Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋਸ੍ਟੌਨਿਨ੍ਦਿਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातोऽष्टौनिन्दितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
21. aṣṭauninditīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਇਹ ਖਲੁ ਸ਼ਰੀਰਮਧਿਕਤ੍ਯਾਸ੍ਟੌ ਪੁਰੁਸਾ ਨਿਨ੍ਦਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਤਿਦੀਰ੍ਘਸ਼੍ਚ, ਅਤਿਹ੍ਰਸ੍ਵਸ਼੍ਚ, ਅਤਿਲੋਮਾ ਚ, ਅਲੋਮਾ ਚ , ਅਤਿਕਸ੍ਣਸ਼੍ਚ, ਅਤਿਗੌਰਸ਼੍ਚ, ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਸ਼੍ਚ, ਅਤਿਕਸ਼ਸ਼੍ਚੇਤਿ||੩||
View original
इह खलु शरीरमधिकृत्याष्टौ पुरुषा निन्दिता भवन्ति; तद्यथा- अतिदीर्घश्च, अतिह्रस्वश्च, अतिलोमा च, अलोमा च , अतिकृष्णश्च, अतिगौरश्च, अतिस्थूलश्च, अतिकृशश्चेति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰਾਤਿਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਯੋਰ੍ਭੂਯ ਏਵਾਪਰੇ ਨਿਨ੍ਦਿਤਵਿਸ਼ੇਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਤਾਵਦਾਯੁਸੋ ਹ੍ਰਾਸੋ ਜਵੋਪਰੋਧਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਵ੍ਯਵਾਯਤਾ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਸ੍ਵੇਦਾਬਾਧਃ ਕ੍ਸੁਦਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਪਿਪਾਸਾਤਿਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਦੋਸਾਃ| ਤਦਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮਤਿਸਮ੍ਪੂਰਣਾਦ੍ਗੁਰੁਮਧੁਰਸ਼ੀਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਪਯੋਗਾਦਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਵ੍ਯਵਾਯਾਦ੍ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਧਰ੍ਸਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦ- ਚਿਨ੍ਤਨਾਦ੍ਬੀਜਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚੋਪਜਾਯਤੇ| ਤਸ੍ਯ ਹ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਮੇਦਸ੍ਵਿਨੋ ਮੇਦ ਏਵੋਪਚੀਯਤੇ ਨ ਤਥੇਤਰੇ ਧਾਤਵਃ, ਤਸ੍ਮਾਦਸ੍ਯਾਯੁਸੋ ਹ੍ਰਾਸਃ; ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਾਤ੍ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਦ੍ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਮੇਦਸੋ ਜਵੋਪਰੋਧਃ , ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਬਹੁਤ੍ਵਾਨ੍ਮੇਦਸਾਵਤਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕਚ੍ਛ੍ਰਵ੍ਯਵਾਯਤਾ, ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਸਮਤ੍ਵਾਦ੍ਧਾਤੂਨਾਂ, ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਮੇਦੋਦੋਸਾਨ੍ਮੇਦਸਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ, ਮੇਦਸਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹੁਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਸਹਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ੍ਵੇਦਾਬਾਧਃ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਭੂਤਕੋਸ੍ਠਵਾਯੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸੁਦਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਪਿਪਾਸਾਤਿਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ||੪||
View original
तत्रातिस्थूलकृशयोर्भूय एवापरे निन्दितविशेषा भवन्ति| अतिस्थूलस्य तावदायुषो ह्रासो जवोपरोधः कृच्छ्रव्यवायता दौर्बल्यं दौर्गन्ध्यं स्वेदाबाधः क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति भवन्त्यष्टौ दोषाः| तदतिस्थौल्यमतिसम्पूरणाद्गुरुमधुरशीतस्निग्धोपयोगादव्यायामादव्यवायाद्दिवास्वप्नाद्धर्षनित्यत्वाद- चिन्तनाद्बीजस्वभावाच्चोपजायते| तस्य ह्यतिमात्रमेदस्विनो मेद एवोपचीयते न तथेतरे धातवः, तस्मादस्यायुषो ह्रासः; शैथिल्यात् सौकुमार्याद्गुरुत्वाच्च मेदसो जवोपरोधः , शुक्राबहुत्वान्मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाच्च कृच्छ्रव्यवायता, दौर्बल्यमसमत्वाद्धातूनां, दौर्गन्ध्यं मेदोदोषान्मेदसः स्वभावात् स्वेदनत्वाच्च, मेदसः श्लेष्मसंसर्गाद्विष्यन्दित्वाद्बहुत्वाद्गुरुत्वाद्व्यायामासहत्वाच्च स्वेदाबाधः, तीक्ष्णाग्नित्वात् प्रभूतकोष्ठवायुत्वाच्च क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5-9) · Śloka 10
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਮੇਦਸਾਵਤਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਚਰਨ੍ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਹਾਰਂ ਸ਼ੋਸਯਤ੍ਯਪਿ||੫|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਜਰਯਤ੍ਯਾਹਾਰਂ ਚਾਤਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ| ਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਨੁਤੇ ਘੋਰਾਨ੍ ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍||੬|| ਏਤਾਵੁਪਦ੍ਰਵਕਰੌ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਗ੍ਨਿਮਾਰੁਤੌ| ਏਤੌ ਹਿ ਦਹਤਃ ਸ੍ਥੂਲਂ ਵਨਦਾਵੋ ਵਨਂ ਯਥਾ||੭|| ਮੇਦਸ੍ਯਤੀਵ ਸਂਵਦ੍ਧੇ ਸਹਸੈਵਾਨਿਲਾਦਯਃ| ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਦਾਰੁਣਾਨ੍ ਕਤ੍ਵਾ ਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜੀਵਿਤਮ੍||੮|| ਮੇਦੋਮਾਂਸਾਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚਲਸ੍ਫਿਗੁਦਰਸ੍ਤਨਃ| ਅਯਥੋਪਚਯੋਤ੍ਸਾਹੋ ਨਰੋਤਿਸ੍ਥੂਲ ਉਚ੍ਯਤੇ||੯|| ਇਤਿ ਮੇਦਸ੍ਵਿਨੋ ਦੋਸਾ ਹੇਤਵੋ ਰੂਪਮੇਵ ਚ| ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ, ....|੧੦|
View original
भवन्ति चात्र- मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः| चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारं चातिकाङ्क्षति| विकारांश्चाश्नुते घोरान् कांश्चित्कालव्यतिक्रमात्||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ| एतौ हि दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः| विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम्||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः| अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते||९|| इति मेदस्विनो दोषा हेतवो रूपमेव च| निर्दिष्टं, ....|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (10-15) · Śloka 15
... ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਵਾਚ੍ਯਮਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇ ਤ੍ਵਤਃ ਪਰਮ੍||੧੦|| ਸੇਵਾ ਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ਨਪਾਨਾਨਾਂ ਲਙ੍ਘਨਂ ਪ੍ਰਮਿਤਾਸ਼ਨਮ੍| ਕ੍ਰਿਯਾਤਿਯੋਗਃ ਸ਼ੋਕਸ਼੍ਚ ਵੇਗਨਿਦ੍ਰਾਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ||੧੧|| ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯੋਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਸ੍ਨਾਨਸ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਃ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਜਰਾ| ਵਿਕਾਰਾਨੁਸ਼ਯਃ ਕ੍ਰੋਧਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਤਿਕਸ਼ਂ ਨਰਮ੍||੧੨|| ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਤਿਸੌਹਿਤ੍ਯਂ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਮਯੌਸਧਮ੍ | ਕਸ਼ੋ ਨ ਸਹਤੇ ਤਦ੍ਵਦਤਿਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਮੈਥੁਨਮ੍||੧੩|| ਪ੍ਲੀਹਾ ਕਾਸਃ ਕ੍ਸਯਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਗੁਲ੍ਮੋਰ੍ਸ਼ਾਂਸ੍ਯੁਦਰਾਣਿ ਚ| ਕਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਯੋਭਿਧਾਵਨ੍ਤਿ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਹਣੀਗਤਾਃ||੧੪|| ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ੍ਫਿਗੁਦਰਗ੍ਰੀਵੋ ਧਮਨੀਜਾਲਸਨ੍ਤਤਃ| ਤ੍ਵਗਸ੍ਥਿਸ਼ੇਸੋਤਿਕਸ਼ਃ ਸ੍ਥੂਲਪਰ੍ਵਾ ਨਰੋ ਮਤਃ||੧੫||
View original
... वक्ष्यते वाच्यमतिकार्श्ये त्वतः परम्||१०|| सेवा रूक्षान्नपानानां लङ्घनं प्रमिताशनम्| क्रियातियोगः शोकश्च वेगनिद्राविनिग्रहः||११|| रूक्षस्योद्वर्तनं स्नानस्याभ्यासः प्रकृतिर्जरा| विकारानुशयः क्रोधः कुर्वन्त्यतिकृशं नरम्||१२|| व्यायाममतिसौहित्यं क्षुत्पिपासामयौषधम् | कृशो न सहते तद्वदतिशीतोष्णमैथुनम्||१३|| प्लीहा कासः क्षयः श्वासो गुल्मोऽर्शांस्युदराणि च| कृशं प्रायोऽभिधावन्ति रोगाश्च ग्रहणीगताः||१४|| शुष्कस्फिगुदरग्रीवो धमनीजालसन्ततः| त्वगस्थिशेषोऽतिकृशः स्थूलपर्वा नरो मतः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (16-17) · Śloka 17
ਸਤਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਤਾਵੇਤਾਵਤਿਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ੌ ਨਰੌ| ਸਤਤਂ ਚੋਪਚਰ੍ਯੌ ਹਿ ਕਰ੍ਸ਼ਨੈਰ੍ਬਂਹਣੈਰਪਿ||੧੬|| ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇ ਵਰਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਸਮੋਪਕਰਣੌ ਹਿ ਤੌ| ਯਦ੍ਯੁਭੌ ਵ੍ਯਾਧਿਰਾਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸ੍ਥੂਲਮੇਵਾਤਿਪੀਡਯੇਤ੍||੧੭||
View original
सततं व्याधितावेतावतिस्थूलकृशौ नरौ| सततं चोपचर्यौ हि कर्शनैर्बृंहणैरपि||१६|| स्थौल्यकार्श्ये वरं कार्श्यं समोपकरणौ हि तौ| यद्युभौ व्याधिरागच्छेत् स्थूलमेवातिपीडयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (18-19) · Śloka 19
ਸਮਮਾਂਸਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਤੁ ਸਮਸਂਹਨਨੋ ਨਰਃ| ਦਢੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨ ਬਲੇਨਾਭਿਭੂਯਤੇ||੧੮|| ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਤਪਸਹਃ ਸ਼ੀਤਵ੍ਯਾਯਾਮਸਂਸਹਃ| ਸਮਪਕ੍ਤਾ ਸਮਜਰਃ ਸਮਮਾਂਸਚਯੋ ਮਤਃ||੧੯||
View original
सममांसप्रमाणस्तु समसंहननो नरः| दृढेन्द्रियो विकाराणां न बलेनाभिभूयते||१८|| क्षुत्पिपासातपसहः शीतव्यायामसंसहः| समपक्ता समजरः सममांसचयो मतः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (20) · Śloka 20
ਗੁਰੁ ਚਾਤਰ੍ਪਣਂ ਚੇਸ੍ਟਂ ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਕਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪ੍ਰਤਿ| ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਬਂਹਣਾਰ੍ਥਂ ਚ ਲਘੁ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਚ ਯਤ੍||੨੦||
View original
गुरु चातर्पणं चेष्टं स्थूलानां कर्शनं प्रति| कृशानां बृंहणार्थं च लघु सन्तर्पणं च यत्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (21-28) · Śloka 28
ਵਾਤਘ੍ਨਾਨ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦੋਹਰਾਣਿ ਚ| ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਾ ਬਸ੍ਤਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾ ਰੂਕ੍ਸਾਣ੍ਯੁਦ੍ਵਰ੍ਤਨਾਨਿ ਚ||੨੧|| ਗੁਡੂਚੀਭਦ੍ਰਮੁਸ੍ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਤ੍ਰੈਫਲਸ੍ਤਥਾ| ਤਕ੍ਰਾਰਿਸ੍ਟਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਮਾਕ੍ਸਿਕਸ੍ਯ ਚ||੨੨|| ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਨਾਗਰਂ ਕ੍ਸਾਰਃ ਕਾਲਲੋਹਰਜੋ ਮਧੁ| ਯਵਾਮਲਕਚੂਰ੍ਣਂ ਚ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠ ਉਚ੍ਯਤੇ||੨੩|| ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਪਞ੍ਚਮੂਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਂਯੁਤਃ| ਸ਼ਿਲਾਜਤੁਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ਚ ਸਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਰਸਃ ਪਰਃ||੨੪|| ਪ੍ਰਸ਼ਾਤਿਕਾ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾ ਯਵਕਾ ਯਵਾਃ| ਜੂਰ੍ਣਾਹ੍ਵਾਃ ਕੋਦ੍ਰਵਾ ਮੁਦ੍ਗਾਃ ਕੁਲਤ੍ਥਾਸ਼੍ਚਕ੍ਰਮੁਦ੍ਗਕਾਃ ||੨੫|| ਆਢਕੀਨਾਂ ਚ ਬੀਜਾਨਿ ਪਟੋਲਾਮਲਕੈਃ ਸਹ| ਭੋਜਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਨਿ ਪਾਨਂ ਚਾਨੁ ਮਧੂਦਕਮ੍||੨੬|| ਅਰਿਸ੍ਟਾਂਸ਼੍ਚਾਨੁਪਾਨਾਰ੍ਥੇ ਮੇਦੋਮਾਂਸਕਫਾਪਹਾਨ੍| ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਸਂਵਿਭਜ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||੨੭|| ਪ੍ਰਜਾਗਰਂ ਵ੍ਯਵਾਯਂ ਚ ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਚਿਨ੍ਤਨਾਨਿ ਚ| ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਕ੍ਰਮੇਣਾਭਿਪ੍ਰਵਰ੍ਧਯੇਤ੍||੨੮||
View original
वातघ्नान्यन्नपानानि श्लेष्ममेदोहराणि च| रूक्षोष्णा बस्तयस्तीक्ष्णा रूक्षाण्युद्वर्तनानि च||२१|| गुडूचीभद्रमुस्तानां प्रयोगस्त्रैफलस्तथा| तक्रारिष्टप्रयोगश्च प्रयोगो माक्षिकस्य च||२२|| विडङ्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु| यवामलकचूर्णं च प्रयोगः श्रेष्ठ उच्यते||२३|| बिल्वादिपञ्चमूलस्य प्रयोगः क्षौद्रसंयुतः| शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसः परः||२४|| प्रशातिका प्रियङ्गुश्च श्यामाका यवका यवाः| जूर्णाह्वाः कोद्रवा मुद्गाः कुलत्थाश्चक्रमुद्गकाः ||२५|| आढकीनां च बीजानि पटोलामलकैः सह| भोजनार्थं प्रयोज्यानि पानं चानु मधूदकम्||२६|| अरिष्टांश्चानुपानार्थे मेदोमांसकफापहान्| अतिस्थौल्यविनाशाय संविभज्य प्रयोजयेत्||२७|| प्रजागरं व्यवायं च व्यायामं चिन्तनानि च| स्थौल्यमिच्छन् परित्यक्तुं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (29-34) · Śloka 34
ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਹਰ੍ਸਃ ਸੁਖਾ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਮਨਸੋ ਨਿਰ੍ਵਤਿਃ ਸ਼ਮਃ| ਚਿਨ੍ਤਾਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਵਿਰਾਮਃ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੨੯|| ਨਵਾਨ੍ਨਾਨਿ ਨਵਂ ਮਦ੍ਯਂ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕਾ ਰਸਾਃ| ਸਂਸ੍ਕਤਾਨਿ ਚ ਮਾਂਸਾਨਿ ਦਧਿ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਯਾਂਸਿ ਚ||੩੦|| ਇਕ੍ਸਵਃ ਸ਼ਾਲਯੋ ਮਾਸਾ ਗੋਧੂਮਾ ਗੁਡਵੈਕਤਮ੍| ਬਸ੍ਤਯਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਾਸ੍ਤੈਲਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ||੩੧|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਸ੍ਨਾਨਂ ਗਨ੍ਧਮਾਲ੍ਯਨਿਸੇਵਣਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਵਾਸੋ ਯਥਾਕਾਲਂ ਦੋਸਾਣਾਮਵਸੇਚਨਮ੍||੩੨|| ਰਸਾਯਨਾਨਾਂ ਵਸ੍ਯਾਣਾਂ ਯੋਗਾਨਾਮੁਪਸੇਵਨਮ੍| ਹਤ੍ਵਾਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮਾਧਤ੍ਤੇ ਨਣਾਮੁਪਚਯਂ ਪਰਮ੍||੩੩|| ਅਚਿਨ੍ਤਨਾਚ੍ਚ ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਧ੍ਰੁਵਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੇਨ ਚ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ਨਰੋ ਵਰਾਹ ਇਵ ਪੁਸ੍ਯਤਿ||੩੪||
View original
स्वप्नो हर्षः सुखा शय्या मनसो निर्वृतिः शमः| चिन्ताव्यवायव्यायामविरामः प्रियदर्शनम्||२९|| नवान्नानि नवं मद्यं ग्राम्यानूपौदका रसाः| संस्कृतानि च मांसानि दधि सर्पिः पयांसि च||३०|| इक्षवः शालयो माषा गोधूमा गुडवैकृतम्| बस्तयः स्निग्धमधुरास्तैलाभ्यङ्गश्च सर्वदा||३१|| स्निग्धमुद्वर्तनं स्नानं गन्धमाल्यनिषेवणम्| शुक्लं वासो यथाकालं दोषाणामवसेचनम्||३२|| रसायनानां वृष्याणां योगानामुपसेवनम्| हत्वाऽतिकार्श्यमाधत्ते नृणामुपचयं परम्||३३|| अचिन्तनाच्च कार्याणां ध्रुवं सन्तर्पणेन च| स्वप्नप्रसङ्गाच्च नरो वराह इव पुष्यति||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (35) · Śloka 35
ਯਦਾ ਤੁ ਮਨਸਿ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨਃ ਕ੍ਲਮਾਨ੍ਵਿਤਾਃ | ਵਿਸਯੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਮਾਨਵਃ||੩੫||
View original
यदा तु मनसि क्लान्ते कर्मात्मानः क्लमान्विताः | विषयेभ्यो निवर्तन्ते तदा स्वपिति मानवः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (36-38) · Śloka 38
ਨਿਦ੍ਰਾਯਤ੍ਤਂ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਪੁਸ੍ਟਿਃ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਬਲਾਬਲਮ੍| ਵਸਤਾ ਕ੍ਲੀਬਤਾ ਜ੍ਞਾਨਮਜ੍ਞਾਨਂ ਜੀਵਿਤਂ ਨ ਚ||੩੬|| ਅਕਾਲੇਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ਨ ਚ ਨਿਦ੍ਰਾ ਨਿਸੇਵਿਤਾ| ਸੁਖਾਯੁਸੀ ਪਰਾਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰਿਰਿਵਾਪਰਾ||੩੭|| ਸੈਵ ਯੁਕ੍ਤਾ ਪੁਨਰ੍ਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦੇਹਂ ਸੁਖਾਯੁਸਾ| ਪੁਰੁਸਂ ਯੋਗਿਨਂ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਤ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰਿਵਾਗਤਾ||੩੮||
View original
निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्| वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च||३६|| अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता| सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा||३७|| सैव युक्ता पुनर्युङ्क्ते निद्रा देहं सुखायुषा| पुरुषं योगिनं सिद्ध्या सत्या बुद्धिरिवागता||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (39-43) · Śloka 43
ਗੀਤਾਧ੍ਯਯਨਮਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀਕਰ੍ਮਭਾਰਾਧ੍ਵਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ| ਅਜੀਰ੍ਣਿਨਃ ਕ੍ਸਤਾਃ ਕ੍ਸੀਣਾ ਵਦ੍ਧਾ ਬਾਲਾਸ੍ਤਥਾਬਲਾਃ||੩੯|| ਤਸ੍ਣਾਤੀਸਾਰਸ਼ੂਲਾਰ੍ਤਾਃ ਸ਼੍ਵਾਸਿਨੋ ਹਿਕ੍ਕਿਨਃ ਕਸ਼ਾਃ| ਪਤਿਤਾਭਿਹਤੋਨ੍ਮਤ੍ਤਾਃ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾ ਯਾਨਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ||੪੦|| ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਭਯਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋਚਿਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ| ਸਰ੍ਵ ਏਤੇ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਸੇਵੇਰਨ੍ ਸਾਰ੍ਵਕਾਲਿਕਮ੍||੪੧|| ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਂ ਤਥਾ ਹ੍ਯੇਸਾਂ ਬਲਂ ਚਾਪ੍ਯੁਪਜਾਯਤੇ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪੁਸ੍ਣਾਤਿ ਚਾਙ੍ਗਾਨਿ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਚਾਯੁਸਃ||੪੨|| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਤ੍ਵਾਦਾਨਰੂਕ੍ਸਾਣਾਂ ਵਰ੍ਧਮਾਨੇ ਚ ਮਾਰੁਤੇ| ਰਾਤ੍ਰੀਣਾਂ ਚਾਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਦ੍ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੪੩||
View original
गीताध्ययनमद्यस्त्रीकर्मभाराध्वकर्शिताः| अजीर्णिनः क्षताः क्षीणा वृद्धा बालास्तथाऽबलाः||३९|| तृष्णातीसारशूलार्ताः श्वासिनो हिक्किनः कृशाः| पतिताभिहतोन्मत्ताः क्लान्ता यानप्रजागरैः||४०|| क्रोधशोकभयक्लान्ता दिवास्वप्नोचिताश्च ये| सर्व एते दिवास्वप्नं सेवेरन् सार्वकालिकम्||४१|| धातुसाम्यं तथा ह्येषां बलं चाप्युपजायते| श्लेष्मा पुष्णाति चाङ्गानि स्थैर्यं भवति चायुषः||४२|| ग्रीष्मे त्वादानरूक्षाणां वर्धमाने च मारुते| रात्रीणां चातिसङ्क्षेपाद्दिवास्वप्नः प्रशस्यते||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (44-49) · Śloka 49
ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਜ੍ਯੇਸੁ ਕਾਲੇਸੁ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤੇ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਸੁ ਨ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੪੪|| ਮੇਦਸ੍ਵਿਨਃ ਸ੍ਨੇਹਨਿਤ੍ਯਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੋਗਿਣਃ| ਦੂਸੀਵਿਸਾਰ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਦਿਵਾ ਨ ਸ਼ਯੀਰਨ੍ ਕਦਾਚਨ||੪੫|| ਹਲੀਮਕਃ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਂ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾ| ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਲੇਪੋ ਹਦਯਸ੍ਯ ਚ||੪੬|| ਸ਼ੋਫਾਰੋਚਕਹਲ੍ਲਾਸਪੀਨਸਾਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕਾਃ| ਕੋਠਾਰੁਃਪਿਡਕਾਃ ਕਣ੍ਡੂਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਕਾਸੋ ਗਲਾਮਯਾਃ||੪੭|| ਸ੍ਮਤਿਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਮੋਹਸ਼੍ਚ ਸਂਰੋਧਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਜ੍ਵਰਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਵਿਸਵੇਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤ(ਰ੍ਧ)ਨਮ੍||੪੮|| ਭਵੇਨ੍ਨਣਾਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਯਾਹਿਤਸ੍ਯ ਨਿਸੇਵਣਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਿਤਾਹਿਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਖਂ ਬੁਧਃ||੪੯||
View original
ग्रीष्मवर्ज्येषु कालेषु दिवास्वप्नात् प्रकुप्यतः| श्लेष्मपित्ते दिवास्वप्नस्तस्मात्तेषु न शस्यते||४४|| मेदस्विनः स्नेहनित्याः श्लेष्मलाः श्लेष्मरोगिणः| दूषीविषार्ताश्च दिवा न शयीरन् कदाचन||४५|| हलीमकः शिरःशूलं स्तैमित्यं गुरुगात्रता| अङ्गमर्दोऽग्निनाशश्च प्रलेपो हृदयस्य च||४६|| शोफारोचकहृल्लासपीनसार्धावभेदकाः| कोठारुःपिडकाः कण्डूस्तन्द्रा कासो गलामयाः||४७|| स्मृतिबुद्धिप्रमोहश्च संरोधः स्रोतसां ज्वरः| इन्द्रियाणामसामर्थ्यं विषवेगप्रवर्त(र्ध)नम्||४८|| भवेन्नृणां दिवास्वप्नस्याहितस्य निषेवणात्| तस्माद्धिताहितं स्वप्नं बुद्ध्वा स्वप्यात् सुखं बुधः||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (50) · Śloka 50
ਰਾਤ੍ਰੌ ਜਾਗਰਣਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਨਂ ਦਿਵਾ| ਅਰੂਕ੍ਸਮਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਤ੍ਵਾਸੀਨਪ੍ਰਚਲਾਯਿਤਮ੍||੫੦||
View original
रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (51) · Śloka 51
ਦੇਹਵਤ੍ਤੌ ਯਥਾਹਾਰਸ੍ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸੁਖੋ ਮਤਃ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਹਾਰਸਮੁਤ੍ਥੇ ਚ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੫੧||
View original
देहवृत्तौ यथाऽऽहारस्तथा स्वप्नः सुखो मतः| स्वप्नाहारसमुत्थे च स्थौल्यकार्श्ये विशेषतः||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (52-54) · Śloka 54
ਅਭ੍ਯਙ੍ਗੋਤ੍ਸਾਦਨਂ ਸ੍ਨਾਨਂ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕਾ ਰਸਾਃ| ਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਂ ਸਦਧਿ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸ੍ਨੇਹੋ ਮਦ੍ਯਂ ਮਨਃਸੁਖਮ੍||੫੨|| ਮਨਸੋਨੁਗੁਣਾ ਗਨ੍ਧਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਸਂਵਾਹਨਾਨਿ ਚ| ਚਕ੍ਸੁਸੋਸ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਲੇਪਃ ਸ਼ਿਰਸੋ ਵਦਨਸ੍ਯ ਚ||੫੩|| ਸ੍ਵਾਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਸ਼ਯਨਂ ਵੇਸ਼੍ਮ ਸੁਖਂ ਕਾਲਸ੍ਤਥੋਚਿਤਃ| ਆਨਯਨ੍ਤ੍ਯਚਿਰਾਨ੍ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਨਸ੍ਟਾ ਯਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ||੫੪||
View original
अभ्यङ्गोत्सादनं स्नानं ग्राम्यानूपौदका रसाः| शाल्यन्नं सदधि क्षीरं स्नेहो मद्यं मनःसुखम्||५२|| मनसोऽनुगुणा गन्धाः शब्दाः संवाहनानि च| चक्षुषोस्तर्पणं लेपः शिरसो वदनस्य च||५३|| स्वास्तीर्णं शयनं वेश्म सुखं कालस्तथोचितः| आनयन्त्यचिरान्निद्रां प्रनष्टा या निमित्ततः||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (55-57) · Śloka 57
ਕਾਯਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਰੇਕਸ਼੍ਛਰ੍ਦਨਂ ਭਯਮ੍| ਚਿਨ੍ਤਾ ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤਥਾ ਧੂਮੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮੋ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਮ੍||੫੫|| ਉਪਵਾਸੋਸੁਖਾ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵੌਦਾਰ੍ਯਂ ਤਮੋਜਯਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗਮਹਿਤਂ ਵਾਰਯਨ੍ਤਿ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍||੫੬|| ਏਤ ਏਵ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਸ੍ਯ ਹੇਤਵਃ| ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਾਲੋ ਵਿਕਾਰਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਵਾਯੁਰੇਵ ਚ||੫੭||
View original
कायस्य शिरसश्चैव विरेकश्छर्दनं भयम्| चिन्ता क्रोधस्तथा धूमो व्यायामो रक्तमोक्षणम्||५५|| उपवासोऽसुखा शय्या सत्त्वौदार्यं तमोजयः| निद्राप्रसङ्गमहितं वारयन्ति समुत्थितम्||५६|| एत एव च विज्ञेया निद्रानाशस्य हेतवः| कार्यं कालो विकारश्च प्रकृतिर्वायुरेव च||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (58) · Śloka 58
ਤਮੋਭਵਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੁਦ੍ਭਵਾ ਚ ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਸ਼੍ਰਮਸਮ੍ਭਵਾ ਚ| ਆਗਨ੍ਤੁਕੀ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਿਨੀ ਚ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਵਭਾਵਪ੍ਰਭਵਾ ਚ ਨਿਦ੍ਰਾ||੫੮||
View original
तमोभवा श्लेष्मसमुद्भवा च मनःशरीरश्रमसम्भवा च| आगन्तुकी व्याध्यनुवर्तिनी च रात्रिस्वभावप्रभवा च निद्रा||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (59) · Śloka 59
ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਵਭਾਵਪ੍ਰਭਵਾ ਮਤਾ ਯਾ ਤਾਂ ਭੂਤਧਾਤ੍ਰੀਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ| ਤਮੋਭਵਾਮਾਹੁਰਘਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਸ਼ੇਸਾਃ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ||੫੯||
View original
रात्रिस्वभावप्रभवा मता या तां भूतधात्रीं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः| तमोभवामाहुरघस्य मूलं शेषाः पुनर्व्याधिषु निर्दिशन्ति||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (60-62) · Śloka 62
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਨਿਨ੍ਦਿਤਾਃ ਪੁਰੁਸਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਯੌ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਿਨ੍ਦਿਤੌ| ਨਿਨ੍ਦਿਤੇ ਕਾਰਣਂ ਦੋਸਾਸ੍ਤਯੋਰ੍ਨਿਨ੍ਦਿਤਭੇਸਜਮ੍||੬੦|| ਯੇਭ੍ਯੋ ਯਦਾ ਹਿਤਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਯੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਹਿਤਾ ਯਦਾ| ਅਤਿਨਿਦ੍ਰਾਯਾਨਿਦ੍ਰਾਯ ਭੇਸਜਂ ਯਦ੍ਭਵਾ ਚ ਸਾ||੬੧|| ਯਾ ਯਾ ਯਥਾਪ੍ਰਭਾਵਾ ਚ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਤ੍ਰਿਜਃ| ਅਸ੍ਟੌਨਿਨ੍ਦਿਤਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੇ ਵ੍ਯਾਜਹਾਰ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ||੬੨||
View original
तत्र श्लोकाः- निन्दिताः पुरुषास्तेषां यौ विशेषेण निन्दितौ| निन्दिते कारणं दोषास्तयोर्निन्दितभेषजम्||६०|| येभ्यो यदा हिता निद्रा येभ्यश्चाप्यहिता यदा| अतिनिद्रायानिद्राय भेषजं यद्भवा च सा||६१|| या या यथाप्रभावा च निद्रा तत् सर्वमत्रिजः| अष्टौनिन्दितसङ्ख्याते व्याजहार पुनर्वसुः||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਟੌਨਿਨ੍ਦਿਤੀਯੋ ਨਾਮੈਕਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽष्टौनिन्दितीयो नामैकविंशतितमोऽध्यायः||२१||
🔊 Audio coming soon