Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋਸ੍ਟੌਨਿਨ੍ਦਿਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
अथातोऽष्टौनिन्दितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ਰੋਗਚਤੁਸ੍ਕੇ ਰੋਗਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਭੇਸਜਂ ਚ ਭੇਸਜਚਤੁਸ੍ਕੇ, ਰੋਗਭੇਸਜਯੋਸ੍ਤੁ ਯੋਜਨਾ ਯਥਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਤਦ੍ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੋਜਨਾਚਤੁਸ੍ਕੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਸਾ ਚ ਯੋਜਨਾ ਰੋਗੇਣ ਸਮਂ ਭੇਸਜਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ਼ਰੀਰਮੇਵਾਪੇਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਭੇਦਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕੋਸ੍ਟੌਨਿਨ੍ਦਿਤੀਯੋਭਿਧੀਯਤੇ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਇਹ ਖਲੁ ਸ਼ਰੀਰਮਧਿਕਤ੍ਯਾਸ੍ਟੌ ਪੁਰੁਸਾ ਨਿਨ੍ਦਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਤਿਦੀਰ੍ਘਸ਼੍ਚ, ਅਤਿਹ੍ਰਸ੍ਵਸ਼੍ਚ, ਅਤਿਲੋਮਾ ਚ, ਅਲੋਮਾ ਚ , ਅਤਿਕਸ੍ਣਸ਼੍ਚ, ਅਤਿਗੌਰਸ਼੍ਚ, ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਸ਼੍ਚ, ਅਤਿਕਸ਼ਸ਼੍ਚੇਤਿ||੩||
इह खलु शरीरमधिकृत्याष्टौ पुरुषा निन्दिता भवन्ति; तद्यथा- अतिदीर्घश्च, अतिह्रस्वश्च, अतिलोमा च, अलोमा च , अतिकृष्णश्च, अतिगौरश्च, अतिस्थूलश्च, अतिकृशश्चेति||३||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਰੀਰਮਧਿਕਤ੍ਯੇਤਿਵਚਨੇਨ ਮਨੋਧਿਕਤ੍ਯ ਯੇ ਨਿਨ੍ਦਿਤਾ ਅਧਾਰ੍ਮਿਕਕਦਰ੍ਯਾਦਯਃ, ਤਾਨਿਹਾਨੁਪਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ਨਿਰਾਕਰੋਤਿ; ਅਤਿਦੀਰ੍ਘਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸਡਿਹ ਨਿਨ੍ਦਿਤਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਦੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਨਿਨ੍ਦਿਤਤ੍ਵਂ ਚ ਤੇਸਾਂ ਲੋਕਵਿਗਾਨਾਦੇਵ | ਅਤਿਦੀਰ੍ਘਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਚਕਾਰਃ ਕੁਬ੍ਜਾਦਿਨਿਨ੍ਦਿਤਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮ੍||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰਾਤਿਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਯੋਰ੍ਭੂਯ ਏਵਾਪਰੇ ਨਿਨ੍ਦਿਤਵਿਸ਼ੇਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਤਾਵਦਾਯੁਸੋ ਹ੍ਰਾਸੋ ਜਵੋਪਰੋਧਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਵ੍ਯਵਾਯਤਾ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਸ੍ਵੇਦਾਬਾਧਃ ਕ੍ਸੁਦਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਪਿਪਾਸਾਤਿਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਦੋਸਾਃ| ਤਦਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮਤਿਸਮ੍ਪੂਰਣਾਦ੍ਗੁਰੁਮਧੁਰਸ਼ੀਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਪਯੋਗਾਦਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਵ੍ਯਵਾਯਾਦ੍ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਧਰ੍ਸਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦ- ਚਿਨ੍ਤਨਾਦ੍ਬੀਜਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚੋਪਜਾਯਤੇ| ਤਸ੍ਯ ਹ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਮੇਦਸ੍ਵਿਨੋ ਮੇਦ ਏਵੋਪਚੀਯਤੇ ਨ ਤਥੇਤਰੇ ਧਾਤਵਃ, ਤਸ੍ਮਾਦਸ੍ਯਾਯੁਸੋ ਹ੍ਰਾਸਃ; ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਾਤ੍ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਦ੍ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਮੇਦਸੋ ਜਵੋਪਰੋਧਃ , ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਬਹੁਤ੍ਵਾਨ੍ਮੇਦਸਾਵਤਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕਚ੍ਛ੍ਰਵ੍ਯਵਾਯਤਾ, ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਸਮਤ੍ਵਾਦ੍ਧਾਤੂਨਾਂ, ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਮੇਦੋਦੋਸਾਨ੍ਮੇਦਸਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ, ਮੇਦਸਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹੁਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਸਹਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ੍ਵੇਦਾਬਾਧਃ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਭੂਤਕੋਸ੍ਠਵਾਯੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸੁਦਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਪਿਪਾਸਾਤਿਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ||੪||
तत्रातिस्थूलकृशयोर्भूय एवापरे निन्दितविशेषा भवन्ति| अतिस्थूलस्य तावदायुषो ह्रासो जवोपरोधः कृच्छ्रव्यवायता दौर्बल्यं दौर्गन्ध्यं स्वेदाबाधः क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति भवन्त्यष्टौ दोषाः| तदतिस्थौल्यमतिसम्पूरणाद्गुरुमधुरशीतस्निग्धोपयोगादव्यायामादव्यवायाद्दिवास्वप्नाद्धर्षनित्यत्वाद- चिन्तनाद्बीजस्वभावाच्चोपजायते| तस्य ह्यतिमात्रमेदस्विनो मेद एवोपचीयते न तथेतरे धातवः, तस्मादस्यायुषो ह्रासः; शैथिल्यात् सौकुमार्याद्गुरुत्वाच्च मेदसो जवोपरोधः , शुक्राबहुत्वान्मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाच्च कृच्छ्रव्यवायता, दौर्बल्यमसमत्वाद्धातूनां, दौर्गन्ध्यं मेदोदोषान्मेदसः स्वभावात् स्वेदनत्वाच्च, मेदसः श्लेष्मसंसर्गाद्विष्यन्दित्वाद्बहुत्वाद्गुरुत्वाद्व्यायामासहत्वाच्च स्वेदाबाधः, तीक्ष्णाग्नित्वात् प्रभूतकोष्ठवायुत्वाच्च क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति||४||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰਾਤਿਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਯ ਏਵੇਤਿ ਅਤਿਦੀਰ੍ਘਾਦਿਤੁਲ੍ਯਲੋਕਵਿਗਾਨਾਦਧਿਕਾਃ| ਨਿਨ੍ਦਿਤਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਨਿਨ੍ਦਿਤਵਿਸ਼ੇਸਾਃ| ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਸ੍ਯ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਸਮ੍ਪੂਰਣਮ੍ ਅਤਿਭੋਜਨਮ੍| ਬੀਜਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਤਿ ਸ੍ਥੂਲਮਾਤਾਪਿਤਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਸਾਧਾਰਣਾਦਪ੍ਯਾਹਾਰਾਦ੍ਭੂਰਿਮੇਦੋਜਨ੍ਮਾਹ- ਤਸ੍ਯ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੇਦਸ੍ਵਿਨ ਇਤਿ ਹੇਤੁਗਰ੍ਭਵਿਸ਼ੇਸਣਂ; ਤੇਨ ਯਸ੍ਮਾਦਤਿਸ੍ਥੂਲੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਮੇਦੋ ਦੇਹਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵੇਨ ਲਬ੍ਧਵਤ੍ਤਿ, ਅਤਸ੍ਤਦੇਵ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਰ੍ਧਤੇ ਨਾਨ੍ਯੇ ਰਸਾਦਯਃ, ਤਦਭਿਭੂਤਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਵਿਸਮਧਾਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਮੇਦੋਦੋਸਾਦਿਤਿ ਦੁਸ੍ਟਂ ਮੇਦੋ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਭਵਤਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਪਿ ਮੇਦ ਆਮਗਨ੍ਧਿਤ੍ਵੇਨ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਮ੍| ਸ੍ਵੇਦਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚੇਤਿ ਸਤਿ ਚ ਸ੍ਵੇਦੇ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਤਾਨੁਭਵਸਿਦ੍ਧੈਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸਰ੍ਗਾਦਿਭ੍ਯੋ ਹੇਤੁਭ੍ਯਃ ਸ੍ਵੇਦਾਬਾਧੋ ਜ੍ਞੇਯਃ||੪||
Adhikarana 4 (5-9) · Śloka 10
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਮੇਦਸਾਵਤਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਚਰਨ੍ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਹਾਰਂ ਸ਼ੋਸਯਤ੍ਯਪਿ||੫|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਜਰਯਤ੍ਯਾਹਾਰਂ ਚਾਤਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ| ਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਨੁਤੇ ਘੋਰਾਨ੍ ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍||੬|| ਏਤਾਵੁਪਦ੍ਰਵਕਰੌ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਗ੍ਨਿਮਾਰੁਤੌ| ਏਤੌ ਹਿ ਦਹਤਃ ਸ੍ਥੂਲਂ ਵਨਦਾਵੋ ਵਨਂ ਯਥਾ||੭|| ਮੇਦਸ੍ਯਤੀਵ ਸਂਵਦ੍ਧੇ ਸਹਸੈਵਾਨਿਲਾਦਯਃ| ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਦਾਰੁਣਾਨ੍ ਕਤ੍ਵਾ ਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜੀਵਿਤਮ੍||੮|| ਮੇਦੋਮਾਂਸਾਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚਲਸ੍ਫਿਗੁਦਰਸ੍ਤਨਃ| ਅਯਥੋਪਚਯੋਤ੍ਸਾਹੋ ਨਰੋਤਿਸ੍ਥੂਲ ਉਚ੍ਯਤੇ||੯|| ਇਤਿ ਮੇਦਸ੍ਵਿਨੋ ਦੋਸਾ ਹੇਤਵੋ ਰੂਪਮੇਵ ਚ| ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ, ....|੧੦|
भवन्ति चात्र- मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः| चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारं चातिकाङ्क्षति| विकारांश्चाश्नुते घोरान् कांश्चित्कालव्यतिक्रमात्||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ| एतौ हि दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः| विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम्||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः| अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते||९|| इति मेदस्विनो दोषा हेतवो रूपमेव च| निर्दिष्टं, ....|१०|
🔊 Audio coming soon
ਮੇਦਸੇਤ੍ਯਾਦੌ ਵਾਯੋਰਨਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨਾਗ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਕਤ੍ਵਂ ਨ ਵੈਸਮ੍ਯਾਪਾਦਕਤ੍ਵਂ, ਯਤੋਤਿਵਦ੍ਧੋ ਹਿ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਵਹ੍ਨੇਃ ਕਰੋਤਿ ਵਾਯੁਃ| ਸ ਇਤਿ ਮੇਦਸ੍ਵੀ| ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਦਿਤਿ ਭੋਜਨਕਾਲਾਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਮੇਦੋਮਾਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ||੫-੯||-
Adhikarana 5 (10-15) · Śloka 15
... ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਵਾਚ੍ਯਮਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇ ਤ੍ਵਤਃ ਪਰਮ੍||੧੦|| ਸੇਵਾ ਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ਨਪਾਨਾਨਾਂ ਲਙ੍ਘਨਂ ਪ੍ਰਮਿਤਾਸ਼ਨਮ੍| ਕ੍ਰਿਯਾਤਿਯੋਗਃ ਸ਼ੋਕਸ਼੍ਚ ਵੇਗਨਿਦ੍ਰਾਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ||੧੧|| ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯੋਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਸ੍ਨਾਨਸ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਃ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਜਰਾ| ਵਿਕਾਰਾਨੁਸ਼ਯਃ ਕ੍ਰੋਧਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਤਿਕਸ਼ਂ ਨਰਮ੍||੧੨|| ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਤਿਸੌਹਿਤ੍ਯਂ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਮਯੌਸਧਮ੍ | ਕਸ਼ੋ ਨ ਸਹਤੇ ਤਦ੍ਵਦਤਿਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਮੈਥੁਨਮ੍||੧੩|| ਪ੍ਲੀਹਾ ਕਾਸਃ ਕ੍ਸਯਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਗੁਲ੍ਮੋਰ੍ਸ਼ਾਂਸ੍ਯੁਦਰਾਣਿ ਚ| ਕਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਯੋਭਿਧਾਵਨ੍ਤਿ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਹਣੀਗਤਾਃ||੧੪|| ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ੍ਫਿਗੁਦਰਗ੍ਰੀਵੋ ਧਮਨੀਜਾਲਸਨ੍ਤਤਃ| ਤ੍ਵਗਸ੍ਥਿਸ਼ੇਸੋਤਿਕਸ਼ਃ ਸ੍ਥੂਲਪਰ੍ਵਾ ਨਰੋ ਮਤਃ||੧੫||
... वक्ष्यते वाच्यमतिकार्श्ये त्वतः परम्||१०|| सेवा रूक्षान्नपानानां लङ्घनं प्रमिताशनम्| क्रियातियोगः शोकश्च वेगनिद्राविनिग्रहः||११|| रूक्षस्योद्वर्तनं स्नानस्याभ्यासः प्रकृतिर्जरा| विकारानुशयः क्रोधः कुर्वन्त्यतिकृशं नरम्||१२|| व्यायाममतिसौहित्यं क्षुत्पिपासामयौषधम् | कृशो न सहते तद्वदतिशीतोष्णमैथुनम्||१३|| प्लीहा कासः क्षयः श्वासो गुल्मोऽर्शांस्युदराणि च| कृशं प्रायोऽभिधावन्ति रोगाश्च ग्रहणीगताः||१४|| शुष्कस्फिगुदरग्रीवो धमनीजालसन्ततः| त्वगस्थिशेषोऽतिकृशः स्थूलपर्वा नरो मतः||१५||
🔊 Audio coming soon
ਵਾਚ੍ਯਮ੍ ਅਭਿਧੇਯਂ; ਕਿਂਵਾ ਵਾਚ੍ਯਮਿਤਿ ਨਿਨ੍ਦਿਤਮਵਦ੍ਯਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਪ੍ਰਮਿਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤੋਕਸ੍ਯਾਸ਼ਨਂ ਪ੍ਰਮਿਤਾਸ਼ਨਮ੍| ਕ੍ਰਿਯਾਤਿਯੋਗਃ ਵਮਨਾਦ੍ਯਤਿਯੋਗਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਦੇਹਜਨਕਂ ਬੀਜਮ੍| ਅਨੁਸ਼ਯਃ ਅਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਕਸ਼ਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ- ਸ਼ੁਸ੍ਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਗਸ੍ਥਿਸ਼ੇਸ ਇਤਿ ‘ਦਸ਼੍ਯਤ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ੍ਥੂਲਪਰ੍ਵਾ ਸ੍ਥੂਲਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ||੧੦-੧੫||
Adhikarana 6 (16-17) · Śloka 17
ਸਤਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਤਾਵੇਤਾਵਤਿਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ੌ ਨਰੌ| ਸਤਤਂ ਚੋਪਚਰ੍ਯੌ ਹਿ ਕਰ੍ਸ਼ਨੈਰ੍ਬਂਹਣੈਰਪਿ||੧੬|| ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇ ਵਰਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਸਮੋਪਕਰਣੌ ਹਿ ਤੌ| ਯਦ੍ਯੁਭੌ ਵ੍ਯਾਧਿਰਾਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸ੍ਥੂਲਮੇਵਾਤਿਪੀਡਯੇਤ੍||੧੭||
सततं व्याधितावेतावतिस्थूलकृशौ नरौ| सततं चोपचर्यौ हि कर्शनैर्बृंहणैरपि||१६|| स्थौल्यकार्श्ये वरं कार्श्यं समोपकरणौ हि तौ| यद्युभौ व्याधिरागच्छेत् स्थूलमेवातिपीडयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
ਕਰ੍ਸ਼ਨੈਰ੍ਬਂਹਣੈਰਿਤਿ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮ੍| ਵਰਮਿਤਿ ਮਨਾਗਿਸ੍ਟਮ੍| ਸ੍ਥੂਲਮੇਵਾਤਿਪੀਡਯੇਦਿਤਿ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਦੁਰੁਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਤਃ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਮਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਕਰਮ੍, ਅਪਤਰ੍ਪਣਂ ਚਾਯਂ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸੋਢੁਂ ਕ੍ਸਮਃ; ਦੁਰ੍ਬਲੇ ਤੁ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਯੋਗ੍ਯਮੇਵੇਤਿ ਭਾਵਃ||੧੬-੧੭||
Adhikarana 7 (18-19) · Śloka 19
ਸਮਮਾਂਸਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਤੁ ਸਮਸਂਹਨਨੋ ਨਰਃ| ਦਢੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨ ਬਲੇਨਾਭਿਭੂਯਤੇ||੧੮|| ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਤਪਸਹਃ ਸ਼ੀਤਵ੍ਯਾਯਾਮਸਂਸਹਃ| ਸਮਪਕ੍ਤਾ ਸਮਜਰਃ ਸਮਮਾਂਸਚਯੋ ਮਤਃ||੧੯||
सममांसप्रमाणस्तु समसंहननो नरः| दृढेन्द्रियो विकाराणां न बलेनाभिभूयते||१८|| क्षुत्पिपासातपसहः शीतव्यायामसंसहः| समपक्ता समजरः सममांसचयो मतः||१९||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਪੁਰੁਸਮਾਹ- ਸਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਂਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹੋਪਚਯੋ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਃ, ਤੇਨ ਸਮਮੁਪਚਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਸਂਹਨਨਂ ਮੇਲਕਃ| ਅਪਰਾਨਪਿ ਸਮਮਾਂਸਪ੍ਰਮਾਣਗੁਣਾਨਾਹ- ਕ੍ਸੁਦਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੮-੧੯||
Adhikarana 8 (20) · Śloka 20
ਗੁਰੁ ਚਾਤਰ੍ਪਣਂ ਚੇਸ੍ਟਂ ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਕਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪ੍ਰਤਿ| ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਬਂਹਣਾਰ੍ਥਂ ਚ ਲਘੁ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਚ ਯਤ੍||੨੦||
गुरु चातर्पणं चेष्टं स्थूलानां कर्शनं प्रति| कृशानां बृंहणार्थं च लघु सन्तर्पणं च यत्||२०||
🔊 Audio coming soon
ਏਵਂ ਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ੌ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਤਯੋਰ੍ਯੋਜਨੀਯਂ ਭੇਸਜਮਾਹ- ਗੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰੁ ਚਾਤਰ੍ਪਣਂ ਚ ਯਥਾ- ਮਧੁ; ਏਤਦ੍ਧਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦ੍ਵਦ੍ਧਮਗ੍ਨਿਂ ਯਾਪਯਤਿ, ਅਤਰ੍ਪਣਾਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਮੇਦੋ ਹਨ੍ਤਿ| ਏਵਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਤਿਕਾਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮਤਰ੍ਪਣਾਨਾਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿਨਾ ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਕਤ੍ਵਾ ਭੋਜਨਂ ਦੇਯਮ੍| ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਤੁ ਲਘੁ ਤਰ੍ਪਣਂ ਚ ਦੇਯਂ; ਤਦ੍ਧਿ ਲਾਘਵਾਦਗ੍ਨਿਵਦ੍ਧਿਕਰਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪੁਸ੍ਟਿਕਤ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਤਯਮਪ੍ਯਭੀਸ੍ਟਤਮਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਂ; ਤੇਨ, ਮੇਦਸ੍ਵਿਨੋ ਯਲ੍ਲਘੁ ਚਾਤਰ੍ਪਣਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਤਿਕਾਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿ ਤਚ੍ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਤਥਾ ਕਸ਼ਸ੍ਯਾਪਿ ਨਵਾਨ੍ਨਾਦਿ ਗੁਰ੍ਵਪਿ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਪਰਂ ਲਾਘਵਂ ਗੌਰਵਂ ਚ ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੨੦||
Adhikarana 9 (21-28) · Śloka 28
ਵਾਤਘ੍ਨਾਨ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦੋਹਰਾਣਿ ਚ| ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਾ ਬਸ੍ਤਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾ ਰੂਕ੍ਸਾਣ੍ਯੁਦ੍ਵਰ੍ਤਨਾਨਿ ਚ||੨੧|| ਗੁਡੂਚੀਭਦ੍ਰਮੁਸ੍ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਤ੍ਰੈਫਲਸ੍ਤਥਾ| ਤਕ੍ਰਾਰਿਸ੍ਟਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਮਾਕ੍ਸਿਕਸ੍ਯ ਚ||੨੨|| ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਨਾਗਰਂ ਕ੍ਸਾਰਃ ਕਾਲਲੋਹਰਜੋ ਮਧੁ| ਯਵਾਮਲਕਚੂਰ੍ਣਂ ਚ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠ ਉਚ੍ਯਤੇ||੨੩|| ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਪਞ੍ਚਮੂਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਂਯੁਤਃ| ਸ਼ਿਲਾਜਤੁਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ਚ ਸਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਰਸਃ ਪਰਃ||੨੪|| ਪ੍ਰਸ਼ਾਤਿਕਾ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾ ਯਵਕਾ ਯਵਾਃ| ਜੂਰ੍ਣਾਹ੍ਵਾਃ ਕੋਦ੍ਰਵਾ ਮੁਦ੍ਗਾਃ ਕੁਲਤ੍ਥਾਸ਼੍ਚਕ੍ਰਮੁਦ੍ਗਕਾਃ ||੨੫|| ਆਢਕੀਨਾਂ ਚ ਬੀਜਾਨਿ ਪਟੋਲਾਮਲਕੈਃ ਸਹ| ਭੋਜਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਨਿ ਪਾਨਂ ਚਾਨੁ ਮਧੂਦਕਮ੍||੨੬|| ਅਰਿਸ੍ਟਾਂਸ਼੍ਚਾਨੁਪਾਨਾਰ੍ਥੇ ਮੇਦੋਮਾਂਸਕਫਾਪਹਾਨ੍| ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਸਂਵਿਭਜ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||੨੭|| ਪ੍ਰਜਾਗਰਂ ਵ੍ਯਵਾਯਂ ਚ ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਚਿਨ੍ਤਨਾਨਿ ਚ| ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਕ੍ਰਮੇਣਾਭਿਪ੍ਰਵਰ੍ਧਯੇਤ੍||੨੮||
वातघ्नान्यन्नपानानि श्लेष्ममेदोहराणि च| रूक्षोष्णा बस्तयस्तीक्ष्णा रूक्षाण्युद्वर्तनानि च||२१|| गुडूचीभद्रमुस्तानां प्रयोगस्त्रैफलस्तथा| तक्रारिष्टप्रयोगश्च प्रयोगो माक्षिकस्य च||२२|| विडङ्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु| यवामलकचूर्णं च प्रयोगः श्रेष्ठ उच्यते||२३|| बिल्वादिपञ्चमूलस्य प्रयोगः क्षौद्रसंयुतः| शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसः परः||२४|| प्रशातिका प्रियङ्गुश्च श्यामाका यवका यवाः| जूर्णाह्वाः कोद्रवा मुद्गाः कुलत्थाश्चक्रमुद्गकाः ||२५|| आढकीनां च बीजानि पटोलामलकैः सह| भोजनार्थं प्रयोज्यानि पानं चानु मधूदकम्||२६|| अरिष्टांश्चानुपानार्थे मेदोमांसकफापहान्| अतिस्थौल्यविनाशाय संविभज्य प्रयोजयेत्||२७|| प्रजागरं व्यवायं च व्यायामं चिन्तनानि च| स्थौल्यमिच्छन् परित्यक्तुं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
ਮਾਕ੍ਸਿਕਸ੍ਯੇਤਿ ਮਧੁਨਃ; ਨ ਚ ਮਧੁਨੋ ਵਸ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗੇਸੁ ਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦ੍ ਬਹਣਤ੍ਵਂ ਵਾਚ੍ਯਂ, ਯਤੋ ਯੋਗਵਾਹਿ ਮਧੁ ਯਦਾ ਵਸ੍ਯੇਣ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਵਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕਰੋਤਿ, ਲੇਖਨਯੁਕ੍ਤਂ ਤੁ ਲੇਖਨਕਰਂ, ਤਥਾ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣਾਪਿ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਤ੍ ਕਰ੍ਸ਼ਨਂ; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਨਾਨਾਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਯੋਗਵਾਹਿ ਪਰਂ ਮਧੁ (ਸੁ. ਸੂ. ੪੫) ਇਤਿ”| ਵਿਡਙ੍ਗਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗੋ ਗੌਰਵਨਿਰਪੇਕ੍ਸ ਏਵਾਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਹਰਃ, ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਸ਼ਾਤਿਕਾ ‘ਉਡਿਕਾ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ| ਯਵਕਾਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਯਵਾਃ| ਚਕ੍ਰਮੁਦ੍ਗਕਃ ‘ਸਿਮੁਦ੍ਗਕ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਆਢਕੀ ਤੁਵਰੀ||੨੧-੨੮||
Adhikarana 10 (29-34) · Śloka 34
ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਹਰ੍ਸਃ ਸੁਖਾ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਮਨਸੋ ਨਿਰ੍ਵਤਿਃ ਸ਼ਮਃ| ਚਿਨ੍ਤਾਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਵਿਰਾਮਃ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੨੯|| ਨਵਾਨ੍ਨਾਨਿ ਨਵਂ ਮਦ੍ਯਂ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕਾ ਰਸਾਃ| ਸਂਸ੍ਕਤਾਨਿ ਚ ਮਾਂਸਾਨਿ ਦਧਿ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਯਾਂਸਿ ਚ||੩੦|| ਇਕ੍ਸਵਃ ਸ਼ਾਲਯੋ ਮਾਸਾ ਗੋਧੂਮਾ ਗੁਡਵੈਕਤਮ੍| ਬਸ੍ਤਯਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਾਸ੍ਤੈਲਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ||੩੧|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਸ੍ਨਾਨਂ ਗਨ੍ਧਮਾਲ੍ਯਨਿਸੇਵਣਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਵਾਸੋ ਯਥਾਕਾਲਂ ਦੋਸਾਣਾਮਵਸੇਚਨਮ੍||੩੨|| ਰਸਾਯਨਾਨਾਂ ਵਸ੍ਯਾਣਾਂ ਯੋਗਾਨਾਮੁਪਸੇਵਨਮ੍| ਹਤ੍ਵਾਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮਾਧਤ੍ਤੇ ਨਣਾਮੁਪਚਯਂ ਪਰਮ੍||੩੩|| ਅਚਿਨ੍ਤਨਾਚ੍ਚ ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਧ੍ਰੁਵਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੇਨ ਚ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ਨਰੋ ਵਰਾਹ ਇਵ ਪੁਸ੍ਯਤਿ||੩੪||
स्वप्नो हर्षः सुखा शय्या मनसो निर्वृतिः शमः| चिन्ताव्यवायव्यायामविरामः प्रियदर्शनम्||२९|| नवान्नानि नवं मद्यं ग्राम्यानूपौदका रसाः| संस्कृतानि च मांसानि दधि सर्पिः पयांसि च||३०|| इक्षवः शालयो माषा गोधूमा गुडवैकृतम्| बस्तयः स्निग्धमधुरास्तैलाभ्यङ्गश्च सर्वदा||३१|| स्निग्धमुद्वर्तनं स्नानं गन्धमाल्यनिषेवणम्| शुक्लं वासो यथाकालं दोषाणामवसेचनम्||३२|| रसायनानां वृष्याणां योगानामुपसेवनम्| हत्वाऽतिकार्श्यमाधत्ते नृणामुपचयं परम्||३३|| अचिन्तनाच्च कार्याणां ध्रुवं सन्तर्पणेन च| स्वप्नप्रसङ्गाच्च नरो वराह इव पुष्यति||३४||
🔊 Audio coming soon
ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਮਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ| ਨਨੁ ਨਵਾਨ੍ਨਾਦੀਨਾਂ ਗੁਰੂਣਾਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿਨਾ ਗੌਰਵਂ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਭਯਾਤ੍, ਤਤ੍ ਕਿਮਿਤਿ ਲਘੂਨ੍ਯੇਵ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੀਨਿ ਤਤ੍ਰ ਨ ਦੀਯਨ੍ਤੇ, ਤਾਨਿ ਹਿ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਲਘੂਨਿ ਤਰ੍ਪਣਾਨਿ ਚ ਮਧੁਰਯੋਗਾਤ੍| ਨ, ਉਭਯਸ੍ਯਾਪ੍ਯਭਿਪ੍ਰੇਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਪ੍ਰਕਤਿਲਘੁ ਚ ਤਰ੍ਪਣਂ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿ, ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿਲਘੁ ਚ ਨਵਾਨ੍ਨਾਦਿ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਕਰਮਿਤਿ| ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਾਤਿਕਾਦਾਵਪ੍ਯਨੁਸਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਚਿਨ੍ਤਨਾਚ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਬਂਹਣਕਾਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਚ||੨੯-੩੪||
Adhikarana 11 (35) · Śloka 35
ਯਦਾ ਤੁ ਮਨਸਿ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨਃ ਕ੍ਲਮਾਨ੍ਵਿਤਾਃ | ਵਿਸਯੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਮਾਨਵਃ||੩੫||
यदा तु मनसि क्लान्ते कर्मात्मानः क्लमान्विताः | विषयेभ्यो निवर्तन्ते तदा स्वपिति मानवः||३५||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਗਤਂ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਨਿਦ੍ਰਾਰੂਪਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਨਿਰੂਪਯਤਿ- ਯਦਾ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਨਸੀਤਿ ਅਨ੍ਤਃਕਰਣੇ; ਕਿਂਵਾ ਮਨੋਯੁਕ੍ਤ ਆਤ੍ਮਾ ਮਨ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯੇ| ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨ ਇਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ| ਕ੍ਲਮਾਨ੍ਵਿਤਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਰਹਿਤਾਃ| ਵਿਸਯੇਭ੍ਯਃ ਰੂਪਾਦਿਭ੍ਯਃ| ਮਨਸੋਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਪਿ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤਿ ਭਾਵਃ| ਤਦਾ ਸ੍ਵਪਿਤੀਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਗੁਣਯੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ; ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼੍ਚ ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਮਨੋਵਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਕਿਂਵਾ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨ ਇਤਿ ਸਂਸਾਰ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਃ| ਮਨਸਿ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤੇ ਆਤ੍ਮਾਨਃ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਮਨੋਧੀਨਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦਾਤ੍ਮਨਾਂ; ਤਤਸ਼੍ਚ ਮਨੋਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਆਤ੍ਮਾਨੋਪਿ ਨ ਵਿਸਯਾਨ੍ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚਾਤ੍ਮਨੋਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯੈਵ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ||੩੫||
Adhikarana 12 (36-38) · Śloka 38
ਨਿਦ੍ਰਾਯਤ੍ਤਂ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਪੁਸ੍ਟਿਃ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਬਲਾਬਲਮ੍| ਵਸਤਾ ਕ੍ਲੀਬਤਾ ਜ੍ਞਾਨਮਜ੍ਞਾਨਂ ਜੀਵਿਤਂ ਨ ਚ||੩੬|| ਅਕਾਲੇਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ਨ ਚ ਨਿਦ੍ਰਾ ਨਿਸੇਵਿਤਾ| ਸੁਖਾਯੁਸੀ ਪਰਾਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰਿਰਿਵਾਪਰਾ||੩੭|| ਸੈਵ ਯੁਕ੍ਤਾ ਪੁਨਰ੍ਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦੇਹਂ ਸੁਖਾਯੁਸਾ| ਪੁਰੁਸਂ ਯੋਗਿਨਂ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਤ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰਿਵਾਗਤਾ||੩੮||
निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्| वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च||३६|| अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता| सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा||३७|| सैव युक्ता पुनर्युङ्क्ते निद्रा देहं सुखायुषा| पुरुषं योगिनं सिद्ध्या सत्या बुद्धिरिवागता||३८||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਧਿਨਾ ਸੇਵਿਤਾਯਾ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਗੁਣਮਵਿਧਿਨਾ ਚ ਦੋਸਮਾਹ- ਨਿਦ੍ਰਾਯਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨ ਚੇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਸੁਖਾਦਿ ਵਿਧਿਸੇਵਿਤਨਿਦ੍ਰਾਫਲਂ, ਦੁਃਖਾਦਿ ਤ੍ਵਵਿਧਿਨਿਦ੍ਰਾਫਲਮ੍| ਏਤਦੇਵ ਵਿਭਜਤੇ- ਅਕਾਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕਾਲ ਇਤਿ ਦਿਨਾਦੌ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਸਿਦ੍ਧੇ ਕਾਲੇ; ਅਨੇਨ ਚ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੋ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਉਕ੍ਤਃ| ਕਾਲਰਾਤ੍ਰਿਃ ਕਾਲੋਸਾ| ਸਤ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਮ੍||੩੬-੩੮||
Adhikarana 13 (39-43) · Śloka 43
ਗੀਤਾਧ੍ਯਯਨਮਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀਕਰ੍ਮਭਾਰਾਧ੍ਵਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ| ਅਜੀਰ੍ਣਿਨਃ ਕ੍ਸਤਾਃ ਕ੍ਸੀਣਾ ਵਦ੍ਧਾ ਬਾਲਾਸ੍ਤਥਾਬਲਾਃ||੩੯|| ਤਸ੍ਣਾਤੀਸਾਰਸ਼ੂਲਾਰ੍ਤਾਃ ਸ਼੍ਵਾਸਿਨੋ ਹਿਕ੍ਕਿਨਃ ਕਸ਼ਾਃ| ਪਤਿਤਾਭਿਹਤੋਨ੍ਮਤ੍ਤਾਃ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾ ਯਾਨਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ||੪੦|| ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਭਯਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋਚਿਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ| ਸਰ੍ਵ ਏਤੇ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਸੇਵੇਰਨ੍ ਸਾਰ੍ਵਕਾਲਿਕਮ੍||੪੧|| ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਂ ਤਥਾ ਹ੍ਯੇਸਾਂ ਬਲਂ ਚਾਪ੍ਯੁਪਜਾਯਤੇ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪੁਸ੍ਣਾਤਿ ਚਾਙ੍ਗਾਨਿ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਚਾਯੁਸਃ||੪੨|| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਤ੍ਵਾਦਾਨਰੂਕ੍ਸਾਣਾਂ ਵਰ੍ਧਮਾਨੇ ਚ ਮਾਰੁਤੇ| ਰਾਤ੍ਰੀਣਾਂ ਚਾਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਦ੍ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੪੩||
गीताध्ययनमद्यस्त्रीकर्मभाराध्वकर्शिताः| अजीर्णिनः क्षताः क्षीणा वृद्धा बालास्तथाऽबलाः||३९|| तृष्णातीसारशूलार्ताः श्वासिनो हिक्किनः कृशाः| पतिताभिहतोन्मत्ताः क्लान्ता यानप्रजागरैः||४०|| क्रोधशोकभयक्लान्ता दिवास्वप्नोचिताश्च ये| सर्व एते दिवास्वप्नं सेवेरन् सार्वकालिकम्||४१|| धातुसाम्यं तथा ह्येषां बलं चाप्युपजायते| श्लेष्मा पुष्णाति चाङ्गानि स्थैर्यं भवति चायुषः||४२|| ग्रीष्मे त्वादानरूक्षाणां वर्धमाने च मारुते| रात्रीणां चातिसङ्क्षेपाद्दिवास्वप्नः प्रशस्यते||४३||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਦਿਨੇਪਿ ਯੈਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾ ਸੇਵ੍ਯਾ ਤਾਨਾਹ- ਗੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹ ਗੀਤਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਨਾਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਧਾਤੁਪੁਸ੍ਟੌ ਸਤ੍ਯਾਮਾਰੋਗ੍ਯਮ੍| ਅਤੀਸਾਰਾਦਿਸੁ ਚ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਦਿਵਾਪਿ ਨਿਦ੍ਰਾ ਹਿਤਾ| ਅਜੀਰ੍ਣਿਨਸ੍ਤ੍ਵਜੀਰ੍ਣਪਾਕਾਰ੍ਥਂ ਦਿਵਾਨਿਦ੍ਰਾ; ਨਿਦ੍ਰਾ ਹਿ ਸ੍ਰੋਤੋਵਰੋਧੇਨਾਗ੍ਨਿਬਲਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਹਾਰਂ ਪਚਤਿ| ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਾਂ ਸਹਸਾ ਤਤ੍ਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇ ਦੋਸ ਏਵ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਰਾਤ੍ਰੌ ਜਾਗਰਿਤਾਨਾਂ ਚ ਤਜ੍ਜਨਿਤਵਾਤਕ੍ਸੋਭਸ਼ਮਾਰ੍ਥਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ, ਸ ਚ ਕ੍ਸਾਰਪਾਣਿਵਚਨੇਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਯਾਵਤ੍ਕਾਲਂ ਨ ਸੁਪ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਾਤ੍ਰੌ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਯਥੋਚਿਤਾਤ੍| ਤਤੋਰ੍ਧਮਾਤ੍ਰਂ ਤਤ੍ਕਾਲਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਵਿਧੀਯਤੇ” ਇਤਿ; ਅਯਂ ਚ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋਭੁਕ੍ਤਵਤਾਮੇਵ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਹਾਰੀਤੇ- “ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਨ ਸੇਵੇਤ ਸੁਸ੍ਥੋਪ੍ਯਸੁਖਿਤੋ ਭਵੇਤ੍” ਇਤਿ; ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਸੁ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਧਾਨੇ- “ਨਰਾਨ੍ਨਿਰਸ਼ਨਾਨ੍ ਕਾਮਂ ਦਿਵਾ ਸ੍ਵਾਪਯੇਤ੍” ਇਤਿ| ਸਾਰ੍ਵਕਾਲਿਕਮਿਤਿ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯਾਪਿ| ‘ਰਾਤ੍ਰੀਣਾਂ ਚਾਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਦਿਤਿ’ ਅਨੇਨਾਲ੍ਪਨਿਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਚ ਸੂਚਯਤਿ||੩੯-੪੩||
Adhikarana 14 (44-49) · Śloka 49
ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਜ੍ਯੇਸੁ ਕਾਲੇਸੁ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤੇ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਸੁ ਨ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੪੪|| ਮੇਦਸ੍ਵਿਨਃ ਸ੍ਨੇਹਨਿਤ੍ਯਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੋਗਿਣਃ| ਦੂਸੀਵਿਸਾਰ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਦਿਵਾ ਨ ਸ਼ਯੀਰਨ੍ ਕਦਾਚਨ||੪੫|| ਹਲੀਮਕਃ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਂ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾ| ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਲੇਪੋ ਹਦਯਸ੍ਯ ਚ||੪੬|| ਸ਼ੋਫਾਰੋਚਕਹਲ੍ਲਾਸਪੀਨਸਾਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕਾਃ| ਕੋਠਾਰੁਃਪਿਡਕਾਃ ਕਣ੍ਡੂਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਕਾਸੋ ਗਲਾਮਯਾਃ||੪੭|| ਸ੍ਮਤਿਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਮੋਹਸ਼੍ਚ ਸਂਰੋਧਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਜ੍ਵਰਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਵਿਸਵੇਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤ(ਰ੍ਧ)ਨਮ੍||੪੮|| ਭਵੇਨ੍ਨਣਾਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਯਾਹਿਤਸ੍ਯ ਨਿਸੇਵਣਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਿਤਾਹਿਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਖਂ ਬੁਧਃ||੪੯||
ग्रीष्मवर्ज्येषु कालेषु दिवास्वप्नात् प्रकुप्यतः| श्लेष्मपित्ते दिवास्वप्नस्तस्मात्तेषु न शस्यते||४४|| मेदस्विनः स्नेहनित्याः श्लेष्मलाः श्लेष्मरोगिणः| दूषीविषार्ताश्च दिवा न शयीरन् कदाचन||४५|| हलीमकः शिरःशूलं स्तैमित्यं गुरुगात्रता| अङ्गमर्दोऽग्निनाशश्च प्रलेपो हृदयस्य च||४६|| शोफारोचकहृल्लासपीनसार्धावभेदकाः| कोठारुःपिडकाः कण्डूस्तन्द्रा कासो गलामयाः||४७|| स्मृतिबुद्धिप्रमोहश्च संरोधः स्रोतसां ज्वरः| इन्द्रियाणामसामर्थ्यं विषवेगप्रवर्त(र्ध)नम्||४८|| भवेन्नृणां दिवास्वप्नस्याहितस्य निषेवणात्| तस्माद्धिताहितं स्वप्नं बुद्ध्वा स्वप्यात् सुखं बुधः||४९||
🔊 Audio coming soon
ਨ ਸ਼ਯੀਰਨ੍ ਕਦਾਚਨੇਤਿਵਚਨਾਦ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਪਿ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਮੇਦਸ੍ਵਿਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਨਿਸੇਧਤਿ| ਗੀਤਕਰ੍ਸਣਾਦੌ ਤੁ ਬਲਾਬਲਂ ਨਿਰੂਪ੍ਯ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਨਿਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਵਿਧੇਯਾ| ਵਿਸਵੇਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮਿਤਿ ਦੂਸੀਵਿਸਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਖਮਿਤਿ ਸੁਖਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਤ੍; ਤਚ੍ਚਾਹਿਤਸ੍ਵਪ੍ਨਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇਨ ਹਿਤਸ੍ਵਪ੍ਨਸੇਵਯਾ ਚ||੪੪-੪੯||
Adhikarana 15 (50) · Śloka 50
ਰਾਤ੍ਰੌ ਜਾਗਰਣਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਨਂ ਦਿਵਾ| ਅਰੂਕ੍ਸਮਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਤ੍ਵਾਸੀਨਪ੍ਰਚਲਾਯਿਤਮ੍||੫੦||
रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्||५०||
🔊 Audio coming soon
ਰਾਤ੍ਰਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਜਾਗਰਣਸ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਯ ਚ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਂ ਚ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦੁਪਚਰ੍ਯਤੇ| ਕਿਞ੍ਚ ਜਾਗਰਣਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਦਿਨੇ ਵਾ ਰੂਕ੍ਸਮੇਵ; ਪਰਂ ਦਿਵਾ ਜਾਗਰਣਂ ਨ ਵਿਰੂਕ੍ਸਣਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਕਰੋਤਿ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍; ਰਾਤ੍ਰੌ ਜਾਗਰਣਂ ਤੁ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਤਦ੍ਰੂਕ੍ਸਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਏਵਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੇਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨਭੇਦਗੁਣਮਾਹ- ਅਰੂਕ੍ਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਅਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਸੀਨਪ੍ਰਚਲਾਯਿਤਮ੍ ਉਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਿਦ੍ਰਾਸੇਵਨਂ; ਯਦਾਹੁਰ੍ਜਨਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਵਿਹਾਰੇਸੁ||੫੦||
Adhikarana 16 (51) · Śloka 51
ਦੇਹਵਤ੍ਤੌ ਯਥਾਹਾਰਸ੍ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸੁਖੋ ਮਤਃ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਹਾਰਸਮੁਤ੍ਥੇ ਚ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੫੧||
देहवृत्तौ यथाऽऽहारस्तथा स्वप्नः सुखो मतः| स्वप्नाहारसमुत्थे च स्थौल्यकार्श्ये विशेषतः||५१||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਦੇਹਵਤ੍ਤਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਖ ਇਤਿ ਸੁਖਹੇਤੁਃ||੫੧||
Adhikarana 17 (52-54) · Śloka 54
ਅਭ੍ਯਙ੍ਗੋਤ੍ਸਾਦਨਂ ਸ੍ਨਾਨਂ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕਾ ਰਸਾਃ| ਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਂ ਸਦਧਿ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸ੍ਨੇਹੋ ਮਦ੍ਯਂ ਮਨਃਸੁਖਮ੍||੫੨|| ਮਨਸੋਨੁਗੁਣਾ ਗਨ੍ਧਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਸਂਵਾਹਨਾਨਿ ਚ| ਚਕ੍ਸੁਸੋਸ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਲੇਪਃ ਸ਼ਿਰਸੋ ਵਦਨਸ੍ਯ ਚ||੫੩|| ਸ੍ਵਾਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਸ਼ਯਨਂ ਵੇਸ਼੍ਮ ਸੁਖਂ ਕਾਲਸ੍ਤਥੋਚਿਤਃ| ਆਨਯਨ੍ਤ੍ਯਚਿਰਾਨ੍ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਨਸ੍ਟਾ ਯਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ||੫੪||
अभ्यङ्गोत्सादनं स्नानं ग्राम्यानूपौदका रसाः| शाल्यन्नं सदधि क्षीरं स्नेहो मद्यं मनःसुखम्||५२|| मनसोऽनुगुणा गन्धाः शब्दाः संवाहनानि च| चक्षुषोस्तर्पणं लेपः शिरसो वदनस्य च||५३|| स्वास्तीर्णं शयनं वेश्म सुखं कालस्तथोचितः| आनयन्त्यचिरान्निद्रां प्रनष्टा या निमित्ततः||५४||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਨਕਂ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਅਭ੍ਯਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲਸ੍ਤਥੋਚਿਤ ਇਤਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਨਿਦ੍ਰਾ ਪੁਰੁਸੇਣਾਭ੍ਯਸ੍ਤਾ ਸ ਕਾਲਸ੍ਤਸ੍ਯੋਚਿਤਃ| ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ ਪ੍ਰਨਸ੍ਟੇਤਿਵਚਨਮਰਿਸ੍ਟਜਨਿਤਨਿਦ੍ਰਾਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍; ਅਰਿਸ੍ਟਂ ਹ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ||੫੨-੫੪|
Adhikarana 18 (55-57) · Śloka 57
ਕਾਯਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਰੇਕਸ਼੍ਛਰ੍ਦਨਂ ਭਯਮ੍| ਚਿਨ੍ਤਾ ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤਥਾ ਧੂਮੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮੋ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਮ੍||੫੫|| ਉਪਵਾਸੋਸੁਖਾ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵੌਦਾਰ੍ਯਂ ਤਮੋਜਯਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗਮਹਿਤਂ ਵਾਰਯਨ੍ਤਿ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍||੫੬|| ਏਤ ਏਵ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਸ੍ਯ ਹੇਤਵਃ| ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਾਲੋ ਵਿਕਾਰਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਵਾਯੁਰੇਵ ਚ||੫੭||
कायस्य शिरसश्चैव विरेकश्छर्दनं भयम्| चिन्ता क्रोधस्तथा धूमो व्यायामो रक्तमोक्षणम्||५५|| उपवासोऽसुखा शय्या सत्त्वौदार्यं तमोजयः| निद्राप्रसङ्गमहितं वारयन्ति समुत्थितम्||५६|| एत एव च विज्ञेया निद्रानाशस्य हेतवः| कार्यं कालो विकारश्च प्रकृतिर्वायुरेव च||५७||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ੍ਰ ਨਿਦ੍ਰਾਪ੍ਰਤਿਸੇਧਹੇਤੁਮਾਹ- ਕਾਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਤ੍ਤ੍ਵੌਦਾਰ੍ਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਭੂਰਿਤ੍ਵਮ੍| ਤਮੋਜਯਃ ਤਮੋਗੁਣਜਯਃ, ਸ ਚ ਯੋਗਾਭ੍ਯਾਸਾਦਿਨਾ ਭਵਤਿ| ਏਤ ਏਵ ਚੇਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ; ਨਿਦ੍ਰਾਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇ ਤੁ ਸਤਿ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਅਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਨਿਸੇਧਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਪਰਾਨਪਿ ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਹੇਤੂਨਾਹ- ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਯਾਸਕ੍ਤੋ ਨ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਯਾਤਿ| ਕਾਲ ਇਤਿ ਵਾਰ੍ਧਕ੍ਯਂ, ਵਦ੍ਧਾ ਹਿ ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵ ਜਾਗਰੂਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਵਿਕਾਰਃ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ਼ੂਲਾਦਿਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵ ਕੇਚਿਦਨਿਦ੍ਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ | ਵਿਕਾਰਗ੍ਰਹਣੈਨੈਵ ਵਾਤੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਰ੍ਵਾਤਗ੍ਰਹਣਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਾਯੋਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾਪਹਾਰਕਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍||੫੫-੫੭||
Adhikarana 19 (58) · Śloka 58
ਤਮੋਭਵਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੁਦ੍ਭਵਾ ਚ ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਸ਼੍ਰਮਸਮ੍ਭਵਾ ਚ| ਆਗਨ੍ਤੁਕੀ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਿਨੀ ਚ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਵਭਾਵਪ੍ਰਭਵਾ ਚ ਨਿਦ੍ਰਾ||੫੮||
तमोभवा श्लेष्मसमुद्भवा च मनःशरीरश्रमसम्भवा च| आगन्तुकी व्याध्यनुवर्तिनी च रात्रिस्वभावप्रभवा च निद्रा||५८||
🔊 Audio coming soon
ਨਿਦ੍ਰਾਵਿਸ਼ੇਸਾਨਾਹ- ਤਮੋਭਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਮੋਭਵਾ ਇਤਿ ਤਮੋਗੁਣੋਦ੍ਰੇਕਭਵਾ| ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਸ਼੍ਰਮਸਮ੍ਭਵਾ ਤੁ ਨਿਦ੍ਰਾ ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਯੋਃ ਸ਼੍ਰਮੇਣ ਕ੍ਰਿਯੋਪਰਮੇ ਸਤਿ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਨ ਚ ਮਨੋ ਵਿਸਯੇਸੁ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਨਿਦ੍ਰਾ ਭਵਤਿ; ਸ਼੍ਰਮਸ਼੍ਚਾਯਮਨਤਿਵਦ੍ਧੋ ਭੂਰਿਵਾਤਾਪ੍ਰਕੋਪਕੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ, ਤੇਨ ਸ਼੍ਰਮਸ੍ਯ ਵਾਤਜਨਕਤ੍ਵੇਨ ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਃ ਕਿਮਿਤਿ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਨ ਵਾਚ੍ਯਂ, ਦਸ੍ਟਂ ਚੈਤਦ੍ਯਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਨਿਦ੍ਰਾ ਭਵਤੀਤਿ| ਆਗਨ੍ਤੁਕੀ ਰਿਸ੍ਟਭੂਤਾ| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਿਨੀ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਾਦਿਕਾਰ੍ਯਾ| ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਵਤੀਤਿ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਵਭਾਵਪ੍ਰਭਵਾ| ਦਿਵਾ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤੀ ਤੁ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਮਃਪ੍ਰਭਤਿਭ੍ਯ ਏਵ ਭਵਤਿ||੫੮||
Adhikarana 20 (59) · Śloka 59
ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਵਭਾਵਪ੍ਰਭਵਾ ਮਤਾ ਯਾ ਤਾਂ ਭੂਤਧਾਤ੍ਰੀਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ| ਤਮੋਭਵਾਮਾਹੁਰਘਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਸ਼ੇਸਾਃ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ||੫੯||
रात्रिस्वभावप्रभवा मता या तां भूतधात्रीं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः| तमोभवामाहुरघस्य मूलं शेषाः पुनर्व्याधिषु निर्दिशन्ति||५९||
🔊 Audio coming soon
ਆਸੁ ਨਿਦ੍ਰਾਸੁ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਂ ਨਿਨ੍ਦਿਤਾਂ ਚਾਹ- ਰਾਤ੍ਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਦਧਾਤਿ ਪੁਸ੍ਣਾਤੀਤਿ ਭੂਤਧਾਤ੍ਰੀ, ਧਾਤ੍ਰੀਵ ਧਾਤ੍ਰੀ| ਅਘਸ੍ਯ ਪਾਪਸ੍ਯ ਮੂਲਮਿਤਿ ਕਾਰਣਂ; ਤਮੋਗਹੀਤੋ ਹਿ ਸਦਾ ਨਿਦ੍ਰਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਨਾਨੁਸ੍ਠੇਯਂ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਂ ਨ ਕਰੋਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚਾਧਰ੍ਮੋਤ੍ਪਾਦਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਿਤਿ ਸ਼ਾਰੀਰਵ੍ਯਾਧਿਸੁ; ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਦਯੋ ਵ੍ਯਾਧਯ ਏਵ, ਤੇਸੁ ਚ ਭੂਤਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵ੍ਯਾਧਿਰੂਪੈਵ| ਆਗਨ੍ਤੁਕੀ ਚਾਸਾਧ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਭਵਾ ਚ ਸ੍ਵਯਮਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਭੂਤਾ ਵ੍ਯਾਧਿਰੂਪਾ, ਤੇਨ ਤਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ; ਕਿਂਵਾ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਾਧਾਰੇਸੁ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥੋ ਜ੍ਞੇਯਃ||੫੯||
Adhikarana 21 (60-62) · Śloka 62
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਨਿਨ੍ਦਿਤਾਃ ਪੁਰੁਸਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਯੌ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਿਨ੍ਦਿਤੌ| ਨਿਨ੍ਦਿਤੇ ਕਾਰਣਂ ਦੋਸਾਸ੍ਤਯੋਰ੍ਨਿਨ੍ਦਿਤਭੇਸਜਮ੍||੬੦|| ਯੇਭ੍ਯੋ ਯਦਾ ਹਿਤਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਯੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਹਿਤਾ ਯਦਾ| ਅਤਿਨਿਦ੍ਰਾਯਾਨਿਦ੍ਰਾਯ ਭੇਸਜਂ ਯਦ੍ਭਵਾ ਚ ਸਾ||੬੧|| ਯਾ ਯਾ ਯਥਾਪ੍ਰਭਾਵਾ ਚ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਤ੍ਰਿਜਃ| ਅਸ੍ਟੌਨਿਨ੍ਦਿਤਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੇ ਵ੍ਯਾਜਹਾਰ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ||੬੨||
तत्र श्लोकाः- निन्दिताः पुरुषास्तेषां यौ विशेषेण निन्दितौ| निन्दिते कारणं दोषास्तयोर्निन्दितभेषजम्||६०|| येभ्यो यदा हिता निद्रा येभ्यश्चाप्यहिता यदा| अतिनिद्रायानिद्राय भेषजं यद्भवा च सा||६१|| या या यथाप्रभावा च निद्रा तत् सर्वमत्रिजः| अष्टौनिन्दितसङ्ख्याते व्याजहार पुनर्वसुः||६२||
🔊 Audio coming soon
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਅਨਿਦ੍ਰਾਯੇਤਿ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਨਿਦ੍ਰਾਯ ਪੁਰੁਸਾਯ| ਯਥਾਪ੍ਰਭਾਵਾ ਚੇਤਿ ਭੂਤਧਾਤ੍ਰੀਤ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਣਿਤਪ੍ਰਭਾਵਾ||੬੦-੬੨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਟੌਨਿਨ੍ਦਿਤੀਯੋ ਨਾਮੈਕਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੧||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽष्टौनिन्दितीयो नामैकविंशतितमोऽध्यायः||२१||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਯੋਜਨਾਚਤੁਸ੍ਕੇਸ੍ਟੌਨਿਨ੍ਦਿਤੀਯੋ ਨਾਮੈਕਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੧||