिकाः ||३७|| खुड्डाकश्च चतुष्पादो महांस्तिस्रैषणस्तथा| सह वातकलाख्येन विद्यान्नैर्देशिकान् बुधः||३८|| स्नेहनस्वेदनाध्यायावुभौ यश्चोपकल्पनः| चिकित्साप्राभृतश्चैव सर्व एव प्रकल्पनाः||३९|| कियन्तःशिरसीयश्च त्रिशोफाष्टोदरादिकौ| रोगाध्यायो महांश्चैव रोगाध्यायचतुष्टयम्||४०|| अष्टौनिन्दितसङ्ख्यातस्तथा लङ्घनतर्पणे| विधिशोणितिकश्चैव व्याख्यातास्तत्र योजनाः||४१|| यज्जःपुरुषसङ्ख्यातो भद्रकाप्यान्नपानिकौ| विविधाशितपीतीयश्चत्वारोऽन्नविनिश्चयाः||४२|| दशप्राणायतनिकस्तथाऽर्थेदशमूलिकः| द्वावेतौ प्राणदेहार्थौ प्रोक्तौ वैद्यगुणाश्रयौ||४३|| औषधस्वस्थनिर्देशकल्पनारोगयोजनाः| चतुष्काः षट् क्रमेणोक्ताः सप्तमश्चान्नपानिकः||४४|| द्वौ चान्त्यौ सङ्ग्रहाध्यायाविति त्रिंशकमर्थवत्| श्लोकस्थानं समुद्दिष्टं तन्त्रस्यास्य शिरः शुभम् ||४५|| चतुष्काणां महार्थानां स्थानेऽस्मिन् सङ्ग्रहः कृतः| श्लोकार्थः सङ्ग्रहार्थश्च श्लोकस्थानमतः स्मृतम्||४६|| ज्वराणां रक्तपित्तस्य गुल्मानां मेहकुष्ठयोः| शोषोन्मादनिदाने च स्यादपस्मारिणां च यत्||४७|| इत्यध्यायाष्टकमिदं निदानस्थानमुच्यते| रसेषु त्रिविधे कुक्षौ ध्वंसे जनपदस्य च||४८|| त्रिविधे रोगविज्ञाने स्रोतःस्वपि च वर्तने| रोगानीके व्याधिरूपे रोगाणां च भिषग्जिते||४९|| अष्टौ विमानान्युक्तानि मानार्थानि महर्षिणा| कतिधापुरुषीयं च गोत्रेणातुल्यमेव च||५०|| खुड्डिका महती चैव गर्भावक्रान्तिरुच्यते| पुरुषस्य शरीरस्य विचयौ द्वौ विनिश्चितौ||५१|| शरीरसङ्ख्या सूत्रं च जातेरष्टममुच्यते | इत्युद्दिष्टानि मुनिना शारीराण्यत्रिसूनुना||५२|| वर्णस्वरीयः पुष्पाख्यस्तृतीयः परिमर्शनः| चतुर्थ इन्द्रियानीकः पञ्चमः पूर्वरूपिकः||५३|| कतमानिशरीरीयः पन्नरूपोऽप्यवाक्शिराः| यस्यश्यावनिमित्तश्च सद्योमरण एव च||५४|| अणुज्योतिरिति ख्यातस्तथा गोमयचूर्णवान्| द्वादशाध्यायकं स्थानमिन्द्रियाणामिति स्मृतम् ||५५|| अभयामलकीयं च प्राणकामीयमेव च| करप्रचितकं वेदसमुत्थानं रसायनम्||५६|| संयोगशरमूलीयमासिक्तक्षीरकं तथा| माषपर्णभृतीयं च पुमाञ्जातबलादिकम्||५७|| चतुष्कद्वयमप्येतदध्यायद्वयमुच्यते| रसायनमिति ज्ञेयं वाजीकरणमेव च||५८|| ज्वराणां रक्तपित्तस्य गुल्मानां मेहकुष्ठयोः| शोषोन्मादेऽप्यपस्मारे क्षतशोथोदरार्शसाम्||५९|| ग्रहणीपाण्डुरोगाणां श्वासकासातिसारिणाम्| छर्दिवीसर्पतृष्णानां विषमद्यविकारयोः||६०|| द्विव्रणीयं त्रिमर्मीयमूरुस्तम्भिकमेव च| वातरोगे वातरक्ते योनिव्यापत्सु चैव यत्||६१|| त्रिंशच्चिकित्सितान्युक्तान्यतः कल्पान् प्रचक्ष्महे| फलजीमूतकेक्ष्वाकुकल्पो धामार्गवस्य च||६२|| पञ्चमो वत्सकस्योक्तः षष्ठश्च कृतवेधने| श्यामात्रिवृतयोः कल्पस्तथैव चतुरङ्गुले||६३|| तिल्वकस्य सुधायाश्च सप्तलाशङ्खिनीषु च| दन्तीद्रवन्त्योः कल्पश्च द्वादशोऽयं समाप्यते||६४|| कल्पना पञ्चकर्माख्या बस्तिसूत्री तथैव च| स्नेहव्यापदिकी सिद्धिर्नेत्रव्यापदिकी तथा||६५|| सिद्धिः शोधनयोश्चैव बस्तिसिद्धिस्तथैव च| प्रासृती मर्मसङ्ख्याता सिद्धिर्बस्त्याश्रया च या||६६|| फलमात्रा तथा सिद्धिः सिद्धिश्चोत्तरसञ्ज्ञिता| सिद्धयो द्वादशैवैतास्तन्त्रं चासु समाप्यते||६७|| स्वे स्वे स्थाने तथाऽध्याये चाध्यायार्थः प्रवक्ष्यते| तं ब्रूयात् सर्वतः सर्वं यथास्वं ह्यर्थसङ्ग्रहात्||६८||
🔊 Audio coming soon
దీర్ఘంజీవేత్యాదిసంజ్ఞాః శ్లోకానురోధాదేకదేశలక్షణా బోద్ధవ్యాః| ప్రాణదేహార్థావిత్యాదౌ దేహశబ్దేనౌజోఽభిధీయతే | శిరః శుభమిత్యత్ర శిర ఇవ శిరః| శ్లోకార్థ ఇత్యాదౌ సంగ్రహార్థశ్చేతి చకారాత్ సుశ్రుతోక్తసూత్రణాదికం, తేన “సూత్రణాత్ సూచనాచ్చైవ ధారణాదర్థసంతతైః| సూత్రస్థానం సముద్దిష్టం” (సు. సూ. 3) ఇత్యేతదపి గృహీతం భవతి| మానార్థానీతి జ్ఞానార్థాని| ఇంద్రియాణామితి రిష్టానాం| చతుష్కద్వయమితి రసాయనపాదచతుష్క ఏకః, వాజీకరణపాదచతుష్కశ్చైకః; చతుష్పాదశ్చాధ్యాయో భవతీతి యుక్తమేవాధ్యాయత్వం| తంత్రం చాసు సమాప్యత ఇతి ఆసు సమాప్తాసు తంత్రం సమాప్యత ఇత్యర్థః| చాధ్యాయార్థ ఇతి చకారో భిన్నక్రమే; తేన అధ్యాయార్థశ్చాధ్యాయాంతే తథా స్థానార్థశ్చ స్థానాంతే కృతసంగ్రహః| యద్యపి శారీరే స్థానార్థో న వ్యక్తః, తథాఽపి శారీరశబ్దవ్యుపత్త్యా బోద్ధవ్యస్తంత్రాంతరాద్వా; యథా- “శరీరం చింత్యతే సర్వం దైవమానుషసంపదా| సర్వభావైర్యతస్తస్మాచ్ఛారీరం స్థానముచ్యతే” (శా. 8) ఇతి||36-68||
Adhikarana 26 (69-71) · Śloka 71
పృచ్ఛా తంత్రాద్యథామ్నాయం విధినా ప్రశ్న ఉచ్యతే| ప్రశ్నార్థో యుక్తిమాంస్తస్య తంత్రేణైవార్థనిశ్చయః ||69|| నిరుక్తం తంత్రణాత్తంత్రం, స్థానమర్థప్రతిష్ఠయా| అధికృత్యార్థమధ్యాయనామసంజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ||70|| ఇతి సర్వం యథాప్రశ్నమష్టకం సంప్రకాశితం| కార్త్స్న్యేన చోక్తస్తంత్రస్య సంగ్రహః సువినిశ్చితః||71||
पृच्छा तन्त्राद्यथाम्नायं विधिना प्रश्न उच्यते| प्रश्नार्थो युक्तिमांस्तस्य तन्त्रेणैवार्थनिश्चयः ||६९|| निरुक्तं तन्त्रणात्तन्त्रं, स्थानमर्थप्रतिष्ठया| अधिकृत्यार्थमध्यायनामसञ्ज्ञा प्रतिष्ठिता ||७०|| इति सर्वं यथाप्रश्नमष्टकं सम्प्रकाशितम्| कार्त्स्न्येन चोक्तस्तन्त्रस्य सङ्ग्रहः सुविनिश्चितः||७१||
🔊 Audio coming soon
విధినా ప్రశ్న ఇత్యత్ర విధినేతి పూర్వాపరవిరోధాదిదోషశూన్యేన వాక్యేన| తంత్రణాదితి శరీరధారణాత్; కింవా ఆయుర్వేదానుపాలనాత్| అర్థప్రతిష్ఠయేతి ప్రధానభూతార్థావస్థానాత్| ఏతాశ్చ యోగరూఢాః సంజ్ఞాః; తేన, అతిప్రసంగో న వాచ్యః| అధికృత్యేతి అధికారిణం కృత్వా| అర్థం దీర్ఘంజీవితాదికం| అధ్యాయనామసంజ్ఞా అధ్యాయరూపా నామసంజ్ఞా, నామసంజ్ఞా చ యోగరూఢా సంజ్ఞోచ్యతే; కింవా, ‘అధ్యాయో నామ’ ఇతి పాఠః, తదా నామశబ్దః ప్రకాశనే, తేన అధికార ఇత్యర్థః| అర్థశబ్దోఽత్రార్థాంతరే, తేన యుక్తాఽధ్యాయసంజ్ఞా, సా చ అధికరణసాధనా కరణసాధనా వా కర్మసాధనా వా బోద్ధవ్యా| అధీయతేఽస్మిన్, అధ్యేత్యనేన వా, అధీయతే వేత్యధ్యాయః||69-71||
Adhikarana 27 (72-74) · Śloka 74
సంతి పాల్లవికోత్పాతాః సంక్షోభం జనయంతి యే| వర్తకానామివోత్పాతాః సహసైవావిభావితాః||72|| తస్మాత్తాన్ పూర్వసంజల్పే సర్వత్రాష్టకమాదిశేత్| పరావరపరీక్షార్థం తత్ర శాస్త్రవిదాం బలం||73|| శబ్దమాత్రేణ తంత్రస్య కేవలస్యైకదేశికాః| భ్రమంత్యల్పబలాస్తంత్రే జ్యాశబ్దేనేవ వర్తకాః||74||
सन्ति पाल्लविकोत्पाताः सङ्क्षोभं जनयन्ति ये| वर्तकानामिवोत्पाताः सहसैवाविभाविताः||७२|| तस्मात्तान् पूर्वसञ्जल्पे सर्वत्राष्टकमादिशेत्| परावरपरीक्षार्थं तत्र शास्त्रविदां बलम्||७३|| शब्दमात्रेण तन्त्रस्य केवलस्यैकदेशिकाः| भ्रमन्त्यल्पबलास्तन्त्रे ज्याशब्देनेव वर्तकाः||७४||
🔊 Audio coming soon
ప్రశ్నాష్టకస్యోక్తస్య నిరాకరణీయసంజ్ఞామాహ - సంతీత్యాది| పాల్లవికాః ప్రాదేశికాః| వర్తకా అకస్మాదుత్పతంతః క్షోభం మనసో జనయంతీతి లోకప్రసిద్ధం| అష్టకమితి యథోక్తం ప్రశ్నాష్టకం| పరావరౌ శ్రేష్ఠాశ్రేష్ఠౌ| తత్ర శాస్త్రవిదాం బలమితి శాస్త్రవిద ఏవ ప్రశ్నాష్టకం జానంతి న పాల్లవికాః||72-74||
Adhikarana 28 (75-81) · Śloka 81
పశుః పశూనాం దౌర్బల్యాత్ కశ్చిన్మధ్యే వృకాయతే| స సత్యం వృకమాసాద్య ప్రకృతిం భజతే పశుః||75|| తద్వదజ్ఞోఽజ్ఞమధ్యస్థః కశ్చిన్మౌఖర్యసాధనః| స్థాపయత్యాప్తమాత్మానమాప్తం త్వాసాద్య భిద్యతే||76|| బభ్రుర్గూఢ ఇవోర్ణాభిరబుద్ధిరబహుశ్రుతః| కిం వై వక్ష్యతి సంజల్పే కుండభేదీ జడో యథా||77|| సద్వృత్తైర్న విగృహ్ణీయాద్భిషగల్పశ్రుతైరపి| హన్యాత్ ప్రశ్నాష్టకేనాదావితరాంస్త్వాప్తమానినః ||78|| దంభినో ముఖరా హ్యజ్ఞాః ప్రభూతాబద్ధభాషిణః| ప్రాయః, ప్రాయేణ సుముఖాః సంతో యుక్తాల్పభాషిణః||79|| తత్త్వజ్ఞానప్రకాశార్థమహంకారమనాశ్రితః| స్వల్పాధారాజ్ఞముఖరాన్మర్షయేన్న వివాదినః||80|| పరో భూతేష్వనుక్రోశస్తత్త్వజ్ఞాన(నే)పరా దయా| యేషాం తేషామసద్వాదనిగ్రహే నిరతా మతిః||81||
पशुः पशूनां दौर्बल्यात् कश्चिन्मध्ये वृकायते| स सत्यं वृकमासाद्य प्रकृतिं भजते पशुः||७५|| तद्वदज्ञोऽज्ञमध्यस्थः कश्चिन्मौखर्यसाधनः| स्थापयत्याप्तमात्मानमाप्तं त्वासाद्य भिद्यते||७६|| बभ्रुर्गूढ इवोर्णाभिरबुद्धिरबहुश्रुतः| किं वै वक्ष्यति सञ्जल्पे कुण्डभेदी जडो यथा||७७|| सद्वृत्तैर्न विगृह्णीयाद्भिषगल्पश्रुतैरपि| हन्यात् प्रश्नाष्टकेनादावितरांस्त्वाप्तमानिनः ||७८|| दम्भिनो मुखरा ह्यज्ञाः प्रभूताबद्धभाषिणः| प्रायः, प्रायेण सुमुखाः सन्तो युक्ताल्पभाषिणः||७९|| तत्त्वज्ञानप्रकाशार्थमहङ्कारमनाश्रितः| स्वल्पाधाराज्ञमुखरान्मर्षयेन्न विवादिनः||८०|| परो भूतेष्वनुक्रोशस्तत्त्वज्ञान(ने)परा दया| येषां तेषामसद्वादनिग्रहे निरता मतिः||८१||
🔊 Audio coming soon
ప్రకృతిః స్వభావః| బభ్రురూర్ణావాన్ కశ్చిత్ పశుః, స యథా మేషం యుద్ధాయాత్మీయామివోర్ణాం దృష్ట్వా ఉపసర్పన్నంగభంగమాప్నోతి, తద్వదజ్ఞోఽప్యాప్తం ప్రాప్య భిద్యత ఇత్యర్థః; కింవా, బభ్రుర్వృద్ధనకుల ఊర్ణారాశిమధ్యగో యథా కించిన్న ప్రతిపద్యతే, తథాఽబుద్ధిరపి సంజల్పే వాదిప్రతివాదికథాయాం| కుండభేదీ భ్రష్టయోనిః; తేన పృచ్ఛాదితాత్మీయనిర్ణితజాతిర్యథాఽవదాతజాతిః సన్ కశ్చిద్బ్రూతే, తథాఽబుద్ధిరపి సంజల్పే| విగృహ్ణీయాద్ విగృహ్య సంభాషాం కుర్యాత్| ఇతరాన్ అసద్వృత్తాన్| స్వల్పాధారాఃస్వల్పశ్రుతాః| న మర్షయేదితి నోపేక్షేత| అజ్ఞవైద్యసంవాదప్రతిషేధఫలమాహ- పరో భూతేష్విత్యాది| నిరతా ఇతి తత్పరా||75-81||
Adhikarana 29 (82-83) · Śloka 83
అసత్పక్షాక్షణిత్వార్తిదంభపారుష్యసాధనాః| భవంత్యనాప్తాః స్వే తంత్రే ప్రాయః పరవికత్థకాః||82|| తాన్ కాలపాశసదృశాన్ వర్జయేచ్ఛాస్త్రదూషకాన్| ప్రశమజ్ఞానవిజ్ఞానపూర్ణాః సేవ్యా భిషక్తమాః||83||
असत्पक्षाक्षणित्वार्तिदम्भपारुष्यसाधनाः| भवन्त्यनाप्ताः स्वे तन्त्रे प्रायः परविकत्थकाः||८२|| तान् कालपाशसदृशान् वर्जयेच्छास्त्रदूषकान्| प्रशमज्ञानविज्ञानपूर्णाः सेव्या भिषक्तमाः||८३||
🔊 Audio coming soon
అజ్ఞవైద్యఫలమాహ- అసత్పక్షేత్యాది| అసత్పక్షాది సాధనం యేషాం తే తథా; అసత్పక్షః అనాగమపక్షసిద్ధః పక్షః| అక్షణిత్వం పృచ్ఛార్థమనుయుక్తస్య ‘సంప్రతి వక్తుం క్షణో నాసి’ ఇతి భాషణం, అర్తిః పృచ్ఛార్థమనుయుక్తస్య శిరోవ్యథాదికముద్భావ్య భాషణం, దంభః పుస్తకవైద్యభాండాదిభిః స్వార్థోత్కర్షప్రతిపాదనం, పారుష్యం కృచ్ఛ్రతోఽపి నవాచ్యత్వాదిపరుషభాషణం | అనాప్తాః స్వే తంత్ర ఇతి స్వతంత్రానభిజ్ఞానాత్| పరవికత్థకాః పరదూషకాః||82-83||
Adhikarana 30 (84-85) · Śloka 85
సమగ్రం దుఃఖమాయత్తమవిజ్ఞానే ద్వయాశ్రయం| సుఖం సమగ్రం విజ్ఞానే విమలే చ ప్రతిష్ఠితం||84|| ఇదమేవముదారార్థమజ్ఞానాం న ప్రకాశకం| శాస్త్రం దృష్టిప్రణష్టానాం యథైవాదిత్యమండలం||85||
समग्रं दुःखमायत्तमविज्ञाने द्वयाश्रयम्| सुखं समग्रं विज्ञाने विमले च प्रतिष्ठितम्||८४|| इदमेवमुदारार्थमज्ञानां न प्रकाशकम्| शास्त्रं दृष्टिप्रणष्टानां यथैवादित्यमण्डलम्||८५||
🔊 Audio coming soon
ద్వయాశ్రయమితి మనఃశరీరాశ్రయం| సమగ్రమితి శారీరం మానసం చ సుఖమారోగ్యాదిరూపం| విజ్ఞానే విమల ఇతి విశుద్ధజ్ఞానే, కింవా విజ్ఞానే విమల ఇతి మోక్షే, మోక్షే హి సుఖం స్వచ్ఛం సమగ్రం చ దుఃఖాసంభిన్నత్వాత్; కింవా, భట్టదర్శనాత్ సుసంభవం| ఇదమితి శాస్త్రం| ఏవముదారార్థమితి లోకద్వయహితార్థాభిధాయకం| దృష్టిప్రణష్టానామితి ప్రణష్టదృశాం||84-85||
Adhikarana 31 (86-89) · Śloka 89
తత్ర శ్లోకాః- అర్థే దశమహామూలాః సంజ్ఞా చాసాం యథా కృతా| అయనాంతాః షడగ్ర్యాశ్చ రూపం వేదవిదాం చ యత్||86|| సప్తకశ్చాష్టకశ్చైవ పరిప్రశ్నాః సనిర్ణయాః| యథా వాచ్యం యదర్థం చ షడ్విధాశ్చైకదేశికాః||87|| అర్థేదశమహామూలే సర్వమేతత్ ప్రకాశితం| సంగ్రహశ్చాయమధ్యాయస్తంత్రస్యాస్యైవ కేవలః||88|| యథా సుమనసాం సూత్రం సంగ్రహార్థం విధీయతే| సంగ్రహార్థం తథాఽర్థానామృషిణా సంగ్రహః కృతః||89||
तत्र श्लोकाः- अर्थे दशमहामूलाः सञ्ज्ञा चासां यथा कृता| अयनान्ताः षडग्र्याश्च रूपं वेदविदां च यत्||८६|| सप्तकश्चाष्टकश्चैव परिप्रश्नाः सनिर्णयाः| यथा वाच्यं यदर्थं च षड्विधाश्चैकदेशिकाः||८७|| अर्थेदशमहामूले सर्वमेतत् प्रकाशितम्| सङ्ग्रहश्चायमध्यायस्तन्त्रस्यास्यैव केवलः||८८|| यथा सुमनसां सूत्रं सङ्ग्रहार्थं विधीयते| सङ्ग्रहार्थं तथाऽर्थानामृषिणा सङ्ग्रहः कृतः||८९||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే సంజ్ఞా చాసాం యథా కృతేతి ‘తేన మూలేన మహతా మహామూలా’ ఇత్యాదినా| అయనాంతాః షడగ్ర్యాశ్చేతి ‘ఏకం ప్రాణవర్ధనానాం’ ఇత్యాదినోక్తాః| ఏతే చాహింసాదయోఽగ్ర్యాధికారే యజ్జఃపురుషీయే ఉక్తా ఉల్లంఘ్యేహోక్తా అధ్యాత్మవిషయత్వేన, పూర్వోక్తాస్త్వగ్ర్యరోగాధికారికాః; ఉక్తం హి తత్ర- “అలమేతద్వికారాణాం” (సూ.అ.25) ఇత్యాది| సప్తకః ప్రశ్నః ‘కిమాయుః? కస్మాదాయుర్వేదః?’ ఇత్యాది; అష్టకః ప్రశ్నః ‘తంత్రం తంత్రార్థం’ ఇత్యాది||86-89||
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానేఽర్థేదశమహామూలీయో నామ త్రింశోఽధ్యాయః||30|| అగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే| ఇయతాఽవధినా సర్వం సూత్రస్థానం సమాప్యతే|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽर्थेदशमहामूलीयो नाम त्रिंशोऽध्यायः||३०|| अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते| इयताऽवधिना सर्वं सूत्रस्थानं समाप्यते|
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానేఽర్థేదశమహామూలీయస్త్రింశత్తమోఽధ్యాయః||30|| ఇతి చరకచతురాననశ్రీమచ్చక్రపాణిదత్తకృతాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం ప్రథమం సూత్రస్థానం||1||