26. ātrēyabhadrakāpyīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત આત્રેયભદ્રકાપ્યીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7

આત્રેયો ભદ્રકાપ્યશ્ચ શાકુન્તેયસ્તથૈવ ચ| પૂર્ણાક્ષશ્ચૈવ મૌદ્ગલ્યો હિરણ્યાક્ષશ્ચ કૌશિકઃ||૩|| યઃ કુમારશિરા નામ ભરદ્વાજઃ સ ચાનઘઃ| શ્રીમાન્ વાર્યોવિદશ્ચૈવ રાજા મતિમતાં વરઃ||૪|| નિમિશ્ચ રાજા વૈદેહો બડિશશ્ચ મહામતિઃ| કાઙ્કાયનશ્ચ બાહ્લીકો બાહ્લીકભિષજાં વરઃ||૫|| એતે શ્રુતવયોવૃદ્ધા જિતાત્માનો મહર્ષયઃ| વને ચૈત્રરથે રમ્યે સમીયુર્વિજિહીર્ષવઃ||૬|| તેષાં તત્રોપવિષ્ટાનામિયમર્થવતી કથા| બભૂવાર્થવિદાં સમ્યગ્રસાહારવિનિશ્ચયે||૭||

Adhikarana 3 (8) · Śloka 8

એક એવ રસ ઇત્યુવાચ ભદ્રકાપ્યઃ, યં પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાર્થાનામન્યતમં જિહ્વાવૈષયિકં ભાવમાચક્ષતે કુશલાઃ, સ પુનરુદકાદનન્ય ઇતિ| દ્વૌ રસાવિતિ શાકુન્તેયો બ્રાહ્મણઃ, છેદનીય ઉપશમનીયશ્ચેતિ| ત્રયો રસા ઇતિ પૂર્ણાક્ષો મૌદ્ગલ્યઃ, છેદનીયોપશમનીયસાધારણા ઇતિ| ચત્વારો રસા ઇતિ હિરણ્યાક્ષઃ કૌશિકઃ, સ્વાદુર્હિતશ્ચ સ્વાદુરહિતશ્ચાસ્વાદુર્હિતશ્ચાસ્વાદુરહિતશ્ચેતિ| પઞ્ચ રસા ઇતિ કુમારશિરા ભરદ્વાજઃ, ભૌમૌદકાગ્નેયવાયવ્યાન્તરિક્ષાઃ| ષડ્રસા ઇતિ વાર્યોવિદો રાજર્ષિઃ, ગુરુલઘુશીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાઃ| સપ્ત રસા ઇતિ નિમિર્વૈદેહઃ, મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયક્ષારાઃ| અષ્ટૌ રસા ઇતિ બડિશો ધામાર્ગવઃ, મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયક્ષારાવ્યક્તાઃ| અપરિસઙ્ખ્યેયા રસા ઇતિ કાઙ્કાયનો બાહ્લીકભિષક્, આશ્રયગુણકર્મસંસ્વાદવિશેષાણામપરિસઙ્ખ્યેયત્વાત્||૮||

Adhikarana 4 (9) · Śloka 9

ષડેવ રસા ઇત્યુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ પુનર્વસુઃ, મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયાઃ| તેષાં ષણ્ણાં રસાનાં યોનિરુદકં, છેદનોપશમને દ્વે કર્મણી, તયોર્મિશ્રીભાવાત્ સાધારણત્વં, સ્વાદ્વસ્વાદુતા ભક્તિઃ , હિતાહિતૌ પ્રભાવૌ, પઞ્ચમહાભૂતવિકારાસ્ત્વાશ્રયાઃ પ્રકૃતિવિકૃતિવિચારદેશકાલવશાઃ, તેષ્વાશ્રયેષુ દ્રવ્યસઞ્જ્ઞકેષુ ગુણા ગુરુલઘુશીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યાઃ; ક્ષરણાત્ ક્ષારઃ, નાસૌ રસઃ દ્રવ્યં તદનેકરસસમુત્પન્નમનેકરસં કટુકલવણભૂયિષ્ઠમનેકેન્દ્રિયાર્થસમન્વિતં કરણાભિનિર્વૃત્તમ્; અવ્યક્તીભાવસ્તુ ખલુ રસાનાં પ્રકૃતૌ ભવત્યનુરસેઽનુરસસમન્વિતે વા દ્રવ્યે; અપરિસઙ્ખ્યેયત્વં પુનસ્તેષામાશ્રયાદીનાં ભાવાનાં વિશેષાપરિસઙ્ખ્યેયત્વાન્ન યુક્તમ્, એકૈકોઽપિ હ્યેષામાશ્રયાદીનાં ભાવાનાં વિશેષાનાશ્રયતે વિશેષાપરિસઙ્ખ્યેયત્વાત્, ન ચ તસ્માદન્યત્વમુપપદ્યતે; પરસ્પરસંસૃષ્ટભૂયિષ્ઠત્વાન્ન ચૈષામભિનિર્વૃત્તેર્ગુણપ્રકૃતીનામપરિસઙ્ખ્યેયત્વં ભવતિ; તસ્માન્ન સંસૃષ્ટાનાં રસાનાં કર્મોપદિશન્તિ બુદ્ધિમન્તઃ| તચ્ચૈવ કારણમપેક્ષમાણાઃ ષણ્ણાં રસાનાં પરસ્પરેણાસંસૃષ્ટાનાં લક્ષણપૃથક્ત્વમુપદેક્ષ્યામઃ||૯||

Adhikarana 5 (10) · Śloka 10

અગ્રે તુ તાવદ્દ્રવ્યભેદમભિપ્રેત્ય કિઞ્ચિદભિધાસ્યામઃ| સર્વં દ્રવ્યં પાઞ્ચભૌતિકમસ્મિન્નર્થે ; તચ્ચેતનાવદચેતનં ચ, તસ્ય ગુણાઃ શબ્દાદયો ગુર્વાદયશ્ચ દ્રવાન્તાઃ, કર્મ પઞ્ચવિધમુક્તં વમનાદિ||૧૦||

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

તત્ર દ્રવ્યાણિ ગુરુખરકઠિનમન્દસ્થિરવિશદસાન્દ્રસ્થૂલગન્ધગુણબહુલાનિ પાર્થિવાનિ , તાન્યુપચયસઙ્ઘાતગૌરવસ્થૈર્યકરાણિ; દ્રવસ્નિગ્ધશીતમન્દમૃદુપિચ્છિલરસગુણબહુલાન્યાપ્યાનિ, તાન્યુપક્લેદસ્નેહબન્ધવિષ્યન્દમાર્દવપ્રહ્લાદકરાણિ; ઉષ્ણતીક્ષ્ણસૂક્ષ્મલઘુરૂક્ષવિશદરૂપગુણબહુલાન્યાગ્નેયાનિ, તાનિ દાહપાકપ્રભાપ્રકાશવર્ણકરાણિ; લઘુશીતરૂક્ષખરવિશદસૂક્ષ્મસ્પર્શગુણબહુલાનિ વાયવ્યાનિ, તાનિ રૌક્ષ્યગ્લાનિવિચારવૈશદ્યલાઘવકરાણિ; મૃદુલઘુસૂક્ષ્મશ્લક્ષ્ણશબ્દગુણબહુલાન્યાકાશાત્મકાનિ, તાનિ માર્દવસૌષિર્યલાઘવકરાણિ||૧૧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

અનેનોપદેશેન નાનૌષધિભૂતં જગતિ કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમુપલભ્યતે તાં તાં યુક્તિમર્થં ચ તં તમભિપ્રેત્ય||૧૨||

Adhikarana 8 (13) · Śloka 13

ન તુ કેવલં ગુણપ્રભાવાદેવ દ્રવ્યાણિ કાર્મુકાણિ ભવન્તિ; દ્રવ્યાણિ હિ દ્રવ્યપ્રભાવાદ્ગુણપ્રભાવાદ્દ્રવ્યગુણપ્રભાવાચ્ચ તસ્મિંસ્તસ્મિન્ કાલે તત્તદધિકરણમાસાદ્ય તાં તાં ચ યુક્તિમર્થં ચ તં તમભિપ્રેત્ય યત્ કુર્વન્તિ, તત્ કર્મ; યેન કુર્વિન્તિ, તદ્વીર્યં; યત્ર કુર્વન્તિ, તદધિકરણં; યદા કુર્વન્તિ, સ કાલઃ; યથા કુર્વન્તિ, સ ઉપાયઃ; યત્ સાધયન્તિ, તત્ ફલમ્||૧૩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

ભેદશ્ચૈષાં ત્રિષષ્ટિવિધવિકલ્પો દ્રવ્યદેશકાલપ્રભાવાદ્ભવતિ, તમુપદેક્ષ્યામઃ||૧૪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

સ્વાદુરમ્લાદિભિર્યોગં શેષૈરમ્લાદયઃ પૃથક્| યાન્તિ પઞ્ચદશૈતાનિ દ્રવ્યાણિ દ્વિરસાનિ તુ||૧૫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 17

પૃથગમ્લાદિયુક્તસ્ય યોગઃ શેષૈઃ પૃથગ્ભવેત્| મધુરસ્ય તથાઽમ્લસ્ય લવણસ્ય કટોસ્તથા||૧૬|| ત્રિરસાનિ યથાસઙ્ખ્યં દ્રવ્યાણ્યુક્તાનિ વિંશતિઃ|૧૭|

Adhikarana 12 (17-20) · Śloka 21

વક્ષ્યન્તે તુ ચતુષ્કેણ દ્રવ્યાણિ દશ પઞ્ચ ચ||૧૭|| સ્વાદ્વમ્લૌ સહિતૌ યોગં લવણાદ્યૈઃ પૃથગ્ગતૌ| યોગં શેષૈઃ પૃથગ્યાતશ્ચતુષ્કરસસઙ્ખ્યયા||૧૮|| સહિતૌ સ્વાદુલવણૌ તદ્વત્ કટ્વાદિભિઃ પૃથક્| યુક્તૌ શેષૈઃ પૃથગ્યોગં યાતઃ સ્વાદૂષણૌ તથા||૧૯|| કટ્વાદ્યૈરમ્લલવણૌ સંયુક્તૌ સહિતૌ પૃથક્| યાતઃ શેષૈઃ પૃથગ્યોગં શેષૈરમ્લકટૂ તથા||૨૦|| યુજ્યતે તુ કષાયેણ સતિક્તૌ લવણોષણૌ|૨૧|

Adhikarana 13 (21) · Śloka 22

ષટ્ તુ પઞ્ચરસાન્યાહુરેકૈકસ્યાપવર્જનાત્||૨૧|| ષટ્ ચૈવૈકરસાનિ સ્યુરેકં ષડ્રસમેવ તુ|૨૨|

Adhikarana 14 (22-23) · Śloka 23

ઇતિ ત્રિષષ્ટિર્દ્રવ્યાણાં નિર્દિષ્ટા રસસઙ્ખ્યયા||૨૨|| ત્રિષષ્ટિઃ સ્યાત્ત્વસઙ્ખ્યેયા રસાનુરસકલ્પનાત્ | રસાસ્તરતમાભ્યાં તાં સઙ્ખ્યામતિપતન્તિ હિ||૨૩||

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

સંયોગાઃ સપ્તપઞ્ચાશત્ કલ્પના તુ ત્રિષષ્ટિધા| રસાનાં તત્ર યોગ્યત્વાત્ કલ્પિતા રસચિન્તકૈઃ||૨૪||

Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26

ક્વચિદેકો રસઃ કલ્પ્યઃ સંયુક્તાશ્ચ રસાઃ ક્વચિત્| દોષૌષધાદીન્ સઞ્ચિન્ત્ય ભિષજા સિદ્ધિમિચ્છતા||૨૫|| દ્રવ્યાણિ દ્વિરસાદીનિ સંયુક્તાંશ્ચ રસાન્ બુધાઃ| રસાનેકૈકશો વાઽપિ કલ્પયન્તિ ગદાન્ પ્રતિ||૨૬||

Adhikarana 17 (27) · Śloka 27

યઃ સ્યાદ્રસવિકલ્પજ્ઞઃ સ્યાચ્ચ દોષવિકલ્પવિત્| ન સ મુહ્યેદ્વિકારાણાં હેતુલિઙ્ગોપશાન્તિષુ ||૨૭||

Adhikarana 18 (28) · Śloka 28

વ્યક્તઃ શુષ્કસ્ય ચાદૌ ચ રસો દ્રવ્યસ્ય લક્ષ્યતે| વિપર્યયેણાનુરસો રસો નાસ્તિ હિ સપ્તમઃ||૨૮||

Adhikarana 19 (29-35) · Śloka 35

પરાપરત્વે યુક્તિશ્ચ સઙ્ખ્યા સંયોગ એવ ચ| વિભાગશ્ચ પૃથક્ત્વં ચ પરિમાણમથાપિ ચ||૨૯|| સંસ્કારોઽભ્યાસ ઇત્યેતે ગુણા જ્ઞેયાઃ પરાદયઃ| સિદ્ધ્યુપાયાશ્ચિકિત્સાયા લક્ષણૈસ્તાન્ પ્રચક્ષ્મહે||૩૦|| દેશકાલવયોમાનપાકવીર્યરસાદિષુ| પરાપરત્વે, યુક્તિશ્ચ યોજના યા તુ યુજ્યતે||૩૧|| સઙ્ખ્યા સ્યાદ્ગણિતં, યોગઃ સહ સંયોગ ઉચ્યતે| દ્રવ્યાણાં દ્વન્દ્વસર્વૈકકર્મજોઽનિત્ય એવ ચ||૩૨|| વિભાગસ્તુ વિભક્તિઃ સ્યાદ્વિયોગો ભાગશો ગ્રહઃ| પૃથક્ત્વં સ્યાદસંયોગો વૈલક્ષણ્યમનેકતા||૩૩|| પરિમાણં પુનર્માનં, સંસ્કારઃ કરણં મતમ્| ભાવાભ્યસનમભ્યાસઃ શીલનં સતતક્રિયા||૩૪|| ઇતિ સ્વલક્ષણૈરુક્તા ગુણાઃ સર્વે પરાદયઃ| ચિકિત્સા યૈરવિદિતૈર્ન યથાવત્ પ્રવર્તતે||૩૫||

Adhikarana 20 (36) · Śloka 36

ગુણા ગુણાશ્રયા નોક્તાસ્તસ્માદ્રસગુણાન્ ભિષક્| વિદ્યાદ્દ્રવ્યગુણાન્ કર્તુરભિપ્રાયાઃ પૃથગ્વિધાઃ||૩૬||

Adhikarana 21 (37) · Śloka 37

અતશ્ચ પ્રકૃતં બુદ્ધ્વા દેશકાલાન્તરાણિ ચ| તન્ત્રકર્તુરભિપ્રાયાનુપાયાંશ્ચાર્થમાદિશેત્||૩૭||

Adhikarana 22 (38) · Śloka 38

ષડ્વિભક્તીઃ પ્રવક્ષ્યામિ રસાનામત ઉત્તરમ્| ષટ્ પઞ્ચભૂતપ્રભવાઃ સઙ્ખ્યાતાશ્ચ યથા રસાઃ||૩૮||

Adhikarana 23 (39) · Śloka 39

સૌમ્યાઃ ખલ્વાપોઽન્તરિક્ષપ્રભવાઃ પ્રકૃતિશીતા લઘ્વ્યશ્ચાવ્યક્તરસાશ્ચ, તાસ્ત્વન્તરિક્ષાદ્ભ્રશ્યમાના ભ્રષ્ટાશ્ચ પઞ્ચમહાભૂતગુણસમન્વિતા જઙ્ગમસ્થાવરાણાં ભૂતાનાં મૂર્તીરભિપ્રીણયન્તિ, તાસુ મૂર્તિષુ ષડભિમૂર્ચ્છન્તિ રસાઃ||૩૯||

Adhikarana 24 (40) · Śloka 40

તેષાં ષણ્ણાં રસાનાં સોમગુણાતિરેકાન્મધુરો રસઃ, પૃથિવ્યગ્નિભૂયિષ્ઠત્વાદમ્લઃ, સલિલાગ્નિભૂયિષ્ઠત્વાલ્લવણઃ, વાય્વગ્નિભૂયિષ્ઠત્વાત્ કટુકઃ, વાય્વાકાશાતિરિક્તત્વાત્તિક્તઃ, પવનપૃથિવીવ્યતિરેકાત્ કષાય ઇતિ| એવમેષાં રસાનાં ષટ્ત્વમુપપન્નં ન્યૂનાતિરેકવિશેષાન્મહાભૂતાનાં ભૂતાનામિવ સ્થાવરજઙ્ગમાનાં નાનાવર્ણાકૃતિવિશેષાઃ; ષડૃતુકત્વાચ્ચ કાલસ્યોપપન્નો મહાભૂતાનાં ન્યૂનાતિરેકવિશેષઃ||૪૦||

Adhikarana 25 (41) · Śloka 41

તત્રાગ્નિમારુતાત્મકા રસાઃ પ્રાયેણોર્ધ્વભાજઃ, લાઘવાદુત્પ્લવનત્વાચ્ચ વાયોરૂર્ધ્વજ્વલનત્વાચ્ચ વહ્નેઃ; સલિલપૃથિવ્યાત્મકાસ્તુ પ્રાયેણાધોભાજઃ, પૃથિવ્યા ગુરુત્વાન્નિમ્નગત્વાચ્ચોદકસ્ય; વ્યામિશ્રાત્મકાઃ પુનરુભયતોભાજઃ||૪૧||

Adhikarana 26 (42) · Śloka 42

તેષાં ષણ્ણાં રસાનામેકૈકસ્ય યથાદ્રવ્યં ગુણકર્માણ્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૪૨||

Adhikarana 27 (43) · Śloka 43

તત્ર, મધુરો રસઃ શરીરસાત્મ્યાદ્રસરુધિરમાંસમેદોસ્થિમજ્જૌજઃશુક્રાભિવર્ધન આયુષ્યઃ ષડિન્દ્રિયપ્રસાદનો બલવર્ણકરઃ પિત્તવિષમારુતઘ્નસ્તૃષ્ણાદાહપ્રશમનસ્ત્વચ્યઃ કેશ્યઃ કણ્ઠ્યો બલ્યઃ પ્રીણનો જીવનસ્તર્પણો બૃંહણઃ સ્થૈર્યકરઃ ક્ષીણક્ષતસન્ધાનકરો ઘ્રાણમુખકણ્ઠૌષ્ઠજિહ્વાપ્રહ્લાદનો દાહમૂર્ચ્છાપ્રશમનઃ ષટ્પદપિપીલિકાનામિષ્ટતમઃ સ્નિગ્ધઃ શીતો ગુરુશ્ચ| સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાનઃ સ્થૌલ્યં માર્દવમાલસ્યમતિસ્વપ્નં ગૌરવમનન્નાભિલાષમગ્નેર્દૌર્બલ્યમાસ્યકણ્ઠયોર્માંસાભિવૃદ્ધિં શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયાલસકશીતજ્વરાનાહાસ્યમાધુર્યવમથુસઞ્જ્ઞાસ્વરપ્રણાશગલગણ્ડગણ્ડમાલાશ્લીપદ- ગલશોફબસ્તિધમનીગલોપલેપાક્ષ્યામયાભિષ્યન્દાનિત્યેવમ્પ્રભૃતીન્ કફજાન્ વિકારાનુપજનયતિ (૧)|૪૩|

Adhikarana 28 (43) · Śloka 43

અમ્લો રસો ભક્તં રોચયતિ, અગ્નિં દીપયતિ, દેહં બૃંહયતિ ઊર્જયતિ, મનો બોધયતિ, ઇન્દ્રિયાણિ દૃઢીકરોતિ, બલં વર્ધયતિ, વાતમનુલોમયતિ, હૃદયં તર્પયતિ, આસ્યમાસ્રાવયતિ, ભુક્તમપકર્ષયતિ ક્લેદયતિ જરયતિ, પ્રીણયતિ, લઘુરુષ્ણઃ સ્નિગ્ધશ્ચ| સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાનો દન્તાન્ હર્ષયતિ, તર્ષયતિ, સમ્મીલયત્યક્ષિણી, સંવેજયતિ લોમાનિ, કફં વિલાપયતિ, પિત્તમભિવર્ધયતિ, રક્તં દૂષયતિ,માંસં વિદહતિ, કાયં શિથિલીકરોતિ, ક્ષીણક્ષતકૃશદુર્બલાનાં શ્વયથુમાપાદયતિ, અપિ ચ ક્ષતાભિહતદષ્ટદગ્ધભગ્નશૂનપ્રચ્યુતાવમૂત્રિતપરિસર્પિતમર્દિતચ્છિન્નભિન્નવિશ્લિષ્ટોદ્વિદ્ધોત્પિષ્ટાદીનિ પાચયત્યાગ્નેયસ્વભાવાત્, પરિદહતિ કણ્ઠમુરો હૃદયં ચ (૨)|૪૩|

Adhikarana 29 (43) · Śloka 43

લવણો રસઃ પાચનઃ ક્લેદનો દીપનશ્ચ્યાવનશ્છેદનો ભેદનસ્તીક્ષ્ણઃ સરો વિકાસ્યધઃસ્રંસ્યવકાશકરો વાતહરઃ સ્તમ્ભબન્ધસઙ્ઘાતવિધમનઃ સર્વરસપ્રત્યનીકભૂતઃ, આસ્યમાસ્રાવયતિ, કફં વિષ્યન્દયતિ, માર્ગાન્ વિશોધયતિ, સર્વશરીરાવયવાન્ મૃદૂકરોતિ, રોચયત્યાહારમ્, આહારયોગી, નાત્યર્થં ગુરુઃ સ્નિગ્ધ ઉષ્ણશ્ચ| સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાનઃ પિત્તં કોપયતિ, રક્તં વર્ધયતિ, તર્ષયતિ, મૂર્ચ્છયતિ , તાપયતિ, દારયતિ, કુષ્ણાતિ માંસાનિ, પ્રગાલયતિ કુષ્ઠાનિ, વિષં વર્ધયતિ, શોફાન્ સ્ફોટયતિ, દન્તાંશ્ચ્યાવયતિ, પુંસ્ત્વમુપહન્તિ, ઇન્દ્રિયાણ્યુપરુણદ્ભિ, વલિપલિતખાલિત્યમાપાદયતિ, અપિ ચ લોહિતપિત્તામ્લપિત્તવિસર્પવાતરક્તવિચર્ચિકેન્દ્રલુપ્તપ્રભૃતીન્વિકારાનુપજનયતિ (૩)|૪૩|

Adhikarana 30 (43) · Śloka 43

કટુકો રસો વક્ત્રં શોધયતિ, અગ્નિં દીપયતિ, ભુક્તં શોષયતિ, ઘ્રાણમાસ્રાવયતિ, ચક્ષુર્વિરેચયતિ, સ્ફુટીકરોતીન્દ્રિયાણિ, અલસકશ્વયથૂપચયોદર્દાભિષ્યન્દસ્નેહસ્વેદક્લેદમલાનુપહન્તિ, રોચયત્યશનં, કણ્ડૂર્વિનાશયતિ , વ્રણાનવસાદયતિ, ક્રિમીન્ હિનસ્તિ, માંસં વિલિખતિ, શોણિતસઙ્ઘાતં ભિનત્તિ, બન્ધાંશ્છિનત્તિ, માર્ગાન્ વિવૃણોતિ, શ્લેષ્માણં શમયતિ, લઘુરુષ્ણો રૂક્ષશ્ચ| સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાનો વિપાકપ્રભાવાત્ પુંસ્ત્વમુપહન્તિ, રસવીર્યપ્રભાવાન્મોહયન્તિ, ગ્લાપયતિ, સાદયતિ, કર્શયતિ, મૂર્ચ્છયતિ, નમયતિ, તમયતિ, ભ્રમયતિ, કણ્ઠં પરિદહતિ, શરીરતાપમુપજનયતિ, બલં ક્ષિણોતિ, તૃષ્ણાં જનયતિ; અપિ ચ વાય્વગ્નિગુણબાહુલ્યાદ્ભ્રમદવથુકમ્પતોદભેદૈશ્ચરણભુજપાર્શ્વપૃષ્ઠપ્રભૃતિષુ મારુતજાન્ વિકારાનુપજનયતિ (૪); તિક્તો રસઃ સ્વયમરોચિષ્ણુરપ્યરોચકઘ્નો વિષઘ્નઃ ક્રિમિઘ્નો મૂર્ચ્છાદાહકણ્ડૂકુષ્ઠતૃષ્ણાપ્રશમનસ્ત્વઙ્માંસયોઃ સ્થિરીકરણો જ્વરઘ્નો દીપનઃ પાચનઃ સ્તન્યશોધનો લેખનઃ ક્લેદમેદોવસામજ્જલસીકાપૂયસ્વેદમૂત્રપુરીષપિત્તશ્લેષ્મોપશોષણો રૂક્ષઃ શીતો લઘુશ્ચ| સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાનો રૌક્ષ્યાત્ખરવિષદસ્વભાવાચ્ચ રસરુધિરમાંસમેદોસ્થિમજ્જશુક્રાણ્યુચ્છોષયતિ, સ્રોતસાં ખરત્વમુપપાદયતિ, બલમાદત્તે, કર્શયતિ, ગ્લપયતિ, મોહયતિ, ભ્રમયતિ, વદનમુપશોષયતિ, અપરાંશ્ચ વાતવિકારાનુપજનયતિ (૫); કષાયો રસઃ સંશમનઃ સઙ્ગ્રાહી સન્ધાનકરઃ પીડનો રોપણઃ શોષણઃ સ્તમ્ભનઃ શ્લેષ્મરક્તપિત્તપ્રશમનઃ શરીરક્લેદસ્યોપયોક્તા રૂક્ષઃ શીતોઽલઘુશ્ચ| સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાન આસ્યં શોષયતિ, હૃદયં પીડયતિ, ઉદરમાધ્માપયતિ, વાચં નિગૃહ્ણાતિ, સ્રોતાંસ્યવબધ્નાતિ, શ્યાવત્વમાપાદયતિ, પુંસ્ત્વમુપહન્તિ, વિષ્ટભ્ય જરાં ગચ્છતિ, વાતમૂત્રપુરીષરેતાંસ્યવગૃહ્ણાતિ, કર્શયતિ, ગ્લપયતિ, તર્ષયતિ, સ્તમ્ભયતિ, ખરવિશદરૂક્ષત્વાત્ પક્ષવધગ્રહાપતાનકાર્દિતપ્રભૃતીંશ્ચ વાતવિકારાનુપજનયતિ||૪૩||

Adhikarana 31 (44) · Śloka 44

ઇત્યેવમેતે ષડ્રસાઃ પૃથક્ત્વેનૈકત્વેન વા માત્રશઃ સમ્યગુપયુજ્યમાના ઉપકારાય ભવન્ત્યધ્યાત્મલોકસ્ય, અપકારકરાઃ પુનરતોઽન્યથા ભવન્ત્યુપયુજ્યમાનાઃ; તાન્ વિદ્વાનુપકારાર્થમેવ માત્રશઃ સમ્યગુપયોજયેદિતિ||૪૪||

Adhikarana 32 (45) · Śloka 45

ભવન્તિ ચાત્ર- શીતં વીર્યેણ યદ્દ્રવ્યં મધુરં રસપાકયોઃ| તયોરમ્લં યદુષ્ણં ચ યદ્દ્રવ્યં કટુકં તયોઃ||૪૫||

Adhikarana 33 (46-47) · Śloka 47

તેષાં રસોપદેશેન નિર્દેશ્યો ગુણસઙ્ગ્રહઃ| વીર્યતોઽવિપરીતાનાં પાકતશ્ચોપદેક્ષ્યતે||૪૬|| યથા પયો યથા સર્પિર્યથા વા ચવ્યચિત્રકૌ| એવમાદીનિ ચાન્યાનિ નિર્દિશેદ્રસતો ભિષક્||૪૭||

Adhikarana 34 (48-49) · Śloka 49

મધુરં કિઞ્ચિદુષ્ણં સ્યાત્ કષાયં તિક્તમેવ ચ| યથા મહત્પઞ્ચમૂલં યથાઽબ્જાનૂપમામિષમ્||૪૮|| લવણં સૈન્ધવં નોષ્ણમમ્લમામલકં તથા| અર્કાગુરુગુડૂચીનાં તિક્તાનામુષ્ણમુચ્યતે||૪૯||

Adhikarana 35 (50-52) · Śloka 52

કિઞ્ચિદમ્લં હિ સઙ્ગ્રાહિ કિઞ્ચિદમ્લં ભિનત્તિ ચ| યથા કપિત્થં સઙ્ગ્રાહિ ભેદિ ચામલકં તથા||૫૦|| પિપ્પલી નાગરં વૃષ્યં કટુ ચાવૃષ્યમુચ્યતે| કષાયઃ સ્તમ્ભનઃ શીતઃ સોઽભયાયામતોઽન્યથા||૫૧|| તસ્માદ્રસોપદેશેન ન સર્વં દ્રવ્યામાદિશેત્| દૃષ્ટં તુલ્યરસેઽપ્યેવં દ્રવ્યે દ્રવ્યે ગુણાન્તરમ્||૫૨||

Adhikarana 36 (53-56) · Śloka 57

રૌક્ષ્યાત્ કષાયો રૂક્ષાણામુત્તમો મધ્યમઃ કટુઃ| તિક્તોઽવરસ્તથોષ્ણાનામુષ્ણત્વાલ્લવણઃ પરઃ||૫૩|| મધ્યોઽમ્લઃ કટુકશ્ચાન્ત્યઃ સ્નિગ્ધાનાં મધુરઃ પરઃ| મધ્યોઽમ્લો લવણશ્ચાન્ત્યો રસઃ સ્નેહાન્નિરુચ્યતે||૫૪|| મધ્યોત્કૃષ્ટાવરાઃ શૈત્યાત્ કષાયસ્વાદુતિક્તકાઃ | સ્વાદુર્ગુરુત્વાદધિકઃ કષાયાલ્લવણોઽવરઃ||૫૫|| અમ્લાત્ કટુસ્તતસ્તિક્તો લઘુત્વાદુત્તમોત્તમઃ| કેચિલ્લઘૂનામવરમિચ્છન્તિ લવણં રસમ્||૫૬|| ગૌરવે લાઘવે ચૈવ સોઽવરસ્તૂભયોરપિ|૫૭|

Adhikarana 37 (57-58) · Śloka 58

પરં ચાતો વિપાકાનાં લક્ષણં સમ્પ્રવક્ષ્યતે||૫૭|| કટુતિક્તકષાયાણાં વિપાકઃ પ્રાયશઃ કટુઃ| અમ્લોઽમ્લં પચ્યતે સ્વાદુર્મધુરં લવણસ્તથા||૫૮||

Adhikarana 38 (59-60) · Śloka 60

મધુરો લવણામ્લૌ ચ સ્નિગ્ધભાવાત્ત્રયો રસાઃ| વાતમૂત્રપુરીષાણાં પ્રાયો મોક્ષે સુખા મતાઃ||૫૯|| કટુતિક્તકષાયાસ્તુ રૂક્ષભાવાત્ત્રયો રસાઃ| દુઃખાય મોક્ષે દૃશ્યન્તે વાતવિણ્મૂત્રરેતસામ્||૬૦||

Adhikarana 39 (61-62) · Śloka 62

શુક્રહા બદ્ધવિણ્મૂત્રો વિપાકો વાતલઃ કટુઃ| મધુરઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રો વિપાકઃ કફશુક્રલઃ||૬૧|| પિત્તકૃત્ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રઃ પાકોઽમ્લઃ શુક્રનાશનઃ| તેષાં ગુરુઃ સ્યાન્મધુરઃ કટુકામ્લાવતોઽન્યથા||૬૨||

Adhikarana 40 (63) · Śloka 63

વિપાકલક્ષણસ્યાલ્પમધ્યભૂયિષ્ઠતાં પ્રતિ| દ્રવ્યાણાં ગુણવૈશેષ્યાત્તત્ર તત્રોપલક્ષયેત્||૬૩||

Adhikarana 41 (64-65) · Śloka 65

મૃદુતીક્ષ્ણગુરુલઘુસ્નિગ્ધરૂક્ષોષ્ણશીતલમ્| વીર્યમષ્ટવિધં કેચિત્, કેચિદ્દ્વિવિધમાસ્થિતાઃ||૬૪|| શીતોષ્ણમિતિ, વીર્યં તુ ક્રિયતે યેન યા ક્રિયા| નાવીર્યં કુરુતે કિઞ્ચિત્ સર્વા વીર્યકૃતા ક્રિયા||૬૫||

Adhikarana 42 (66) · Śloka 66

રસો નિપાતે દ્રવ્યાણાં, વિપાકઃ કર્મનિષ્ઠયા| વીર્યં યાવદધીવાસાન્નિપાતાચ્ચોપલભ્યતે||૬૬||

Adhikarana 43 (67) · Śloka 67

રસવીર્યવિપાકાનાં સામાન્યં યત્ર લક્ષ્યતે| વિશેષઃ કર્મણાં ચૈવ પ્રભાવસ્તસ્ય સ સ્મૃતઃ||૬૭||

Adhikarana 44 (68-72) · Śloka 73

કટુકઃ કટુકઃ પાકે વીર્યોષ્ણશ્ચિત્રકો મતઃ| તદ્વદ્દન્તી પ્રભાવાત્તુ વિરેચયતિ માનવમ્ ||૬૮|| વિષં વિષઘ્નમુક્તં યત્ પ્રભાવસ્તત્ર કારણમ્| ઊર્ધ્વાનુલોમિકં યચ્ચ તત્ પ્રભાવપ્રભાવિતમ્||૬૯|| મણીનાં ધારણીયાનાં કર્મ યદ્વિવિધાત્મકમ્| તત્ પ્રભાવકૃતં તેષાં પ્રભાવોઽચિન્ત્ય ઉચ્યતે ||૭૦|| સમ્યગ્વિપાકવીર્યાણિ પ્રભાવશ્ચાપ્યુદાહૃતઃ| કિઞ્ચિદ્રસેન કુરુતે કર્મ વીર્યેણ ચાપરમ્||૭૧|| દ્રવ્યં ગુણેન પાકેન પ્રભાવેણ ચ કિઞ્ચન| રસં વિપાકસ્તૌ વીર્યં પ્રભાવસ્તાનપોહતિ||૭૨|| બલસામ્યે રસાદીનામિતિ નૈસર્ગિકં બલમ્|૭૩|

Adhikarana 45 (74-79) · Śloka 79

ષણ્ણાં રસાનાં વિજ્ઞાનમુપદેક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્||૭૩|| સ્નેહનપ્રીણનાહ્લાદમાર્દવૈરુપલભ્યતે| મુખસ્થો મધુરશ્ચાસ્યં વ્યાપ્નુવઁલ્લિમ્પતીવ ચ||૭૪|| દન્તહર્ષાન્મુખાસ્રાવાત્ સ્વેદનાન્મુખબોધનાત્| વિદાહાચ્ચાસ્યકણ્ઠસ્ય પ્રાશ્યૈવામ્લં રસં વદેત્||૭૫|| પ્રલીયન્ ક્લેદવિષ્યન્દમાર્દવં કુરુતે મુખે| યઃ શીઘ્રં લવણો જ્ઞેયઃ સ વિદાહાન્મુખસ્ય ચ||૭૬|| સંવેજયેદ્યો રસાનાં નિપાતે તુદતીવ ચ| વિદહન્મુખનાસાક્ષિ સંસ્રાવી સ કટુઃ સ્મૃતઃ||૭૭|| પ્રતિહન્તિ નિપાતે યો રસનં સ્વદતે ન ચ| સ તિક્તો મુખવૈશદ્યશોષપ્રહ્લાદકારકઃ ||૭૮|| વૈશદ્યસ્તમ્ભજાડ્યૈર્યો રસનં યોજયેદ્રસઃ| બધ્નાતીવ ચ યઃ કણ્ઠં કષાયઃ સ વિકાસ્યપિ||૭૯||

Adhikarana 46 (80) · Śloka 80

એવમુક્તવન્તં ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- ભગવન્! શ્રુતમેતદવિતથમર્થસમ્પદ્યુક્તં ભગવતો યથાવદ્દ્રવ્યગુણકર્માધિકારે વચઃ, પરં ત્વાહારવિકારાણાં વૈરોધિકાનાં લક્ષણમનતિસઙ્ક્ષેપેણોપદિશ્યમાનં શુશ્રૂષામહ ઇતિ||૮૦||

Adhikarana 47 (81) · Śloka 81

તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- દેહધાતુપ્રત્યનીકભૂતાનિ દ્રવ્યાણિ દેહધાતુભિર્વિરોધમાપદ્યન્તે; પરસ્પરગુણવિરુદ્ધાનિ કાનિચિત્, કાનિચિત્ સંયોગાત્, સંસ્કારાદપરાણિ, દેશકાલમાત્રાદિભિશ્ચાપરાણિ, તથા સ્વભાવાદપરાણિ||૮૧||

Adhikarana 48 (82-83) · Śloka 83

તત્ર યાન્યાહારમધિકૃત્ય ભૂયિષ્ઠમુપયુજ્યન્તે તેષામેકદેશં વૈરોધિકમધિકૃત્યોપદેક્ષ્યામઃ- ન મત્સ્યાન્ પયસા સહાભ્યવહરેત્, ઉભયં હ્યેતન્મધુરં મધુરવિપાકં મહાભિષ્યન્દિ શીતોષ્ણત્વાદ્વિરુદ્ધવીર્યં વિરુદ્ધવીર્યત્વાચ્છોણિતપ્રદૂષણાય મહાભિષ્યન્દિત્વાન્માર્ગોપરોધાય ચ||૮૨|| તન્નિશમ્યાત્રેયવચનમનુ ભદ્રકાપ્યોઽગ્નિવેશમુવાચ- સર્વાનેવ મત્સ્યાન્ પયસા સહાભ્યવહરેદન્યત્રૈકસ્માચ્ચિલિચિમાત્, સ પુનઃ શકલી લોહિતનયનઃ સર્વતો લોહિતરાજી રોહિતાકારઃ પ્રાયો ભૂમૌ ચરતિ, તં ચેત્ પયસા સહાભ્યવહરેન્નિઃસંશયં શોણિતજાનાં વિબન્ધજાનાં ચ વ્યાધીનામન્યતમમથવા મરણં પ્રાપ્નુયાદિતિ||૮૩||

Adhikarana 49 (84) · Śloka 84

નેતિ ભગવાનાત્રેયઃ- સર્વાનેવ મત્સ્યાન્ન પયસા સહાભ્યવહરેદ્વિશેષતસ્તુ ચિલિચિમં, સ હિ મહાભિષ્યન્દિત્વાત્ સ્થૂલલક્ષણતરાનેતાન્ વ્યાધીનુપજનયત્યામવિષમુદીરયતિ ચ| ગ્રામ્યાનૂપૌદકપિશિતાનિ ચ મધુતિલગુડપયોમાષમૂલકબિસૈર્વિરૂઢધાન્યૈર્વા નૈકધ્યમદ્યાત્, તન્મૂલં હિ બાધિર્યાન્ધ્યવેપથુજાડ્યકલમૂકતામૈણ્મિણ્યમથવા મરણમાપ્નોતિ| ન પૌષ્કરં રોહિણીકં શાકં કપોતાન્ વા સર્ષપતૈલભ્રષ્ટાન્મધુપયોભ્યાં સહાભ્યવહરેત્, તન્મૂલં હિ શોણિતાભિષ્યન્દધમનીપ્રવિ(તિ)ચયાપસ્મારશઙ્ખકગલગણ્ડરોહિણીનામન્યતમં પ્રાપ્નોત્યથવા મરણમિતિ| ન મૂલકલશુનકૃષ્ણગન્ધાર્જકસુમુખસુરસાદીનિ ભક્ષયિત્વા પયઃ સેવ્યં, કુષ્ઠાબાધભયાત્| ન જાતુકશાકં ન નિકુચં પક્વં મધુપયોભ્યાં સહોપયોજ્યમ્, એતદ્ધિ મરણાયાથવા બલવર્ણતેજોવીર્યોપરોધાયાલઘુવ્યાધયે ષાણ્ઢ્યાય ચેતિ| તદેવ નિકુચં પક્વં ન માષસૂપગુડસર્પિર્ભિઃ સહોપયોજ્યં વૈરોધિકત્વાત્| તથાઽઽમ્રામ્રાતકમાતુલુઙ્ગનિકુચકરમર્દમોચદન્તશઠબદરકોશામ્રભવ્યજામ્બવકપિત્થતિન્તિડીક- પારાવતાક્ષોડપનસનાલિકેરદાડિમામલકાન્યેવમ્પ્રકારાણિ ચાન્યાનિ દ્રવ્યાણિ સર્વં ચામ્લં દ્રવમદ્રવં ચ પયસા સહ વિરુદ્ધમ્| તથા કઙ્ગુવનકમકુષ્ઠકકુલત્થમાષનિષ્પાવાઃ પયસા સહ વિરુદ્ધાઃ| પદ્મોત્તરિકાશાકં શાર્કરો મૈરેયો મધુ ચ સહોપયુક્તં વિરુદ્ધં વાતં ચાતિકોપયતિ| હારિદ્રકઃ સર્ષપતૈલભૃષ્ટો વિરુદ્ધઃ પિત્તં ચાતિકોપયતિ| પાયસો મન્થાનુપાનો વિરુદ્ધઃ શ્લેષ્માણં ચાતિકોપયતિ| ઉપોદિકા તિલકલ્કસિદ્ધા હેતુરતીસારસ્ય| બલાકા વારુણ્યા સહ કુલ્માષૈરપિ વિરુદ્ધા, સૈવ શૂકરવસાપરિભૃષ્ટા સદ્યો વ્યાપાદયતિ| મયૂરમાંસમેરણ્ડસીસકાવસક્તમેરણ્ડાગ્નિપ્લુષ્ટમેરણ્ડતૈલયુક્તં સદ્યો વ્યાપાદયતિ| હારિદ્રકમાંસં હારિદ્રસીસકાવસક્તં હારિદ્રાગ્નિપ્લુષ્ટં સદ્યો વ્યાપાદયતિ; તદેવ ભસ્મપાંશુપરિધ્વસ્તં સક્ષૌદ્રં સદ્યો મરણાય| મત્સ્યનિસ્તાલનસિદ્ધાઃ પિપ્પલ્યસ્તથા કાકમાચી મધુ ચ મરણાય| મધુ ચોષ્ણમુષ્ણાર્તસ્ય ચ મધુ મરણાય| મધુસર્પિષી સમઘૃતે, મધુ વારિ ચાન્તરિક્ષં સમઘૃતં, મધુ પુષ્કરબીજં, મધુ પીત્વોષ્ણોદકં, ભલ્લાતકોષ્ણોદકં, તક્રસિદ્ધઃ કમ્પિલ્લકઃ, પર્યુષિતા કાકમાચી, અઙ્ગારશૂલ્યો ભાસશ્ચેતિ વિરુદ્ધાનિ| ઇત્યેતદ્યથાપ્રશ્નમભિનિર્દિષ્ટં ભવતીતિ||૮૪||

Adhikarana 50 (85) · Śloka 85

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ- યત્ કિઞ્ચિદ્દોષમાસ્રાવ્ય ન નિર્હરતિ કાયતઃ| આહારજાતં તત્ સર્વમહિતાયોપપદ્યતે||૮૫||

Adhikarana 51 (86-101) · Śloka 101

યચ્ચાપિ દેશકાલાગ્નિમાત્રાસાત્મ્યાનિલાદિભિઃ| સંસ્કારતો વીર્યતશ્ચ કોષ્ઠાવસ્થાક્રમૈરપિ||૮૬|| પરિહારોપચારાભ્યાં પાકાત્ સંયોગતોઽપિ ચ| વિરુદ્ધં તચ્ચ ન હિતં હૃત્સમ્પદ્વિધિભિશ્ચ યત્||૮૭|| વિરુદ્ધં દેશતસ્તાવદ્રૂક્ષતીક્ષ્ણાદિ ધન્વનિ| આનૂપે સ્નિગ્ધશીતાદિ ભેષજં યન્નિષેવ્યતે||૮૮|| કાલતોઽપિ વિરુદ્ધં યચ્છીતરૂક્ષાદિસેવનમ્| શીતે કાલે, તથોષ્ણે ચ કટુકોષ્ણાદિસેવનમ્||૮૯|| વિરુદ્ધમનલે તદ્વદન્નપાનં ચતુર્વિધે| મધુસર્પિઃ સમધૃતં માત્રયા તદ્વિરુધ્યતે||૯૦|| કટુકોષ્ણાદિસાત્મ્યસ્ય સ્વાદુશીતાદિસેવનમ્| યત્તત્ સાત્મ્યવિરુદ્ધં તુ વિરુદ્ધં ત્વનિલાદિભિઃ||૯૧|| યા સમાનગુણાભ્યાસવિરુદ્ધાન્નૌષધક્રિયા| સંસ્કારતો વિરુદ્ધં તદ્યદ્ભોજ્યં વિષવદ્ભવેત્||૯૨|| એરણ્ડસીસકાસક્તં શિખિમાંસં યથૈવ હિ| વિરુદ્ધં વીર્યતો જ્ઞેયં વીર્યતઃ શીતલાત્મકમ્||૯૩|| તત્ સંયોજ્યોષ્ણવીર્યેણ દ્રવ્યેણ સહ સેવ્યતે| ક્રૂરકોષ્ઠસ્ય ચાત્યલ્પં મન્દવીર્યમભેદનમ્||૯૪|| મૃદકોષ્ઠસ્ય ગુરુ ચ ભેદનીયં તથા બહુ| એતત્ કોષ્ઠવિરુદ્ધં તુ, વિરુદ્ધં સ્યાદવસ્થયા||૯૫|| શ્રમવ્યવાયવ્યાયામસક્તસ્યાનિલકોપનમ્| નિદ્રાલસસ્યાલસસ્ય ભોજનં શ્લેષ્મકોપનમ્||૯૬|| યચ્ચાનુત્સૃજ્ય વિણ્મૂત્રં ભુઙ્ક્તે યશ્ચાબુભુક્ષિતઃ| તચ્ચ ક્રમવિરુદ્ધં સ્યાદ્યચ્ચાતિક્ષુદ્વશાનુગઃ||૯૭|| પરિહારવિરુદ્ધં તુ વરાહાદીન્નિષેવ્ય યત્| સેવેતોષ્ણં ઘૃતાદીંશ્ચ પીત્વા શીતં નિષેવતે||૯૮|| વિરુદ્ધં પાકતશ્ચાપિ દુષ્ટદુર્દારુસાધિતમ્| અપક્વતણ્ડુલાત્યર્થપક્વદગ્ધં ચ યદ્ભવેત્| સંયોગતો વિરુદ્ધં તદ્યથાઽમ્લં પયસા સહ||૯૯|| અમનોરુચિતં યચ્ચ હૃદ્વિરુદ્ધં તદુચ્યતે| સમ્પદ્વિરુદ્ધં તદ્વિદ્યાદસઞ્જાતરસં તુ યત્||૧૦૦|| અતિક્રાન્તરસં વાઽપિ વિપન્નરસમેવ વા| જ્ઞેયં વિધિવિરુદ્ધં તુ ભુજ્યતે નિભૃતે ન યત્| તદેવંવિધમન્નં સ્યાદ્વિરુદ્ધમુપયોજિતમ્||૧૦૧||

Adhikarana 52 (102-103) · Śloka 103

ષાણ્ઢ્યાન્ધ્યવીસર્પદકોદરાણાં વિસ્ફોટકોન્માદભગન્દરાણામ્| મૂર્ચ્છામદાધ્માનગલગ્રહાણાં પાણ્ડ્વામયસ્યામવિષસ્ય ચૈવ||૧૦૨|| કિલાસકુષ્ઠગ્રહણીગદાનાં શોથામ્લપિત્તજ્વરપીનસાનામ્ | સન્તાનદોષસ્ય તથૈવ મૃત્યોર્વિરુદ્ધમન્નં પ્રવદન્તિ હેતુમ્||૧૦૩||

Adhikarana 53 (104-106) · Śloka 106

એષાં ખલ્વપરેષાં ચ વૈરોધિકનિમિત્તાનાં વ્યાધીનામિમે ભાવાઃ પ્રતિકારા ભવન્તિ| તદ્યથા- વમનં વિરેચનં ચ, તદ્વિરોધિનાં ચ દ્રવ્યાણાં સંશમનાર્થમુપયોગઃ, તથાવિધૈશ્ચ દ્રવ્યૈઃ પૂર્વમભિસંસ્કારઃ શરીરસ્યેતિ||૧૦૪|| ભવતશ્ચાત્ર- વિરુદ્ધાશનજાન્ રોગાન્ પ્રતિહન્તિ વિવેચનમ્| વમનં શમનં ચૈવ પૂર્વં વા હિતસેવનમ્||૧૦૫|| સાત્મ્યતોઽલ્પતયા વાઽપિ દીપ્તાગ્નેસ્તરુણસ્ય ચ| સ્નિગ્ધવ્યાયામબલિનાં વિરુદ્ધં વિતથં ભવેત્||૧૦૬||

Adhikarana 54 (107-113) · Śloka 113

તત્ર શ્લોકાઃ- મતિરાસીન્મહર્ષીણાં યા યા રસવિનિશ્ચયે| દ્રવ્યાણિ ગુણકર્મભ્યાં દ્રવ્યસઙ્ખ્યા રસાશ્રયા||૧૦૭|| કારણં રસસઙ્ખ્યાયા રસાનુરસલક્ષણમ્| પરાદીનાં ગુણાનાં ચ લક્ષણાનિ પૃથક્પૃથક્||૧૦૮|| પઞ્ચાત્મકાનાં ષટ્ત્વં ચ રસાનાં યેન હેતુના| ઊર્ધ્વાનુલોમભાજશ્ચ યદ્ગુણાતિશયાદ્રસાઃ||૧૦૯|| ષણ્ણાં રસાનાં ષટ્ત્વે ચ સવિભક્તા વિભક્તયઃ| ઉદ્દેશશ્ચાપવાદશ્ચ દ્રવ્યાણાં ગુણકર્મણિ||૧૧૦|| પ્રવરાવરમધ્યત્વં રસાનાં ગૌરવાદિષુ| પાકપ્રભાવયોર્લિઙ્ગં વીર્યસઙ્ખ્યાવિનિશ્ચયઃ||૧૧૧|| ષણ્ણામાસ્વાદ્યમાનાનાં રસાનાં યત્ સ્વલક્ષણમ્| યદ્યદ્વિરુધ્યતે યસ્માદ્યેન યત્કારિ ચૈવ યત્||૧૧૨|| વૈરોધિકનિમિત્તાનાં વ્યાધીનામૌષધં ચ યત્| આત્રેયભદ્રકાપ્યીયે તત્ સર્વમવદન્મુનિઃ||૧૧૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 26

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને આત્રેયભદ્રકાપ્યીયો નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૬||