26. ātrēyabhadrakāpyīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત આત્રેયભદ્રકાપ્યીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

હિતાહિતૈકદેશમભિધાય કૃત્સ્નદ્રવ્યહિતાહિતત્વજ્ઞાનાર્થં રસવીર્યવિપાકાભિધાયક આત્રેયભદ્રકાપ્યીયોઽભિધીયતે| તત્રાપિ વિપાકાદીનામપિ રસેનૈવ પ્રાયો લક્ષણીયત્વાદ્રસપ્રકરણમાદૌ કૃતમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7

આત્રેયો ભદ્રકાપ્યશ્ચ શાકુન્તેયસ્તથૈવ ચ| પૂર્ણાક્ષશ્ચૈવ મૌદ્ગલ્યો હિરણ્યાક્ષશ્ચ કૌશિકઃ||૩|| યઃ કુમારશિરા નામ ભરદ્વાજઃ સ ચાનઘઃ| શ્રીમાન્ વાર્યોવિદશ્ચૈવ રાજા મતિમતાં વરઃ||૪|| નિમિશ્ચ રાજા વૈદેહો બડિશશ્ચ મહામતિઃ| કાઙ્કાયનશ્ચ બાહ્લીકો બાહ્લીકભિષજાં વરઃ||૫|| એતે શ્રુતવયોવૃદ્ધા જિતાત્માનો મહર્ષયઃ| વને ચૈત્રરથે રમ્યે સમીયુર્વિજિહીર્ષવઃ||૬|| તેષાં તત્રોપવિષ્ટાનામિયમર્થવતી કથા| બભૂવાર્થવિદાં સમ્યગ્રસાહારવિનિશ્ચયે||૭||

મુનિમતૈઃ પૂર્વપક્ષં કૃત્વા સિદ્ધાન્તવ્યવસ્થાપનં શિષ્યવ્યુત્પત્ત્યર્થમ્| રસેનાહારવિનિશ્ચયો રસાહારવિનિશ્ચયઃ; કિંવા અયં રસવિનિશ્ચયઃ, તથા ‘પરં ચાતો વિપાકાનાં’ ઇત્યાદિરાહારવિનિશ્ચયઃ ||૩-૭||

Adhikarana 3 (8) · Śloka 8

એક એવ રસ ઇત્યુવાચ ભદ્રકાપ્યઃ, યં પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાર્થાનામન્યતમં જિહ્વાવૈષયિકં ભાવમાચક્ષતે કુશલાઃ, સ પુનરુદકાદનન્ય ઇતિ| દ્વૌ રસાવિતિ શાકુન્તેયો બ્રાહ્મણઃ, છેદનીય ઉપશમનીયશ્ચેતિ| ત્રયો રસા ઇતિ પૂર્ણાક્ષો મૌદ્ગલ્યઃ, છેદનીયોપશમનીયસાધારણા ઇતિ| ચત્વારો રસા ઇતિ હિરણ્યાક્ષઃ કૌશિકઃ, સ્વાદુર્હિતશ્ચ સ્વાદુરહિતશ્ચાસ્વાદુર્હિતશ્ચાસ્વાદુરહિતશ્ચેતિ| પઞ્ચ રસા ઇતિ કુમારશિરા ભરદ્વાજઃ, ભૌમૌદકાગ્નેયવાયવ્યાન્તરિક્ષાઃ| ષડ્રસા ઇતિ વાર્યોવિદો રાજર્ષિઃ, ગુરુલઘુશીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાઃ| સપ્ત રસા ઇતિ નિમિર્વૈદેહઃ, મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયક્ષારાઃ| અષ્ટૌ રસા ઇતિ બડિશો ધામાર્ગવઃ, મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયક્ષારાવ્યક્તાઃ| અપરિસઙ્ખ્યેયા રસા ઇતિ કાઙ્કાયનો બાહ્લીકભિષક્, આશ્રયગુણકર્મસંસ્વાદવિશેષાણામપરિસઙ્ખ્યેયત્વાત્||૮||

એક એવેત્યાદિ | ઇન્દ્રિયાર્થાનામિતિ નિર્ધારણે ષષ્ઠી| અન્યતમમિતિ એકમ્; અન્યશબ્દો હ્યયમેકવચનઃ, યથા- અન્યો દક્ષિણેન ગતોઽન્ય ઉત્તરેણ; એક ઇત્યર્થઃ; તમપ્પ્રત્યયશ્ચ સ્વાર્થિકઃ| જિહ્વાવૈષયિકમિતિ જિહ્વાગ્રાહ્યમ્| રસાભાવોઽપિ જિહ્વયા ગૃહ્યતેઽત આહ- ભાવમિતિ| ઉદકાદનન્ય ઇતિ રસોદકયોરેકત્વખ્યાપનાર્થં, પૂર્વપક્ષત્વાદદુષ્ટમ્| પૂર્વપક્ષશ્ચ કપિલમતેન, તે હિ રસતન્માત્રં ગન્ધતન્માત્રમિત્યાદિવચનેન ગુણાવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યમિતિ બ્રુવતે| છેદનીય ઇતિ અપતર્પણકારકઃ| ઉપશમનીય ઇતિ બૃંહણઃ| સાધારણ ઇત્યાગ્નેયસૌમ્યસામાન્યાદુભયોરપિ લઙ્ઘનબૃંહણયોઃ કર્તા , પરસ્પરવિરોધાદકર્તા વા| સ્વાદુરિતિ અભીષ્ટઃ, હિત ઇતિ આયતાવનપકારી| આશ્રીયત ઇત્યાશ્રયો દ્રવ્યં, ગુણાઃ સ્નિગ્ધગુર્વાદયઃ; કર્મ ધાતુવર્ધનક્ષપણાદિ, સંસ્વાદઃ રસાનામવાન્તરભેદઃ; એષાં વિશેષાણાં ભેદાનામિત્યર્થઃ| તત્ર દ્રવ્યભેદાદાધારભેદેનાશ્રિતસ્યાપિ રસસ્ય ભેદો ભવતિ, આશ્રયો હિ કારણં, કારણભેદાચ્ચ કાર્યભેદોઽવશ્યં ભવતીત્યર્થઃ| ગુર્વાદિગુણભેદાસ્તથા કર્મભેદાશ્ચ રસકૃતા એવ| તતશ્ચ કાર્યભેદાદવશ્યં કારણભેદ ઇતિ પૂર્વપક્ષાભિપ્રાયઃ| સંસ્વાદભેદસ્તુ એકસ્યામપિ મધુરજાતાવિક્ષુક્ષીરગુડાદિગતઃ પ્રત્યક્ષમેવ ભેદો દૃશ્યતે, સ તુ સંસ્વાદભેદઃ સ્વસંવેદ્ય એવ; યદુક્તં- “ઇક્ષુક્ષીરગુડાદીનાં માધુર્યસ્યાન્તરં મહત્| ભેદસ્તથાઽપિ નાખ્યાતું સરસ્વત્યાઽપિ શક્યતે” ઇતિ||૮||

Adhikarana 4 (9) · Śloka 9

ષડેવ રસા ઇત્યુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ પુનર્વસુઃ, મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયાઃ| તેષાં ષણ્ણાં રસાનાં યોનિરુદકં, છેદનોપશમને દ્વે કર્મણી, તયોર્મિશ્રીભાવાત્ સાધારણત્વં, સ્વાદ્વસ્વાદુતા ભક્તિઃ , હિતાહિતૌ પ્રભાવૌ, પઞ્ચમહાભૂતવિકારાસ્ત્વાશ્રયાઃ પ્રકૃતિવિકૃતિવિચારદેશકાલવશાઃ, તેષ્વાશ્રયેષુ દ્રવ્યસઞ્જ્ઞકેષુ ગુણા ગુરુલઘુશીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યાઃ; ક્ષરણાત્ ક્ષારઃ, નાસૌ રસઃ દ્રવ્યં તદનેકરસસમુત્પન્નમનેકરસં કટુકલવણભૂયિષ્ઠમનેકેન્દ્રિયાર્થસમન્વિતં કરણાભિનિર્વૃત્તમ્; અવ્યક્તીભાવસ્તુ ખલુ રસાનાં પ્રકૃતૌ ભવત્યનુરસેઽનુરસસમન્વિતે વા દ્રવ્યે; અપરિસઙ્ખ્યેયત્વં પુનસ્તેષામાશ્રયાદીનાં ભાવાનાં વિશેષાપરિસઙ્ખ્યેયત્વાન્ન યુક્તમ્, એકૈકોઽપિ હ્યેષામાશ્રયાદીનાં ભાવાનાં વિશેષાનાશ્રયતે વિશેષાપરિસઙ્ખ્યેયત્વાત્, ન ચ તસ્માદન્યત્વમુપપદ્યતે; પરસ્પરસંસૃષ્ટભૂયિષ્ઠત્વાન્ન ચૈષામભિનિર્વૃત્તેર્ગુણપ્રકૃતીનામપરિસઙ્ખ્યેયત્વં ભવતિ; તસ્માન્ન સંસૃષ્ટાનાં રસાનાં કર્મોપદિશન્તિ બુદ્ધિમન્તઃ| તચ્ચૈવ કારણમપેક્ષમાણાઃ ષણ્ણાં રસાનાં પરસ્પરેણાસંસૃષ્ટાનાં લક્ષણપૃથક્ત્વમુપદેક્ષ્યામઃ||૯||

સિદ્ધાન્તં પુનર્વસુવચનેનાહ- ષડેવેત્યાદિ| પૂર્વપક્ષોક્તરસૈકત્વાદિવ્યવસ્થામાહ- તેષાં ષણ્ણામિત્યાદિ| યોનિઃ આધારકારણં, કાર્યકારણયોશ્ચ ભેદાત્ સિદ્ધ ઉદકાદ્રસભેદઃ પ્રત્યક્ષ એવેતિ ભાવઃ| ક્ષિતિવ્યતિરિક્તમુદકમેવ યથા રસયોનિસ્તથા “રસનાર્થો રસસ્તસ્ય” (સૂ. ૧) ઇત્યાદૌ વિવૃતમેવ દીર્ઘઞ્જીવિતીયે| તયોર્મિશ્રીભાવાદિતિ કર્મણોરમૂર્તયોર્મિશ્રીભાવાનુપપત્તૌ તદાધારયોર્દ્રવ્યયોર્મિશ્રીભાવાદિતિ બોદ્ધવ્યમ્| સાધારણમિતિ સાધારણકાર્યયોગિત્વમ્ | ભક્તિઃ ઇચ્છેત્યર્થઃ| તેન, યોયમિચ્છતિ સ તસ્ય સ્વાદુરસ્વાદુરિતર ઇતિ પુરુષાપેક્ષૌ ધર્મૌ, ન રસભેદકાર્યાવિત્યર્થઃ| પઞ્ચમહાભૂતેત્યાદૌ ‘તુ’ શબ્દોઽવધારણે; તેન આશ્રયા એવ, ન રસા ઇત્યર્થઃ| કિમ્ભૂતા ભૌમાદયો ભૂતવિકારા આશ્રયા ઇત્યાહ- પ્રકૃતિવિકૃતિવિચારદેશકાલવશા ઇતિ; વશશબ્દોઽધીનાર્થઃ, સ ચ પ્રકૃત્યાદિભિઃ પ્રત્યેકં યોજ્યઃ| તત્ર પ્રકૃતિવશા યથા- મુદ્ગાઃ કષાયા મધુરાશ્ચ સન્તઃ પ્રકૃત્યા લઘવઃ; એતદ્ધિ લાઘવં ન રસવશં, તથાહિ સતિ કષાયમધુરત્વાદ્ગુરુત્વં સ્યાત્ ; વિકૃતિવશં ચ વ્રીહેર્લાજાનાં લઘુત્વં, તથા સક્તુસિદ્ધપિણ્ડકાનાં ચ ગુરુત્વમ્; વિચારણા વિચારો દ્રવ્યાન્તરસંયોગ ઇત્યર્થઃ, તેન વિચારણાવશં યથા- મધુસર્પિષી સંયુક્તે વિષં, તથા વિષં ચાગદસંયુક્તં સ્વકાર્યવ્યતિરિક્તકાર્યકારિ ; દેશો દ્વિવિધો ભૂમિરાતુરશ્ચ, તત્ર ભૂમૌ ‘શ્વેતકાપોતી વલ્મીકાધિરૂઢા વિષહરી’, તથા “હિમવતિ ભેષજાનિ મહાગુણાનિ ભવન્તિ”, શરીરદેશે યથા- “સક્થિમાંસાદ્ગુરુતરં સ્કન્ધક્રોડશિરસ્પદામ્” (સૂ. ૨૭) ઇત્યાદિ; કાલવશં તુ યથા મૂલકમધિકૃત્યોક્તં- “તદ્બાલં દોષહરં વૃદ્ધં ત્રિદોષમ્” (સૂ. ૨૭), તથા “યથર્તુપુષ્પફલમાદદીત” (ક. ૧) ઇત્યાદિ| અત્ર ચૈકપ્રકરણોક્તા યેઽનુક્તાસ્તે ચકારાત્ સ્વભાવાદિષ્વેવાન્તર્ભાવનીયાઃ| યદુક્તં- “ચરઃ શરીરાવયવાઃ સ્વભાવો ધાતવઃ ક્રિયાઃ| લિઙ્ગં પ્રમાણં સંસ્કારો માત્રા ચાસ્મિન્ પરીક્ષ્યતે” (સૂ. ૨૭) ઇતિ| તત્ર, ચરશરીરાવયવધાતૂનાં દેશેન ગ્રહણં, માત્રા વિચારે પ્રવિશતિ, શેષં સ્વભાવે; તથા રસવિમાને વક્ષ્યમાણં ચાત્રાપ્રવિષ્ટમાહારવિશેષાયતનમન્તર્ભાવનીયં યથાસમ્ભવમ્| સ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યા ઇત્યત્રાદિગ્રહણેનાનુક્તા અપિ તીક્ષ્ણમૃદ્વાદયો ન રસાઃ, કિન્તુ દ્રવ્યગુણાઃ પૃથગેવેતિ દર્શયતિ| ક્ષરણાત્ અધોગમનક્રિયાયોગાત્ ક્ષારો દ્રવ્યં નાસૌ રસઃ, રસસ્ય હિ નિષ્ક્રિયસ્ય ક્રિયાઽનુપપન્નેત્યર્થઃ| ક્ષરણં ચ ક્ષારસ્ય પાનીયયુક્તસ્યાધોગમનેન, વદન્તિ હિ લૌકિકાઃ- ‘ક્ષારં સ્રાવયામઃ’ ઇતિ; શાસ્ત્રં ચ- “છિત્ત્વા છિત્ત્વાઽઽશયાત્ ક્ષારઃ ક્ષરત્વાત્ ક્ષારયત્યધઃ” (ચિ. ૫) ઇતિ| હેત્વન્તરમાહ- દ્રવ્યં તદનેકરસોત્પન્નમિતિ; અનેકરસેભ્યો મુષ્કકાપામાર્ગાદિભ્ય ઉત્પન્નમનેકરસોત્પન્નં; યતશ્ચાનેકરસોત્પન્નમત એવાનેકરસં, કારણગુણાનુવિધાયિત્વાત્ કાર્યગુણસ્યેતિ ભાવઃ| અનેકરસત્વમેવાહ- કટુકલવણભૂયિષ્ઠમિતિ|- ભૂયિષ્ઠશબ્દેનાપ્રધાનરસાન્તરસમ્બન્ધોઽસ્તીતિ દર્શયતિ| હેત્વન્તરમાહ- અનેકેન્દ્રિયાર્થસમન્વિતમિતિ| ક્ષારો હિ સ્પર્શેન ગન્ધેન ચાન્વિતઃ, તેન દ્રવ્યં, રસે હિ ગુણે ન સ્પર્શો નાપિ ગન્ધ ઇતિ ભાવઃ| હેત્વન્તરમાહ- કરણાભિનિર્વૃત્તમિતિ; કરણેન ભસ્મપરિસ્રાવણાદિનાઽભિનિર્વૃત્તં કૃતમિત્યર્થઃ, ન રસોઽનેન પ્રકારેણ ક્રિયત ઇતિ ભાવઃ| અવ્યક્તરસપક્ષં નિષેધયતિ- અવ્યક્તીભાવ ઇત્યાદિ| અવ્યક્તીભાવ ઇત્યભૂતતદ્ભાવે ચ્વિપ્રત્યયેન રસાનાં મધુરાદીનાં વ્યક્તાનામેવ ક્વચિદાધારેઽવ્યક્તત્વં, નાન્યો મધુરાદિભ્યોઽવ્યક્તરસ ઇત્યર્થઃ| રસાનામિતિ મધુરાદીનાં ષણ્ણામ્| પ્રકૃતાવિત્યાદિ| પ્રકૃતૌ કારણે જલ ઇત્યર્થઃ| અવ્યક્તત્વં ચ રસસામાન્યમાત્રોપલબ્ધિર્મધુરાદિવિશેષશૂન્યા, સા ચ જલે ભવતિ; યત ઉક્તં જલગુણકથને સુશ્રુતે- “વ્યક્તરસતા રસદોષઃ” (સુ. સૂ. ૪૫) ઇતિ, ઇહાપિ ચ ‘અવ્યક્તરસં ચ’ ઇતિ વક્ષ્યતિ, લોકેઽપિ ચાવ્યક્તરસં દ્રવ્યમાસ્વાદ્ય વક્તારો વદન્તિ- જલસ્યેવાસ્ય રસો ન કશ્ચિન્મધુરાદિર્વ્યક્ત ઇતિ| વિશેષમધુરાદ્યનુપલબ્ધિશ્ચાનુદ્ભૂતત્વેન| યથા- દૂરાદવિજ્ઞાયમાનવિશેષવર્ણે વસ્તુનિ રૂપસામાન્યપ્રતીતિર્ભવતિ, ન શુક્લત્વાદિવિશેષબુદ્ધિઃ, તથાઽનુરસેઽવ્યક્તીભાવો ભવતિ; પ્રધાનં વ્યક્તં રસમનુગતોઽવ્યક્તત્વેનેત્યનુરસઃ, યથા વેણુયવે મધુરે કષાયોઽનુરસઃ| યદુક્તં- “રૂક્ષઃ કષાયાનુરસો મધુરઃ કફપિત્તહા” (સૂ. ૨૭) ઇતિ| અનુરસસમન્વિત ઇતિ સર્વાનુરસયુક્તે, યથા- વિષે; વચનં હિ- “ઉષ્ણમનિર્દેશ્યરસં” (ચિ. ૨૩) ઇત્યાદિ| કિંવા, ‘અણુરસસમન્વિતે’ ઇતિ પાઠઃ; તેન, અણુરસેનૈકેન મરિચેન શર્કરાપાનકે કટુત્વમવ્યક્તં સ્યાત્| અપરિસઙ્ખ્યેયપક્ષં દૂષયતિ- અપરીત્યાદિ| તેષામિતિ રસાનામ્, અપરિસઙ્ખ્યેયત્વં ન યુક્તમ્; આશ્રયાદીનાં ભાવાનામિતિ આશ્રયગુણકર્મસંસ્વાદાનામ્; વિશેષાપરિસઙ્ખ્યેયત્વાદિતિ આશ્રયાદિ ભેદસ્યાપરિસઙ્ખ્યેયત્વાત્| અત્ર હેતુમાહ- એકૈકોઽપિ હીત્યાદિ| એષામાશ્રયગુણકર્મસંસ્વાદાનાં વિશેષાનેકૈકોઽપિ મધુરાદિરાશ્રયતે, ન ચ તસ્માદાશ્રયાદિભેદાદન્યત્વમાશ્રિતસ્ય મધુરાદેર્ભવતિ| એવં મન્યતે- યદ્યપિ શાલિમુદ્ગઘૃતક્ષીરાદયો મધુરસ્યાશ્રયા ભિન્નાઃ, તથાઽપિ તત્ર મધુરત્વજાત્યાક્રાન્ત એક એવ રસો ભવતિ બલાકાક્ષીરકાર્પાસાદિષુ શુક્લવર્ણ ઇવ| તથા ગુણાનાં ગુરુપિચ્છિલસ્નિગ્ધાદીનામન્યત્વેઽપિ કર્મણાં વા રસાદિવર્ધનાયુર્જનનવર્ણકરત્વાદીનાં ભિન્નત્વે સત્યપિ ન મધુરરસસ્યાન્યત્વં, યત એક એવ મધુરસ્તત્તદ્ગુણયુક્તો ભવતિ તત્કર્મકારી ચેતિ કો વિરોધઃ| તથા મધુરસ્યાવાન્તરાસ્વાદભેદેઽપિ મધુરત્વજાત્યનતિક્રમઃ, કૃષ્ણવર્ણાવાન્તરભેદે યથા કૃષ્ણત્વાનતિક્રમઃ| નનુ, મૈવં ભવત્વપરિસઙ્ખ્યેયત્વં રસાનાં, પરસ્પરસંયોગાત્તુ ય આસ્વાદવિશેષઃ સ કાર્યવિશેષકરોઽપિ; નહિ યન્મધુરામ્લેન ક્રિયતે, તન્મધુરેણ વાઽમ્લેન વા શક્યમ્; અતસ્તેન પરસ્પરસંયોગેનાપરિસઙ્ખ્યેયત્વં ભવિષ્યતીત્યાહ- પરસ્પરેત્યાદિ| સંસૃષ્ટમિતિ ભાવેક્તઃ, તેન પરસ્પરસંસર્ગભૂયિષ્ઠત્વાદેષાં મધુરાદીનામભિનિર્વૃત્તેર્ન ગુણપ્રકૃતીનામસઙ્ખ્યેયત્વમિતિ યોજના; અયમર્થઃ- યદ્યપિ રસાઃ પરસ્પરસંસર્ગેણાતિભૂયસા યુક્તાઃ સન્તોઽભિનિર્વૃત્તા દ્વિરસાદૌ દ્રવ્યે ભવન્તિ, તથાઽપિ ન તેષાં ગુણા ગુરુલઘ્વાદયઃ, પ્રકૃતયો વા મધુરાદીનાં યા યા આયુષ્યત્વરસાભિવર્ધકત્વાદ્યાસ્તા અસઙ્ખ્યેયા ભવન્તિ, કિન્તુ ય એવ મધુરાદીનાં પ્રત્યેકં ગુણાઃ પ્રકૃતયશ્ચ ઉદ્દિષ્ટાસ્ત એવ મિશ્રા ભવન્તિ| કિંવા ગુણપ્રકૃતીનામિતિ મધુરાદિષડ્ગુણસ્વરૂપાણામિત્યર્થઃ; તેન, રસસ્ય રસાન્તરસંસર્ગે દોષાણામિવ દોષાન્તરસંસર્ગે રસાનાં નાપરિસઙ્ખ્યેયત્વમિત્યર્થઃ| પ્રકૃતિશબ્દેન કર્મ વોચ્યતે, તેન ગુણકર્મણામિત્યર્થઃ| મધુરાદીનામવાન્તરાસ્વાદવિશેષોઽપિ પરસ્પરસંસર્ગકૃતે જ્ઞેયઃ| યત એવ હેતો રસાનાં સંસૃષ્ટાનાં નાન્યે ગુણકર્મણી ભવતઃ, અત એવ સંસૃષ્ટાનાં રસાનાં પૃથક્કર્મ શાસ્ત્રાન્તરેઽપિ નોક્તમિત્યાહ- તસ્માદિત્યાદિ| કર્મશબ્દેનેહ ગૌરવલાઘવાદિકારકા ગુરુત્વાદયો રસરક્તાદિજનનાદયશ્ચાપિ બોદ્ધવ્યાઃ| ન કેવલમન્યશાસ્ત્રકારૈ રસાનાં સંસૃષ્ટાનાં કર્મ નોપદિષ્ટં, કિન્તુ વયમપિ નોપદેક્ષ્યામ ઇત્યાહ- તચ્ચૈવેત્યાદિ| તચ્ચૈવ કારણમિતિ પરસ્પરસંસર્ગેઽપિ રસાનામનધિકગુણકર્મત્વમ્| લક્ષણેન પૃથક્ત્વં લક્ષણપૃથક્ત્વમ્| તત્ર લક્ષ્યતે યેન તલ્લક્ષણમ્; અતસ્તુ ‘મધુરો રસઃ’ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન, તથા ‘સ્નેહનપ્રીણનહ્લાદન’ ઇત્યાદિના ચ યદ્વાચ્યં, તત્ સર્વં ગૃહ્યતે;| કિંવા, લક્ષણશબ્દેન ‘મધુરો રસ’ ઇત્યાદિગ્રન્થવાચ્યં લક્ષણમુચ્યતે, પૃથક્ત્વં ચ રસભેદજ્ઞાનાર્થં યદ્વક્ષ્યતિ ‘સ્નેહનપ્રીણન’ ઇત્યાદિ તદ્ગૃહ્યતે||૯||

Adhikarana 5 (10) · Śloka 10

અગ્રે તુ તાવદ્દ્રવ્યભેદમભિપ્રેત્ય કિઞ્ચિદભિધાસ્યામઃ| સર્વં દ્રવ્યં પાઞ્ચભૌતિકમસ્મિન્નર્થે ; તચ્ચેતનાવદચેતનં ચ, તસ્ય ગુણાઃ શબ્દાદયો ગુર્વાદયશ્ચ દ્રવાન્તાઃ, કર્મ પઞ્ચવિધમુક્તં વમનાદિ||૧૦||

અગ્રે ત્વિત્યાદિ| રસેષુ વાચ્યેષુ દ્રવ્યભેદમભિપ્રેત્ય પ્રતિપાદનીયતયા પરિગૃહ્ય રસાનાં દ્રવ્યજ્ઞાનાધીનજ્ઞાનત્વાદ્દ્રવ્યાભિધાનમગ્રે કૃતમિત્યર્થઃ| કિઞ્ચિદિતિ આયુર્વેદોપયોગિદ્રવ્યસ્વરૂપં ન સર્વમ્, અપ્રસઙ્ગદોષાદિતિ ભાવઃ| સર્વદ્રવ્યમિતિ કાર્યદ્રવ્યમ્| અસ્મિન્નર્થે અસ્મિન્ પ્રકરણે| દ્રવાન્તા ઇતિ વચનેન પૂર્વોક્તાન્ વિંશતિગુણાનાહ| અત્ર ચ પરત્વાપરત્વાદીનામિહાનભિધાનેન ચિકિત્સાયાં પરત્વાદીનામપ્રાધાન્યં દર્શયતિ; યેઽપિ તત્રાપિ યુક્તિસંયોગપરિમાણસંસ્કારાભ્યાસા અત્યર્થચિકિત્સોપયોગિનોઽપિ ન તે પર્થિવાદિદ્રવ્યાણાં શબ્દાદિવત્ સાંસિદ્ધિકાઃ કિન્તર્હ્યાધેયાઃ, અત ઇહ નૈસર્ગિકગુણકથને નોક્તાઃ| ઉક્તમિતિ અપામાર્ગતણ્ડુલીયે| એતચ્ચ પ્રાધાન્યાદુચ્યતે, તેન બૃંહણાદ્યપિ બોદ્ધવ્યમ્||૧૦||

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

તત્ર દ્રવ્યાણિ ગુરુખરકઠિનમન્દસ્થિરવિશદસાન્દ્રસ્થૂલગન્ધગુણબહુલાનિ પાર્થિવાનિ , તાન્યુપચયસઙ્ઘાતગૌરવસ્થૈર્યકરાણિ; દ્રવસ્નિગ્ધશીતમન્દમૃદુપિચ્છિલરસગુણબહુલાન્યાપ્યાનિ, તાન્યુપક્લેદસ્નેહબન્ધવિષ્યન્દમાર્દવપ્રહ્લાદકરાણિ; ઉષ્ણતીક્ષ્ણસૂક્ષ્મલઘુરૂક્ષવિશદરૂપગુણબહુલાન્યાગ્નેયાનિ, તાનિ દાહપાકપ્રભાપ્રકાશવર્ણકરાણિ; લઘુશીતરૂક્ષખરવિશદસૂક્ષ્મસ્પર્શગુણબહુલાનિ વાયવ્યાનિ, તાનિ રૌક્ષ્યગ્લાનિવિચારવૈશદ્યલાઘવકરાણિ; મૃદુલઘુસૂક્ષ્મશ્લક્ષ્ણશબ્દગુણબહુલાન્યાકાશાત્મકાનિ, તાનિ માર્દવસૌષિર્યલાઘવકરાણિ||૧૧||

બહુલશબ્દો ગુર્વાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; કિંવા ગન્ધેનૈવ, યતો ગન્ધગુણબહુલા પૃથિવ્યેવ ભવતિ; અત એવ દ્રવ્યાન્તરલક્ષણેઽપિ વૈશેષિકગુણોઽન્ત એવ પઠ્યતે ‘રસગુણબહુલાનિ’ ઇત્યાદિ; તેન તત્રાપિ રસાદિભિરેવ બહુલશબ્દો યોજ્યઃ| સર્વકાર્યદ્રવ્યાણાં પાઞ્ચભૌતિકત્વેઽપિ પૃથિવ્યાદ્યુત્કર્ષેણ પાર્થિવત્વાદિ જ્ઞેયમ્| સઙ્ઘાતઃ કાઠિન્યં, સ્થૈર્યમ્ અવિચાલ્યમ્| બન્ધનં પરસ્પરયોજનં, પ્રહ્લાદઃ શરીરેન્દ્રિયતર્પણમ્| સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મસ્રોતોઽનુસારિ| પ્રભા વર્ણપ્રકાશિની દીપ્તિઃ; યદુક્તં- “વર્ણમાક્રામતિ ચ્છાયા પ્રભા વર્ણપ્રકાશિકા” (ઇં.અ.૭) ઇત્યાદિ| વિચરણં વિચારો ગતિરિત્યર્થઃ| સૌષિર્યં રન્ધ્રબહુલતા| અત્રાકાશબાહુલ્યં દ્રવ્યસ્ય પૃથિવ્યાદિભૂતાન્તરાલ્પત્વેન ભૂરિવ્યક્તાકાશત્વેન ચ જ્ઞેયં, યદેવ ભૂરિશુષિરં તન્નાભસં; કિંવા આકાશગુણબહુલત્વેન નાભસં દ્રવ્યમિત્યુચ્યતે||૧૧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

અનેનોપદેશેન નાનૌષધિભૂતં જગતિ કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમુપલભ્યતે તાં તાં યુક્તિમર્થં ચ તં તમભિપ્રેત્ય||૧૨||

અનેનેતિ પ્રતિનિયતદ્રવ્યગુણોપદેશેન; યત્ પાર્થિવાદિ દ્રવ્યં યદ્ગુણં તદ્ગુણે દેહે સમ્પાદ્યે તદ્ ભેષજં ભવતીત્યર્થઃ| તચ્ચ પાર્થિવાદિ દ્રવ્યં ન સર્વથા ન ચ સર્વસ્મિન્ વ્યાધૌ ભેષજમિત્યાહ- તાં તાં યુક્તિમિત્યાદિ|- યુક્તિમિતિ ઉપાયમ્, અર્થમિતિ પ્રયોજનમ્, અભિપ્રેત્યેતિ અધિકૃત્ય; તેન કેનચિદુપાયેન ક્વચિત્ પ્રયોજને કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમૌષધં ભવતિ ન સર્વત્ર| તેન યદુચ્યતે- વૈરોધિકાનાં સર્વદાઽપથ્યત્વેન ‘નાનૌષધં દ્રવ્યમ્’ ઇતિ વચો વિરોધિ; તન્ન ભવતિ, વૈરોધિકાનિ હિ સંયોગસંસ્કારદેશકાલાદ્યપેક્ષાણિ ભવન્તિ, વૈરોધિકસંયોગાદ્યભાવે તુ પથ્યાન્યપિ ક્વચિત્ સ્યુઃ| યાન્યપિ (સર્વદાઽપિ ) સ્વભાવાદેવ વિષમન્દકાદીન્યપથ્યાનિ, તાન્યપ્યુપાયયુક્તાનિ ક્વચિત્ પથ્યાનિ ભવન્તિ; યથા ઉદરે- “વિષસ્ય તિલં દદ્યાત્” (ચિ. ૧૩) ઇત્યાદિ| યત્તુ તૃણપાંશુપ્રભૃતીનિ નોપયુજ્યન્તે, અતો ન તાનિ ભેષજાનીત્યુચ્યતે; તન્ન, તેષામપિ ભેષજસ્વેદાદ્યુપાયત્વેન ભેષજત્વાત્||૧૨||

Adhikarana 8 (13) · Śloka 13

ન તુ કેવલં ગુણપ્રભાવાદેવ દ્રવ્યાણિ કાર્મુકાણિ ભવન્તિ; દ્રવ્યાણિ હિ દ્રવ્યપ્રભાવાદ્ગુણપ્રભાવાદ્દ્રવ્યગુણપ્રભાવાચ્ચ તસ્મિંસ્તસ્મિન્ કાલે તત્તદધિકરણમાસાદ્ય તાં તાં ચ યુક્તિમર્થં ચ તં તમભિપ્રેત્ય યત્ કુર્વન્તિ, તત્ કર્મ; યેન કુર્વિન્તિ, તદ્વીર્યં; યત્ર કુર્વન્તિ, તદધિકરણં; યદા કુર્વન્તિ, સ કાલઃ; યથા કુર્વન્તિ, સ ઉપાયઃ; યત્ સાધયન્તિ, તત્ ફલમ્||૧૩||

પાર્થિવાદિદ્રવ્યાણાં ગુરુખરાદિગુણયોગાદ્ભેષજત્વમુક્તં, તેન ગુણપ્રભાવાદેવ ભેષજં સ્યાદિતિ શઙ્કાં નિરસ્યન્નાહ- ન તુ કેવલમિત્યાદિ| દ્રવ્યપ્રભાવાદ્યથા- દન્ત્યા વિરેચકત્વં, તથા મણીનાં વિષાદિહન્તૃત્વમિત્યાદિ| ગુણપ્રભાવાદ્યથા- જ્વરે તિક્તકો રસઃ, શીતેઽગ્નિરિત્યાદિ| દ્રવ્યગુણપ્રભાવાદ્યથા- કૃષ્ણાજિનસ્યોપરીતિ, અત્રાપિ કૃષ્ણત્વં ગુણોઽજિનં ચ દ્રવ્યમભિપ્રેતં; યથા વા- “મણ્ડલૈર્જાતરૂપસ્ય તસ્યા એવ પયઃ શૃતમ્” (ચિ. અ. ૨. પા. ૩); તત્ર મણ્ડલગુણયુક્તસ્યૈવ જાતરૂપસ્ય કાર્મુકત્વમ્ | કથં કુર્વન્તીત્યાહ- તસ્મિંસ્તસ્મિન્નિત્યાદિ| તાં તાં યુક્તિમાસાદ્યેતિ તાં તાં યોજનાં પ્રાપ્ય| યત્ કુર્વન્તીત્યાદાવુદાહરણં યથા- શિરોવિરેચનદ્રવ્યાણિ યચ્છિરોવિરેચનં કુર્વન્તિ, તચ્છિરોવિરેચનં કર્મ; યેનોષ્ણત્વાદિકારણેન શિરોવિરેચનં કુર્વન્તિ, તદ્વીર્યં, વીર્યં શક્તિઃ, સા ચ દ્રવ્યસ્ય ગુણસ્ય વા; યત્ર શિરોવિરેચનં કુર્વન્તિ તદધિકરણં શિરઃ, નાન્યત્રાધિકરણે શિરોવિરેચનદ્રવ્યં પ્રભવતીત્યર્થઃ; યદેતિ વસન્તાદૌ શિરોગૌરવાદિયુક્તે ચ કાલે, એતેનાકાલે શીતે શિરોવિરેચનં સ્તબ્ધત્વાન્ન કાર્મુકં, કિન્તુ સ્વકાલ એવ; યથા યેન પ્રકારેણ પ્રધમનાવપીડનાદિના તથા “પ્રસારિતાઙ્ગમુત્તાનં શયને સંસ્તરાસ્તૃતે| ઈષત્પ્રલમ્બશિરસં સંવેશ્ય ચાવૃતેક્ષણમ્” ઇત્યાદિના વિધિના કુર્વન્તિ, સ ઉપાયઃ; યત્ સાધયન્તિ શિરોગૌરવશૂલાદ્યુપરમં , તત્ ફલં; ફલમ્ ઉદ્દેશ્યમ્| કર્મ કાર્યં સાધનમ્, ઉદ્દેશ્યં ફલં સાધ્યં; યથા- યાગનિષ્પાદ્યો ધર્મઃ કાર્યતયા કર્મ, તજ્જન્યસ્તુ સ્વર્ગાદિરુદ્દેશ્યઃ ફલમ્; એવં વમનાદિષ્વપિ કર્માધિકરણાદ્યુન્નેયમ્||૧૩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

ભેદશ્ચૈષાં ત્રિષષ્ટિવિધવિકલ્પો દ્રવ્યદેશકાલપ્રભાવાદ્ભવતિ, તમુપદેક્ષ્યામઃ||૧૪||

સમ્પ્રતિ દ્રવ્યમભિધાય વિકૃતાનાં રસાનામેવ ભેદમાહ - ભેદશ્ચૈષામિત્યાદિ| પ્રભાવશબ્દો દ્રવ્યદેશકાલૈઃ પ્રત્યેકં યુજ્યતે; તત્ર દ્રવ્યપ્રભાવાદ્યથા- ’સોમગુણાતિરેકાન્મધુરઃ’ ઇત્યાદિ; દેશપ્રભાવાદ્યથા- હિમવતિ દ્રાક્ષાદાડિમાદીનિ મધુરાણિ ભવન્ત્યન્યત્રામ્લાનીત્યાદિ; કાલપ્રભાવાદ્યથા- બાલામ્રં સકષાયં તરુણમમ્લં પક્વં મધુરં, તથા હેમન્તે ઓષધ્યો મધુરા વર્ષાસ્વમ્લા ઇત્યાદિ| અગ્નિસંયોગાદયો યેઽન્યે રસહેતવસ્તેઽપિ કાલે દ્રવ્યે વાઽન્તર્ભાવનીયાઃ||૧૪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

સ્વાદુરમ્લાદિભિર્યોગં શેષૈરમ્લાદયઃ પૃથક્| યાન્તિ પઞ્ચદશૈતાનિ દ્રવ્યાણિ દ્વિરસાનિ તુ||૧૫||

ભેદમાહ- સ્વાદુરિત્યાદિ| તત્ર સ્વાદોરમ્લાદિયોગાત્ પઞ્ચ, શેષૈરિતિ આદિત્વેનોપયુક્તાદન્યૈઃ; તેનામ્લસ્ય લવણાદિયોગાચ્ચત્વારિ, એવં લવણસ્ય કટ્વાદિયોગાત્ત્રીણિ, કટુકસ્ય તિક્તકષાયયોગાદ્દ્વે, તિક્તસ્ય કષાયયોગાદેકમ્, એવં પઞ્ચદશ દ્વિરસાનિ ||૧૫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 17

પૃથગમ્લાદિયુક્તસ્ય યોગઃ શેષૈઃ પૃથગ્ભવેત્| મધુરસ્ય તથાઽમ્લસ્ય લવણસ્ય કટોસ્તથા||૧૬|| ત્રિરસાનિ યથાસઙ્ખ્યં દ્રવ્યાણ્યુક્તાનિ વિંશતિઃ|૧૭|

ત્રિરસમાહ- પૃથગિત્યાદિ| મધુરસ્યામ્લાદિરસચતુષ્ટયેન પૃથગિત્યેકૈકશો યુક્તસ્ય શેષૈર્લવણાદિભિર્યોગો ભવતિ; તત્ર મધુરસ્યામ્લયુક્તસ્ય શેષલવણાદિયોગાચ્ચત્વારિ, તથા મધુરસ્ય લવણયુક્તસ્ય કટ્વાદિયોગાત્ત્રીણિ, તથા કટુયુક્તસ્ય તિક્તાદિયોગાદ્દ્વે, તથા તિક્તયુક્તસ્ય કષાયયોગાદેકમ્, એવં મધુરેણાદિસ્થિતેન દશ| એવમમ્લસ્યાદિસ્થિતસ્ય લવણયુક્તસ્ય કટ્વાદિયોગાત્ત્રીણિ, તથા કટુકયુક્તસ્ય શેષાભ્યાં યોગાદ્દ્વે, એવં તિક્તયુક્તસ્ય કષાયયોગાદેકમ્, એવમમ્લસ્ય ષટ્| અનેનૈવ ન્યાયેન લવણસ્ય ત્રીણિ, કટોશ્ચૈકમેવ; એવં મિલિત્વા ત્રિરસાનિ વિંશતિઃ ||૧૬||-

Adhikarana 12 (17-20) · Śloka 21

વક્ષ્યન્તે તુ ચતુષ્કેણ દ્રવ્યાણિ દશ પઞ્ચ ચ||૧૭|| સ્વાદ્વમ્લૌ સહિતૌ યોગં લવણાદ્યૈઃ પૃથગ્ગતૌ| યોગં શેષૈઃ પૃથગ્યાતશ્ચતુષ્કરસસઙ્ખ્યયા||૧૮|| સહિતૌ સ્વાદુલવણૌ તદ્વત્ કટ્વાદિભિઃ પૃથક્| યુક્તૌ શેષૈઃ પૃથગ્યોગં યાતઃ સ્વાદૂષણૌ તથા||૧૯|| કટ્વાદ્યૈરમ્લલવણૌ સંયુક્તૌ સહિતૌ પૃથક્| યાતઃ શેષૈઃ પૃથગ્યોગં શેષૈરમ્લકટૂ તથા||૨૦|| યુજ્યતે તુ કષાયેણ સતિક્તૌ લવણોષણૌ|૨૧|

ચતૂરસે સ્વાદ્વમ્લાવાદિસ્થિતૌ લવણાદિભિરેકૈકશ્યેન યુક્તૌ શેષૈઃ કટ્વાદિભિર્યોગાત્ ષડ્ ભવન્તિ| સ્વાદુલવણૌ સહિતૌ આદિસ્થિતૌ, કટ્વાદિભિરિતિ કટુતિક્તાભ્યાં પૃથગ્યુક્તૌ, શેષૈરિતિ તિક્તકષાયાભ્યાં, તેનેહ બહુવચનં જાતૌ બોદ્ધવ્યમ્; એવં ત્રીણિ| સ્વાદૂષણૌ તથેત્યનેન સ્વાદુકટુકતિક્તકષાયરૂપમેકમ્| કટ્વાદ્યૈરિત્યાદાવપિ બહુવચનં જાતૌ| અમ્લલવણૌ સંયુક્તૌ કટુના સહિતૌ શેષાભ્યાં યોગાદ્દ્વે, તથાઽમ્લલવણૌ તિક્તયુક્તૌ શેષયોગાદેકમ્| અમ્લકટૂ તથેત્યનેનામ્લકટુતિક્તકષાયરૂપમેકમ્| યુજ્યેતે ત્વિત્યાદિના ચૈકમ્| એવં પઞ્ચદશ ચતૂરસાનિ||૧૭-૨૦||-

Adhikarana 13 (21) · Śloka 22

ષટ્ તુ પઞ્ચરસાન્યાહુરેકૈકસ્યાપવર્જનાત્||૨૧|| ષટ્ ચૈવૈકરસાનિ સ્યુરેકં ષડ્રસમેવ તુ|૨૨|

અપવર્જનાદિતિ ત્યાગાત્| અત્ર ચ રસાનાં ગુણત્વેનૈકસ્મિન્ દ્રવ્યે સમવાયો યોગશબ્દેનોચ્યતે||૨૧||-

Adhikarana 14 (22-23) · Śloka 23

ઇતિ ત્રિષષ્ટિર્દ્રવ્યાણાં નિર્દિષ્ટા રસસઙ્ખ્યયા||૨૨|| ત્રિષષ્ટિઃ સ્યાત્ત્વસઙ્ખ્યેયા રસાનુરસકલ્પનાત્ | રસાસ્તરતમાભ્યાં તાં સઙ્ખ્યામતિપતન્તિ હિ||૨૩||

રસસંસર્ગસ્ય પ્રકારાન્તરેણાસઙ્ખ્યેયતામાહ- ત્રિષષ્ટિઃ સ્યાદિત્યાદિ| અનુરસોઽગ્રે વક્ષ્યમાણઃ| અત્ર ચ ત્રિષષ્ટ્યાત્મકરસે રસાનુરસકલ્પના નાસ્તિ, કેવલે મધુરાદૌ તદભાવાત્; તેન યથાસમ્ભવં સપ્તપઞ્ચાશત્સંયોગવિષયં રસાનુરસકલ્પનં જ્ઞેયમ્| કિંવા, એકરસેઽપ્યનુરસોઽસ્ત્યેવાવ્યપદેશ્યઃ| પ્રકારાન્તરેણાપ્યસઙ્ખ્યેયતામાહ- રસાસ્તરતમાભ્યામિત્યાદિ| મધુરમધુરતરમધુરતમાદિભેદાદસઙ્ખ્યેયતા રસાનાં ભવતીતિ ભાવઃ| કિંવા, રસાનુરસત્વેનૈવ યાઽસઙ્ખ્યેયતા તત્રૈવાયં હેતુઃ- રસાસ્તરતમાભ્યામિત્યાદિઃ||૨૨-૨૩||

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

સંયોગાઃ સપ્તપઞ્ચાશત્ કલ્પના તુ ત્રિષષ્ટિધા| રસાનાં તત્ર યોગ્યત્વાત્ કલ્પિતા રસચિન્તકૈઃ||૨૪||

એવમસઙ્ખ્યેયત્વેઽપિ ત્રિષષ્ટિવિધૈવ કલ્પના ચિકિત્સાવ્યવહારાર્થમિહાચાર્યૈઃ કલ્પિતેત્યાહ- સંયોગા ઇત્યાદિ| તત્ર યોગ્યત્વાદિતિ તત્ર સ્વસ્થાતુરહિતચિકિત્સાપ્રયોગેઽનતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તરરૂપતયા હિતત્વાદિત્યર્થઃ||૨૪||

Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26

ક્વચિદેકો રસઃ કલ્પ્યઃ સંયુક્તાશ્ચ રસાઃ ક્વચિત્| દોષૌષધાદીન્ સઞ્ચિન્ત્ય ભિષજા સિદ્ધિમિચ્છતા||૨૫|| દ્રવ્યાણિ દ્વિરસાદીનિ સંયુક્તાંશ્ચ રસાન્ બુધાઃ| રસાનેકૈકશો વાઽપિ કલ્પયન્તિ ગદાન્ પ્રતિ||૨૬||

તમેવ ચિકિત્સાપ્રયોગમાહ- ક્વચિદિત્યાદિ| અત્રાદિગ્રહણાદ્દેશકાલબલાદીનામનુક્તાનાં ગ્રહણમ્| એતદેવ સંયુક્તાસંયુક્તરસકલ્પનં ભિન્નરસદ્રવ્યમેલકાદ્વાઽનેકરસૈકદ્રવ્યપ્રયોગાદેકરસદ્રવ્યપ્રયોગાદ્વા ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- દ્રવ્યાણીત્યાદિ| દ્વિરસાદીનિ ઉત્પત્તિસિદ્ધદ્વિરસત્રિરસાદીનિ; દ્વિરસં યથા- કષાયમધુરો મુદ્ગઃ; ત્રિરસં યથા- “મધુરામ્લકષાયં ચ વિષ્ટમ્ભિ ગુરુ શીતલમ્| પિત્તશ્લેષ્મહરં ભવ્યં” (સૂ. ૨૭) ઇત્યાદિ; ચતૂરસસ્તિલઃ, યદુક્તં- “સ્નિગ્ધોષ્ણમધુરસ્તિક્તઃ કષાયઃ કટુકસ્તિલઃ” (સૂ. ૨૭); પઞ્ચરસં ત્વામલકં હરીતકી ચ, “શિવા પઞ્ચરસા” ઇત્યાદિવચનાત્; વ્યક્તષડ્રસં તુ દ્રવ્યમિહાનુક્તં, વિષં ત્વવ્યક્તષડ્રસસંયુક્તં; હારીતે ત્વેણમાંસં વ્યક્તષડ્રસસંયુક્તમુક્તમ્| એવં દ્વિરસાદિદ્રવ્યયોગાદ્દ્વિરસાદ્યુપયોગઃ| તથા સંયુક્તાંશ્ચ રસાનિતિ એકૈકરસાદિદ્રવ્યમેલકાત્ સંયુક્તાન્ રસાનેકૈકશઃ કલ્પયન્તિ પ્રયોજયન્તિ| ગદાન્ પ્રતીતિ પ્રાધાન્યેન, તેન સ્વસ્થવૃત્તેઽપિ બોદ્ધવ્યં; કિંવા, દ્વિરસાદિભેદો ગદ એવ, સ્વસ્થે તુ સર્વરસપ્રયોગ એવ; યદુક્તં- “સમસર્વરસં સાત્મ્યં સમધાતોઃ પ્રશસ્યતે” (સૂ. ૭) ઇતિ| એવં ચ વ્યાખ્યાને સતિ ‘ક્વચિદેકો રસ’ ઇત્યાદિના સમમસ્ય ન પૌનરુક્ત્યમ્| કિંવા, ‘ક્વચિદેકો રસ’ ઇત્યાદિના સ્વમતમુક્તમ્, અત્રૈવાર્થે ‘દ્રવ્યાણિ દ્વિરસાદીનિ’ ઇત્યાદિનાઽઽચાર્યાન્તરસમ્મતિં દર્શયતિ; અત એવાન્યાચાર્યાન્તરાભિપ્રાયેણ કલ્પયન્તીત્યુક્તં, તેન ન પૌનરુક્ત્યમ્||૨૫-૨૬||

Adhikarana 17 (27) · Śloka 27

યઃ સ્યાદ્રસવિકલ્પજ્ઞઃ સ્યાચ્ચ દોષવિકલ્પવિત્| ન સ મુહ્યેદ્વિકારાણાં હેતુલિઙ્ગોપશાન્તિષુ ||૨૭||

રસજ્ઞાનફલમાહ- યઃ સ્યાદિત્યાદિ| અત્ર રસવિકલ્પજ્ઞાનાદેવ વ્યાધિહેતુદ્રવ્યજ્ઞાનં કૃત્સ્નમવરુદ્ધં, રસજ્ઞાનેનૈવ પ્રાયઃ સકલદ્રવ્યગુણસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્| દોષવિકલ્પજ્ઞાનાચ્ચ લિઙ્ગજ્ઞાનં, યાવદ્ધિ લિઙ્ગં તત્ સર્વં દોષવિકલ્પસમ્બદ્ધમ્| રસદોષવિકલ્પજ્ઞાનાત્તુ ભેષજજ્ઞાનં, યતો રસતઃ સ્વરૂપજ્ઞાનં ભેષજદ્રવ્યસ્ય, દોષતશ્ચ ભેષજપ્રયોગવિષયવિજ્ઞાનમ્| કિંવા, રસવિકલ્પાચ્ચ તથા દોષવિકલ્પાચ્ચ હેત્વાદિજ્ઞાનં પૃથગેવ વક્તવ્યં; રસભેદાદ્ધિ તત્કાર્યં લિઙ્ગમપિ જ્ઞાયતે, હેતુભેષજવિજ્ઞાનં તુ રસભેદવિજ્ઞાનાદેવ વક્તવ્યં, યતો રસભેદવદ્દ્રવ્યમેવ વિકારાણાં હેતુર્ભેષજં ચ ભવતીતિ; એવં દોષભેદં જ્ઞાત્વા ચ તસ્ય સમાનં હેતું પ્રત્યેતિ, દોષવિરોધિ ચ દ્રવ્યં ભેષજમિતિ| તદ્યુક્તમુક્તં- ન સ મુહ્યેદ્વિકારાણાં હેતુલિઙ્ગોપશાન્તિષ્વિતિ||૨૭||

Adhikarana 18 (28) · Śloka 28

વ્યક્તઃ શુષ્કસ્ય ચાદૌ ચ રસો દ્રવ્યસ્ય લક્ષ્યતે| વિપર્યયેણાનુરસો રસો નાસ્તિ હિ સપ્તમઃ||૨૮||

પૂર્વોક્તરસાનુરસલક્ષણમાહ- વ્યક્ત ઇત્યાદિ| શુષ્કસ્ય ચેતિ ચકારાદાર્દ્રસ્ય ચ, આદૌ ચેતિ ચકારાદન્તે ચ; તેન શુષ્કસ્ય વાઽઽર્દ્રસ્ય વા પ્રથમજિહ્વાસમ્બન્ધે વાઽઽસ્વાદાન્તે વા યો વ્યક્તત્વેન મધુરોઽયમમ્લોઽયમિત્યાદિના વિકલ્પેન ગૃહ્યતે, સ વ્યક્તઃ; યસ્તૂક્તાવસ્થાચતુષ્ટયેઽપિ વ્યક્તો નોપલભ્યતે, કિન્તર્હ્યવ્યપદેશ્યતયા છાયામાત્રેણ કાર્યદર્શનેન વા મીયતે, સોઽનુરસ ઇતિ વાક્યાર્થઃ| યતશ્ચ મધુરાદય એવ વ્યક્તત્વાવ્યક્તત્વાભ્યાં રસાનુરસરૂપાઃ, અતોઽવ્યક્તો નામ સપ્તમો રસો નાસ્તિ| અયં ચાર્થઃ પૂર્વં પ્રતિષિદ્ધોઽપ્યનુગુણસ્પષ્ટહેતુપ્રાપ્ત્યા પુનર્નિષિધ્યતે| અન્યે ત્વાહુઃ- શુષ્કસ્ય ચેત્યનેન યસ્ય દ્રવ્યસ્ય શુષ્કસ્ય ચાર્દ્રસ્ય ચોપયોગઃ, તત્ર શુષ્કાવસ્થાયાં યોઽવ્યક્તઃ સ રસ ઉચ્યતે; યસ્ત્વાર્દ્રાવસ્થાયાં વ્યક્તઃ સન્ શુષ્કાવસ્થાયાં નાનુયાતિ , નાસૌ રસઃ, કિન્ત્વનુરસઃ| યથા- પિપ્પલ્યા આર્દ્રાયા મધુરો રસો વ્યક્તઃ, શુષ્કાયાસ્તુ પિપ્પલ્યાઃ કટુકઃ; તેન કટુક એવ રસઃ પિપ્પલ્યાઃ, મધુરસ્ત્વનુરસઃ; યસ્તુ દ્રાક્ષાદીનામાર્દ્રાવસ્થાયાં શુષ્કાવસ્થાયાં ચ મધુર એવ, તત્ર વિપ્રતિપત્તિરપિ નાસ્તિ, તેન તત્ર મધુર એવ રસઃ; નિત્યાર્દ્રપ્રયોજ્યાનાં તુ કાઞ્જિકતક્રાદીનામાદૌ વ્યક્તો ય ઉપલભ્યતે રસઃ, અનુ ચોપલભ્યતે યઃ સોઽનુરસો યુક્તસ્તિક્તત્વાદિઃ; તથા, આર્દ્રાવસ્થાયાં શુષ્કાવસ્થાવિપરીતો યઃ પિપ્પલ્યા ઇવ મધુરઃ, સોઽનુરસ ઇતિ| કિન્ત્વાર્દ્રાઽપિ પિપ્પલી મધુરરસૈવેતિ પશ્યામઃ, યતો વક્ષ્યતિ- “શ્લેષ્મલા મધુરા ચાર્દ્રા ગુર્વી સ્નિગ્ધા ચ પિપ્પલી” (સૂ. ૨૭) ઇતિ; મધુરસ્ય તત્રાનુરસત્વે ગુરુત્વશ્લેષ્મકર્તૃત્વાન્યનુપપન્નાનિ; તેન, આર્દ્રા પિપ્પલી વ્યક્તમધુરરસૈવ, શુષ્કા તુ મધુરાનુરસેતિ યુક્તમ્||૨૮||

Adhikarana 19 (29-35) · Śloka 35

પરાપરત્વે યુક્તિશ્ચ સઙ્ખ્યા સંયોગ એવ ચ| વિભાગશ્ચ પૃથક્ત્વં ચ પરિમાણમથાપિ ચ||૨૯|| સંસ્કારોઽભ્યાસ ઇત્યેતે ગુણા જ્ઞેયાઃ પરાદયઃ| સિદ્ધ્યુપાયાશ્ચિકિત્સાયા લક્ષણૈસ્તાન્ પ્રચક્ષ્મહે||૩૦|| દેશકાલવયોમાનપાકવીર્યરસાદિષુ| પરાપરત્વે, યુક્તિશ્ચ યોજના યા તુ યુજ્યતે||૩૧|| સઙ્ખ્યા સ્યાદ્ગણિતં, યોગઃ સહ સંયોગ ઉચ્યતે| દ્રવ્યાણાં દ્વન્દ્વસર્વૈકકર્મજોઽનિત્ય એવ ચ||૩૨|| વિભાગસ્તુ વિભક્તિઃ સ્યાદ્વિયોગો ભાગશો ગ્રહઃ| પૃથક્ત્વં સ્યાદસંયોગો વૈલક્ષણ્યમનેકતા||૩૩|| પરિમાણં પુનર્માનં, સંસ્કારઃ કરણં મતમ્| ભાવાભ્યસનમભ્યાસઃ શીલનં સતતક્રિયા||૩૪|| ઇતિ સ્વલક્ષણૈરુક્તા ગુણાઃ સર્વે પરાદયઃ| ચિકિત્સા યૈરવિદિતૈર્ન યથાવત્ પ્રવર્તતે||૩૫||

સમ્પ્રતિ પૂર્વોક્તગુર્વાદિગુણાતિરિક્તાન્ પરત્વાપરત્વાદીન્ દશગુણાન્ રસધર્મત્વેનોપદેષ્ટવ્યાનાહ- પરેત્યાદિ| તચ્ચ પરત્વં પ્રધાનત્વમ્, અપરત્વમ્ અપ્રધાનત્વમ્| તદ્વિવરણં- દેશકાલેત્યાદિ| તત્ર દેશો મરુઃ પરઃ, અનૂપોઽપરઃ; કાલો વિસર્ગઃ પરઃ, આદાનમપરઃ; વયસ્તરુણં પરમ્, અપરમિતરત્; માનં ચ શરીરસ્ય યથા વક્ષ્યમાણં શારીરે પરં, તતોઽન્યદપરં; પાકવીર્યરસાસ્તુ યે યસ્ય યોગિનસ્તે તં પ્રતિ પરાઃ, અયૌગિકાસ્ત્વપરાઃ| આદિગ્રહણાત્ પ્રકૃતિબલાદીનાં ગ્રહણમ્| કિંવા, પરત્વાપરત્વે વૈશેષિકોક્તે જ્ઞેયે; તત્ર દેશાપેક્ષયા સન્નિકૃષ્ટદેશસમ્બન્ધિનમપેક્ષ્ય વિદૂરદેશસમ્બન્ધિનિ પરત્વં, સન્નિકૃષ્ટદેશસમ્બન્ધિનિ ચાપરત્વં ભવતિ; એવં સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટકાલાપેક્ષયા ચ સ્થવિરે પરત્વં, યૂનિ ચાપરત્વં ભવતિ| વયઃપ્રભૃતિષુ પરત્વાપરત્વં યથાસમ્ભવં કાલદેશકૃતમેવેહોપયોગાદુપચરિતમપ્યભિહિતં, યતો ન ગુણે માનાદૌ ગુણાન્તરસમ્ભવઃ| યુક્તિશ્ચેત્યાદૌ યોજના દોષાદ્યપેક્ષયા ભેષજસ્ય સમીચીનકલ્પના, અત એવોક્તં- યા તુ યુજ્યતે; યા કલ્પના યૌગિકી ભવતિ સા તુ યુક્તિરુચ્યતે, અયૌગિકી તુ કલ્પનાઽપિ સતી યુક્તિર્નોચ્યતે પુત્રોઽપ્યપુત્રવત્| યુક્તિશ્ચેયં સંયોગપરિમાણસંસ્કારાદ્યન્તર્ગતાઽપ્યત્યુપયુક્તત્વાત્ પૃથગુચ્યતે| સઙ્ખ્યાં લક્ષયતિ- સઙ્ખ્યેત્યાદિ| ગણિતમિહૈકદ્વિત્ર્યાદિ| સંયોગમાહ- યોગ ઇત્યાદિ | સહેતિ મિલિતાનાં દ્રવ્યાણાં યોગઃ પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ, સહેત્યનેનેહાકિઞ્ચિત્કરં પરસ્પરસંયોગં નિરાકરોતિ| તદ્ભેદમાહ- દ્વન્દ્વેત્યાદિ| તત્ર દ્વન્દ્વકર્મજો યથા- યુધ્યમાનયોર્મેષયોઃ, સર્વકર્મજો યથા- ભાણ્ડે પ્રક્ષિપ્યમાણાનાં માષાણાં બહુલમાષક્રિયાયોગજઃ, એકકર્મજો યથા- વૃક્ષવાયસયોઃ| અનિત્ય ઇતિ સંયોગસ્ય કર્મજત્વેનાનિત્યત્વં દર્શયતિ| વિભાગમાહ- વિભાગસ્ત્વિત્યાદિ| વિભક્તિઃ વિભજનમ્| વિભક્તિમેવ વિવૃણોતિ- વિયોગ ઇતિ; સંયોગસ્ય વિગમો વિયોગઃ| તત્ કિં સંયોગાભાવ એવ વિયોગ ઇત્યાહ- ભાગશો ગ્રહ ઇતિ|- વિભાગશો વિભક્તત્વેન ગ્રહણં યતો ભવતીતિ ભાવઃ; તેન વિભક્તિરિત્યેષા ભાવરૂપા પ્રતીતિઃ, ન સંયોગાભાવમાત્રં ભવતિ, કિન્તર્હિ ભાવરૂપવિભાગગુણયુક્તા ઇત્યર્થઃ | પૃથક્ત્વં તુ ‘ઇદં દ્રવ્યં પટલક્ષણં, ઘટાત્ પૃથગ્’ ઇત્યાદિકા બુદ્ધિર્યતો ભવતિ, તત્ પૃથક્ત્વં ભવતિ| તચ્ચાચાર્યસ્ત્રૈવિધ્યેનાહ- પૃથક્ત્વમિત્યાદિ| તત્ર યત્ સર્વથાઽસંયુજ્યમાનયોરિવ મેરુહિમાચલયોઃ પૃથક્ત્વમ્, એતદસંયોગ ઇત્યનેનોક્તમ્| તથા સંયુજ્યમાનાનામપિ પૃથક્ત્વં વિજાતીયાનાં મહિષવરાહાદીનાં, તદાહ- વૈલક્ષણ્યમિત્યાદિ|- વિશિષ્ટલક્ષણયુક્તત્વલક્ષિતં વિજાતીયાનાં પૃથક્ત્વમિત્યર્થઃ| તથૈકજાતીયાનામપ્યવિલક્ષણાનાં માષાણાં પૃથક્ત્વં ભવતીત્યાહ- અનેકતેતિ| એકજાતીયેષુ હિ સંયુક્તેષુ ન વૈલક્ષણ્યં નાપ્યસંયોગઃ, અથ ચાનેકતા પૃથક્ત્વરૂપા ભવતીતિ ભાવઃ| કિંવા, પૃથક્ત્વં ગુણાન્તરમિચ્છન્ લોકવ્યવહારાર્થમસંયોગવૈલક્ષણ્યાનેકતારૂપમેવ યથોદાહૃતં પૃથક્ત્વં દર્શયતિ | માનં પ્રસ્થાઢકાદિતુલાદિમેયમ્| કરણં ગુણાન્તરાધાયકત્વં સંસ્કરણમિત્યર્થઃ; યદ્વક્ષ્યતિ- “સંસ્કારો હિ ગુણાન્તરાધાનમુચ્યતે” (વિ. ૧) ઇતિ| ભાવસ્ય ષષ્ટિકાદેર્વ્યાયામાદેશ્ચાભ્યસનમભ્યાસઃ| અભ્યસનમેવ લોકપ્રસિદ્ધાભ્યાં પર્યાયાભ્યાં વિવૃણોતિ- શીલનં સતતક્રિયેતિ; યં લોકાઃ શીલનસતતક્રિયાભ્યામભિદધતિ સોઽભ્યાસ ઇતિ ભાવઃ| અયં ચ સંયોગસંસ્કારવિશેષરૂપોઽપિ વિશેષેણ ચિકિત્સોપયુક્તત્વાત્ પૃથગુચ્યતે| ન યથાવત્ પ્રવર્તત ઇતિ વચનેન શબ્દાદિષુ ચ ગુર્વાદિષુ ચ પરાદીનામપ્રાધાન્યં સૂચયતિ||૨૯-૩૫||

Adhikarana 20 (36) · Śloka 36

ગુણા ગુણાશ્રયા નોક્તાસ્તસ્માદ્રસગુણાન્ ભિષક્| વિદ્યાદ્દ્રવ્યગુણાન્ કર્તુરભિપ્રાયાઃ પૃથગ્વિધાઃ||૩૬||

સમ્પ્રતિ રસાનાં પરસ્પરસંયોગો ગુણ ઉક્તઃ, તથાઽગ્રે ચ સ્નિગ્ધત્વાદિર્ગુણો વાચ્યઃ, સ ચ ગુણરૂપરસે ન સમ્ભવતીતિ યથા રસાનાં ગુણનિર્દેશો બોદ્ધવ્યસ્તદાહ- ગુણા ઇત્યાદિ| ગુણા ગુણાશ્રયા નોક્તા ઇતિ દીર્ઘઞ્જીવિતીયે “સમવાયી તુ નિશ્ચેષ્ટઃ કારણં ગુણઃ” (સૂ. ૧) ઇત્યનેન| રસગુણાનિતિ રસે સ્નિગ્ધાદીન્ ગુણાન્નિર્દિષ્ટાન્ તદ્રસાધારદ્રવ્યગુણાનેવ વિદ્યાત્| નનુ, યદિ દ્રવ્યગુણા એવ તે, તત્ કિમિતિ રસગુણત્વેનોચ્યન્ત ઇત્યાહ- કર્તુરિત્યાદિ; કર્તુરિતિ તન્ત્રકર્તુઃ| અભિપ્રાયા ઇતિ તત્ર તત્રોપચારેણ તથા સામાન્યશબ્દાદિપ્રયોગેણ તન્ત્રકરણબુદ્ધયઃ; સામાન્યશબ્દોપચારાદિપ્રયોગશ્ચ પ્રકરણાદિવશાદેવ સ્ફુટત્વાત્ તથા પ્રયોજનવશાચ્ચ ક્રિયતે| તચ્ચ પ્રકરણાદિ ‘અતશ્ચ પ્રકૃતં બુદ્ધ્વા’ ઇત્યાદૌ દર્શયિષ્યામઃ| ઇહ ચ દ્રવ્યગુણાનાં રસેષુ યદુપચરણં તસ્યાયમભિપ્રાયો- યત્- મધુરાદિનિર્દેશેનૈવ સ્નિગ્ધશીતાદિગુણા અપિ પ્રાયો મધુરાદ્યવ્યભિચારિણો દ્રવ્યે નિર્દિષ્ટા ભવન્તીતિ ન મધુરત્વં નિર્દિશ્ય સ્નિગ્ધત્વાદિપ્રતિપાદનં પુનઃ પૃથક્ ક્રિયત ઇતિ||૩૬||

Adhikarana 21 (37) · Śloka 37

અતશ્ચ પ્રકૃતં બુદ્ધ્વા દેશકાલાન્તરાણિ ચ| તન્ત્રકર્તુરભિપ્રાયાનુપાયાંશ્ચાર્થમાદિશેત્||૩૭||

અભિપ્રાયપૃથક્ત્વે સતિ યથા ગ્રન્થો બોદ્ધવ્યસ્તદાહ- અતશ્ચેત્યાદિ| તત્ર પ્રકૃતં બુદ્ધ્વા, યથા- “ક્ષારાઃ ક્ષીરં ફલં પુષ્પમ્” ઇત્યત્રોદ્ભિદગણસ્ય પ્રકૃતત્વાત્ ક્ષીરમિતિ સ્નુહ્યાદિક્ષીરમેવ ક્ષીરશબ્દેન વદેત્| દેશાન્તરં બુદ્ધ્વેતિ યથા- શિરસિ શોધનેઽભિધીયમાને “ક્રિમિવ્યાધૌ” (સૂ. ૨) ઇતિ, તચ્છિરોગતક્રિમિવ્યાધાવેવ ભવતિ| કાલાન્તરે યથા- વમનકાલેઽભિહિતં “પ્રતિગ્રહાંશ્ચોપહારયેત્” (સૂ. ૧૫) ઇતિ, તત્ર પ્રતિગ્રહશબ્દેન પાત્રમુચ્યતે, ન તુ ગ્રહણં પ્રતિગ્રહઃ| તન્ત્રકર્તુરભિપ્રાયાનિતિ યથોક્તં રસેષુ ગુણારોપણે તદ્બોદ્ધવ્યમ્| ઉપાયાનિતિ શાસ્ત્રોપાયાન્ તન્ત્રયુક્તિરૂપાન્| અર્થમ્ અભિધેયમ્| યદ્યપિ પ્રકૃતાદયોઽપિ તન્ત્રકર્તુરભિપ્રાયા એવ, તથાઽપિ યત્ર પ્રકૃતત્વાદિ ન સ્ફુટં પ્રતીયતે તત્ર તન્ત્રકર્તુરભિપ્રાયત્વેન બોદ્ધવ્યમ્||૩૭||

Adhikarana 22 (38) · Śloka 38

ષડ્વિભક્તીઃ પ્રવક્ષ્યામિ રસાનામત ઉત્તરમ્| ષટ્ પઞ્ચભૂતપ્રભવાઃ સઙ્ખ્યાતાશ્ચ યથા રસાઃ||૩૮||

ષડ્વિભક્તીરિતિ મધુરાદિષડ્વિભાગાનિત્યર્થઃ| ષટ્ પઞ્ચભૂતપ્રભવા ઇતિ પઞ્ચભૂતપ્રભવાઃ સન્તો યથોક્તેન પ્રકારેણ ‘સોમગુણાતિરેકાત્’ ઇત્યાદિના યથા ષટ્ સઙ્ખ્યાતાઃ ષટ્સઙ્ખ્યાપરિચ્છિન્ના ભવન્તિ, તથા વક્ષ્યામીતિ યોજના||૩૮||

Adhikarana 23 (39) · Śloka 39

સૌમ્યાઃ ખલ્વાપોઽન્તરિક્ષપ્રભવાઃ પ્રકૃતિશીતા લઘ્વ્યશ્ચાવ્યક્તરસાશ્ચ, તાસ્ત્વન્તરિક્ષાદ્ભ્રશ્યમાના ભ્રષ્ટાશ્ચ પઞ્ચમહાભૂતગુણસમન્વિતા જઙ્ગમસ્થાવરાણાં ભૂતાનાં મૂર્તીરભિપ્રીણયન્તિ, તાસુ મૂર્તિષુ ષડભિમૂર્ચ્છન્તિ રસાઃ||૩૯||

સમ્પ્રતિ રસાનામાદિકારણમેવ તાવદાહ- સૌમ્યા ઇત્યાદિ| સૌમ્યાઃ સોમદેવતાકાઃ| ભ્રશ્યમાના ઇતિ વદતા ભૂમિસમ્બન્ધવ્યતિરેકેણાન્તરીક્ષેરિતૈઃ પૃથિવ્યાદિપરમાણ્વાદિભિઃ સમ્બન્ધો રસારમ્ભકો ભવતીતિ દર્શ્યતે| મૂર્તીરિતિ વ્યક્તીઃ| અભિપ્રીણયન્તીતિ તર્પયન્તિ, કિંવા જનયન્તિ| અભિમૂર્ચ્છન્તિ રસા ઇતિ વ્યક્તિં યાન્તિ| અત્ર ચાન્તરીક્ષમુદકં રસકારણત્વે પ્રધાનત્વાદુક્તં, તેન ક્ષિતિસ્થમપિ સ્થાવરજઙ્ગમોત્પત્તૌ રસકારણં ભવત્યેવ||૩૯||

Adhikarana 24 (40) · Śloka 40

તેષાં ષણ્ણાં રસાનાં સોમગુણાતિરેકાન્મધુરો રસઃ, પૃથિવ્યગ્નિભૂયિષ્ઠત્વાદમ્લઃ, સલિલાગ્નિભૂયિષ્ઠત્વાલ્લવણઃ, વાય્વગ્નિભૂયિષ્ઠત્વાત્ કટુકઃ, વાય્વાકાશાતિરિક્તત્વાત્તિક્તઃ, પવનપૃથિવીવ્યતિરેકાત્ કષાય ઇતિ| એવમેષાં રસાનાં ષટ્ત્વમુપપન્નં ન્યૂનાતિરેકવિશેષાન્મહાભૂતાનાં ભૂતાનામિવ સ્થાવરજઙ્ગમાનાં નાનાવર્ણાકૃતિવિશેષાઃ; ષડૃતુકત્વાચ્ચ કાલસ્યોપપન્નો મહાભૂતાનાં ન્યૂનાતિરેકવિશેષઃ||૪૦||

સોમગુણાતિરેકાદિતિ અતિરેકશબ્દેન સર્વેષ્વેવ રસેષુ સર્વભૂતસાન્નિધ્યમસ્તિ, ક્વચિત્તુ કસ્યચિદ્ભૂતગુણસ્યાતિરેકાદ્રસવિશેષો ભવતીતિ દર્શયતિ; એતચ્ચ મધુરં પ્રતિ અબ્ગુણાતિરિક્તત્વં વિશેષોત્પત્તૌ કારણત્વેન જ્ઞેયં; યચ્ચાધારકારણત્વમપાં, તત્ સર્વસાધારણમ્| એવં લવણેઽપ્યપાં કારણત્વં જ્ઞેયમ્| લવણસ્તુ સુશ્રુતે પૃથિવ્યગ્ન્યતિરેકાત્ પઠિતઃ, અસ્મિંશ્ચ વિરોધે કાર્યવિરોધો નાસ્ત્યેવ| નનુ, ઉષ્ણશીતાભ્યામગ્નિસલિલાભ્યાં કૃતસ્ય લવણસ્યાપ્યુષ્ણશીતત્વેન ભવિતવ્યં, તલ્લવણં કથમુષ્ણં ભવતિ? નૈવં, યતો ભૂતાનામયં સ્વભાવઃ- યત્- કેનચિત્ પ્રકારેણ સન્નિવિષ્ટાઃ કઞ્ચિદ્ગુણમારભન્તે, ન સર્વમ્| યથા- મકુષ્ઠકેઽદ્ભિર્મધુરો રસઃ ક્રિયતે, ન સ્નેહઃ; તથા સૈન્ધવે વહ્નિનાઽપિ નોષ્ણત્વમારભ્યતે| અયં ચ ભૂતાનાં સન્નિવેશોઽદૃષ્ટપ્રભાવકૃત એવ, સ ચ સન્નિવેશઃ કાર્યદર્શનેનોન્નેયઃ| તેન યત્ર કાર્યં દૃશ્યતે તત્ર કલ્પ્યતે, યથા- લવણે ઉષ્ણત્વાદગ્નિર્વિષ્યન્દિત્વાચ્ચ જલમનુમીયતે| આગમવેદનીયશ્ચાયમર્થો નાત્રાસ્મદ્વિધાનાં કલ્પનાઃ પ્રસરન્તિ| એતેન યદુચ્યતે- તોયવત્ પૃથિવ્યાદયોઽપિ કિમિતિ પૃથગ્રસાન્તરં ન કુર્વન્તિ, તથા તોયવાતાદિસંયોગાદિભ્યઃ કિમિતિ રસાન્તરાણિ નોત્પદ્યન્ત ઇતિ, તદપિ ભૂતસ્વભાવાપર્યનુયોગાદેવ પ્રત્યુક્તમ્| ઇહ ચ કારણત્વં ભૂતાનાં રસસ્ય મધુરત્વાદિવિશેષ એવ નિમિત્તકારણરૂપમુચ્યતે, તેન નીરસાનામપિ હિ દહનાદીનાં કારણત્વમુપપન્નમેવ વ્યુત્પાદિતમ્| રસભેદં દૃષ્ટાન્તેન સાધયન્નાહ- એવમિત્યાદિ| રસાનાં ષટ્ત્વં મહાભૂતાનાં ન્યૂનાતિરેકવિશેષાત્ સોમગુણાતિરેકપૃથિવ્યગ્ન્યતિરેકાદેઃ ષડુત્પાદકારણાદુપપન્નં, ષડ્ભ્યઃ કારણેભ્યઃ ષટ્ કાર્યાણિ ભવન્તીતિ યુક્તમેવેતિ ભાવઃ| ભૂતાનાં યથા નાનાવર્ણાકૃતિવિશેષા મહાભૂતાનાં ન્યૂનાતિરેકવિશેષાત્, તથા રસાનામપીતિ| ભૂતાનાં યથોક્તાનામતિરેકવિશેષહેતુમાહ- ષડૃતુકત્વાદિત્યાદિ| ષડૃતુકત્વેન કાલો નાનાહેમન્તાદિરૂપતયા કઞ્ચિદ્ભૂતવિશેષં ક્વચિદ્વર્ધયતિ, સ ચાત્મકાર્યં રસં પુષ્ટં કરોતિ, યથા- હેમન્તકાલે સોમગુણાતિરેકો ભવતિ, શિશિરે વાય્વાકાશાતિરેકઃ, એવં તસ્યાશિતીયોક્તરસોત્પાદક્રમેણ વસન્તાદાવપિ ભૂતોત્કર્ષો જ્ઞેયઃ; ષડૃતુકાચ્ચેતિ ચકારેણાહોરાત્રકૃતોઽપિ ભૂતોત્કર્ષો જ્ઞેયઃ, તથાઽદૃષ્ટકૃતશ્ચ; તેન હેમન્તાદાવપિ રસાન્તરોત્પાદઃ ક્વચિદ્વસ્તુન્યુપપન્નો ભવતિ| યદ્યપિ ચ, ઋતુભેદેઽપિ ભૂતોત્કર્ષવિશેષ એવ કારણં, યદુક્તં- “તાવેતાવર્કવાયૂ” (સૂ. ૬) ઇત્યાદિ, તથાઽપિ બીજાઙ્કુરકાર્યકારણભાવવત્ સંસારાનાદિતયૈવ ભૂતવિશેષર્ત્વોઃ કાર્યકારણભાવો વાચ્યઃ||૪૦||

Adhikarana 25 (41) · Śloka 41

તત્રાગ્નિમારુતાત્મકા રસાઃ પ્રાયેણોર્ધ્વભાજઃ, લાઘવાદુત્પ્લવનત્વાચ્ચ વાયોરૂર્ધ્વજ્વલનત્વાચ્ચ વહ્નેઃ; સલિલપૃથિવ્યાત્મકાસ્તુ પ્રાયેણાધોભાજઃ, પૃથિવ્યા ગુરુત્વાન્નિમ્નગત્વાચ્ચોદકસ્ય; વ્યામિશ્રાત્મકાઃ પુનરુભયતોભાજઃ||૪૧||

ભૂતવિશેષકૃતં રસાનાં ધર્માન્તરમાહ- તત્રેત્યાદિ| પ્રાયેણેતિ ન સર્વે| રસા ઇતિ રસયુક્તાનિ દ્રવ્યાણિ| પ્લવનત્વાદિતિ ગતિમત્ત્વાત્; યદ્યપિ ગતિરધોઽપિ સ્યાત્, તથાઽપિ લઘુત્વપરિગતગતિરિહ વાયોરૂર્ધ્વમેવ ગમનં કરોતિ, યથા- શાલ્મલીતુલાનામ્| હેત્વન્તરમાહ- ઊર્ધ્વજ્વલનત્વાચ્ચાગ્નેરિતિ; અગ્નેરપ્યૂર્ધ્વગતિત્વાદિત્યર્થઃ| નિમ્નગત્વમધોગત્વમેવ||૪૧||

Adhikarana 26 (42) · Śloka 42

તેષાં ષણ્ણાં રસાનામેકૈકસ્ય યથાદ્રવ્યં ગુણકર્માણ્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૪૨||

યથાદ્રવ્યમિતિ યદ્યસ્ય રસસ્ય દ્રવ્યમાધારસ્તદનતિક્રમેણ| એતેન રસાનાં ગુણકર્મણી રસાધારે દ્રવ્યે બોદ્ધવ્યે ઇતિ દર્શયતિ||૪૨||

Adhikarana 27 (43) · Śloka 43

તત્ર, મધુરો રસઃ શરીરસાત્મ્યાદ્રસરુધિરમાંસમેદોસ્થિમજ્જૌજઃશુક્રાભિવર્ધન આયુષ્યઃ ષડિન્દ્રિયપ્રસાદનો બલવર્ણકરઃ પિત્તવિષમારુતઘ્નસ્તૃષ્ણાદાહપ્રશમનસ્ત્વચ્યઃ કેશ્યઃ કણ્ઠ્યો બલ્યઃ પ્રીણનો જીવનસ્તર્પણો બૃંહણઃ સ્થૈર્યકરઃ ક્ષીણક્ષતસન્ધાનકરો ઘ્રાણમુખકણ્ઠૌષ્ઠજિહ્વાપ્રહ્લાદનો દાહમૂર્ચ્છાપ્રશમનઃ ષટ્પદપિપીલિકાનામિષ્ટતમઃ સ્નિગ્ધઃ શીતો ગુરુશ્ચ| સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાનઃ સ્થૌલ્યં માર્દવમાલસ્યમતિસ્વપ્નં ગૌરવમનન્નાભિલાષમગ્નેર્દૌર્બલ્યમાસ્યકણ્ઠયોર્માંસાભિવૃદ્ધિં શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયાલસકશીતજ્વરાનાહાસ્યમાધુર્યવમથુસઞ્જ્ઞાસ્વરપ્રણાશગલગણ્ડગણ્ડમાલાશ્લીપદ- ગલશોફબસ્તિધમનીગલોપલેપાક્ષ્યામયાભિષ્યન્દાનિત્યેવમ્પ્રભૃતીન્ કફજાન્ વિકારાનુપજનયતિ (૧)|૪૩|

તત્રેત્યાદિ| મધુર આદાવુચ્યતે પ્રશસ્તાયુષ્યાદિગુણતયા પ્રાયઃ પ્રાણિપ્રિયતયા ચ| ષડિન્દ્રિયાણિ મનસા સમમ્| જીવનઃ અભિઘાતાદિમૂર્ચ્છિતસ્ય જીવનઃ| આયુષ્યસ્તુ આયુઃપ્રકર્ષકારિત્વેન| ક્ષીણસ્ય સન્ધાનકરો ધાતુપોષકત્વેન; કિંવા ક્ષીણશ્ચાસૌ ક્ષતશ્ચેતિ, તેન ક્ષીણક્ષતસ્ય ઉરઃક્ષતં સન્દધાતિ| ષટ્પદાદ્યભીષ્ટત્વગુણકથનં પ્રમેહપૂર્વરૂપાદિજ્ઞાનોપયુક્તમ્ | યદુક્તં- “મૂત્રેઽભિધાવન્તિ પિપીલિકાશ્ચ” (ચિ. ૬) ઇતિ, તથા રિષ્ટે વક્ષ્યતિ- “યસ્મિન્ ગૃધ્નન્તિ મક્ષિકાઃ” (ઇ. ૫) ઇતિ, અનેન ચ મધુરત્વં જ્ઞાયતે| અક્ષ્યામયેનૈવાભિષ્યન્દે લબ્ધે વિશેષોપાદાનાર્થં પુનર્વચનં; કિંવા અભિષ્યન્દો નાસાદિષ્વપિ જ્ઞેયઃ (૧)||૪૩||

Adhikarana 28 (43) · Śloka 43

અમ્લો રસો ભક્તં રોચયતિ, અગ્નિં દીપયતિ, દેહં બૃંહયતિ ઊર્જયતિ, મનો બોધયતિ, ઇન્દ્રિયાણિ દૃઢીકરોતિ, બલં વર્ધયતિ, વાતમનુલોમયતિ, હૃદયં તર્પયતિ, આસ્યમાસ્રાવયતિ, ભુક્તમપકર્ષયતિ ક્લેદયતિ જરયતિ, પ્રીણયતિ, લઘુરુષ્ણઃ સ્નિગ્ધશ્ચ| સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાનો દન્તાન્ હર્ષયતિ, તર્ષયતિ, સમ્મીલયત્યક્ષિણી, સંવેજયતિ લોમાનિ, કફં વિલાપયતિ, પિત્તમભિવર્ધયતિ, રક્તં દૂષયતિ,માંસં વિદહતિ, કાયં શિથિલીકરોતિ, ક્ષીણક્ષતકૃશદુર્બલાનાં શ્વયથુમાપાદયતિ, અપિ ચ ક્ષતાભિહતદષ્ટદગ્ધભગ્નશૂનપ્રચ્યુતાવમૂત્રિતપરિસર્પિતમર્દિતચ્છિન્નભિન્નવિશ્લિષ્ટોદ્વિદ્ધોત્પિષ્ટાદીનિ પાચયત્યાગ્નેયસ્વભાવાત્, પરિદહતિ કણ્ઠમુરો હૃદયં ચ (૨)|૪૩|

હૃદયં તર્પયતીતિ હૃદ્યો ભવતિ| ભુક્તમપકર્ષયતીતિ સારયતિ; ક્લેદયતિ તથા જરયતિ ભુક્તમેવ| અવમૂત્રિતં મૂત્રવિષૈર્જન્તુભિઃ, પરિસર્પિતં ચ સ્પર્શવિશેષૈઃ કારણ્ડાદિભિઃ (૨)||૪૩||

Adhikarana 29 (43) · Śloka 43

લવણો રસઃ પાચનઃ ક્લેદનો દીપનશ્ચ્યાવનશ્છેદનો ભેદનસ્તીક્ષ્ણઃ સરો વિકાસ્યધઃસ્રંસ્યવકાશકરો વાતહરઃ સ્તમ્ભબન્ધસઙ્ઘાતવિધમનઃ સર્વરસપ્રત્યનીકભૂતઃ, આસ્યમાસ્રાવયતિ, કફં વિષ્યન્દયતિ, માર્ગાન્ વિશોધયતિ, સર્વશરીરાવયવાન્ મૃદૂકરોતિ, રોચયત્યાહારમ્, આહારયોગી, નાત્યર્થં ગુરુઃ સ્નિગ્ધ ઉષ્ણશ્ચ| સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાનઃ પિત્તં કોપયતિ, રક્તં વર્ધયતિ, તર્ષયતિ, મૂર્ચ્છયતિ , તાપયતિ, દારયતિ, કુષ્ણાતિ માંસાનિ, પ્રગાલયતિ કુષ્ઠાનિ, વિષં વર્ધયતિ, શોફાન્ સ્ફોટયતિ, દન્તાંશ્ચ્યાવયતિ, પુંસ્ત્વમુપહન્તિ, ઇન્દ્રિયાણ્યુપરુણદ્ભિ, વલિપલિતખાલિત્યમાપાદયતિ, અપિ ચ લોહિતપિત્તામ્લપિત્તવિસર્પવાતરક્તવિચર્ચિકેન્દ્રલુપ્તપ્રભૃતીન્વિકારાનુપજનયતિ (૩)|૪૩|

વિકાસી ક્લેદચ્છેદનઃ | અધઃસ્રંસી વિષ્યન્દનશીલઃ| સર્વરસપ્રત્યનીકભૂત ઇતિ યત્ર માત્રાતિરિક્તો લવણો ભવતિ તત્ર નાન્યો રસ ઉપલક્ષ્યતે| આહારયોગીતિ આહારે સદા યુજ્યતે| મોહયતિ વૈચિત્યં કુરુતે| મૂર્ચ્છયતીતિ સઞ્જ્ઞાનાશં કરોતિ (૩)||૪૩||

Adhikarana 30 (43) · Śloka 43

કટુકો રસો વક્ત્રં શોધયતિ, અગ્નિં દીપયતિ, ભુક્તં શોષયતિ, ઘ્રાણમાસ્રાવયતિ, ચક્ષુર્વિરેચયતિ, સ્ફુટીકરોતીન્દ્રિયાણિ, અલસકશ્વયથૂપચયોદર્દાભિષ્યન્દસ્નેહસ્વેદક્લેદમલાનુપહન્તિ, રોચયત્યશનં, કણ્ડૂર્વિનાશયતિ , વ્રણાનવસાદયતિ, ક્રિમીન્ હિનસ્તિ, માંસં વિલિખતિ, શોણિતસઙ્ઘાતં ભિનત્તિ, બન્ધાંશ્છિનત્તિ, માર્ગાન્ વિવૃણોતિ, શ્લેષ્માણં શમયતિ, લઘુરુષ્ણો રૂક્ષશ્ચ| સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાનો વિપાકપ્રભાવાત્ પુંસ્ત્વમુપહન્તિ, રસવીર્યપ્રભાવાન્મોહયન્તિ, ગ્લાપયતિ, સાદયતિ, કર્શયતિ, મૂર્ચ્છયતિ, નમયતિ, તમયતિ, ભ્રમયતિ, કણ્ઠં પરિદહતિ, શરીરતાપમુપજનયતિ, બલં ક્ષિણોતિ, તૃષ્ણાં જનયતિ; અપિ ચ વાય્વગ્નિગુણબાહુલ્યાદ્ભ્રમદવથુકમ્પતોદભેદૈશ્ચરણભુજપાર્શ્વપૃષ્ઠપ્રભૃતિષુ મારુતજાન્ વિકારાનુપજનયતિ (૪); તિક્તો રસઃ સ્વયમરોચિષ્ણુરપ્યરોચકઘ્નો વિષઘ્નઃ ક્રિમિઘ્નો મૂર્ચ્છાદાહકણ્ડૂકુષ્ઠતૃષ્ણાપ્રશમનસ્ત્વઙ્માંસયોઃ સ્થિરીકરણો જ્વરઘ્નો દીપનઃ પાચનઃ સ્તન્યશોધનો લેખનઃ ક્લેદમેદોવસામજ્જલસીકાપૂયસ્વેદમૂત્રપુરીષપિત્તશ્લેષ્મોપશોષણો રૂક્ષઃ શીતો લઘુશ્ચ| સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાનો રૌક્ષ્યાત્ખરવિષદસ્વભાવાચ્ચ રસરુધિરમાંસમેદોસ્થિમજ્જશુક્રાણ્યુચ્છોષયતિ, સ્રોતસાં ખરત્વમુપપાદયતિ, બલમાદત્તે, કર્શયતિ, ગ્લપયતિ, મોહયતિ, ભ્રમયતિ, વદનમુપશોષયતિ, અપરાંશ્ચ વાતવિકારાનુપજનયતિ (૫); કષાયો રસઃ સંશમનઃ સઙ્ગ્રાહી સન્ધાનકરઃ પીડનો રોપણઃ શોષણઃ સ્તમ્ભનઃ શ્લેષ્મરક્તપિત્તપ્રશમનઃ શરીરક્લેદસ્યોપયોક્તા રૂક્ષઃ શીતોઽલઘુશ્ચ| સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાન આસ્યં શોષયતિ, હૃદયં પીડયતિ, ઉદરમાધ્માપયતિ, વાચં નિગૃહ્ણાતિ, સ્રોતાંસ્યવબધ્નાતિ, શ્યાવત્વમાપાદયતિ, પુંસ્ત્વમુપહન્તિ, વિષ્ટભ્ય જરાં ગચ્છતિ, વાતમૂત્રપુરીષરેતાંસ્યવગૃહ્ણાતિ, કર્શયતિ, ગ્લપયતિ, તર્ષયતિ, સ્તમ્ભયતિ, ખરવિશદરૂક્ષત્વાત્ પક્ષવધગ્રહાપતાનકાર્દિતપ્રભૃતીંશ્ચ વાતવિકારાનુપજનયતિ||૪૩||

વિપાકસ્ય પ્રભાવો વિપાકપ્રભાવઃ, વિપાકશ્ચ કટૂનાં કટુરેવ; રસસ્ય વીર્યસ્ય ચ પ્રભાવો રસવીર્યપ્રભાવઃ; અયં ચ વક્ષ્યમાણે સર્વત્ર હેતુઃ| ચરણાદીનાં સાક્ષાદ્ગ્રહણં તત્રૈવ પ્રાયો વાતવિકારભાવાત્| અત્ર ચ વિપાકપ્રભાવાદિકથનમુદાહરણાર્થં, તેન મધુરાદિષુ વિપાકાદિકાર્યમુન્નેયમ્| ગ્લપયતિ હર્ષક્ષયં કરોતિ| પીડનો વ્રણપીડનઃ| શરીરક્લેદસ્યોપયોક્તેતિ આચૂષકઃ| ‘શીતોઽલઘુશ્ચ’ ઇત્યકારપ્રશ્લેષાદલઘુઃ | અવગૃહ્ણાતીતિ બદ્ધાનિ કરોતિ ||૪૩||

Adhikarana 31 (44) · Śloka 44

ઇત્યેવમેતે ષડ્રસાઃ પૃથક્ત્વેનૈકત્વેન વા માત્રશઃ સમ્યગુપયુજ્યમાના ઉપકારાય ભવન્ત્યધ્યાત્મલોકસ્ય, અપકારકરાઃ પુનરતોઽન્યથા ભવન્ત્યુપયુજ્યમાનાઃ; તાન્ વિદ્વાનુપકારાર્થમેવ માત્રશઃ સમ્યગુપયોજયેદિતિ||૪૪||

પૃથક્ત્વેનેતિ એકૈકશો માત્રશઃ| એકત્વેનેતિ એકીકૃત્ય સમુદાયમાત્રશ ઇત્યર્થઃ| માત્રશ ઇતિ માત્રયા| તચ્ચૈકીકરણં દ્વિત્ર્યાદિભિઃ સર્વૈર્જ્ઞેયમ્| અધ્યાત્મલોકસ્યેતિ સર્વપ્રાણિજનસ્ય| અન્યથેતિ અમાત્રયા||૪૪||

Adhikarana 32 (45) · Śloka 45

ભવન્તિ ચાત્ર- શીતં વીર્યેણ યદ્દ્રવ્યં મધુરં રસપાકયોઃ| તયોરમ્લં યદુષ્ણં ચ યદ્દ્રવ્યં કટુકં તયોઃ||૪૫||

સમ્પ્રતિ રસદ્વારેણૈવ દ્રવ્યાણાં વીર્યમાહ- શીતમિત્યાદિ | યદ્દ્રવ્યં રસે પાકે ચ મધુરં તચ્છીતં વીર્યેણ જ્ઞેયં; તથા તયોરિતિ રસપાકયોર્યદમ્લં દ્રવ્યં તદુષ્ણં વીર્યેણ; તથા યચ્ચ દ્રવ્યં તયોરિતિ રસપાકયોઃ કટુકમુક્તં તચ્ચોષ્ણં વીર્યેણ, ‘ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ| કિંવા ‘યચ્ચોષ્ણં કટુકં તયોઃ’ ઇતિ પાઠઃ| તત્ર યદ્રસતો મધુરં તદ્વીર્યતઃ શીતમિતિ વક્તવ્યે યદ્રસપાકયોરિતિ કરોતિ, તન્મધુરરસોચિતપાકસ્યૈવ મધુરદ્રવ્યસ્ય શીતવીર્યતાપ્રાપ્ત્યર્થમ્; એવમમ્લકટુકયોરપિ વાચ્યમ્||૪૫||

Adhikarana 33 (46-47) · Śloka 47

તેષાં રસોપદેશેન નિર્દેશ્યો ગુણસઙ્ગ્રહઃ| વીર્યતોઽવિપરીતાનાં પાકતશ્ચોપદેક્ષ્યતે||૪૬|| યથા પયો યથા સર્પિર્યથા વા ચવ્યચિત્રકૌ| એવમાદીનિ ચાન્યાનિ નિર્દિશેદ્રસતો ભિષક્||૪૭||

તેષામિતિ મધુરપાકાદીનાં, રસોપદેશેનેતિ રસમાત્રકથનેનૈવ, યતો વિપાકોઽપિ રસત એવ પ્રાયો જ્ઞાયતે; યદ્વક્ષ્યતિ- ‘કટુતિક્તકષાયાણાં વિપાકઃ પ્રાયશઃ કટુઃ’ ઇત્યાદિ| એતચ્ચ ન સર્વત્રેત્યાહ- વીર્યત ઇત્યાદિ| વીર્યતોઽવિપરીતાનાં રસદ્વારા વીર્યજ્ઞાનં, ન તુ રસવિરુદ્ધવીર્યાણાં મહાપઞ્ચમૂલાદીનાં; ન કેવલં રસેન કિન્તર્હિ પાકતશ્ચ ય ઉપદેક્ષ્યતે ગુણસઙ્ગ્રહઃ ‘શુક્રહા બદ્ધવિણ્મૂત્રો વિપાકો વાતલઃ કટુઃ’ ઇત્યાદિના, સ ચ વીર્યતોઽવિરુદ્ધાનાં વિજ્ઞેયઃ; યદિ તત્ર વીર્યં વિરોધિ ભવતિ તદા વિપાકોઽપિ યથોક્તગુણકારી ન સ્યાત્| કિંવા, પાકતશ્ચાવિપરીતાનાં રસોપદેશેન ગુણસઙ્ગ્રહઃ શીતોષ્ણલક્ષણો નિર્દેશ્યઃ, યસ્યાસ્તુ પિપ્પલ્યાઃ કટુકાયા અપિ વિપરીતમધુરપાકિત્વં, ન તત્ર કટુરસત્વેનોષ્ણત્વમિત્યર્થઃ| અસ્મિંશ્ચ પક્ષે ‘ઉપદેક્ષ્યતે’ ઇતિ ‘યથા પયઃ’ ઇત્યાદિના સમ્બધ્યતે| તાન્યેવાવિપરીતવીર્યવિપાકાન્યાહ- યથા પય ઇત્યાદિ| પયઃપ્રભૃતીનિ હિ દ્રવ્યગુણકથનેઽવિરુદ્ધવીર્યવિપાકાન્યુપદેષ્ટવ્યાનિ||૪૬-૪૭||

Adhikarana 34 (48-49) · Śloka 49

મધુરં કિઞ્ચિદુષ્ણં સ્યાત્ કષાયં તિક્તમેવ ચ| યથા મહત્પઞ્ચમૂલં યથાઽબ્જાનૂપમામિષમ્||૪૮|| લવણં સૈન્ધવં નોષ્ણમમ્લમામલકં તથા| અર્કાગુરુગુડૂચીનાં તિક્તાનામુષ્ણમુચ્યતે||૪૯||

સમ્પ્રતિ યત્ર વિરુદ્ધવીર્યત્વેન રસેનોષ્ણત્વાદિ ન નિર્દેશ્યં તદાહ- મધુરમિત્યાદિ| કિઞ્ચિત્ કષાયં ચોષ્ણં તિક્તં ચોષ્ણમિતિ યોજના, કષાયતિક્તલવણાનામુદાહરણમસૂત્રિતાનામપિ પ્રકરણાત્ કૃતમ્| મહત્પઞ્ચમૂલં બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલમિહ| એતચ્ચ તિક્તસ્ય કષાયસ્ય ચોષ્ણતાયામુદાહરણમ્, અબ્જાનૂપામિષં તુ મધુરસ્યોષ્ણવીર્યત્વે||૪૮-૪૯||

Adhikarana 35 (50-52) · Śloka 52

કિઞ્ચિદમ્લં હિ સઙ્ગ્રાહિ કિઞ્ચિદમ્લં ભિનત્તિ ચ| યથા કપિત્થં સઙ્ગ્રાહિ ભેદિ ચામલકં તથા||૫૦|| પિપ્પલી નાગરં વૃષ્યં કટુ ચાવૃષ્યમુચ્યતે| કષાયઃ સ્તમ્ભનઃ શીતઃ સોઽભયાયામતોઽન્યથા||૫૧|| તસ્માદ્રસોપદેશેન ન સર્વં દ્રવ્યામાદિશેત્| દૃષ્ટં તુલ્યરસેઽપ્યેવં દ્રવ્યે દ્રવ્યે ગુણાન્તરમ્||૫૨||

વીર્યપ્રસઙ્ગાદન્યમપ્યમ્લાદીનાં વિરુદ્ધગુણમાહ- કિઞ્ચિદિત્યાદિ| અભયાયામતોઽન્યથેતિ અભયાયાં કષાયો રસો ભેદનશ્ચોષ્ણશ્ચેત્યર્થઃ||૫૦-૫૨||

Adhikarana 36 (53-56) · Śloka 57

રૌક્ષ્યાત્ કષાયો રૂક્ષાણામુત્તમો મધ્યમઃ કટુઃ| તિક્તોઽવરસ્તથોષ્ણાનામુષ્ણત્વાલ્લવણઃ પરઃ||૫૩|| મધ્યોઽમ્લઃ કટુકશ્ચાન્ત્યઃ સ્નિગ્ધાનાં મધુરઃ પરઃ| મધ્યોઽમ્લો લવણશ્ચાન્ત્યો રસઃ સ્નેહાન્નિરુચ્યતે||૫૪|| મધ્યોત્કૃષ્ટાવરાઃ શૈત્યાત્ કષાયસ્વાદુતિક્તકાઃ | સ્વાદુર્ગુરુત્વાદધિકઃ કષાયાલ્લવણોઽવરઃ||૫૫|| અમ્લાત્ કટુસ્તતસ્તિક્તો લઘુત્વાદુત્તમોત્તમઃ| કેચિલ્લઘૂનામવરમિચ્છન્તિ લવણં રસમ્||૫૬|| ગૌરવે લાઘવે ચૈવ સોઽવરસ્તૂભયોરપિ|૫૭|

રૌક્ષ્યાદિત્યાદિ| રૌક્ષ્યેણ કષાય ઉત્તમ ઇતિ રૂક્ષતમઃ, તિક્તો રૂક્ષઃ, કટુસ્તુ મધ્યો રૂક્ષતરઃ; એવમન્યત્રાપિ| કટુકશ્ચાન્ત્ય ઇતિ અવર ઇત્યર્થઃ| એવં લવણશ્ચાન્ત્ય ઇતિ અવર ઇત્યર્થઃ| લવણોઽવર ઇતિ ગુરુત્વેનેત્યર્થઃ| અમ્લાત્ કટુરિત્યાદૌ અમ્લાત્ કટુર્લઘુઃ, તતઃ કટુકાદુત્તમાત્તિક્તો લઘુત્વેનોત્તમોત્તમઃ; ઉત્તમાત્ કટુકાદુત્તમ ઉત્તમોત્તમઃ| એકીયમતમાહ- કેચિદિત્યાદિ| એકીયમતં વચનભઙ્ગ્યા સ્વીકુર્વન્નાહ- ગૌરવ ઇત્યાદિ| એતેન, ગૌરવે લાઘવે ચાવરત્વં લવણસ્ય સ્વીકુર્વન્ ગૌરવેઽવર ઇત્યનેનામ્લકટુતિક્તેભ્યો ગુરુત્વં સ્વીકરોતિ લવણસ્ય, લાઘવે ચાવર ઇત્યનેનામ્લાદપિ લઘુનોઽલ્પં લાઘવં લવણસ્ય સ્વીકરોતિ| ન ચ વાચ્યમ્- અમ્લે પૃથિવી કારણં લવણે તુ તોયં, તતઃ પૃથિવ્યપેક્ષયા તોયજન્યસ્ય લવણસ્યૈવ લાઘવમુચિતમિતિ; યતો ન ભૂતનિવેશેન ગૌરવલાઘવે શક્યેતેઽવધારયિતું, તથાહિ તોયાતિરેકકૃતો મધુરઃ પૃથિવ્યતિરેકકૃતાત્ કષાયાદ્ગુરુર્ભવતિ||૫૩-૫૬||-

Adhikarana 37 (57-58) · Śloka 58

પરં ચાતો વિપાકાનાં લક્ષણં સમ્પ્રવક્ષ્યતે||૫૭|| કટુતિક્તકષાયાણાં વિપાકઃ પ્રાયશઃ કટુઃ| અમ્લોઽમ્લં પચ્યતે સ્વાદુર્મધુરં લવણસ્તથા||૫૮||

સમ્પ્રતિ વિપાકસ્યાપિ રસરૂપત્વાલ્લક્ષણમાહ- પરમિત્યાદિ| પ્રાયોગ્રહણાત્ પિપ્પલીકુલત્થાદીનાં રસાનનુગુણપાકિતાં દર્શયતિ| કટુકાદિશબ્દેન ચ તદાધારં દ્રવ્યમુચ્યતે, યતો ન રસાઃ પચ્યન્તે કિન્તુ દ્રવ્યમેવ| લવણસ્તથેતિ લવણોઽપિ મધુરવિપાકઃ પ્રાય ઇત્યર્થઃ| વિપાકલક્ષણં તુ- જઠરાગ્નિયોગાદાહારસ્ય નિષ્ઠાકાલે યો ગુણ ઉત્પદ્યતે સ વિપાકઃ; વચનં હિ- “જાઠરેણાગ્નિના યોગાદ્યદુદેતિ રસાન્તરમ્| આહારપરિણામાન્તે સ વિપાકઃ પ્રકીર્તિતઃ” (વા. સૂ. ૯)||૫૭-૫૮||

Adhikarana 38 (59-60) · Śloka 60

મધુરો લવણામ્લૌ ચ સ્નિગ્ધભાવાત્ત્રયો રસાઃ| વાતમૂત્રપુરીષાણાં પ્રાયો મોક્ષે સુખા મતાઃ||૫૯|| કટુતિક્તકષાયાસ્તુ રૂક્ષભાવાત્ત્રયો રસાઃ| દુઃખાય મોક્ષે દૃશ્યન્તે વાતવિણ્મૂત્રરેતસામ્||૬૦||

સમ્પ્રતિ વક્ષ્યમાણવિપાકલક્ષણે મધુરામ્લપાકયોર્વાતમૂત્રપુરીષાનવરોધકત્વે તથા કટોર્વિપાકસ્ય વાતમૂત્રપુરીષવિબન્ધકત્વે હેતુમાહ- મધુર ઇત્યાદિ| અત્ર મધુરામ્લલવણા નિષ્ઠાપાકં ગતા અપિ સન્તઃ સ્નેહગુણયોગાદ્વાતમૂત્રપુરીષાણાં વિસર્ગં સુખેન કુર્વન્તીતિ વાક્યાર્થઃ| તેન મધુરામ્લપાકયોરેતત્ સમાનં લક્ષણમ્| એવં કટુતિક્તકષાયેષ્વપિ વિપર્યયેઽપિ વાક્યાર્થઃ||૫૯-૬૦||

Adhikarana 39 (61-62) · Śloka 62

શુક્રહા બદ્ધવિણ્મૂત્રો વિપાકો વાતલઃ કટુઃ| મધુરઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રો વિપાકઃ કફશુક્રલઃ||૬૧|| પિત્તકૃત્ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રઃ પાકોઽમ્લઃ શુક્રનાશનઃ| તેષાં ગુરુઃ સ્યાન્મધુરઃ કટુકામ્લાવતોઽન્યથા||૬૨||

સમ્પ્રતિ વિપાકલક્ષણં હેતુવ્યુત્પાદિતં શુક્રહત્વાદિવિશેષયુક્તં વક્તુમાહ- શુક્રહેત્યાદિ| અતોઽન્યથેતિ લઘુઃ||૬૧-૬૨||

Adhikarana 40 (63) · Śloka 63

વિપાકલક્ષણસ્યાલ્પમધ્યભૂયિષ્ઠતાં પ્રતિ| દ્રવ્યાણાં ગુણવૈશેષ્યાત્તત્ર તત્રોપલક્ષયેત્||૬૩||

સમ્પ્રતિ યથોક્તવિપાકલક્ષણાનાં દ્રવ્યભેદે ક્વચિદલ્પત્વં ક્વચિન્મધ્યત્વં ક્વચિચ્ચોત્કૃષ્ટત્વં યથા ભવતિ તદાહ- વિપાકેત્યાદિ| વિપાકલક્ષણસ્યાલ્પમધ્યભૂયિષ્ઠતામુપલક્ષયેત્, પ્રતિ પ્રતિ દ્રવ્યાણાં ગુણવૈશેષ્યાદ્ધેતોરિત્યર્થઃ| એતેન, દ્રવ્યેષુ યદ્ગુણવૈશેષ્યં મધુરત્વમધુરતરત્વમધુરતમત્વાદિ, તતો હેતોર્વિપાકાનામલ્પત્વાદયો વિશેષા ભવન્તીત્યુક્તં ભવતિ| અત્ર કેચિદ્બ્રુવતે- પ્રતિરસં પાકો ભવતિ, યથા મધુરાદીનાં ષણ્ણાં ષણ્મધુરાદયઃ પાકા ઇતિ; કેચિદ્બ્રુવતે- બલવતાં રસાનામબલવન્તો રસા વશતાં યાન્તિ, તતશ્ચાનવસ્થિતઃ પાકઃ| તત્રૈતદ્દ્વિતયમપિ પાકે વ્યવસ્થાઽકરણમનાદૃત્ય સુશ્રુતેન દ્વિવિધઃ પાકો મધુરઃ કટુશ્ચાઙ્ગીકૃતઃ| દ્વૈવિધ્યં ચ પઞ્ચભૂતાત્મકે દ્રવ્યે ગુરુભૂતપૃથિવીતોયાતિરેકાન્મધુરઃ પાકો ભવતિ, શેષલઘુભૂતાતિરેકાત્તુ કટુકઃ પાકો ભવતિ; યદુક્તં- “દ્રવ્યેષુ પચ્યમાનેષુ યેષ્વમ્બુપૃથિવીગુણાઃ| નિર્વર્તન્તેઽધિકાસ્તત્ર પાકો મધુર ઉચ્યતે|| તેજોઽનિલાકાશગુણાઃ પચ્યમાનેષુ યેષુ તુ| નિર્વર્તન્તેઽધિકાસ્તત્ર પાકઃ કટુક ઉચ્યતે ” (સુ. સૂ. ૪૦) ઇતિ| પ્રતિરસપાકે તથાઽનવસ્થિતપાકે ચ દ્રવ્યં રસગુણેનૈવ તુલ્યં પાકાવસ્થાયામપિ ભવતિ, તેન ન કશ્ચિદ્વિશેષો વિપાકેન તત્ર બોધ્યત ઇતિ સુશ્રુતેન તત્પક્ષદ્વયમુપેક્ષિતમિતિ સાધુકૃતમ્| તૃતીયામ્લપાકનિરાસસ્તુ દોષમાવહતિ, યતો વ્રીહિકુલત્થાદીનામમ્લપાકતયા પિત્તકર્તૃત્વમુપલભ્યતે; અથ મન્યસે- વ્રીહ્યાદેરુષ્ણવીર્યત્વેન તત્ર પિત્તકર્તૃત્વં; તન્ન, મધુરસ્ય વ્રીહેસ્તન્મતે મધુરવિપાકસ્યોષ્ણવીર્યતાયામપિ સત્યાં ન પિત્તકર્તૃત્વમુપપદ્યતે, રસવિપાકાભ્યામેકસ્ય વીર્યસ્ય બાધનીયત્વાત્| કિઞ્ચ, અમ્લપાકત્વાદ્વ્રીહ્યાદેઃ પિત્તમમ્લગુણમુત્પદ્યતે, યદિ તુ તદુષ્ણવીર્યતાકૃતં સ્યાત્તદા કટુગુણભૂયિષ્ઠં પિત્તં સ્યાત્; દૃશ્યતે ચ વ્રીહિભક્ષણાદમ્લોદ્ગારાદિનાઽમ્લગુણભૂયિષ્ઠતૈવેતિ| કિઞ્ચ, પૃથિવીસોમગુણાતિરેકાન્મધુરઃ પાકો ભવતિ, વાય્વગ્ન્યાકાશાતિરેકાચ્ચ કટુર્ભવતીતિ પક્ષે યદા વ્યામિશ્રગુણાતિરેકતા ભવતિ તદા સોમાગ્ન્યાત્મકસ્યામ્લસ્યોત્પાદઃ કથં પ્રતિક્ષેપણીયઃ| અથવા, તન્ત્રકારયોઃ કિમનયોરનેન વચનમાત્રવિરોધેન કર્તવ્યં; યતો યદમ્લપાકં ચરકો બ્રૂતે, તત્ સુશ્રુતેન વીર્યોષ્ણમિતિ કૃત્વા સમાધીયતે; તેન ન કશ્ચિદ્દ્રવ્યગુણે વિરોધઃ| યત્તુ સુશ્રુતેઽમ્લપાકનિરાસાર્થં દૂષણમુચ્યતે “પિત્તં હિ વિદગ્ધમમ્લતામુપૈતિ” (સુ. સૂ. ૪૦) ઇત્યાદિના, તદનભ્યુપગમાદેવ નિરસ્તમ્| નનુ, લવણસ્ય મધુરપાકિત્વે પિત્તરક્તાદિકર્તૃત્વમનુપપન્નં, તથા તિક્તકષાયયોઃ કટુપાકિત્વે પિત્તહન્તૃત્વમનુપપન્નં? નૈવં, સત્યપિ લવણસ્ય મધુરપાકિત્વે તત્ર લવણરસ ઉષ્ણં ચ વીર્યં યદસ્તિ તેન તત્ પિત્તરક્તાદિકારકં, વિપાકસ્તુ તત્ર પિત્તરક્તહરણલક્ષણે કાર્યે બાધિતઃ સન્ ‘સૃષ્ટવિણ્મૂત્રં’ ઇત્યાદિના લક્ષણેન લક્ષ્યત એવ| એતેન યદુચ્યતે- લવણે મધુરો વિપાકશ્ચેદ્રસવીર્યાભ્યાં બાધિતઃ સન્ સ્વકાર્યકરો ન ભવતિ તત્ કિં તેનોપદિષ્ટેનેતિ, તન્નિરસ્તં ભવતિ| યતોઽસ્ત્યેવ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રતાદિના તત્ર લવણે મધુરવિપાકિત્વં લક્ષણીયમ્| અનયા દિશા તિક્તકષાયયોરપિ પૂર્વપક્ષપરિહારઃ| અન્યે ત્વેતદ્દોષભયાલ્લવણોઽપ્યમ્લં પચ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ, લવણસ્તથેત્યત્ર તથાશબ્દેન વિપ્રકૃષ્ટસ્યામ્લમિત્યસ્ય કર્ષણાદિતિ| તન્ન, “કટ્વાદીનાં કટુર્વિપાકોઽમ્લોઽમ્લસ્ય શેષયોર્મધુરઃ” ઇતિ જતૂકર્ણવચનાત્| નચ વાચ્યં, કસ્માત્ત્રય એવ વિપાકા ભવન્તિ ન પુનસ્તિક્તાદયોઽપીતિ; યતો ભૂતસ્વભાવ એવૈષઃ, યેન મધુરાદયસ્ત્રય એવ ભવન્તિ, ભૂતસ્વભાવાશ્ચાપર્યનુયોજ્યાઃ| નનુ, યશ્ચ રસવિપરીતઃ પાકો યથા- લવણસ્ય મધુરઃ, તિક્તકષાયયોશ્ચ કટુઃ, સ ઉચ્યતાં; યસ્તુ સમાનગુણો મધુરસ્ય મધુરોઽમ્લસ્યામ્લઃ કટુકસ્ય વા કટુકઃ, તત્કથને કિં પ્રયોજનં? યતો રસગુણૈરેવ તત્ર વિપાકગુણોઽપિ જ્ઞાસ્યતે| નૈવં, યેન લવણાદિવદ્વિસદૃશરસાન્તરોત્પાદશઙ્કાનિરાસાર્થમપિ તત્રાનુગુણોઽપિ વિપાકો વક્તવ્ય એવ; વિપાકજશ્ચ રસ આહારપરિણામાન્તે ભવતિ, પ્રાકૃતસ્તુ રસો વિપાકવિરુદ્ધઃ પરિણામકાલં વર્જયિત્વા જ્ઞેયઃ; તેન પિપ્પલ્યાઃ કટુકરસત્વમાદૌ કણ્ઠસ્થશ્લેષ્મક્ષપણમુખશોધનાદિકર્તૃત્વેન સપ્રયોજનં, મધુરવિપાકત્વં તુ પરિણામેન વૃષ્યત્વાદિજ્ઞાપનેન સપ્રયોજનમ્| તથા, યત્ર વિપાકસ્ય રસાઃ સમાનગુણતયાઽનુગુણા ભવન્તિ તત્ર બલવત્ કાર્યં ભવતિ, વિપર્યયે તુ દુર્બલમિતિ જ્ઞેયમ્| એતચ્ચ પાકત્રયં દ્રવ્યનિયતં, તેન ગ્રહણ્યધ્યાયે વક્ષ્યમાણાહારાવસ્થાપાકાદ્ભિન્નમેવ; તત્ર હ્યવિશેષેણ સર્વેષામેવ રસાનામવસ્થાવશાત્ ત્રયઃ પાકા વાચ્યાઃ “અન્નસ્ય ભુક્તમાત્રસ્ય ષડ્રસસ્ય પ્રપાકતઃ” (ચિ. ૧૫) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન||૬૩||

Adhikarana 41 (64-65) · Śloka 65

મૃદુતીક્ષ્ણગુરુલઘુસ્નિગ્ધરૂક્ષોષ્ણશીતલમ્| વીર્યમષ્ટવિધં કેચિત્, કેચિદ્દ્વિવિધમાસ્થિતાઃ||૬૪|| શીતોષ્ણમિતિ, વીર્યં તુ ક્રિયતે યેન યા ક્રિયા| નાવીર્યં કુરુતે કિઞ્ચિત્ સર્વા વીર્યકૃતા ક્રિયા||૬૫||

એકીયમતેન વીર્યલક્ષણમાહ- મૃદ્વિત્યાદિ| એતચ્ચૈકીયમતદ્વયં પારિભાષિકીં વીર્યસઞ્જ્ઞાં પુરસ્કૃત્ય પ્રવૃત્તમ્| વૈદ્યકે હિ રસવિપાકપ્રભાવવ્યતિરિક્તે પ્રભૂતકાર્યકારિણી ગુણે વીર્યમતિ સઞ્જ્ઞા, તેનાષ્ટવિધવીર્યવાદિમતે પિચ્છિલવિશદાદયો ગુણા ન રસાદિવિપરીતં કાર્યં પ્રાયઃ કુર્વન્તિ, તેન તેષાં રસાદ્યુપદેશેનૈવ ગ્રહણં; મૃદ્વાદીનાં તુ રસાદ્યભિભાવકત્વમસ્તિ, યથા- પિપ્પલ્યાં કટુરસકાર્યં પિત્તકોપનમભિભૂય તદ્ગતે મૃદુશીતવીર્યે પિત્તમેવ શમયત ઇતિ, તથા કષાયે તિક્તાનુરસે મહતિ પઞ્ચમૂલે તત્કાર્યં વાતકોપનમભિભૂયોષ્ણેન વીર્યેણ તદ્વિરુદ્ધં વાતશમનમેવ ક્રિયતે, તથા મધુરેઽપીક્ષૌ શીતવીર્યત્વેન વાતવૃદ્ધિરિત્યાદિ| યદુક્તં સુશ્રુતે- “એતાનિ ખલુ વીર્યાણિ સ્વબલગુણોત્કર્ષાદ્રસમભિભૂયાત્મકર્મ દર્શયન્તિ ” (સુ. સૂ. ૪૦) ઇત્યાદિ| શીતોષ્ણવીર્યવાદિમતં ત્વગ્નીષોમીયત્વાજ્જગતઃ શીતોષ્ણયોરેવ પ્રાધાન્યાજ્જ્ઞેયમ્| ઉક્તં ચ “નાનાઽઽત્મકમપિ દ્રવ્યમગ્નીષોમૌ મહાબલૌ| વ્યક્તાવ્યક્તં જગદિવ નાતિક્રામતિ જાતુચિત્” (વા. સૂ. ૯) ઇતિ| એતચ્ચ મતદ્વયમપ્યાચાર્યસ્ય પરિભાષાસિદ્ધમનુમતમેવ, યેનોત્તરત્ર “રસવીર્યવિપાકાનાં સામાન્યં યત્ર લક્ષ્યતે” ઇત્યાદૌ પારિભાષિકમેવ વીર્યં નિર્દેક્ષ્યતિ| પારિભાષિકવીર્યસઞ્જ્ઞાપરિત્યાગેન તુ શક્તિપર્યાયસ્ય વીર્યસ્ય લક્ષણમાહ- વીર્યં ત્વિત્યાદિ | વીર્યમિતિ શક્તિઃ| યેનેતિ રસેન વા વિપાકેન વા પ્રભાવેણ વા ગુર્વાદિપરાદિભિર્વા ગુણૈર્યા ક્રિયા તર્પણહ્લાદનશમનાદિરૂપા ક્રિયતે , તસ્યાં ક્રિયાયાં તદ્ રસાદિ વીર્યમ્| અત એવોક્તં સુશ્રુતે- “યેન કુર્વન્તિ તદ્વીર્યમ્” (સુ. સૂ. ૪૦) ઇતિ| અત્રૈવ લોકપ્રસિદ્ધામુપપત્તિમાહ- નાવીર્યમિત્યાદિ | અવીર્યમ્ અશક્તમિત્યર્થઃ| વીર્યકૃતેતિ વીર્યવતા કૃતા વીર્યકૃતા||૬૪-૬૫||

Adhikarana 42 (66) · Śloka 66

રસો નિપાતે દ્રવ્યાણાં, વિપાકઃ કર્મનિષ્ઠયા| વીર્યં યાવદધીવાસાન્નિપાતાચ્ચોપલભ્યતે||૬૬||

રસાદીનામેકદ્રવ્યનિવિષ્ટાનાં ભેદેન જ્ઞાનાર્થં લક્ષણમાહ- રસો નિપાત ઇત્યાદિ| નિપાત ઇતિ રસનાયોગે| કર્મનિષ્ઠયેતિ કર્મણો નિષ્ઠા નિષ્પત્તિઃ કર્મનિષ્ઠા ક્રિયાપરિસમાપ્તિઃ, રસોપયોગે સતિ યોઽન્ત્યાહારપરિણામકૃતઃ કર્મવિશેષઃ કફશુક્રાભિવૃદ્ધ્યાદિલક્ષણઃ, તેન વિપાકો નિશ્ચીયતે| અધીવાસઃ સહાવસ્થાનં, યાવદધીવાસાદિતિ યાવચ્છરીરનિવાસાત્; એતચ્ચ વિપાકાત્ પૂર્વં નિપાતાચ્ચોર્ધ્વં જ્ઞેયમ્| નિપાતાચ્ચેતિ શરીરસંયોગમાત્રાત્; તેન કિઞ્ચિદ્વીર્યમધીવાસાદુપલભ્યતે, યથા- આનૂપમાંસાદેરુષ્ણત્વં; કિઞ્ચિચ્ચ નિપાતાદેવ લભ્યતે, યથા- મરીચાદીનાં તીક્ષ્ણત્વાદિ; કિઞ્ચિચ્ચ નિપાતાધીવાસાભ્યાં, યથા- મરીચાદીનામેવ| એતેન રસઃ પ્રત્યક્ષેણૈવ; વિપાકસ્તુ નિત્યપરોક્ષઃ, તત્કાર્યેણાનુમીયતે; વીર્યં તુ કિઞ્ચિદનુમાનેન, યથા- સૈન્ધવગતં શૈત્યમાનૂપમાંસગતં વા ઔષ્ણ્યં, કિઞ્ચિચ્ચ વીર્યં પ્રત્યક્ષેણૈવ, યથા- રાજિકાગતં તૈક્ષ્ણ્યં ઘ્રાણેન, પિચ્છિલવિશદસ્નિગ્ધરૂક્ષાદયઃ ચક્ષુઃસ્પર્શનાભ્યાં નિશ્ચીયન્ત ઇતિ વાક્યાર્થઃ| એતચ્ચ વીર્યં સહજં કૃત્રિમં ચ જ્ઞેયમ્ | એતચ્ચ યથાસમ્ભવં ગુરુલઘ્વાદિષુ વીર્યેષુ લક્ષણં જ્ઞેયમ્| દ્રવ્યાણામિતિ ઉપયુજ્યમાનદ્રવ્યાણામ્| એતચ્ચ વીર્યલક્ષણં પારિભાષિકવીર્યવિષયમેવ||૬૬||

Adhikarana 43 (67) · Śloka 67

રસવીર્યવિપાકાનાં સામાન્યં યત્ર લક્ષ્યતે| વિશેષઃ કર્મણાં ચૈવ પ્રભાવસ્તસ્ય સ સ્મૃતઃ||૬૭||

પ્રભાવલક્ષણમાહ- રસવીર્યેત્યાદિ| સામાન્યમિતિ તુલ્યતા| વિશેષઃ કર્મણામિતિ દન્ત્યાદ્યાશ્રયાણાં વિરેચનત્વાદીનામ્| સામાન્યં લક્ષ્યત ઇત્યનેન રસાદિકાર્યત્વેન યન્નાવધારયિતું શક્યતે કાર્યં તત્ પ્રભાવકૃતમિતિ સૂચયતિ, અત એવોક્તમ્- પ્રભાવોઽચિન્ત્ય ઉચ્યતે; રસવીર્યવિપાકકાર્યતયાઽચિન્ત્ય ઇત્યર્થઃ||૬૭||

Adhikarana 44 (68-72) · Śloka 73

કટુકઃ કટુકઃ પાકે વીર્યોષ્ણશ્ચિત્રકો મતઃ| તદ્વદ્દન્તી પ્રભાવાત્તુ વિરેચયતિ માનવમ્ ||૬૮|| વિષં વિષઘ્નમુક્તં યત્ પ્રભાવસ્તત્ર કારણમ્| ઊર્ધ્વાનુલોમિકં યચ્ચ તત્ પ્રભાવપ્રભાવિતમ્||૬૯|| મણીનાં ધારણીયાનાં કર્મ યદ્વિવિધાત્મકમ્| તત્ પ્રભાવકૃતં તેષાં પ્રભાવોઽચિન્ત્ય ઉચ્યતે ||૭૦|| સમ્યગ્વિપાકવીર્યાણિ પ્રભાવશ્ચાપ્યુદાહૃતઃ| કિઞ્ચિદ્રસેન કુરુતે કર્મ વીર્યેણ ચાપરમ્||૭૧|| દ્રવ્યં ગુણેન પાકેન પ્રભાવેણ ચ કિઞ્ચન| રસં વિપાકસ્તૌ વીર્યં પ્રભાવસ્તાનપોહતિ||૭૨|| બલસામ્યે રસાદીનામિતિ નૈસર્ગિકં બલમ્|૭૩|

અસ્યૈવ દુરભિગમત્વાદુદાહરણાનિ બહૂન્યાહ- કટુક ઇત્યાદિના| તદ્વદિતિ ચિત્રકસમાનગુણા | વિષઘ્નમુક્તમિતિ “તસ્માદ્દંષ્ટ્રાવિષં મૌલં” (ચિ. ૨૩) ઇત્યાદિના| ઊર્ધ્વાનુલોમિકમિતિ યુગપદુભયભાગહરં, કિંવા ઊર્ધ્વહરં તથાઽનુલોમહરં ચ| કર્મ યદ્વિવિધાત્મકમિતિ વિષહરણશૂલહરણાદિ| એતચ્ચોદાહરણમાત્રં, તેન જીવનમેધ્યાદિદ્રવ્યસ્ય રસાદ્યચિન્ત્યં સર્વં ‘પ્રભાવ’ ઇતિ જ્ઞેયમ્| પ્રભાવશ્ચેહ દ્રવ્યશક્તિરભિપ્રેતા, સા ચ દ્રવ્યાણાં સામાન્યવિશેષઃ દન્તીત્વાદિયુક્તા વ્યક્તિરેવ, યતઃ શક્તિર્હિ સ્વરૂપમેવ ભાવાનાં, નાતિરિક્તં કિઞ્ચિદ્ધર્માન્તરમ્; એવં પ્રદેશાન્તરોક્તગુણપ્રભાવાદિષ્વપિ વાચ્યમ્; યથોક્તં- ‘દ્રવ્યાણિ હિ દ્રવ્યપ્રભાવાદ્ગુણપ્રભાવાત્’ ઇત્યાદિ| ન ચ વાચ્યં દન્ત્યાદિઃ સ્વરૂપત એવ વિરેચયતિ, તેન કિમિતિ જલાદ્યુપહતા દન્તી ન વિરેચયતીતિ; પ્રતિબન્ધકાભાવવિશિષ્ટસ્યૈવ પ્રભાવસ્ય કારણત્વાત્, જલોપહતાયાં દન્ત્યાં જલોપઘાતઃ પ્રતિબન્ધક ઇત્યાદ્યનુસરણીયમ્| નૈયાયિકશક્તિવાદે યા ચ વિષસ્ય વિષઘ્નત્વે ઉપપત્તિરુક્તા ઊર્ધ્વાધોગામિત્વવિરોધલક્ષણા સાઽન્તર્ભાગત્વાત્ પ્રભાવાદેવ ભવતિ| એવમૂર્ધ્વાનુલોમિકત્વાદૌ પાર્થિવત્વાદિકથનેઽપિ વાચ્યમ્||૬૮-૭૨||-

Adhikarana 45 (74-79) · Śloka 79

ષણ્ણાં રસાનાં વિજ્ઞાનમુપદેક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્||૭૩|| સ્નેહનપ્રીણનાહ્લાદમાર્દવૈરુપલભ્યતે| મુખસ્થો મધુરશ્ચાસ્યં વ્યાપ્નુવઁલ્લિમ્પતીવ ચ||૭૪|| દન્તહર્ષાન્મુખાસ્રાવાત્ સ્વેદનાન્મુખબોધનાત્| વિદાહાચ્ચાસ્યકણ્ઠસ્ય પ્રાશ્યૈવામ્લં રસં વદેત્||૭૫|| પ્રલીયન્ ક્લેદવિષ્યન્દમાર્દવં કુરુતે મુખે| યઃ શીઘ્રં લવણો જ્ઞેયઃ સ વિદાહાન્મુખસ્ય ચ||૭૬|| સંવેજયેદ્યો રસાનાં નિપાતે તુદતીવ ચ| વિદહન્મુખનાસાક્ષિ સંસ્રાવી સ કટુઃ સ્મૃતઃ||૭૭|| પ્રતિહન્તિ નિપાતે યો રસનં સ્વદતે ન ચ| સ તિક્તો મુખવૈશદ્યશોષપ્રહ્લાદકારકઃ ||૭૮|| વૈશદ્યસ્તમ્ભજાડ્યૈર્યો રસનં યોજયેદ્રસઃ| બધ્નાતીવ ચ યઃ કણ્ઠં કષાયઃ સ વિકાસ્યપિ||૭૯||

વિજ્ઞાયતેઽનેનેતિ વિજ્ઞાનં લક્ષણમિત્યર્થઃ| પ્રલીયન્નિતિ વિલીનો ભવન્ | સંસ્રાવયતીતિ સંસ્રાવી| વિકાસીતિ હૃદયવિકસનશીલઃ; ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “હૃદયં પીડયતિ” (સુ. સૂ. ૪૨) ઇતિ||૭૪-૭૯||

Adhikarana 46 (80) · Śloka 80

એવમુક્તવન્તં ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- ભગવન્! શ્રુતમેતદવિતથમર્થસમ્પદ્યુક્તં ભગવતો યથાવદ્દ્રવ્યગુણકર્માધિકારે વચઃ, પરં ત્વાહારવિકારાણાં વૈરોધિકાનાં લક્ષણમનતિસઙ્ક્ષેપેણોપદિશ્યમાનં શુશ્રૂષામહ ઇતિ||૮૦||

સમ્પ્રતિ વિરુદ્ધાહારં વક્તુમાહ- એવમિત્યાદિ| શરીરધાતુવિરોધં કુર્વન્તીતિ વૈરોધિકાઃ, લક્ષ્યતે વૈરોધિકમનેનેતિ લક્ષણં વૈરોધિકાભિધાયકો ગ્રન્થ એવ| ‘યત્ કિઞ્ચિદ્દોષમાસ્રાવ્ય’ ઇત્યાદિ વૈરોધિકલક્ષણં જ્ઞેયમ્||૮૦||

Adhikarana 47 (81) · Śloka 81

તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- દેહધાતુપ્રત્યનીકભૂતાનિ દ્રવ્યાણિ દેહધાતુભિર્વિરોધમાપદ્યન્તે; પરસ્પરગુણવિરુદ્ધાનિ કાનિચિત્, કાનિચિત્ સંયોગાત્, સંસ્કારાદપરાણિ, દેશકાલમાત્રાદિભિશ્ચાપરાણિ, તથા સ્વભાવાદપરાણિ||૮૧||

દેહધાતુપ્રત્યનીકભૂતાનીતિ દેહધાતૂનાં રસાદીનાં વાતાદીનાં ચ પ્રકૃતિસ્થાનાં પ્રત્યનીકસ્વરૂપાણિ| વિરોધમાપદ્યન્ત ઇતિ દેહધાતૂનાં વિરોધમાચરન્તિ, દૂષયન્તીતિ યાવત્| યથાભૂતાનિ દ્રવ્યાણિ દેહધાતુભિર્વિરોધમાપદ્યન્તે તદાહ- પરસ્પરવિરુદ્ધાનિ કાનિચિદિત્યાદિ| તત્ર પરસ્પરગુણવિરુદ્ધાનિ યથા- “ન મત્સ્યાન્ પયસાઽભ્યવહરેત્, ઉભયં હ્યેતત્” ઇત્યાદિનોક્તાનિ| સંયોગવિરુદ્ધં યથા- “તદેવ નિકુચં પક્વં ન માષ” ઇત્યાદિ નોક્તં; યત્ સંસ્કારાદિવિરુદ્ધગુણકથનં વિના સાહિત્યમાત્રેણ વિરુદ્ધમુચ્યતે, તત્ સંયોગવિરુદ્ધમ્| મત્સ્યપયસોસ્તુ યદ્યપિ સહોપયોગો વિરુદ્ધત્વેનોક્તઃ, તથાઽપ્યસૌ ગુણવિરુદ્ધત્વેન કથિત ઇતિ ગુણવિરોધકસ્યૈવોદાહરણમ્| વિરોધશ્ચ વિરુદ્ધગુણત્વે સત્યપિ ક્વચિદેવ દ્રવ્યપ્રભાવાદ્ભવતિ; તેન ષડ્રસાહારોપયોગે મધુરામ્લયોર્વિરુદ્ધશીતોષ્ણવીર્યયોર્વિરોધો નોદ્ભાવનીયઃ| સંસ્કારતો વિરુદ્ધં યથા- “ન કપોતાન્ સર્ષપતૈલભૃષ્ટાન્” ઇત્યાદિ| દેશો દ્વિવિધઃ- ભૂમિઃ, શરીરં ચ| તત્ર ભૂમિવિરુદ્ધં યથા- “તદેવ ભસ્મપાંશુપરિધ્વસ્તમ્”, કિંવા યત્ કિઞ્ચિદગોચરભૃતં તદ્દેશવિરુદ્ધં; શરીરવિરુદ્ધં યથા- ઉષ્ણાર્તસ્ય મધુ મરણાય| કાલવિરુદ્ધં યથા- પર્યુષિતા કાકમાચી મરણાય| માત્રાવિરુદ્ધં યથા- સમઘૃતે મધુસર્પિષી મરણાય| આદિગ્રહણાદ્દોષપ્રકૃત્યાદિવિરુદ્ધાનાં ગ્રહણમ્| સ્વભાવવિરુદ્ધં યથા- વિષમ્||૮૧||

Adhikarana 48 (82-83) · Śloka 83

તત્ર યાન્યાહારમધિકૃત્ય ભૂયિષ્ઠમુપયુજ્યન્તે તેષામેકદેશં વૈરોધિકમધિકૃત્યોપદેક્ષ્યામઃ- ન મત્સ્યાન્ પયસા સહાભ્યવહરેત્, ઉભયં હ્યેતન્મધુરં મધુરવિપાકં મહાભિષ્યન્દિ શીતોષ્ણત્વાદ્વિરુદ્ધવીર્યં વિરુદ્ધવીર્યત્વાચ્છોણિતપ્રદૂષણાય મહાભિષ્યન્દિત્વાન્માર્ગોપરોધાય ચ||૮૨|| તન્નિશમ્યાત્રેયવચનમનુ ભદ્રકાપ્યોઽગ્નિવેશમુવાચ- સર્વાનેવ મત્સ્યાન્ પયસા સહાભ્યવહરેદન્યત્રૈકસ્માચ્ચિલિચિમાત્, સ પુનઃ શકલી લોહિતનયનઃ સર્વતો લોહિતરાજી રોહિતાકારઃ પ્રાયો ભૂમૌ ચરતિ, તં ચેત્ પયસા સહાભ્યવહરેન્નિઃસંશયં શોણિતજાનાં વિબન્ધજાનાં ચ વ્યાધીનામન્યતમમથવા મરણં પ્રાપ્નુયાદિતિ||૮૩||

વૈરોધિકમધિકૃત્યેતિ વૈરોધિકમુદ્દિશ્ય| શીતોષ્ણત્વાદિતિ પયઃ શીતમુષ્ણવીર્યાશ્ચ મત્સ્યાઃ, શેષં મધુરત્વાદિ સમાનમ્| એતચ્ચ દ્રવ્યપ્રભાવાદેવ વિરોધિ| ‘સ પુનઃ શકલી’ ઇત્યાદિના ‘નાન્દિનિઃ’ ઇતિ ખ્યાતો મત્સ્ય ઉચ્યતે||૮૨-૮૩||

Adhikarana 49 (84) · Śloka 84

નેતિ ભગવાનાત્રેયઃ- સર્વાનેવ મત્સ્યાન્ન પયસા સહાભ્યવહરેદ્વિશેષતસ્તુ ચિલિચિમં, સ હિ મહાભિષ્યન્દિત્વાત્ સ્થૂલલક્ષણતરાનેતાન્ વ્યાધીનુપજનયત્યામવિષમુદીરયતિ ચ| ગ્રામ્યાનૂપૌદકપિશિતાનિ ચ મધુતિલગુડપયોમાષમૂલકબિસૈર્વિરૂઢધાન્યૈર્વા નૈકધ્યમદ્યાત્, તન્મૂલં હિ બાધિર્યાન્ધ્યવેપથુજાડ્યકલમૂકતામૈણ્મિણ્યમથવા મરણમાપ્નોતિ| ન પૌષ્કરં રોહિણીકં શાકં કપોતાન્ વા સર્ષપતૈલભ્રષ્ટાન્મધુપયોભ્યાં સહાભ્યવહરેત્, તન્મૂલં હિ શોણિતાભિષ્યન્દધમનીપ્રવિ(તિ)ચયાપસ્મારશઙ્ખકગલગણ્ડરોહિણીનામન્યતમં પ્રાપ્નોત્યથવા મરણમિતિ| ન મૂલકલશુનકૃષ્ણગન્ધાર્જકસુમુખસુરસાદીનિ ભક્ષયિત્વા પયઃ સેવ્યં, કુષ્ઠાબાધભયાત્| ન જાતુકશાકં ન નિકુચં પક્વં મધુપયોભ્યાં સહોપયોજ્યમ્, એતદ્ધિ મરણાયાથવા બલવર્ણતેજોવીર્યોપરોધાયાલઘુવ્યાધયે ષાણ્ઢ્યાય ચેતિ| તદેવ નિકુચં પક્વં ન માષસૂપગુડસર્પિર્ભિઃ સહોપયોજ્યં વૈરોધિકત્વાત્| તથાઽઽમ્રામ્રાતકમાતુલુઙ્ગનિકુચકરમર્દમોચદન્તશઠબદરકોશામ્રભવ્યજામ્બવકપિત્થતિન્તિડીક- પારાવતાક્ષોડપનસનાલિકેરદાડિમામલકાન્યેવમ્પ્રકારાણિ ચાન્યાનિ દ્રવ્યાણિ સર્વં ચામ્લં દ્રવમદ્રવં ચ પયસા સહ વિરુદ્ધમ્| તથા કઙ્ગુવનકમકુષ્ઠકકુલત્થમાષનિષ્પાવાઃ પયસા સહ વિરુદ્ધાઃ| પદ્મોત્તરિકાશાકં શાર્કરો મૈરેયો મધુ ચ સહોપયુક્તં વિરુદ્ધં વાતં ચાતિકોપયતિ| હારિદ્રકઃ સર્ષપતૈલભૃષ્ટો વિરુદ્ધઃ પિત્તં ચાતિકોપયતિ| પાયસો મન્થાનુપાનો વિરુદ્ધઃ શ્લેષ્માણં ચાતિકોપયતિ| ઉપોદિકા તિલકલ્કસિદ્ધા હેતુરતીસારસ્ય| બલાકા વારુણ્યા સહ કુલ્માષૈરપિ વિરુદ્ધા, સૈવ શૂકરવસાપરિભૃષ્ટા સદ્યો વ્યાપાદયતિ| મયૂરમાંસમેરણ્ડસીસકાવસક્તમેરણ્ડાગ્નિપ્લુષ્ટમેરણ્ડતૈલયુક્તં સદ્યો વ્યાપાદયતિ| હારિદ્રકમાંસં હારિદ્રસીસકાવસક્તં હારિદ્રાગ્નિપ્લુષ્ટં સદ્યો વ્યાપાદયતિ; તદેવ ભસ્મપાંશુપરિધ્વસ્તં સક્ષૌદ્રં સદ્યો મરણાય| મત્સ્યનિસ્તાલનસિદ્ધાઃ પિપ્પલ્યસ્તથા કાકમાચી મધુ ચ મરણાય| મધુ ચોષ્ણમુષ્ણાર્તસ્ય ચ મધુ મરણાય| મધુસર્પિષી સમઘૃતે, મધુ વારિ ચાન્તરિક્ષં સમઘૃતં, મધુ પુષ્કરબીજં, મધુ પીત્વોષ્ણોદકં, ભલ્લાતકોષ્ણોદકં, તક્રસિદ્ધઃ કમ્પિલ્લકઃ, પર્યુષિતા કાકમાચી, અઙ્ગારશૂલ્યો ભાસશ્ચેતિ વિરુદ્ધાનિ| ઇત્યેતદ્યથાપ્રશ્નમભિનિર્દિષ્ટં ભવતીતિ||૮૪||

ગ્રામ્યપિશિતાદીનિ મધ્વાદીનામન્યતરેણાપિ વિરુદ્ધાનિ| કલમૂકતેતિ કલમૂકતા અવ્યક્તવચનતા| પૌષ્કરાદીનાં મધુપયોભ્યાં સહાભ્યવહારો વિરુદ્ધઃ, પૌષ્કરં પુષ્કરત્રત્રરૂપં શાકં, રોહિણી કટુરોહિણી| (ધમનીપ્રતિચયઃ સિરાજગ્રન્થિઃ |) જાતુશાકં વંશપત્રિકા| વૈરોધિકત્વાદિત્યનેન પ્રકરણલબ્ધસ્યાપિ વૈરોધિકત્વસ્ય પુનરભિધાનં સામાન્યોક્તષાણ્ઢ્યાદિવ્યાધિકર્તૃતોપદર્શનાર્થમ્, એવમન્યત્રાપિ સામાન્યેઽપિ વૈરોધિકત્વમાત્રાભિધાને વક્તવ્યમ્| તથાઽમ્લેત્યાદૌ અમ્લગ્રહણેન લબ્ધાનાપ્યમ્લામ્રાતકાદીનામભિધાનં વિશેષવિરોધસૂચનાર્થમ્| સર્વગ્રહણેનૈવ દ્રવાદ્રવામ્લે પ્રાપ્તે પુનર્દ્રવાદ્રવવચનં ‘સર્વ’ શબ્દસ્ય દ્રવાદ્રવામ્લકાર્ત્સ્ન્યાર્થતાપ્રતિષેધાર્થં, ભવતિ હિ પ્રકરણાદેકદેશેઽપિ સર્વવ્યપદેશઃ, યથા સર્વાન્ ભોજયેદિતિઃ, કિંવા સર્વગ્રહણમમ્લવિપાકાનાં વ્રીહ્યાદીનાં ગ્રહણાર્થમ્| પયસેતિ તૃતીયયૈવ સહાર્થે લબ્ધે પુનઃ સહેત્યભિધાનં કેવલામ્લાદિયુક્તસ્યૈવ વિરોધિતોપદર્શનાર્થં; તેન, અમ્લપયઃસંયોગે ગુડાદિસંયોગે સતિ વિરુદ્ધત્વં ન દુગ્ધામ્રાદીનામ્| વનકો વનકોદ્રવઃ| પદ્મોત્તરિકા કુસુમ્ભઃ| શાર્કર ઇતિ મૈરેયવિશેષણમ્| વાતં ચાતિકોપયતીતિ વચનેન પિત્તકફાવલ્પં કોપયતીતિ બોધયતિ; એવં પિત્તં ચાતિકોપયતિ કફં ચાતિકોપયતીત્યેતયોરપિ વાચ્યમ્| હારિદ્રકો ‘હરિતાલ’ ઇતિ ખ્યાતઃ પક્ષી| બલાકા વારુણ્યા સહ વિરુદ્ધા, તથા કુલ્માષૈશ્ચ બલાકા વિરુદ્ધા| એરણ્ડસીસકાવસક્તમિતિ એરણ્ડકાષ્ઠાવસક્તં, સીસકો હિ ભટિત્રકરણકાષ્ઠમુચ્યતે| તદેવેતિ હારિદ્રકમાંસમ્| મત્સ્યા નિસ્તાલ્યન્તે પચ્યન્તે યસ્મિન્ તન્મત્સ્યનિસ્તાલનં; કિંવા નિસ્તાલનં વસા, જતૂકર્ણેઽપ્યુક્તં- “મત્સ્યવસાસિદ્ધાઃ પિપ્પલ્યઃ” ઇતિ| કાકમાચી મધુ ચેતિ સંયોગવિરુદ્ધમ્| ભાસો ગોષ્ઠકુક્કુટઃ||૮૪||

Adhikarana 50 (85) · Śloka 85

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ- યત્ કિઞ્ચિદ્દોષમાસ્રાવ્ય ન નિર્હરતિ કાયતઃ| આહારજાતં તત્ સર્વમહિતાયોપપદ્યતે||૮૫||

અનુક્તવૈરોધિકસઙ્ગ્રહાર્થમાહ- યત્ કિઞ્ચિદિત્યાદિ| આહ્રિયત ઇત્યાહારો ભેષજમપિ| દોષમાસ્રાવ્યેતિ દોષાનુત્ક્લિષ્ટરૂપાન્ જનયિત્વા ન નિર્હરતીતિ| અનેન વમનવિરેચનદ્રવ્યાણિ નિરાકરોતિ, તાનિ હિ દોષાનાસ્રાવ્ય નિર્હરન્તિ||૮૫||

Adhikarana 51 (86-101) · Śloka 101

યચ્ચાપિ દેશકાલાગ્નિમાત્રાસાત્મ્યાનિલાદિભિઃ| સંસ્કારતો વીર્યતશ્ચ કોષ્ઠાવસ્થાક્રમૈરપિ||૮૬|| પરિહારોપચારાભ્યાં પાકાત્ સંયોગતોઽપિ ચ| વિરુદ્ધં તચ્ચ ન હિતં હૃત્સમ્પદ્વિધિભિશ્ચ યત્||૮૭|| વિરુદ્ધં દેશતસ્તાવદ્રૂક્ષતીક્ષ્ણાદિ ધન્વનિ| આનૂપે સ્નિગ્ધશીતાદિ ભેષજં યન્નિષેવ્યતે||૮૮|| કાલતોઽપિ વિરુદ્ધં યચ્છીતરૂક્ષાદિસેવનમ્| શીતે કાલે, તથોષ્ણે ચ કટુકોષ્ણાદિસેવનમ્||૮૯|| વિરુદ્ધમનલે તદ્વદન્નપાનં ચતુર્વિધે| મધુસર્પિઃ સમધૃતં માત્રયા તદ્વિરુધ્યતે||૯૦|| કટુકોષ્ણાદિસાત્મ્યસ્ય સ્વાદુશીતાદિસેવનમ્| યત્તત્ સાત્મ્યવિરુદ્ધં તુ વિરુદ્ધં ત્વનિલાદિભિઃ||૯૧|| યા સમાનગુણાભ્યાસવિરુદ્ધાન્નૌષધક્રિયા| સંસ્કારતો વિરુદ્ધં તદ્યદ્ભોજ્યં વિષવદ્ભવેત્||૯૨|| એરણ્ડસીસકાસક્તં શિખિમાંસં યથૈવ હિ| વિરુદ્ધં વીર્યતો જ્ઞેયં વીર્યતઃ શીતલાત્મકમ્||૯૩|| તત્ સંયોજ્યોષ્ણવીર્યેણ દ્રવ્યેણ સહ સેવ્યતે| ક્રૂરકોષ્ઠસ્ય ચાત્યલ્પં મન્દવીર્યમભેદનમ્||૯૪|| મૃદકોષ્ઠસ્ય ગુરુ ચ ભેદનીયં તથા બહુ| એતત્ કોષ્ઠવિરુદ્ધં તુ, વિરુદ્ધં સ્યાદવસ્થયા||૯૫|| શ્રમવ્યવાયવ્યાયામસક્તસ્યાનિલકોપનમ્| નિદ્રાલસસ્યાલસસ્ય ભોજનં શ્લેષ્મકોપનમ્||૯૬|| યચ્ચાનુત્સૃજ્ય વિણ્મૂત્રં ભુઙ્ક્તે યશ્ચાબુભુક્ષિતઃ| તચ્ચ ક્રમવિરુદ્ધં સ્યાદ્યચ્ચાતિક્ષુદ્વશાનુગઃ||૯૭|| પરિહારવિરુદ્ધં તુ વરાહાદીન્નિષેવ્ય યત્| સેવેતોષ્ણં ઘૃતાદીંશ્ચ પીત્વા શીતં નિષેવતે||૯૮|| વિરુદ્ધં પાકતશ્ચાપિ દુષ્ટદુર્દારુસાધિતમ્| અપક્વતણ્ડુલાત્યર્થપક્વદગ્ધં ચ યદ્ભવેત્| સંયોગતો વિરુદ્ધં તદ્યથાઽમ્લં પયસા સહ||૯૯|| અમનોરુચિતં યચ્ચ હૃદ્વિરુદ્ધં તદુચ્યતે| સમ્પદ્વિરુદ્ધં તદ્વિદ્યાદસઞ્જાતરસં તુ યત્||૧૦૦|| અતિક્રાન્તરસં વાઽપિ વિપન્નરસમેવ વા| જ્ઞેયં વિધિવિરુદ્ધં તુ ભુજ્યતે નિભૃતે ન યત્| તદેવંવિધમન્નં સ્યાદ્વિરુદ્ધમુપયોજિતમ્||૧૦૧||

યચ્ચાપિ દેશકાલાગ્નીત્યાદિગ્રન્થં કેચિત્ પઠન્તિ, સ ચ વ્યક્ત એવ||૮૬-૧૦૧||

Adhikarana 52 (102-103) · Śloka 103

ષાણ્ઢ્યાન્ધ્યવીસર્પદકોદરાણાં વિસ્ફોટકોન્માદભગન્દરાણામ્| મૂર્ચ્છામદાધ્માનગલગ્રહાણાં પાણ્ડ્વામયસ્યામવિષસ્ય ચૈવ||૧૦૨|| કિલાસકુષ્ઠગ્રહણીગદાનાં શોથામ્લપિત્તજ્વરપીનસાનામ્ | સન્તાનદોષસ્ય તથૈવ મૃત્યોર્વિરુદ્ધમન્નં પ્રવદન્તિ હેતુમ્||૧૦૩||

ષાણ્ઢ્યં નપુંસકતા| સન્તાનદોષો મૃતવત્સત્વાદિઃ| એતચ્ચ વૈરોધિકકથનં વિશેષવચનેન બાધ્યતે; તેન લશુનસ્ય ક્ષીરેણ પાનં ક્વચિન્ન વિરોધિ; યદુક્તં- “સાધયેચ્છુદ્ધશુષ્કસ્ય લશુનસ્ય ચતુષ્પલમ્| ક્ષીરોદકેઽષ્ટગુણિતે ક્ષીરશેષં ચ પાયયેત્” (ચિ.અ.૫), તથા “મૂલકસ્વરસં ક્ષીરં” ઇત્યાદિપ્રયોગેષૂન્નેયમ્| કિંવા, અનેકદ્રવ્યસંયોગાદત્ર વિરોધિનામવિરોધઃ; વિરોધિમાત્રસંયોગ એવ વિરોધી ભવતિ| યતુ મધુન ઉષ્ણેન વમનેન સંયુક્તસ્ય સત્યપિ મદનફલાદિદ્રવ્યસંયોગેઽવિરોધાર્થમુક્તમપક્વગમનાદિ, તન્મધુનો દ્રવ્યાન્તરસંયોગેઽપ્યુષ્ણસમ્બન્ધત્વે વિરોધિત્વોપદર્શનાર્થં; યતો વિષાન્વયં મધુ, વિષસ્ય ચોષ્ણવિરોધિ| લશુનાદીનાં તુ દ્રવ્યાન્તરાસંયોગે સત્યેવ મેલકો વિરુદ્ધ ઇતિ શાસ્ત્રવચનાદુન્નીયતે||૧૦૨-૧૦૩||

Adhikarana 53 (104-106) · Śloka 106

એષાં ખલ્વપરેષાં ચ વૈરોધિકનિમિત્તાનાં વ્યાધીનામિમે ભાવાઃ પ્રતિકારા ભવન્તિ| તદ્યથા- વમનં વિરેચનં ચ, તદ્વિરોધિનાં ચ દ્રવ્યાણાં સંશમનાર્થમુપયોગઃ, તથાવિધૈશ્ચ દ્રવ્યૈઃ પૂર્વમભિસંસ્કારઃ શરીરસ્યેતિ||૧૦૪|| ભવતશ્ચાત્ર- વિરુદ્ધાશનજાન્ રોગાન્ પ્રતિહન્તિ વિવેચનમ્| વમનં શમનં ચૈવ પૂર્વં વા હિતસેવનમ્||૧૦૫|| સાત્મ્યતોઽલ્પતયા વાઽપિ દીપ્તાગ્નેસ્તરુણસ્ય ચ| સ્નિગ્ધવ્યાયામબલિનાં વિરુદ્ધં વિતથં ભવેત્||૧૦૬||

તદ્વિરોધિનામિતિ ષાઢ્યાદિહરાણામ્| તથાવિધૈરિતિ વિરુદ્ધાહારજવ્યાધિવિરુદ્ધૈઃ| અભિસંસ્કાર ઇતિ સતતોપયોગેન શરીરભાવનમ્| કિંવા તથાવિધૈરિતિ રસાયનપ્રયોગૈઃ| એતચ્ચાનાગતાબાધચિકિત્સિતં જ્ઞેયમ્||૧૦૪-૧૦૬||

Adhikarana 54 (107-113) · Śloka 113

તત્ર શ્લોકાઃ- મતિરાસીન્મહર્ષીણાં યા યા રસવિનિશ્ચયે| દ્રવ્યાણિ ગુણકર્મભ્યાં દ્રવ્યસઙ્ખ્યા રસાશ્રયા||૧૦૭|| કારણં રસસઙ્ખ્યાયા રસાનુરસલક્ષણમ્| પરાદીનાં ગુણાનાં ચ લક્ષણાનિ પૃથક્પૃથક્||૧૦૮|| પઞ્ચાત્મકાનાં ષટ્ત્વં ચ રસાનાં યેન હેતુના| ઊર્ધ્વાનુલોમભાજશ્ચ યદ્ગુણાતિશયાદ્રસાઃ||૧૦૯|| ષણ્ણાં રસાનાં ષટ્ત્વે ચ સવિભક્તા વિભક્તયઃ| ઉદ્દેશશ્ચાપવાદશ્ચ દ્રવ્યાણાં ગુણકર્મણિ||૧૧૦|| પ્રવરાવરમધ્યત્વં રસાનાં ગૌરવાદિષુ| પાકપ્રભાવયોર્લિઙ્ગં વીર્યસઙ્ખ્યાવિનિશ્ચયઃ||૧૧૧|| ષણ્ણામાસ્વાદ્યમાનાનાં રસાનાં યત્ સ્વલક્ષણમ્| યદ્યદ્વિરુધ્યતે યસ્માદ્યેન યત્કારિ ચૈવ યત્||૧૧૨|| વૈરોધિકનિમિત્તાનાં વ્યાધીનામૌષધં ચ યત્| આત્રેયભદ્રકાપ્યીયે તત્ સર્વમવદન્મુનિઃ||૧૧૩||

સઙ્ગ્રહે દ્રવ્યસઙ્ખ્યા રસાશ્રયા ઇતિ ‘ભેદશ્ચૈષાં’ ઇત્યાદિના; રસસઙ્ખ્યા હિ પરમાર્થતો દ્રવ્યસઙ્ખ્યૈવ, નિર્ગુણત્વાદ્રસાનામિતિ ભાવઃ| કારણં રસસઙ્ખ્યાયા ઇતિ ‘રસાનાં તત્ર યોગ્યત્વાત્’ ઇત્યાદિના| વિભક્તયો ભેદઃ ‘તત્ર મધુર’ ઇત્યાદિના| ઉદ્દેશો દ્રવ્યાણાં ‘શીતં વીર્યેણ’ ઇત્યાદિના, અપવાદો દ્રવ્યાણાં ‘મધુરં કિઞ્ચિત્’ ઇત્યાદિના||૧૦૭-૧૧૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 26

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને આત્રેયભદ્રકાપ્યીયો નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૬||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને અન્નપાનચતુષ્કે આત્રેયભદ્રકાપ્યીયો નામ ષડ્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૬||