19. aṣṭōdarīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽષ્ટોદરીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઇહ ખલ્વષ્ટાવુદરાણિ, અષ્ટૌ મૂત્રાઘાતાઃ, અષ્ટૌ ક્ષીરદોષાઃ, અષ્ટૌ રેતોદોષાઃ; સપ્ત કુષ્ઠાનિ, સપ્ત પિડકાઃ, સપ્ત વીસર્પાઃ; ષડતીસારાઃ, ષડુદાવર્તાઃ; પઞ્ચ ગુલ્માઃ, પઞ્ચ પ્લીહદોષાઃ, પઞ્ચ કાસાઃ, પઞ્ચ શ્વાસાઃ, પઞ્ચ હિક્કાઃ, પઞ્ચ તૃષ્ણાઃ, પઞ્ચ છર્દયઃ, પઞ્ચ ભક્તસ્યાનશનસ્થાનાનિ, પઞ્ચ શિરોરોગાઃ, પઞ્ચ હૃદ્રોગાઃ, પઞ્ચ પાણ્ડુરોગાઃ, પઞ્ચોન્માદાઃ, ચત્વારોઽપસ્મારાઃ, ચત્વારોઽક્ષિરોગાઃ, ચત્વારઃ કર્ણરોગાઃ, ચત્વારઃ પ્રતિશ્યાયાઃ, ચત્વારો મુખરોગાઃ, ચત્વારો ગ્રહણીદોષાઃ, ચત્વારો મદાઃ, ચત્વારો મૂર્ચ્છાયાઃ, ચત્વારઃ શોષાઃ, ચત્વારિ ક્લૈબ્યાનિ; ત્રયઃ શોફાઃ, ત્રીણિ કિલાસાનિ, ત્રિવિધં લોહિતપિત્તં; દ્વૌ જ્વરૌ, દ્વૌ વ્રણૌ, દ્વાવાયામૌ, દ્વે ગૃધ્રસ્યૌ, દ્વે કામલે, દ્વિવિધમામં, દ્વિવિધં વાતરક્તં, દ્વિવિધાન્યર્શાંસિ; એક ઊરુસ્તમ્ભઃ, એકઃ સન્ન્યાસઃ, એકો મહાગદઃ; વિંશતિઃ ક્રિમિજાતયઃ, વિંશતિઃ પ્રમેહાઃ, વિંશતિર્યોનિવ્યાપદઃ; ઇત્યષ્ટચત્વારિંશદ્રોગાધિકરણાન્યસ્મિન્ સઙ્ગ્રહે સમુદ્દિષ્ટાનિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

એતાનિ યથોદ્દેશમભિનિર્દેક્ષ્યામઃ- અષ્ટાવુદરાણીતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતપ્લીહબદ્ધચ્છિદ્રદકોદરાણિ, અષ્ટૌ મૂત્રાઘાતા ઇતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતાશ્મરીશર્કરાશુક્રશોણિતજાઃ, અષ્ટૌ ક્ષીરદોષા ઇતિ વૈવર્ણ્યં વૈગન્ધ્યં વૈરસ્યં પૈચ્છિલ્યં ફેનસઙ્ઘાતો રૌક્ષ્યં ગૌરવમતિસ્નેહશ્ચ, અષ્ટૌ રેતોદોષા ઇતિ તનુ શુષ્કં ફેનિલમશ્વેતં પૂત્યતિપિચ્છલમન્યધાતૂપહિતમવસાદિ ચ (૧); સપ્ત કુષ્ઠાનીતિ કપાલોદુમ્બરમણ્ડલર્ષ્યજિહ્વપુણ્ડરીકસિધ્મકાકણાનિ, સપ્ત પિડકા ઇતિ શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની સર્ષપ્યલજી વિનતા વિદ્રધી ચ, સપ્ત વિસર્પા ઇતિ વાતપિત્તકફાગ્નિકર્દમકગ્રન્થિસન્નિપાતાખ્યાઃ (૨); ષડતીસારા ઇતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતભયશોકજાઃ, ષડુદાવર્તા ઇતિ વાતમૂત્રપુરીષશુક્રચ્છર્દિક્ષવથુજાઃ (૩); પઞ્ચ ગુલ્મા ઇતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતશોણિતજાઃ, પઞ્ચ પ્લીહદોષા ઇતિ ગુલ્મૈર્વ્યાખ્યાતાઃ, પઞ્ચ કાસા ઇતિ વાતપિત્તકફક્ષતક્ષયજાઃ, પઞ્ચ શ્વાસા ઇતિ મહોર્ધ્વચ્છિન્નતમકક્ષુદ્રાઃ, પઞ્ચ હિક્કા ઇતિ મહતી ગમ્ભીરા વ્યપેતા ક્ષુદ્રાઽન્નજા ચ, પઞ્ચ તૃષ્ણા ઇતિ વાતપિત્તામક્ષયોપસર્ગાત્મિકાઃ, પઞ્ચ છર્દય ઇતિ દ્વિષ્ટાર્થસંયોગજા વાતપિત્તકફસન્નિપાતોદ્રેકોત્થાશ્ચ , પઞ્ચ ભક્તસ્યાનશનસ્થાનાનીતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતદ્વેષાઃ, પઞ્ચ શિરોરોગા ઇતિ પૂર્વોદ્દેશમભિસમસ્ય વાતપિત્તકફસન્નિપાતક્રિમિજાઃ, પઞ્ચ હૃદ્રોગા ઇતિ શિરોરોગૈર્વ્યાખ્યાતાઃ, પઞ્ચ પાણ્ડુરોગા ઇતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતમૃદ્ભક્ષણજાઃ, પઞ્ચોન્માદા ઇતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતાગન્તુનિમિત્તાઃ (૪); ચત્વારોઽપસ્મારા ઇતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતનિમિત્તાઃ, ચત્વારોઽક્ષિરોગાશ્ચત્વારઃ કર્ણરોગાશ્ચત્વારઃ પ્રતિશ્યાયાશ્ચત્વારો મુખરોગાશ્ચત્વારો ગ્રહણીદોષાશ્ચત્વારો મદાશ્ચત્વારો મૂર્ચ્છાયા ઇત્યપસ્મારૈર્વ્યાખ્યાતાઃ, ચત્વારઃ શોષા ઇતિ સાહસસન્ધારણક્ષયવિષમાશનજાઃ, ચત્વારિ ક્લૈબ્યાનીતિ બીજોપઘાતાદ્ધ્વજભઙ્ગાજ્જરાયાઃ શુક્રક્ષયાચ્ચ (૫); ત્રયઃ શોથા ઇતિ વાતપિત્તશ્લેષ્મનિમિત્તાઃ, ત્રીણિ કિલાસાનીતિ રક્તતામ્રશુક્લાનિ, ત્રિવિધં લોહિતપિત્તમિતિ ઊર્ધ્વભાગમધોભાગમુભયભાગં ચ (૬); દ્વૌ જ્વરાવિતિ ઉષ્ણાભિપ્રાયઃ શીતસમુત્થશ્ચ શીતાભિપ્રાયશ્ચોષ્ણસમુત્થઃ, દ્વૌ વ્રણાવિતિ નિજશ્ચાગન્તુજશ્ચ, દ્વાવાયામાવિતિ બાહ્યશ્ચાભ્યન્તરશ્ચ, દ્વે ગૃધ્રસ્યાવિતિ વાતાદ્વાતકફાચ્ચ, દ્વે કામલે ઇતિ કોષ્ઠાશ્રયા શાખાશ્રયા ચ, દ્વિવિધમામમિતિ અલસકો વિસૂચિકા ચ, દ્વિવિધં વાતરક્તમિતિ ગમ્ભીરમુત્તાનં ચ, દ્વિવિધાન્યર્શાંસીતિ શુષ્કાણ્યાર્દ્રાણિ ચ (૭); એક ઊરુસ્તમ્ભ ઇત્યામત્રિદોષસમુત્થઃ, એકઃ સન્ન્યાસ ઇતિ ત્રિદોષાત્મકો મનઃશરીરાધિષ્ઠાનઃ, એકો મહાગદ ઇતિ અતત્ત્વાભિનિવેશઃ (૮); વિંશતિઃ ક્રિમિજાતય ઇતિ યૂકા પિપીલિકાશ્ચેતિ દ્વિવિધા બહિર્મલજાઃ, કેશાદા લોમાદા લોમદ્વીપાઃ સૌરસા ઔદુમ્બરા જન્તુમાતરશ્ચેતિ ષટ્ શોણિતજાઃ, અન્ત્રાદા ઉદરાવેષ્ટા હૃદયાદાશ્ચુરવો દર્ભપુષ્પાઃ સૌગન્ધિકા મહાગુદાશ્ચેતિ સપ્ત કફજાઃ, કકેરુકા મકેરુકા લેલિહાઃ સશૂલકાઃ સૌસુરાદાશ્ચેતિ પઞ્ચ પુરીષજાઃ; વિંશતિઃ પ્રમેહા ઇત્યુદકમેહશ્ચેક્ષુબાલિકારસમેહશ્ચ સાન્દ્રમેહશ્ચ સાન્દ્રપ્રસાદમેહશ્ચ શુક્લમેહશ્ચ શુક્રમેહશ્ચ શીતમેહશ્ચ શનૈર્મેહશ્ચ સિકતામેહશ્ચ લાલામેહશ્ચેતિ દશ શ્લેષ્મનિમિત્તાઃ, ક્ષારમેહશ્ચ કાલમેહશ્ચ નીલમેહશ્ચ લોહિતમેહશ્ચ મઞ્જિષ્ઠામેહશ્ચ હરિદ્રામેહશ્ચેતિ ષટ્ પિત્તનિમિત્તાઃ, વસામેહશ્ચ મજ્જામેહશ્ચ હસ્તિમેહશ્ચ મધુમેહશ્ચેતિ ચત્વારો વાતનિમિત્તાઃ, ઇતિ વિંશતિઃ પ્રમેહાઃ; વિંશતિર્યોનિવ્યાપદ ઇતિ વાતિકી પૈત્તિકી શ્લેષ્મિકી સાન્નિપાતિકી ચેતિ ચતસ્રો દોષજાઃ, દોષદૂષ્યસંસર્ગપ્રકૃતિનિર્દેશૈરવશિષ્ટાઃ ષોડશ નિર્દિશ્યન્તે, તદ્યથા- રક્તયોનિશ્ચારજસ્કા ચાચરણા ચાતિચરણા ચ પ્રાક્ચરણા ચોપપ્લુતા ચ પરિપ્લુતા ચોદાવર્તિની ચ કર્ણિની ચ પુત્રઘ્ની ચાન્તર્મુખી ચ સૂચીમુખી ચ શુષ્કા ચ વામિની ચ ષણ્ઢયોનિશ્ચ મહાયોનિશ્ચેતિ વિંશતિર્યોનિવ્યાપદો ભવન્તિ (૯); કેવલશ્ચાયમુદ્દેશો યથોદ્દેશમભિનિર્દિષ્ટો ભવતિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

સર્વ એવ નિજા વિકારા નાન્યત્ર વાતપિત્તકફેભ્યો નિર્વર્તન્તે, યથાહિ- શકુનિઃ સર્વં દિવસમપિ પરિપતન્ સ્વાં છાયાં નાતિવર્તતે, તથા સ્વધાતુવૈષમ્યનિમિત્તાઃ સર્વે વિકારા વાતપિત્તકફાન્નાતિવર્તન્તે| વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં પુનઃ સ્થાનસંસ્થાનપ્રકૃતિવિશેષાનભિસમીક્ષ્ય તદાત્મકાનપિ ચ સર્વવિકારાં સ્તાનેવોપદિશન્તિ બુદ્ધિમન્તઃ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ભવતશ્ચાત્ર- સ્વધાતુવૈષમ્યનિમિત્તજા યે વિકારસઙ્ઘા બહવઃ શરીરે| ન તે પૃથક્ પિત્તકફાનિલેભ્ય આગન્તવસ્ત્વેવ તતો વિશિષ્ટાઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

આગન્તુરન્વેતિ નિજં વિકારં નિજસ્તથાઽઽગન્તુમપિ પ્રવૃદ્ધઃ| તત્રાનુબન્ધં પ્રકૃતિં ચ સમ્યગ્ જ્ઞાત્વા તતઃ કર્મ સમારભેત||૭||

Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9

તત્ર શ્લોકૌ- વિંશકાશ્ચૈકકાશ્ચૈવ ત્રિકાશ્ચોક્તાસ્ત્રયસ્ત્રયઃ| દ્વિકાશ્ચાષ્ટૌ, ચતુષ્કાશ્ચ દશ, દ્વાદશ પઞ્ચકાઃ||૮|| ચત્વારશ્ચાષ્ટકા વર્ગાઃ, ષટ્કૌ દ્વૌ, સપ્તકાસ્ત્રયઃ| અષ્ટોદરીયે રોગાણાં રોગાધ્યાયે પ્રકાશિતાઃ||૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 19

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાનેઽષ્ટોદરીયો નામોનવિંશોઽધ્યાયઃ||૧૯||