19. aṣṭōdarīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽષ્ટોદરીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

પૂર્વાધ્યાયે પ્રોક્તં “વ્યવસ્થાકરણં તેષાં યથાસ્થૂલેષુ સઙ્ગ્રહઃ” (સૂ. ૧૮) ઇતિ, તદનુ જિજ્ઞાસાયામષ્ટાવુદરાણીત્યાદિં યથાસ્થૂલં સઙ્ગ્રહોઽભિધીયતે| અષ્ટોદરીય ઇતિ ચાર્થપરા સઞ્જ્ઞા||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઇહ ખલ્વષ્ટાવુદરાણિ, અષ્ટૌ મૂત્રાઘાતાઃ, અષ્ટૌ ક્ષીરદોષાઃ, અષ્ટૌ રેતોદોષાઃ; સપ્ત કુષ્ઠાનિ, સપ્ત પિડકાઃ, સપ્ત વીસર્પાઃ; ષડતીસારાઃ, ષડુદાવર્તાઃ; પઞ્ચ ગુલ્માઃ, પઞ્ચ પ્લીહદોષાઃ, પઞ્ચ કાસાઃ, પઞ્ચ શ્વાસાઃ, પઞ્ચ હિક્કાઃ, પઞ્ચ તૃષ્ણાઃ, પઞ્ચ છર્દયઃ, પઞ્ચ ભક્તસ્યાનશનસ્થાનાનિ, પઞ્ચ શિરોરોગાઃ, પઞ્ચ હૃદ્રોગાઃ, પઞ્ચ પાણ્ડુરોગાઃ, પઞ્ચોન્માદાઃ, ચત્વારોઽપસ્મારાઃ, ચત્વારોઽક્ષિરોગાઃ, ચત્વારઃ કર્ણરોગાઃ, ચત્વારઃ પ્રતિશ્યાયાઃ, ચત્વારો મુખરોગાઃ, ચત્વારો ગ્રહણીદોષાઃ, ચત્વારો મદાઃ, ચત્વારો મૂર્ચ્છાયાઃ, ચત્વારઃ શોષાઃ, ચત્વારિ ક્લૈબ્યાનિ; ત્રયઃ શોફાઃ, ત્રીણિ કિલાસાનિ, ત્રિવિધં લોહિતપિત્તં; દ્વૌ જ્વરૌ, દ્વૌ વ્રણૌ, દ્વાવાયામૌ, દ્વે ગૃધ્રસ્યૌ, દ્વે કામલે, દ્વિવિધમામં, દ્વિવિધં વાતરક્તં, દ્વિવિધાન્યર્શાંસિ; એક ઊરુસ્તમ્ભઃ, એકઃ સન્ન્યાસઃ, એકો મહાગદઃ; વિંશતિઃ ક્રિમિજાતયઃ, વિંશતિઃ પ્રમેહાઃ, વિંશતિર્યોનિવ્યાપદઃ; ઇત્યષ્ટચત્વારિંશદ્રોગાધિકરણાન્યસ્મિન્ સઙ્ગ્રહે સમુદ્દિષ્ટાનિ||૩||

ઉદરાભિધાનમાદૌ પૂર્વાધ્યાયોક્તશોથસામાન્યાત્; ઉદારાણ્યુત્સેધસામાન્યાચ્છોથપ્રભેદા એવ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

એતાનિ યથોદ્દેશમભિનિર્દેક્ષ્યામઃ- અષ્ટાવુદરાણીતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતપ્લીહબદ્ધચ્છિદ્રદકોદરાણિ, અષ્ટૌ મૂત્રાઘાતા ઇતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતાશ્મરીશર્કરાશુક્રશોણિતજાઃ, અષ્ટૌ ક્ષીરદોષા ઇતિ વૈવર્ણ્યં વૈગન્ધ્યં વૈરસ્યં પૈચ્છિલ્યં ફેનસઙ્ઘાતો રૌક્ષ્યં ગૌરવમતિસ્નેહશ્ચ, અષ્ટૌ રેતોદોષા ઇતિ તનુ શુષ્કં ફેનિલમશ્વેતં પૂત્યતિપિચ્છલમન્યધાતૂપહિતમવસાદિ ચ (૧); સપ્ત કુષ્ઠાનીતિ કપાલોદુમ્બરમણ્ડલર્ષ્યજિહ્વપુણ્ડરીકસિધ્મકાકણાનિ, સપ્ત પિડકા ઇતિ શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની સર્ષપ્યલજી વિનતા વિદ્રધી ચ, સપ્ત વિસર્પા ઇતિ વાતપિત્તકફાગ્નિકર્દમકગ્રન્થિસન્નિપાતાખ્યાઃ (૨); ષડતીસારા ઇતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતભયશોકજાઃ, ષડુદાવર્તા ઇતિ વાતમૂત્રપુરીષશુક્રચ્છર્દિક્ષવથુજાઃ (૩); પઞ્ચ ગુલ્મા ઇતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતશોણિતજાઃ, પઞ્ચ પ્લીહદોષા ઇતિ ગુલ્મૈર્વ્યાખ્યાતાઃ, પઞ્ચ કાસા ઇતિ વાતપિત્તકફક્ષતક્ષયજાઃ, પઞ્ચ શ્વાસા ઇતિ મહોર્ધ્વચ્છિન્નતમકક્ષુદ્રાઃ, પઞ્ચ હિક્કા ઇતિ મહતી ગમ્ભીરા વ્યપેતા ક્ષુદ્રાઽન્નજા ચ, પઞ્ચ તૃષ્ણા ઇતિ વાતપિત્તામક્ષયોપસર્ગાત્મિકાઃ, પઞ્ચ છર્દય ઇતિ દ્વિષ્ટાર્થસંયોગજા વાતપિત્તકફસન્નિપાતોદ્રેકોત્થાશ્ચ , પઞ્ચ ભક્તસ્યાનશનસ્થાનાનીતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતદ્વેષાઃ, પઞ્ચ શિરોરોગા ઇતિ પૂર્વોદ્દેશમભિસમસ્ય વાતપિત્તકફસન્નિપાતક્રિમિજાઃ, પઞ્ચ હૃદ્રોગા ઇતિ શિરોરોગૈર્વ્યાખ્યાતાઃ, પઞ્ચ પાણ્ડુરોગા ઇતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતમૃદ્ભક્ષણજાઃ, પઞ્ચોન્માદા ઇતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતાગન્તુનિમિત્તાઃ (૪); ચત્વારોઽપસ્મારા ઇતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતનિમિત્તાઃ, ચત્વારોઽક્ષિરોગાશ્ચત્વારઃ કર્ણરોગાશ્ચત્વારઃ પ્રતિશ્યાયાશ્ચત્વારો મુખરોગાશ્ચત્વારો ગ્રહણીદોષાશ્ચત્વારો મદાશ્ચત્વારો મૂર્ચ્છાયા ઇત્યપસ્મારૈર્વ્યાખ્યાતાઃ, ચત્વારઃ શોષા ઇતિ સાહસસન્ધારણક્ષયવિષમાશનજાઃ, ચત્વારિ ક્લૈબ્યાનીતિ બીજોપઘાતાદ્ધ્વજભઙ્ગાજ્જરાયાઃ શુક્રક્ષયાચ્ચ (૫); ત્રયઃ શોથા ઇતિ વાતપિત્તશ્લેષ્મનિમિત્તાઃ, ત્રીણિ કિલાસાનીતિ રક્તતામ્રશુક્લાનિ, ત્રિવિધં લોહિતપિત્તમિતિ ઊર્ધ્વભાગમધોભાગમુભયભાગં ચ (૬); દ્વૌ જ્વરાવિતિ ઉષ્ણાભિપ્રાયઃ શીતસમુત્થશ્ચ શીતાભિપ્રાયશ્ચોષ્ણસમુત્થઃ, દ્વૌ વ્રણાવિતિ નિજશ્ચાગન્તુજશ્ચ, દ્વાવાયામાવિતિ બાહ્યશ્ચાભ્યન્તરશ્ચ, દ્વે ગૃધ્રસ્યાવિતિ વાતાદ્વાતકફાચ્ચ, દ્વે કામલે ઇતિ કોષ્ઠાશ્રયા શાખાશ્રયા ચ, દ્વિવિધમામમિતિ અલસકો વિસૂચિકા ચ, દ્વિવિધં વાતરક્તમિતિ ગમ્ભીરમુત્તાનં ચ, દ્વિવિધાન્યર્શાંસીતિ શુષ્કાણ્યાર્દ્રાણિ ચ (૭); એક ઊરુસ્તમ્ભ ઇત્યામત્રિદોષસમુત્થઃ, એકઃ સન્ન્યાસ ઇતિ ત્રિદોષાત્મકો મનઃશરીરાધિષ્ઠાનઃ, એકો મહાગદ ઇતિ અતત્ત્વાભિનિવેશઃ (૮); વિંશતિઃ ક્રિમિજાતય ઇતિ યૂકા પિપીલિકાશ્ચેતિ દ્વિવિધા બહિર્મલજાઃ, કેશાદા લોમાદા લોમદ્વીપાઃ સૌરસા ઔદુમ્બરા જન્તુમાતરશ્ચેતિ ષટ્ શોણિતજાઃ, અન્ત્રાદા ઉદરાવેષ્ટા હૃદયાદાશ્ચુરવો દર્ભપુષ્પાઃ સૌગન્ધિકા મહાગુદાશ્ચેતિ સપ્ત કફજાઃ, કકેરુકા મકેરુકા લેલિહાઃ સશૂલકાઃ સૌસુરાદાશ્ચેતિ પઞ્ચ પુરીષજાઃ; વિંશતિઃ પ્રમેહા ઇત્યુદકમેહશ્ચેક્ષુબાલિકારસમેહશ્ચ સાન્દ્રમેહશ્ચ સાન્દ્રપ્રસાદમેહશ્ચ શુક્લમેહશ્ચ શુક્રમેહશ્ચ શીતમેહશ્ચ શનૈર્મેહશ્ચ સિકતામેહશ્ચ લાલામેહશ્ચેતિ દશ શ્લેષ્મનિમિત્તાઃ, ક્ષારમેહશ્ચ કાલમેહશ્ચ નીલમેહશ્ચ લોહિતમેહશ્ચ મઞ્જિષ્ઠામેહશ્ચ હરિદ્રામેહશ્ચેતિ ષટ્ પિત્તનિમિત્તાઃ, વસામેહશ્ચ મજ્જામેહશ્ચ હસ્તિમેહશ્ચ મધુમેહશ્ચેતિ ચત્વારો વાતનિમિત્તાઃ, ઇતિ વિંશતિઃ પ્રમેહાઃ; વિંશતિર્યોનિવ્યાપદ ઇતિ વાતિકી પૈત્તિકી શ્લેષ્મિકી સાન્નિપાતિકી ચેતિ ચતસ્રો દોષજાઃ, દોષદૂષ્યસંસર્ગપ્રકૃતિનિર્દેશૈરવશિષ્ટાઃ ષોડશ નિર્દિશ્યન્તે, તદ્યથા- રક્તયોનિશ્ચારજસ્કા ચાચરણા ચાતિચરણા ચ પ્રાક્ચરણા ચોપપ્લુતા ચ પરિપ્લુતા ચોદાવર્તિની ચ કર્ણિની ચ પુત્રઘ્ની ચાન્તર્મુખી ચ સૂચીમુખી ચ શુષ્કા ચ વામિની ચ ષણ્ઢયોનિશ્ચ મહાયોનિશ્ચેતિ વિંશતિર્યોનિવ્યાપદો ભવન્તિ (૯); કેવલશ્ચાયમુદ્દેશો યથોદ્દેશમભિનિર્દિષ્ટો ભવતિ||૪||

ઇહૈકાદિ સઙ્ખ્યાપરિત્યાગાદષ્ટસઙ્ખ્યાગ્રહણમાદૌ કૃતમ્, અષ્ટસઙ્ખ્યાયા બહુત્વેન પ્રાધાન્યાત્; વિંશતિસઙ્ખ્યમેહાદીનામૂનવિંશત્યાદ્યધઃસઙ્ખ્યાનુપૂર્વીપ્રાપ્ત્યભાવાન્ન કૃતઃ પ્રથમં નિવેશઃ| યદ્યપિ ચિકિત્સિતેઽષ્ટાદશ કુષ્ઠાનિ, તથાઽપીહ મહાકુષ્ઠાભિપ્રાયેણ સપ્તોચ્યન્તે| ષડુદાવર્તા ઇત્યત્ર નવેગાન્ધારણીયોક્તન્યાયેનોચ્ચારાદિનિરોધજાદય ઉદાવર્તા ઇહોચ્યન્તે| ગુલ્મૈર્વ્યાખ્યાતા ઇતિ યથા ગુલ્મભેદાસ્તથા પ્લીહદોષાઃ| પઞ્ચ તૃષ્ણેતિ સમ્ભોજનસ્નેહાદિજનિતાનામપિ વાતાદિજાસ્વેવાવરોધાત્| સ્થાનમિવ સ્થાનં કારણં; તેન, અનશનસ્થાનાન્યરોચકાનિ; અનેન કારણેન કાર્યાણ્યરોચકાનિ લક્ષ્યન્તે ; તેન રોગસઙ્ગ્રહે કારણાભિધાનમન્યાય્યમિતિ ન ભવતિ| પૂર્વોદ્દેશમભિસમસ્યેતિ કિયન્તઃશિરસીયે વિસ્તરોક્તાન્ સઙ્ક્ષિપ્ય; કિંવા કિયન્તઃશિરસીય એવ “અર્ધાવભેદકો વા સ્યાત્” (સૂ. ૧૭) ઇત્યાદ્યુદ્દિષ્ટાનભિસમસ્ય પરિત્યજ્ય શિરસ્યેવ રુજારૂપા યે પઞ્ચ ત ઉચ્યન્તે| ‘સાહસં સન્ધારણં ક્ષયો વિષમાશનમ્’ ઇતિ પાઠે કારણેન કાર્યં ચતુર્વિધઃ શોષ ઉચ્યતે| દ્વૌ જ્વરાવિત્યાદૌ શીતસમુત્થત્વેનૈવોષ્ણાભિપ્રાયતા લબ્ધા, યતો નિદાનવિપરીતમિચ્છતિ જ્વરી; તદિહોષ્ણાભિપ્રાયતાવિશેષણં શીતર્તુસમુત્થત્વેન પૈત્તિકસ્યાપિ જ્વરસ્ય શીતસમુત્થત્વનિરાસાર્થમ્; એવં શીતાભિપ્રાયેઽપિ વાચ્યમ્| દ્વિવિધમામમિતિ આમવિષસ્ય ત્રિવિધકુક્ષીયે વક્ષ્યમાણસ્યાલસક એવાન્તર્ભાવાત્; અન્યે ત્વામવિષસ્ય વિષત્વેનાન્યવિષતન્ત્રવિષયત્વાદિહાગ્રહણમિતિ બ્રુવતે| અતત્ત્વાભિનિવેશો માનસો વિકારઃ, સ ચ સર્વસંસારિદુઃખહેતુતયા ગદ ઇત્યુચ્યતે| ક્રિમીણાં સઞ્જ્ઞા પ્રાયો રૂઢા જ્ઞાતવ્યા| પિપીલિકા લિખ્યાઃ| દોષસ્ય દૂષ્યેણ રક્તાદિના સંસર્ગો દોષદૂષ્યસંસર્ગઃ, પ્રકૃતિઃ કારણમ્; તત્ર દોષદૂષ્યસંસર્ગનિર્દેશેન રક્તયોન્યાદયઃ, પ્રકૃતિનિર્દેશેન પ્રાક્ચરણાદયો યોનિવ્યાપત્તિચિકિત્સિતં વીક્ષ્ય વ્યાકર્તવ્યાઃ| અત્ર મદા એવ મદાત્યયરૂપતાં યાન્તીતિ કૃત્વા મદાત્યયાઃ પૃથઙ્નોક્તાઃ| ઇહ ચોક્તાનાં રોગાણાં યદ્યપિ પ્રકારાન્તરેણાન્યથાઽપિ સઙ્ખ્યા ભવતિ; તથા હિ- અષ્ટૌ જ્વરાઃ, દ્વાવુન્માદૌ નિજાગન્તુકભેદેનેત્યાદિ, તથાઽપિ પ્રધાનવિવક્ષયા એત એવ ભેદા ગૃહીતાઃ; પ્રાધાન્યં ચ સ્વાધિકારે રોગાણામનુસરણીયમ્||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

સર્વ એવ નિજા વિકારા નાન્યત્ર વાતપિત્તકફેભ્યો નિર્વર્તન્તે, યથાહિ- શકુનિઃ સર્વં દિવસમપિ પરિપતન્ સ્વાં છાયાં નાતિવર્તતે, તથા સ્વધાતુવૈષમ્યનિમિત્તાઃ સર્વે વિકારા વાતપિત્તકફાન્નાતિવર્તન્તે| વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં પુનઃ સ્થાનસંસ્થાનપ્રકૃતિવિશેષાનભિસમીક્ષ્ય તદાત્મકાનપિ ચ સર્વવિકારાં સ્તાનેવોપદિશન્તિ બુદ્ધિમન્તઃ||૫||

સમ્પ્રત્યષ્ટોદરાદીનાં તથા વક્ષ્યમાણાનાં મહારોગે તથાઽનુક્તાનામિહ તન્ત્રે રોગાણાં નિજાનાં વાતપિત્તશ્લેષ્માણ એવ વ્યસ્તાઃ સમસ્તા વા કારણં ભવન્તીત્યેતદ્રૂપં રોગાણાં ચિકિત્સોપયોગિ સૂત્રં દર્શયિતુમાહ- સર્વ ઇત્યાદિ| સર્વ ઇત્યુક્તા અનુક્તાશ્ચ| યદ્યપ્યાગન્તુષ્વપિ દોષસમ્બન્ધો ન વ્યભિચરતિ, તથાઽપ્યાગન્તૌ રોગે દોષાપેક્ષયા ન ચિકિત્સેત્યાગન્તુવ્યુદાસાર્થં નિજા ઇત્યુક્તમ્| સ્વશબ્દેનાગન્તુકૃતં ધાતુવૈષમ્યં નિરાકરોતિ| નનુ, યદિ વાતાદિજન્યા એવ સર્વવિકારાસ્તત્ કિમર્થમન્યથાઽપ્યુદરાદયઃ પ્લીહજત્વાદિભિર્નિર્દિશ્યન્ત ઇત્યાહ- વાતપિત્તેત્યાદિ| સ્થાનં રસાદયો બસ્ત્યાદયશ્ચ, સંસ્થાનમ્ આકૃતિર્લક્ષણમિતિ યાવત્, પ્રકૃતિઃ કારણમ્, એષાં વિશેષાનભિસમીક્ષ્ય તાંસ્તાનુપદિશન્તીતિ ‘અષ્ટાવુદરાણિ’ ઇત્યેવમ્માદ્યુપદિશન્તિ| તદાત્મકાનપીતિ વાતાદિજનિતાનપિ| તત્ર, સ્થાનવિશેષાદુપદેશો યથા- ઊરુસ્તમ્ભરક્તયોનિકામલાપ્રભૃતયઃ; સંસ્થાનવિશેષાત્ પિડકાગુલ્મપ્રભૃતયઃ; પ્રકૃતિવિશેષાચ્છ્લેષ્મપ્લીહોદરપ્રભૃતયઃ| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- યતસ્તાનેવેતિ વાતાદિજાનેવેતિ વ્યપદિશન્તિ; તદાત્મકાનપીતિ યથોક્તાષ્ટાદિસઙ્ખ્યાયુક્તાનપિ| યદ્યપિ પ્લીહાદિકારણાન્તરેણ ભિન્ના અપિ રોગાસ્તથાઽપિ વાતાદિસ્થાનજન્યત્વેન તથા વાતાદિલક્ષણયુક્તત્વેન તથા વાતાદિકારણજાતત્વેન વાતાદિજા એવ સર્વવિકારા ઇતિ વાક્યાર્થઃ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ભવતશ્ચાત્ર- સ્વધાતુવૈષમ્યનિમિત્તજા યે વિકારસઙ્ઘા બહવઃ શરીરે| ન તે પૃથક્ પિત્તકફાનિલેભ્ય આગન્તવસ્ત્વેવ તતો વિશિષ્ટાઃ||૬||

અમુમેવાર્થં શ્લોકેનાહ- સ્વધાત્વિત્યાદિ| સ્વશબ્દોઽગ્રે વક્ષ્યમાણશરીરાપેક્ષઃ; તેન શરીરધાતુવૈષમ્યં ગૃહ્યતે, માનસં તુ પ્રતિક્ષિપ્યતે| ધાતવશ્ચ ન સ્વરૂપેણ રોગકારણમિતિ વૈષમ્યપદં કૃતમ્| આગન્તવો હિ રોગા અભિઘાતજ્વરાદયો ધાતુવૈષમ્યજા ભવન્તિ, અતસ્તહ્યુદાસાર્થં નિમિત્તપદમ્; આગન્તુષુ વૈષમ્યં વિદ્યમાનમપિ કારણત્વેન ન વ્યપદિશ્યતે, અપ્રધાનત્વાત્; કિન્ત્વાગન્તુરેવ લગુડાદિપ્રહારસ્તત્ર ચિકિત્સાવિશેષપ્રયોજકઃ કારણં, નિજે તુ વૈષમ્યમેવ ચિકિત્સાપ્રયોજકમ્| નિમિત્તજા ઇતિ ચ સ્વધાતુવૈષમ્યપદસ્ય કર્મધારયત્વેન, બહુવ્રીહિપક્ષે ત્વનર્થકમેવ સ્યાત્| વિકારસઙ્ઘા ઇતિ ‘અષ્ટાવુદરાણિ’ ઇત્યાદયઃ| બહુવચનેનૈવ બહુત્વે લબ્ધે પુનઃ ‘બહવઃ’ ઇતિ વચનં બહુવચનસ્ય ત્રિત્વમાત્રેણૈવ ચરિતાર્થત્વનિષેધાર્થમ્| ન તે પિત્તકફાનિલેભ્યઃ પૃથગિતિ પિત્તકફાનિલા એવ તે દૂષ્યાદિવિશેષભાજ ઇત્યર્થઃ| ઇહ પિત્તમાદૌ કૃતં છન્દોઽનુરોધાત્; કિંવા પ્રાધાન્યાનિયમજ્ઞાપનાર્થં કૃતમ્| અત્ર ચ ધાતુવૈષમ્યમાત્રં વિકારો નોક્તઃ, તસ્ય વાતાદિવૈષમ્યરૂપત્વેન સિદ્ધત્વાદેવ; યસ્તુ ધાતુવૈષમ્યવિશેષો ધાતુવૈષમ્યજાતો જ્વરાદિરૂપઃ, સ ઇહ શિષ્યં પ્રતિ વિકૃતવાતાદ્યભેદેન પ્રતિપાદ્યતે| તત ઇતિ પૂર્વોક્તવિકારસઙ્ઘાત્| વિશિષ્ટા ઇતિ પિત્તકફાનિલવ્યતિરિક્તાઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

આગન્તુરન્વેતિ નિજં વિકારં નિજસ્તથાઽઽગન્તુમપિ પ્રવૃદ્ધઃ| તત્રાનુબન્ધં પ્રકૃતિં ચ સમ્યગ્ જ્ઞાત્વા તતઃ કર્મ સમારભેત||૭||

સમ્પ્રતિ ભિન્નયોર્નિજાગન્ત્વોઃ સમ્બન્ધમાહ- આગન્તુરિત્યાદિ| નિજં પ્રથમસમુત્પન્નં વિકારમાગન્તુર્ભૂતાદિજન્યો વિકારઃ અન્વેતિ અનુગતો ભવતિ, યથા- દોષજ એવ જ્વરે ઉન્માદે વા પશ્ચાદ્ભૂતનિવેશોઽપિ ભવતિ; તથાઽઽગન્તુમુત્પન્નમભિઘાતજં જ્વરં ભૂતજં ચોન્માદં પશ્ચાદ્ધેતુમાસાદ્ય નિજોઽપિ તત્ર દોષલક્ષણલક્ષિતો ગદો ભવતિ| ‘અપિ પ્રવૃદ્ધઃ’ ઇતિ વચનેન આગન્ત્વવસ્થાયામપિ નિજદોષો વૃદ્ધોઽસ્ત્યેવ, પરં પ્રવૃદ્ધોઽસૌ ન ભવતિ સ્વલક્ષણાકર્તૃત્વેનેતિ દર્શયતિ| અપિશબ્દેન નિજસ્ય નિજેન તથાઽગન્તોરપ્યાગન્તુનાઽનુબન્ધઃ સૂચ્યતે| અત્ર નિજાગન્ત્વોરનુબન્ધે કાર્યમાહતત્રેત્યાદિ| અનુબન્ધઃ પશ્ચાત્કાલજાતઃ| પ્રકૃતિઃ મૂલભૂતઃ| સમ્યગ્જ્ઞાત્વેતિ બલવત્ત્વાબલવત્ત્વાદિના; કિંવા, અનુબન્ધઃ અપ્રધાનઃ; પ્રકૃતિઃ અનુબન્ધ્યઃ પ્રધાનમિત્યર્થઃ| યદુક્તં- “સ્વતન્ત્રો વ્યક્તલિઙ્ગો યથોક્તસમુત્થાનપ્રશમો ભવત્યનુબન્ધ્યઃ, અતો વિપરીતસ્ત્વનુબન્ધઃ” (વિ. ૬) ઇતિ||૭||

Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9

તત્ર શ્લોકૌ- વિંશકાશ્ચૈકકાશ્ચૈવ ત્રિકાશ્ચોક્તાસ્ત્રયસ્ત્રયઃ| દ્વિકાશ્ચાષ્ટૌ, ચતુષ્કાશ્ચ દશ, દ્વાદશ પઞ્ચકાઃ||૮|| ચત્વારશ્ચાષ્ટકા વર્ગાઃ, ષટ્કૌ દ્વૌ, સપ્તકાસ્ત્રયઃ| અષ્ટોદરીયે રોગાણાં રોગાધ્યાયે પ્રકાશિતાઃ||૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 19

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાનેઽષ્ટોદરીયો નામોનવિંશોઽધ્યાયઃ||૧૯||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યવ્યાખ્યાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને રોગચતુષ્કેઽષ્ટોદરીયો નામોનવિંશોઽધ્યાયઃ||૧૯||