19. aṣṭōdarīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋಽಷ್ಟೋದರೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಪ್ರೋಕ್ತಂ “ವ್ಯವಸ್ಥಾಕರಣಂ ತೇಷಾಂ ಯಥಾಸ್ಥೂಲೇಷು ಸಙ್ಗ್ರಹಃ” (ಸೂ. ೧೮) ಇತಿ, ತದನು ಜಿಜ್ಞಾಸಾಯಾಮಷ್ಟಾವುದರಾಣೀತ್ಯಾದಿಂ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಅಷ್ಟೋದರೀಯ ಇತಿ ಚಾರ್ಥಪರಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಇಹ ಖಲ್ವಷ್ಟಾವುದರಾಣಿ, ಅಷ್ಟೌ ಮೂತ್ರಾಘಾತಾಃ, ಅಷ್ಟೌ ಕ್ಷೀರದೋಷಾಃ, ಅಷ್ಟೌ ರೇತೋದೋಷಾಃ; ಸಪ್ತ ಕುಷ್ಠಾನಿ, ಸಪ್ತ ಪಿಡಕಾಃ, ಸಪ್ತ ವೀಸರ್ಪಾಃ; ಷಡತೀಸಾರಾಃ, ಷಡುದಾವರ್ತಾಃ; ಪಞ್ಚ ಗುಲ್ಮಾಃ, ಪಞ್ಚ ಪ್ಲೀಹದೋಷಾಃ, ಪಞ್ಚ ಕಾಸಾಃ, ಪಞ್ಚ ಶ್ವಾಸಾಃ, ಪಞ್ಚ ಹಿಕ್ಕಾಃ, ಪಞ್ಚ ತೃಷ್ಣಾಃ, ಪಞ್ಚ ಛರ್ದಯಃ, ಪಞ್ಚ ಭಕ್ತಸ್ಯಾನಶನಸ್ಥಾನಾನಿ, ಪಞ್ಚ ಶಿರೋರೋಗಾಃ, ಪಞ್ಚ ಹೃದ್ರೋಗಾಃ, ಪಞ್ಚ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾಃ, ಪಞ್ಚೋನ್ಮಾದಾಃ, ಚತ್ವಾರೋಽಪಸ್ಮಾರಾಃ, ಚತ್ವಾರೋಽಕ್ಷಿರೋಗಾಃ, ಚತ್ವಾರಃ ಕರ್ಣರೋಗಾಃ, ಚತ್ವಾರಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾಃ, ಚತ್ವಾರೋ ಮುಖರೋಗಾಃ, ಚತ್ವಾರೋ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಾಃ, ಚತ್ವಾರೋ ಮದಾಃ, ಚತ್ವಾರೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾಃ, ಚತ್ವಾರಃ ಶೋಷಾಃ, ಚತ್ವಾರಿ ಕ್ಲೈಬ್ಯಾನಿ; ತ್ರಯಃ ಶೋಫಾಃ, ತ್ರೀಣಿ ಕಿಲಾಸಾನಿ, ತ್ರಿವಿಧಂ ಲೋಹಿತಪಿತ್ತಂ; ದ್ವೌ ಜ್ವರೌ, ದ್ವೌ ವ್ರಣೌ, ದ್ವಾವಾಯಾಮೌ, ದ್ವೇ ಗೃಧ್ರಸ್ಯೌ, ದ್ವೇ ಕಾಮಲೇ, ದ್ವಿವಿಧಮಾಮಂ, ದ್ವಿವಿಧಂ ವಾತರಕ್ತಂ, ದ್ವಿವಿಧಾನ್ಯರ್ಶಾಂಸಿ; ಏಕ ಊರುಸ್ತಮ್ಭಃ, ಏಕಃ ಸನ್ನ್ಯಾಸಃ, ಏಕೋ ಮಹಾಗದಃ; ವಿಂಶತಿಃ ಕ್ರಿಮಿಜಾತಯಃ, ವಿಂಶತಿಃ ಪ್ರಮೇಹಾಃ, ವಿಂಶತಿರ್ಯೋನಿವ್ಯಾಪದಃ; ಇತ್ಯಷ್ಟಚತ್ವಾರಿಂಶದ್ರೋಗಾಧಿಕರಣಾನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಾನಿ||೩||

ಉದರಾಭಿಧಾನಮಾದೌ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಶೋಥಸಾಮಾನ್ಯಾತ್; ಉದಾರಾಣ್ಯುತ್ಸೇಧಸಾಮಾನ್ಯಾಚ್ಛೋಥಪ್ರಭೇದಾ ಏವ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಏತಾನಿ ಯಥೋದ್ದೇಶಮಭಿನಿರ್ದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ಅಷ್ಟಾವುದರಾಣೀತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಪ್ಲೀಹಬದ್ಧಚ್ಛಿದ್ರದಕೋದರಾಣಿ, ಅಷ್ಟೌ ಮೂತ್ರಾಘಾತಾ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಾಶ್ಮರೀಶರ್ಕರಾಶುಕ್ರಶೋಣಿತಜಾಃ, ಅಷ್ಟೌ ಕ್ಷೀರದೋಷಾ ಇತಿ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ವೈಗನ್ಧ್ಯಂ ವೈರಸ್ಯಂ ಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಂ ಫೇನಸಙ್ಘಾತೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಗೌರವಮತಿಸ್ನೇಹಶ್ಚ, ಅಷ್ಟೌ ರೇತೋದೋಷಾ ಇತಿ ತನು ಶುಷ್ಕಂ ಫೇನಿಲಮಶ್ವೇತಂ ಪೂತ್ಯತಿಪಿಚ್ಛಲಮನ್ಯಧಾತೂಪಹಿತಮವಸಾದಿ ಚ (೧); ಸಪ್ತ ಕುಷ್ಠಾನೀತಿ ಕಪಾಲೋದುಮ್ಬರಮಣ್ಡಲರ್ಷ್ಯಜಿಹ್ವಪುಣ್ಡರೀಕಸಿಧ್ಮಕಾಕಣಾನಿ, ಸಪ್ತ ಪಿಡಕಾ ಇತಿ ಶರಾವಿಕಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಜಾಲಿನೀ ಸರ್ಷಪ್ಯಲಜೀ ವಿನತಾ ವಿದ್ರಧೀ ಚ, ಸಪ್ತ ವಿಸರ್ಪಾ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಗ್ನಿಕರ್ದಮಕಗ್ರನ್ಥಿಸನ್ನಿಪಾತಾಖ್ಯಾಃ (೨); ಷಡತೀಸಾರಾ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಭಯಶೋಕಜಾಃ, ಷಡುದಾವರ್ತಾ ಇತಿ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಶುಕ್ರಚ್ಛರ್ದಿಕ್ಷವಥುಜಾಃ (೩); ಪಞ್ಚ ಗುಲ್ಮಾ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಶೋಣಿತಜಾಃ, ಪಞ್ಚ ಪ್ಲೀಹದೋಷಾ ಇತಿ ಗುಲ್ಮೈರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ, ಪಞ್ಚ ಕಾಸಾ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಕ್ಷತಕ್ಷಯಜಾಃ, ಪಞ್ಚ ಶ್ವಾಸಾ ಇತಿ ಮಹೋರ್ಧ್ವಚ್ಛಿನ್ನತಮಕಕ್ಷುದ್ರಾಃ, ಪಞ್ಚ ಹಿಕ್ಕಾ ಇತಿ ಮಹತೀ ಗಮ್ಭೀರಾ ವ್ಯಪೇತಾ ಕ್ಷುದ್ರಾಽನ್ನಜಾ ಚ, ಪಞ್ಚ ತೃಷ್ಣಾ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಾಮಕ್ಷಯೋಪಸರ್ಗಾತ್ಮಿಕಾಃ, ಪಞ್ಚ ಛರ್ದಯ ಇತಿ ದ್ವಿಷ್ಟಾರ್ಥಸಂಯೋಗಜಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತೋದ್ರೇಕೋತ್ಥಾಶ್ಚ , ಪಞ್ಚ ಭಕ್ತಸ್ಯಾನಶನಸ್ಥಾನಾನೀತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತದ್ವೇಷಾಃ, ಪಞ್ಚ ಶಿರೋರೋಗಾ ಇತಿ ಪೂರ್ವೋದ್ದೇಶಮಭಿಸಮಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಕ್ರಿಮಿಜಾಃ, ಪಞ್ಚ ಹೃದ್ರೋಗಾ ಇತಿ ಶಿರೋರೋಗೈರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ, ಪಞ್ಚ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಜಾಃ, ಪಞ್ಚೋನ್ಮಾದಾ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಾಗನ್ತುನಿಮಿತ್ತಾಃ (೪); ಚತ್ವಾರೋಽಪಸ್ಮಾರಾ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತನಿಮಿತ್ತಾಃ, ಚತ್ವಾರೋಽಕ್ಷಿರೋಗಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಕರ್ಣರೋಗಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಮುಖರೋಗಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಮದಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾ ಇತ್ಯಪಸ್ಮಾರೈರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ, ಚತ್ವಾರಃ ಶೋಷಾ ಇತಿ ಸಾಹಸಸನ್ಧಾರಣಕ್ಷಯವಿಷಮಾಶನಜಾಃ, ಚತ್ವಾರಿ ಕ್ಲೈಬ್ಯಾನೀತಿ ಬೀಜೋಪಘಾತಾದ್ಧ್ವಜಭಙ್ಗಾಜ್ಜರಾಯಾಃ ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಾಚ್ಚ (೫); ತ್ರಯಃ ಶೋಥಾ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಮಿತ್ತಾಃ, ತ್ರೀಣಿ ಕಿಲಾಸಾನೀತಿ ರಕ್ತತಾಮ್ರಶುಕ್ಲಾನಿ, ತ್ರಿವಿಧಂ ಲೋಹಿತಪಿತ್ತಮಿತಿ ಊರ್ಧ್ವಭಾಗಮಧೋಭಾಗಮುಭಯಭಾಗಂ ಚ (೬); ದ್ವೌ ಜ್ವರಾವಿತಿ ಉಷ್ಣಾಭಿಪ್ರಾಯಃ ಶೀತಸಮುತ್ಥಶ್ಚ ಶೀತಾಭಿಪ್ರಾಯಶ್ಚೋಷ್ಣಸಮುತ್ಥಃ, ದ್ವೌ ವ್ರಣಾವಿತಿ ನಿಜಶ್ಚಾಗನ್ತುಜಶ್ಚ, ದ್ವಾವಾಯಾಮಾವಿತಿ ಬಾಹ್ಯಶ್ಚಾಭ್ಯನ್ತರಶ್ಚ, ದ್ವೇ ಗೃಧ್ರಸ್ಯಾವಿತಿ ವಾತಾದ್ವಾತಕಫಾಚ್ಚ, ದ್ವೇ ಕಾಮಲೇ ಇತಿ ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಯಾ ಶಾಖಾಶ್ರಯಾ ಚ, ದ್ವಿವಿಧಮಾಮಮಿತಿ ಅಲಸಕೋ ವಿಸೂಚಿಕಾ ಚ, ದ್ವಿವಿಧಂ ವಾತರಕ್ತಮಿತಿ ಗಮ್ಭೀರಮುತ್ತಾನಂ ಚ, ದ್ವಿವಿಧಾನ್ಯರ್ಶಾಂಸೀತಿ ಶುಷ್ಕಾಣ್ಯಾರ್ದ್ರಾಣಿ ಚ (೭); ಏಕ ಊರುಸ್ತಮ್ಭ ಇತ್ಯಾಮತ್ರಿದೋಷಸಮುತ್ಥಃ, ಏಕಃ ಸನ್ನ್ಯಾಸ ಇತಿ ತ್ರಿದೋಷಾತ್ಮಕೋ ಮನಃಶರೀರಾಧಿಷ್ಠಾನಃ, ಏಕೋ ಮಹಾಗದ ಇತಿ ಅತತ್ತ್ವಾಭಿನಿವೇಶಃ (೮); ವಿಂಶತಿಃ ಕ್ರಿಮಿಜಾತಯ ಇತಿ ಯೂಕಾ ಪಿಪೀಲಿಕಾಶ್ಚೇತಿ ದ್ವಿವಿಧಾ ಬಹಿರ್ಮಲಜಾಃ, ಕೇಶಾದಾ ಲೋಮಾದಾ ಲೋಮದ್ವೀಪಾಃ ಸೌರಸಾ ಔದುಮ್ಬರಾ ಜನ್ತುಮಾತರಶ್ಚೇತಿ ಷಟ್ ಶೋಣಿತಜಾಃ, ಅನ್ತ್ರಾದಾ ಉದರಾವೇಷ್ಟಾ ಹೃದಯಾದಾಶ್ಚುರವೋ ದರ್ಭಪುಷ್ಪಾಃ ಸೌಗನ್ಧಿಕಾ ಮಹಾಗುದಾಶ್ಚೇತಿ ಸಪ್ತ ಕಫಜಾಃ, ಕಕೇರುಕಾ ಮಕೇರುಕಾ ಲೇಲಿಹಾಃ ಸಶೂಲಕಾಃ ಸೌಸುರಾದಾಶ್ಚೇತಿ ಪಞ್ಚ ಪುರೀಷಜಾಃ; ವಿಂಶತಿಃ ಪ್ರಮೇಹಾ ಇತ್ಯುದಕಮೇಹಶ್ಚೇಕ್ಷುಬಾಲಿಕಾರಸಮೇಹಶ್ಚ ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹಶ್ಚ ಸಾನ್ದ್ರಪ್ರಸಾದಮೇಹಶ್ಚ ಶುಕ್ಲಮೇಹಶ್ಚ ಶುಕ್ರಮೇಹಶ್ಚ ಶೀತಮೇಹಶ್ಚ ಶನೈರ್ಮೇಹಶ್ಚ ಸಿಕತಾಮೇಹಶ್ಚ ಲಾಲಾಮೇಹಶ್ಚೇತಿ ದಶ ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಮಿತ್ತಾಃ, ಕ್ಷಾರಮೇಹಶ್ಚ ಕಾಲಮೇಹಶ್ಚ ನೀಲಮೇಹಶ್ಚ ಲೋಹಿತಮೇಹಶ್ಚ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಮೇಹಶ್ಚ ಹರಿದ್ರಾಮೇಹಶ್ಚೇತಿ ಷಟ್ ಪಿತ್ತನಿಮಿತ್ತಾಃ, ವಸಾಮೇಹಶ್ಚ ಮಜ್ಜಾಮೇಹಶ್ಚ ಹಸ್ತಿಮೇಹಶ್ಚ ಮಧುಮೇಹಶ್ಚೇತಿ ಚತ್ವಾರೋ ವಾತನಿಮಿತ್ತಾಃ, ಇತಿ ವಿಂಶತಿಃ ಪ್ರಮೇಹಾಃ; ವಿಂಶತಿರ್ಯೋನಿವ್ಯಾಪದ ಇತಿ ವಾತಿಕೀ ಪೈತ್ತಿಕೀ ಶ್ಲೇಷ್ಮಿಕೀ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೀ ಚೇತಿ ಚತಸ್ರೋ ದೋಷಜಾಃ, ದೋಷದೂಷ್ಯಸಂಸರ್ಗಪ್ರಕೃತಿನಿರ್ದೇಶೈರವಶಿಷ್ಟಾಃ ಷೋಡಶ ನಿರ್ದಿಶ್ಯನ್ತೇ, ತದ್ಯಥಾ- ರಕ್ತಯೋನಿಶ್ಚಾರಜಸ್ಕಾ ಚಾಚರಣಾ ಚಾತಿಚರಣಾ ಚ ಪ್ರಾಕ್ಚರಣಾ ಚೋಪಪ್ಲುತಾ ಚ ಪರಿಪ್ಲುತಾ ಚೋದಾವರ್ತಿನೀ ಚ ಕರ್ಣಿನೀ ಚ ಪುತ್ರಘ್ನೀ ಚಾನ್ತರ್ಮುಖೀ ಚ ಸೂಚೀಮುಖೀ ಚ ಶುಷ್ಕಾ ಚ ವಾಮಿನೀ ಚ ಷಣ್ಢಯೋನಿಶ್ಚ ಮಹಾಯೋನಿಶ್ಚೇತಿ ವಿಂಶತಿರ್ಯೋನಿವ್ಯಾಪದೋ ಭವನ್ತಿ (೯); ಕೇವಲಶ್ಚಾಯಮುದ್ದೇಶೋ ಯಥೋದ್ದೇಶಮಭಿನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ಭವತಿ||೪||

ಇಹೈಕಾದಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿತ್ಯಾಗಾದಷ್ಟಸಙ್ಖ್ಯಾಗ್ರಹಣಮಾದೌ ಕೃತಮ್, ಅಷ್ಟಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾ ಬಹುತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್; ವಿಂಶತಿಸಙ್ಖ್ಯಮೇಹಾದೀನಾಮೂನವಿಂಶತ್ಯಾದ್ಯಧಃಸಙ್ಖ್ಯಾನುಪೂರ್ವೀಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಭಾವಾನ್ನ ಕೃತಃ ಪ್ರಥಮಂ ನಿವೇಶಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಽಷ್ಟಾದಶ ಕುಷ್ಠಾನಿ, ತಥಾಽಪೀಹ ಮಹಾಕುಷ್ಠಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಸಪ್ತೋಚ್ಯನ್ತೇ| ಷಡುದಾವರ್ತಾ ಇತ್ಯತ್ರ ನವೇಗಾನ್ಧಾರಣೀಯೋಕ್ತನ್ಯಾಯೇನೋಚ್ಚಾರಾದಿನಿರೋಧಜಾದಯ ಉದಾವರ್ತಾ ಇಹೋಚ್ಯನ್ತೇ| ಗುಲ್ಮೈರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಇತಿ ಯಥಾ ಗುಲ್ಮಭೇದಾಸ್ತಥಾ ಪ್ಲೀಹದೋಷಾಃ| ಪಞ್ಚ ತೃಷ್ಣೇತಿ ಸಮ್ಭೋಜನಸ್ನೇಹಾದಿಜನಿತಾನಾಮಪಿ ವಾತಾದಿಜಾಸ್ವೇವಾವರೋಧಾತ್| ಸ್ಥಾನಮಿವ ಸ್ಥಾನಂ ಕಾರಣಂ; ತೇನ, ಅನಶನಸ್ಥಾನಾನ್ಯರೋಚಕಾನಿ; ಅನೇನ ಕಾರಣೇನ ಕಾರ್ಯಾಣ್ಯರೋಚಕಾನಿ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ; ತೇನ ರೋಗಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಕಾರಣಾಭಿಧಾನಮನ್ಯಾಯ್ಯಮಿತಿ ನ ಭವತಿ| ಪೂರ್ವೋದ್ದೇಶಮಭಿಸಮಸ್ಯೇತಿ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯೇ ವಿಸ್ತರೋಕ್ತಾನ್ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ; ಕಿಂವಾ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯ ಏವ “ಅರ್ಧಾವಭೇದಕೋ ವಾ ಸ್ಯಾತ್” (ಸೂ. ೧೭) ಇತ್ಯಾದ್ಯುದ್ದಿಷ್ಟಾನಭಿಸಮಸ್ಯ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಶಿರಸ್ಯೇವ ರುಜಾರೂಪಾ ಯೇ ಪಞ್ಚ ತ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ‘ಸಾಹಸಂ ಸನ್ಧಾರಣಂ ಕ್ಷಯೋ ವಿಷಮಾಶನಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಕಾರಣೇನ ಕಾರ್ಯಂ ಚತುರ್ವಿಧಃ ಶೋಷ ಉಚ್ಯತೇ| ದ್ವೌ ಜ್ವರಾವಿತ್ಯಾದೌ ಶೀತಸಮುತ್ಥತ್ವೇನೈವೋಷ್ಣಾಭಿಪ್ರಾಯತಾ ಲಬ್ಧಾ, ಯತೋ ನಿದಾನವಿಪರೀತಮಿಚ್ಛತಿ ಜ್ವರೀ; ತದಿಹೋಷ್ಣಾಭಿಪ್ರಾಯತಾವಿಶೇಷಣಂ ಶೀತರ್ತುಸಮುತ್ಥತ್ವೇನ ಪೈತ್ತಿಕಸ್ಯಾಪಿ ಜ್ವರಸ್ಯ ಶೀತಸಮುತ್ಥತ್ವನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್; ಏವಂ ಶೀತಾಭಿಪ್ರಾಯೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ದ್ವಿವಿಧಮಾಮಮಿತಿ ಆಮವಿಷಸ್ಯ ತ್ರಿವಿಧಕುಕ್ಷೀಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯಾಲಸಕ ಏವಾನ್ತರ್ಭಾವಾತ್; ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಮವಿಷಸ್ಯ ವಿಷತ್ವೇನಾನ್ಯವಿಷತನ್ತ್ರವಿಷಯತ್ವಾದಿಹಾಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಬ್ರುವತೇ| ಅತತ್ತ್ವಾಭಿನಿವೇಶೋ ಮಾನಸೋ ವಿಕಾರಃ, ಸ ಚ ಸರ್ವಸಂಸಾರಿದುಃಖಹೇತುತಯಾ ಗದ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಕ್ರಿಮೀಣಾಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಪ್ರಾಯೋ ರೂಢಾ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾ| ಪಿಪೀಲಿಕಾ ಲಿಖ್ಯಾಃ| ದೋಷಸ್ಯ ದೂಷ್ಯೇಣ ರಕ್ತಾದಿನಾ ಸಂಸರ್ಗೋ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಂಸರ್ಗಃ, ಪ್ರಕೃತಿಃ ಕಾರಣಮ್; ತತ್ರ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಂಸರ್ಗನಿರ್ದೇಶೇನ ರಕ್ತಯೋನ್ಯಾದಯಃ, ಪ್ರಕೃತಿನಿರ್ದೇಶೇನ ಪ್ರಾಕ್ಚರಣಾದಯೋ ಯೋನಿವ್ಯಾಪತ್ತಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ ವ್ಯಾಕರ್ತವ್ಯಾಃ| ಅತ್ರ ಮದಾ ಏವ ಮದಾತ್ಯಯರೂಪತಾಂ ಯಾನ್ತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ಮದಾತ್ಯಯಾಃ ಪೃಥಙ್ನೋಕ್ತಾಃ| ಇಹ ಚೋಕ್ತಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾನ್ಯಥಾಽಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಭವತಿ; ತಥಾ ಹಿ- ಅಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾಃ, ದ್ವಾವುನ್ಮಾದೌ ನಿಜಾಗನ್ತುಕಭೇದೇನೇತ್ಯಾದಿ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಧಾನವಿವಕ್ಷಯಾ ಏತ ಏವ ಭೇದಾ ಗೃಹೀತಾಃ; ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚ ಸ್ವಾಧಿಕಾರೇ ರೋಗಾಣಾಮನುಸರಣೀಯಮ್||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ಸರ್ವ ಏವ ನಿಜಾ ವಿಕಾರಾ ನಾನ್ಯತ್ರ ವಾತಪಿತ್ತಕಫೇಭ್ಯೋ ನಿರ್ವರ್ತನ್ತೇ, ಯಥಾಹಿ- ಶಕುನಿಃ ಸರ್ವಂ ದಿವಸಮಪಿ ಪರಿಪತನ್ ಸ್ವಾಂ ಛಾಯಾಂ ನಾತಿವರ್ತತೇ, ತಥಾ ಸ್ವಧಾತುವೈಷಮ್ಯನಿಮಿತ್ತಾಃ ಸರ್ವೇ ವಿಕಾರಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನ್ನಾತಿವರ್ತನ್ತೇ| ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ಪುನಃ ಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥಾನಪ್ರಕೃತಿವಿಶೇಷಾನಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ತದಾತ್ಮಕಾನಪಿ ಚ ಸರ್ವವಿಕಾರಾಂ ಸ್ತಾನೇವೋಪದಿಶನ್ತಿ ಬುದ್ಧಿಮನ್ತಃ||೫||

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಷ್ಟೋದರಾದೀನಾಂ ತಥಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ಮಹಾರೋಗೇ ತಥಾಽನುಕ್ತಾನಾಮಿಹ ತನ್ತ್ರೇ ರೋಗಾಣಾಂ ನಿಜಾನಾಂ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣ ಏವ ವ್ಯಸ್ತಾಃ ಸಮಸ್ತಾ ವಾ ಕಾರಣಂ ಭವನ್ತೀತ್ಯೇತದ್ರೂಪಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿ ಸೂತ್ರಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ಸರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವ ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ಅನುಕ್ತಾಶ್ಚ| ಯದ್ಯಪ್ಯಾಗನ್ತುಷ್ವಪಿ ದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನ ವ್ಯಭಿಚರತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯಾಗನ್ತೌ ರೋಗೇ ದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾ ನ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ಯಾಗನ್ತುವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಂ ನಿಜಾ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಸ್ವಶಬ್ದೇನಾಗನ್ತುಕೃತಂ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ನಿರಾಕರೋತಿ| ನನು, ಯದಿ ವಾತಾದಿಜನ್ಯಾ ಏವ ಸರ್ವವಿಕಾರಾಸ್ತತ್ ಕಿಮರ್ಥಮನ್ಯಥಾಽಪ್ಯುದರಾದಯಃ ಪ್ಲೀಹಜತ್ವಾದಿಭಿರ್ನಿರ್ದಿಶ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ವಾತಪಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಂ ರಸಾದಯೋ ಬಸ್ತ್ಯಾದಯಶ್ಚ, ಸಂಸ್ಥಾನಮ್ ಆಕೃತಿರ್ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಯಾವತ್, ಪ್ರಕೃತಿಃ ಕಾರಣಮ್, ಏಷಾಂ ವಿಶೇಷಾನಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ತಾಂಸ್ತಾನುಪದಿಶನ್ತೀತಿ ‘ಅಷ್ಟಾವುದರಾಣಿ’ ಇತ್ಯೇವಮ್ಮಾದ್ಯುಪದಿಶನ್ತಿ| ತದಾತ್ಮಕಾನಪೀತಿ ವಾತಾದಿಜನಿತಾನಪಿ| ತತ್ರ, ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾದುಪದೇಶೋ ಯಥಾ- ಊರುಸ್ತಮ್ಭರಕ್ತಯೋನಿಕಾಮಲಾಪ್ರಭೃತಯಃ; ಸಂಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾತ್ ಪಿಡಕಾಗುಲ್ಮಪ್ರಭೃತಯಃ; ಪ್ರಕೃತಿವಿಶೇಷಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಪ್ಲೀಹೋದರಪ್ರಭೃತಯಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಯತಸ್ತಾನೇವೇತಿ ವಾತಾದಿಜಾನೇವೇತಿ ವ್ಯಪದಿಶನ್ತಿ; ತದಾತ್ಮಕಾನಪೀತಿ ಯಥೋಕ್ತಾಷ್ಟಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯುಕ್ತಾನಪಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ಲೀಹಾದಿಕಾರಣಾನ್ತರೇಣ ಭಿನ್ನಾ ಅಪಿ ರೋಗಾಸ್ತಥಾಽಪಿ ವಾತಾದಿಸ್ಥಾನಜನ್ಯತ್ವೇನ ತಥಾ ವಾತಾದಿಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತತ್ವೇನ ತಥಾ ವಾತಾದಿಕಾರಣಜಾತತ್ವೇನ ವಾತಾದಿಜಾ ಏವ ಸರ್ವವಿಕಾರಾ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ಭವತಶ್ಚಾತ್ರ- ಸ್ವಧಾತುವೈಷಮ್ಯನಿಮಿತ್ತಜಾ ಯೇ ವಿಕಾರಸಙ್ಘಾ ಬಹವಃ ಶರೀರೇ| ನ ತೇ ಪೃಥಕ್ ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲೇಭ್ಯ ಆಗನ್ತವಸ್ತ್ವೇವ ತತೋ ವಿಶಿಷ್ಟಾಃ||೬||

ಅಮುಮೇವಾರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕೇನಾಹ- ಸ್ವಧಾತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಶಬ್ದೋಽಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಶರೀರಾಪೇಕ್ಷಃ; ತೇನ ಶರೀರಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಮಾನಸಂ ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ| ಧಾತವಶ್ಚ ನ ಸ್ವರೂಪೇಣ ರೋಗಕಾರಣಮಿತಿ ವೈಷಮ್ಯಪದಂ ಕೃತಮ್| ಆಗನ್ತವೋ ಹಿ ರೋಗಾ ಅಭಿಘಾತಜ್ವರಾದಯೋ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಜಾ ಭವನ್ತಿ, ಅತಸ್ತಹ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಂ ನಿಮಿತ್ತಪದಮ್; ಆಗನ್ತುಷು ವೈಷಮ್ಯಂ ವಿದ್ಯಮಾನಮಪಿ ಕಾರಣತ್ವೇನ ನ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ, ಅಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್; ಕಿನ್ತ್ವಾಗನ್ತುರೇವ ಲಗುಡಾದಿಪ್ರಹಾರಸ್ತತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷಪ್ರಯೋಜಕಃ ಕಾರಣಂ, ನಿಜೇ ತು ವೈಷಮ್ಯಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಯೋಜಕಮ್| ನಿಮಿತ್ತಜಾ ಇತಿ ಚ ಸ್ವಧಾತುವೈಷಮ್ಯಪದಸ್ಯ ಕರ್ಮಧಾರಯತ್ವೇನ, ಬಹುವ್ರೀಹಿಪಕ್ಷೇ ತ್ವನರ್ಥಕಮೇವ ಸ್ಯಾತ್| ವಿಕಾರಸಙ್ಘಾ ಇತಿ ‘ಅಷ್ಟಾವುದರಾಣಿ’ ಇತ್ಯಾದಯಃ| ಬಹುವಚನೇನೈವ ಬಹುತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಃ ‘ಬಹವಃ’ ಇತಿ ವಚನಂ ಬಹುವಚನಸ್ಯ ತ್ರಿತ್ವಮಾತ್ರೇಣೈವ ಚರಿತಾರ್ಥತ್ವನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ನ ತೇ ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲೇಭ್ಯಃ ಪೃಥಗಿತಿ ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲಾ ಏವ ತೇ ದೂಷ್ಯಾದಿವಿಶೇಷಭಾಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಹ ಪಿತ್ತಮಾದೌ ಕೃತಂ ಛನ್ದೋಽನುರೋಧಾತ್; ಕಿಂವಾ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾನಿಯಮಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಂ ಕೃತಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಮಾತ್ರಂ ವಿಕಾರೋ ನೋಕ್ತಃ, ತಸ್ಯ ವಾತಾದಿವೈಷಮ್ಯರೂಪತ್ವೇನ ಸಿದ್ಧತ್ವಾದೇವ; ಯಸ್ತು ಧಾತುವೈಷಮ್ಯವಿಶೇಷೋ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಜಾತೋ ಜ್ವರಾದಿರೂಪಃ, ಸ ಇಹ ಶಿಷ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ವಿಕೃತವಾತಾದ್ಯಭೇದೇನ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ| ತತ ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತವಿಕಾರಸಙ್ಘಾತ್| ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಇತಿ ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾಃ||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ಆಗನ್ತುರನ್ವೇತಿ ನಿಜಂ ವಿಕಾರಂ ನಿಜಸ್ತಥಾಽಽಗನ್ತುಮಪಿ ಪ್ರವೃದ್ಧಃ| ತತ್ರಾನುಬನ್ಧಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಚ ಸಮ್ಯಗ್ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಾರಭೇತ||೭||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಭಿನ್ನಯೋರ್ನಿಜಾಗನ್ತ್ವೋಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಮಾಹ- ಆಗನ್ತುರಿತ್ಯಾದಿ| ನಿಜಂ ಪ್ರಥಮಸಮುತ್ಪನ್ನಂ ವಿಕಾರಮಾಗನ್ತುರ್ಭೂತಾದಿಜನ್ಯೋ ವಿಕಾರಃ ಅನ್ವೇತಿ ಅನುಗತೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ದೋಷಜ ಏವ ಜ್ವರೇ ಉನ್ಮಾದೇ ವಾ ಪಶ್ಚಾದ್ಭೂತನಿವೇಶೋಽಪಿ ಭವತಿ; ತಥಾಽಽಗನ್ತುಮುತ್ಪನ್ನಮಭಿಘಾತಜಂ ಜ್ವರಂ ಭೂತಜಂ ಚೋನ್ಮಾದಂ ಪಶ್ಚಾದ್ಧೇತುಮಾಸಾದ್ಯ ನಿಜೋಽಪಿ ತತ್ರ ದೋಷಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತೋ ಗದೋ ಭವತಿ| ‘ಅಪಿ ಪ್ರವೃದ್ಧಃ’ ಇತಿ ವಚನೇನ ಆಗನ್ತ್ವವಸ್ಥಾಯಾಮಪಿ ನಿಜದೋಷೋ ವೃದ್ಧೋಽಸ್ತ್ಯೇವ, ಪರಂ ಪ್ರವೃದ್ಧೋಽಸೌ ನ ಭವತಿ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಾಕರ್ತೃತ್ವೇನೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅಪಿಶಬ್ದೇನ ನಿಜಸ್ಯ ನಿಜೇನ ತಥಾಽಗನ್ತೋರಪ್ಯಾಗನ್ತುನಾಽನುಬನ್ಧಃ ಸೂಚ್ಯತೇ| ಅತ್ರ ನಿಜಾಗನ್ತ್ವೋರನುಬನ್ಧೇ ಕಾರ್ಯಮಾಹತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಬನ್ಧಃ ಪಶ್ಚಾತ್ಕಾಲಜಾತಃ| ಪ್ರಕೃತಿಃ ಮೂಲಭೂತಃ| ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾತ್ವೇತಿ ಬಲವತ್ತ್ವಾಬಲವತ್ತ್ವಾದಿನಾ; ಕಿಂವಾ, ಅನುಬನ್ಧಃ ಅಪ್ರಧಾನಃ; ಪ್ರಕೃತಿಃ ಅನುಬನ್ಧ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಸ್ವತನ್ತ್ರೋ ವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗೋ ಯಥೋಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಪ್ರಶಮೋ ಭವತ್ಯನುಬನ್ಧ್ಯಃ, ಅತೋ ವಿಪರೀತಸ್ತ್ವನುಬನ್ಧಃ” (ವಿ. ೬) ಇತಿ||೭||

Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ವಿಂಶಕಾಶ್ಚೈಕಕಾಶ್ಚೈವ ತ್ರಿಕಾಶ್ಚೋಕ್ತಾಸ್ತ್ರಯಸ್ತ್ರಯಃ| ದ್ವಿಕಾಶ್ಚಾಷ್ಟೌ, ಚತುಷ್ಕಾಶ್ಚ ದಶ, ದ್ವಾದಶ ಪಞ್ಚಕಾಃ||೮|| ಚತ್ವಾರಶ್ಚಾಷ್ಟಕಾ ವರ್ಗಾಃ, ಷಟ್ಕೌ ದ್ವೌ, ಸಪ್ತಕಾಸ್ತ್ರಯಃ| ಅಷ್ಟೋದರೀಯೇ ರೋಗಾಣಾಂ ರೋಗಾಧ್ಯಾಯೇ ಪ್ರಕಾಶಿತಾಃ||೯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 19

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇಽಷ್ಟೋದರೀಯೋ ನಾಮೋನವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೯||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ರೋಗಚತುಷ್ಕೇಽಷ್ಟೋದರೀಯೋ ನಾಮೋನವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೯||