Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athāta ātrēyabhadrakāpyīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथात आत्रेयभद्रकाप्यीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
hitāhitaikadēśamabhidhāya kr̥tsnadravyahitāhitatvajñānārthaṁ rasavīryavipākābhidhāyaka ātrēyabhadrakāpyīyō'bhidhīyatē| tatrāpi vipākādīnāmapi rasēnaiva prāyō lakṣaṇīyatvādrasaprakaraṇamādau kr̥tam||1-2||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
ātrēyō bhadrakāpyaśca śākuntēyastathaiva ca| pūrṇākṣaścaiva maudgalyō hiraṇyākṣaśca kauśikaḥ||3|| yaḥ kumāraśirā nāma bharadvājaḥ sa cānaghaḥ| śrīmān vāryōvidaścaiva rājā matimatāṁ varaḥ||4|| nimiśca rājā vaidēhō baḍiśaśca mahāmatiḥ| kāṅkāyanaśca bāhlīkō bāhlīkabhiṣajāṁ varaḥ||5|| ētē śrutavayōvr̥ddhā jitātmānō maharṣayaḥ| vanē caitrarathē ramyē samīyurvijihīrṣavaḥ||6|| tēṣāṁ tatrōpaviṣṭānāmiyamarthavatī kathā| babhūvārthavidāṁ samyagrasāhāraviniścayē||7||
आत्रेयो भद्रकाप्यश्च शाकुन्तेयस्तथैव च| पूर्णाक्षश्चैव मौद्गल्यो हिरण्याक्षश्च कौशिकः||३|| यः कुमारशिरा नाम भरद्वाजः स चानघः| श्रीमान् वार्योविदश्चैव राजा मतिमतां वरः||४|| निमिश्च राजा वैदेहो बडिशश्च महामतिः| काङ्कायनश्च बाह्लीको बाह्लीकभिषजां वरः||५|| एते श्रुतवयोवृद्धा जितात्मानो महर्षयः| वने चैत्ररथे रम्ये समीयुर्विजिहीर्षवः||६|| तेषां तत्रोपविष्टानामियमर्थवती कथा| बभूवार्थविदां सम्यग्रसाहारविनिश्चये||७||
🔊 Audio coming soon
munimataiḥ pūrvapakṣaṁ kr̥tvā siddhāntavyavasthāpanaṁ śiṣyavyutpattyartham| rasēnāhāraviniścayō rasāhāraviniścayaḥ; kiṁvā ayaṁ rasaviniścayaḥ, tathā ‘paraṁ cātō vipākānāṁ’ ityādirāhāraviniścayaḥ ||3-7||
Adhikarana 3 (8) · Śloka 8
ēka ēva rasa ityuvāca bhadrakāpyaḥ, yaṁ pañcānāmindriyārthānāmanyatamaṁ jihvāvaiṣayikaṁ bhāvamācakṣatē kuśalāḥ, sa punarudakādananya iti| dvau rasāviti śākuntēyō brāhmaṇaḥ, chēdanīya upaśamanīyaścēti| trayō rasā iti pūrṇākṣō maudgalyaḥ, chēdanīyōpaśamanīyasādhāraṇā iti| catvārō rasā iti hiraṇyākṣaḥ kauśikaḥ, svādurhitaśca svādurahitaścāsvādurhitaścāsvādurahitaścēti| pañca rasā iti kumāraśirā bharadvājaḥ, bhaumaudakāgnēyavāyavyāntarikṣāḥ| ṣaḍrasā iti vāryōvidō rājarṣiḥ, gurulaghuśītōṣṇasnigdharūkṣāḥ| sapta rasā iti nimirvaidēhaḥ, madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāḥ| aṣṭau rasā iti baḍiśō dhāmārgavaḥ, madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāvyaktāḥ| aparisaṅkhyēyā rasā iti kāṅkāyanō bāhlīkabhiṣak, āśrayaguṇakarmasaṁsvādaviśēṣāṇāmaparisaṅkhyēyatvāt||8||
एक एव रस इत्युवाच भद्रकाप्यः, यं पञ्चानामिन्द्रियार्थानामन्यतमं जिह्वावैषयिकं भावमाचक्षते कुशलाः, स पुनरुदकादनन्य इति| द्वौ रसाविति शाकुन्तेयो ब्राह्मणः, छेदनीय उपशमनीयश्चेति| त्रयो रसा इति पूर्णाक्षो मौद्गल्यः, छेदनीयोपशमनीयसाधारणा इति| चत्वारो रसा इति हिरण्याक्षः कौशिकः, स्वादुर्हितश्च स्वादुरहितश्चास्वादुर्हितश्चास्वादुरहितश्चेति| पञ्च रसा इति कुमारशिरा भरद्वाजः, भौमौदकाग्नेयवायव्यान्तरिक्षाः| षड्रसा इति वार्योविदो राजर्षिः, गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाः| सप्त रसा इति निमिर्वैदेहः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराः| अष्टौ रसा इति बडिशो धामार्गवः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराव्यक्ताः| अपरिसङ्ख्येया रसा इति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक्, आश्रयगुणकर्मसंस्वादविशेषाणामपरिसङ्ख्येयत्वात्||८||
🔊 Audio coming soon
ēka ēvētyādi | indriyārthānāmiti nirdhāraṇē ṣaṣṭhī| anyatamamiti ēkam; anyaśabdō hyayamēkavacanaḥ, yathā- anyō dakṣiṇēna gatō'nya uttarēṇa; ēka ityarthaḥ; tamappratyayaśca svārthikaḥ| jihvāvaiṣayikamiti jihvāgrāhyam| rasābhāvō'pi jihvayā gr̥hyatē'ta āha- bhāvamiti| udakādananya iti rasōdakayōrēkatvakhyāpanārthaṁ, pūrvapakṣatvādaduṣṭam| pūrvapakṣaśca kapilamatēna, tē hi rasatanmātraṁ gandhatanmātramityādivacanēna guṇāvyatiriktaṁ dravyamiti bruvatē| chēdanīya iti apatarpaṇakārakaḥ| upaśamanīya iti br̥ṁhaṇaḥ| sādhāraṇa ityāgnēyasaumyasāmānyādubhayōrapi laṅghanabr̥ṁhaṇayōḥ kartā , parasparavirōdhādakartā vā| svāduriti abhīṣṭaḥ, hita iti āyatāvanapakārī| āśrīyata ityāśrayō dravyaṁ, guṇāḥ snigdhagurvādayaḥ; karma dhātuvardhanakṣapaṇādi, saṁsvādaḥ rasānāmavāntarabhēdaḥ; ēṣāṁ viśēṣāṇāṁ bhēdānāmityarthaḥ| tatra dravyabhēdādādhārabhēdēnāśritasyāpi rasasya bhēdō bhavati, āśrayō hi kāraṇaṁ, kāraṇabhēdācca kāryabhēdō'vaśyaṁ bhavatītyarthaḥ| gurvādiguṇabhēdāstathā karmabhēdāśca rasakr̥tā ēva| tataśca kāryabhēdādavaśyaṁ kāraṇabhēda iti pūrvapakṣābhiprāyaḥ| saṁsvādabhēdastu ēkasyāmapi madhurajātāvikṣukṣīraguḍādigataḥ pratyakṣamēva bhēdō dr̥śyatē, sa tu saṁsvādabhēdaḥ svasaṁvēdya ēva; yaduktaṁ- “ikṣukṣīraguḍādīnāṁ mādhuryasyāntaraṁ mahat| bhēdastathā'pi nākhyātuṁ sarasvatyā'pi śakyatē” iti||8||
Adhikarana 4 (9) · Śloka 9
ṣaḍēva rasā ityuvāca bhagavānātrēyaḥ punarvasuḥ, madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ| tēṣāṁ ṣaṇṇāṁ rasānāṁ yōnirudakaṁ, chēdanōpaśamanē dvē karmaṇī, tayōrmiśrībhāvāt sādhāraṇatvaṁ, svādvasvādutā bhaktiḥ , hitāhitau prabhāvau, pañcamahābhūtavikārāstvāśrayāḥ prakr̥tivikr̥tivicāradēśakālavaśāḥ, tēṣvāśrayēṣu dravyasañjñakēṣu guṇā gurulaghuśītōṣṇasnigdharūkṣādyāḥ; kṣaraṇāt kṣāraḥ, nāsau rasaḥ dravyaṁ tadanēkarasasamutpannamanēkarasaṁ kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhamanēkēndriyārthasamanvitaṁ karaṇābhinirvr̥ttam; avyaktībhāvastu khalu rasānāṁ prakr̥tau bhavatyanurasē'nurasasamanvitē vā dravyē; aparisaṅkhyēyatvaṁ punastēṣāmāśrayādīnāṁ bhāvānāṁ viśēṣāparisaṅkhyēyatvānna yuktam, ēkaikō'pi hyēṣāmāśrayādīnāṁ bhāvānāṁ viśēṣānāśrayatē viśēṣāparisaṅkhyēyatvāt, na ca tasmādanyatvamupapadyatē; parasparasaṁsr̥ṣṭabhūyiṣṭhatvānna caiṣāmabhinirvr̥ttērguṇaprakr̥tīnāmaparisaṅkhyēyatvaṁ bhavati; tasmānna saṁsr̥ṣṭānāṁ rasānāṁ karmōpadiśanti buddhimantaḥ| taccaiva kāraṇamapēkṣamāṇāḥ ṣaṇṇāṁ rasānāṁ parasparēṇāsaṁsr̥ṣṭānāṁ lakṣaṇapr̥thaktvamupadēkṣyāmaḥ||9||
षडेव रसा इत्युवाच भगवानात्रेयः पुनर्वसुः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः| तेषां षण्णां रसानां योनिरुदकं, छेदनोपशमने द्वे कर्मणी, तयोर्मिश्रीभावात् साधारणत्वं, स्वाद्वस्वादुता भक्तिः , हिताहितौ प्रभावौ, पञ्चमहाभूतविकारास्त्वाश्रयाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाः, तेष्वाश्रयेषु द्रव्यसञ्ज्ञकेषु गुणा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्याः; क्षरणात् क्षारः, नासौ रसः द्रव्यं तदनेकरससमुत्पन्नमनेकरसं कटुकलवणभूयिष्ठमनेकेन्द्रियार्थसमन्वितं करणाभिनिर्वृत्तम्; अव्यक्तीभावस्तु खलु रसानां प्रकृतौ भवत्यनुरसेऽनुरससमन्विते वा द्रव्ये; अपरिसङ्ख्येयत्वं पुनस्तेषामाश्रयादीनां भावानां विशेषापरिसङ्ख्येयत्वान्न युक्तम्, एकैकोऽपि ह्येषामाश्रयादीनां भावानां विशेषानाश्रयते विशेषापरिसङ्ख्येयत्वात्, न च तस्मादन्यत्वमुपपद्यते; परस्परसंसृष्टभूयिष्ठत्वान्न चैषामभिनिर्वृत्तेर्गुणप्रकृतीनामपरिसङ्ख्येयत्वं भवति; तस्मान्न संसृष्टानां रसानां कर्मोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः| तच्चैव कारणमपेक्षमाणाः षण्णां रसानां परस्परेणासंसृष्टानां लक्षणपृथक्त्वमुपदेक्ष्यामः||९||
🔊 Audio coming soon
siddhāntaṁ punarvasuvacanēnāha- ṣaḍēvētyādi| pūrvapakṣōktarasaikatvādivyavasthāmāha- tēṣāṁ ṣaṇṇāmityādi| yōniḥ ādhārakāraṇaṁ, kāryakāraṇayōśca bhēdāt siddha udakādrasabhēdaḥ pratyakṣa ēvēti bhāvaḥ| kṣitivyatiriktamudakamēva yathā rasayōnistathā “rasanārthō rasastasya” (sū. 1) ityādau vivr̥tamēva dīrghañjīvitīyē| tayōrmiśrībhāvāditi karmaṇōramūrtayōrmiśrībhāvānupapattau tadādhārayōrdravyayōrmiśrībhāvāditi bōddhavyam| sādhāraṇamiti sādhāraṇakāryayōgitvam | bhaktiḥ icchētyarthaḥ| tēna, yōyamicchati sa tasya svādurasvāduritara iti puruṣāpēkṣau dharmau, na rasabhēdakāryāvityarthaḥ| pañcamahābhūtētyādau ‘tu’ śabdō'vadhāraṇē; tēna āśrayā ēva, na rasā ityarthaḥ| kimbhūtā bhaumādayō bhūtavikārā āśrayā ityāha- prakr̥tivikr̥tivicāradēśakālavaśā iti; vaśaśabdō'dhīnārthaḥ, sa ca prakr̥tyādibhiḥ pratyēkaṁ yōjyaḥ| tatra prakr̥tivaśā yathā- mudgāḥ kaṣāyā madhurāśca santaḥ prakr̥tyā laghavaḥ; ētaddhi lāghavaṁ na rasavaśaṁ, tathāhi sati kaṣāyamadhuratvādgurutvaṁ syāt ; vikr̥tivaśaṁ ca vrīhērlājānāṁ laghutvaṁ, tathā saktusiddhapiṇḍakānāṁ ca gurutvam; vicāraṇā vicārō dravyāntarasaṁyōga ityarthaḥ, tēna vicāraṇāvaśaṁ yathā- madhusarpiṣī saṁyuktē viṣaṁ, tathā viṣaṁ cāgadasaṁyuktaṁ svakāryavyatiriktakāryakāri ; dēśō dvividhō bhūmirāturaśca, tatra bhūmau ‘śvētakāpōtī valmīkādhirūḍhā viṣaharī’, tathā “himavati bhēṣajāni mahāguṇāni bhavanti”, śarīradēśē yathā- “sakthimāṁsādgurutaraṁ skandhakrōḍaśiraspadām” (sū. 27) ityādi; kālavaśaṁ tu yathā mūlakamadhikr̥tyōktaṁ- “tadbālaṁ dōṣaharaṁ vr̥ddhaṁ tridōṣam” (sū. 27), tathā “yathartupuṣpaphalamādadīta” (ka. 1) ityādi| atra caikaprakaraṇōktā yē'nuktāstē cakārāt svabhāvādiṣvēvāntarbhāvanīyāḥ| yaduktaṁ- “caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvō dhātavaḥ kriyāḥ| liṅgaṁ pramāṇaṁ saṁskārō mātrā cāsmin parīkṣyatē” (sū. 27) iti| tatra, caraśarīrāvayavadhātūnāṁ dēśēna grahaṇaṁ, mātrā vicārē praviśati, śēṣaṁ svabhāvē; tathā rasavimānē vakṣyamāṇaṁ cātrāpraviṣṭamāhāraviśēṣāyatanamantarbhāvanīyaṁ yathāsambhavam| snigdharūkṣādyā ityatrādigrahaṇēnānuktā api tīkṣṇamr̥dvādayō na rasāḥ, kintu dravyaguṇāḥ pr̥thagēvēti darśayati| kṣaraṇāt adhōgamanakriyāyōgāt kṣārō dravyaṁ nāsau rasaḥ, rasasya hi niṣkriyasya kriyā'nupapannētyarthaḥ| kṣaraṇaṁ ca kṣārasya pānīyayuktasyādhōgamanēna, vadanti hi laukikāḥ- ‘kṣāraṁ srāvayāmaḥ’ iti; śāstraṁ ca- “chittvā chittvā''śayāt kṣāraḥ kṣaratvāt kṣārayatyadhaḥ” (ci. 5) iti| hētvantaramāha- dravyaṁ tadanēkarasōtpannamiti; anēkarasēbhyō muṣkakāpāmārgādibhya utpannamanēkarasōtpannaṁ; yataścānēkarasōtpannamata ēvānēkarasaṁ, kāraṇaguṇānuvidhāyitvāt kāryaguṇasyēti bhāvaḥ| anēkarasatvamēvāha- kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhamiti|- bhūyiṣṭhaśabdēnāpradhānarasāntarasambandhō'stīti darśayati| hētvantaramāha- anēkēndriyārthasamanvitamiti| kṣārō hi sparśēna gandhēna cānvitaḥ, tēna dravyaṁ, rasē hi guṇē na sparśō nāpi gandha iti bhāvaḥ| hētvantaramāha- karaṇābhinirvr̥ttamiti; karaṇēna bhasmaparisrāvaṇādinā'bhinirvr̥ttaṁ kr̥tamityarthaḥ, na rasō'nēna prakārēṇa kriyata iti bhāvaḥ| avyaktarasapakṣaṁ niṣēdhayati- avyaktībhāva ityādi| avyaktībhāva ityabhūtatadbhāvē cvipratyayēna rasānāṁ madhurādīnāṁ vyaktānāmēva kvacidādhārē'vyaktatvaṁ, nānyō madhurādibhyō'vyaktarasa ityarthaḥ| rasānāmiti madhurādīnāṁ ṣaṇṇām| prakr̥tāvityādi| prakr̥tau kāraṇē jala ityarthaḥ| avyaktatvaṁ ca rasasāmānyamātrōpalabdhirmadhurādiviśēṣaśūnyā, sā ca jalē bhavati; yata uktaṁ jalaguṇakathanē suśrutē- “vyaktarasatā rasadōṣaḥ” (su. sū. 45) iti, ihāpi ca ‘avyaktarasaṁ ca’ iti vakṣyati, lōkē'pi cāvyaktarasaṁ dravyamāsvādya vaktārō vadanti- jalasyēvāsya rasō na kaścinmadhurādirvyakta iti| viśēṣamadhurādyanupalabdhiścānudbhūtatvēna| yathā- dūrādavijñāyamānaviśēṣavarṇē vastuni rūpasāmānyapratītirbhavati, na śuklatvādiviśēṣabuddhiḥ, tathā'nurasē'vyaktībhāvō bhavati; pradhānaṁ vyaktaṁ rasamanugatō'vyaktatvēnētyanurasaḥ, yathā vēṇuyavē madhurē kaṣāyō'nurasaḥ| yaduktaṁ- “rūkṣaḥ kaṣāyānurasō madhuraḥ kaphapittahā” (sū. 27) iti| anurasasamanvita iti sarvānurasayuktē, yathā- viṣē; vacanaṁ hi- “uṣṇamanirdēśyarasaṁ” (ci. 23) ityādi| kiṁvā, ‘aṇurasasamanvitē’ iti pāṭhaḥ; tēna, aṇurasēnaikēna maricēna śarkarāpānakē kaṭutvamavyaktaṁ syāt| aparisaṅkhyēyapakṣaṁ dūṣayati- aparītyādi| tēṣāmiti rasānām, aparisaṅkhyēyatvaṁ na yuktam; āśrayādīnāṁ bhāvānāmiti āśrayaguṇakarmasaṁsvādānām; viśēṣāparisaṅkhyēyatvāditi āśrayādi bhēdasyāparisaṅkhyēyatvāt| atra hētumāha- ēkaikō'pi hītyādi| ēṣāmāśrayaguṇakarmasaṁsvādānāṁ viśēṣānēkaikō'pi madhurādirāśrayatē, na ca tasmādāśrayādibhēdādanyatvamāśritasya madhurādērbhavati| ēvaṁ manyatē- yadyapi śālimudgaghr̥takṣīrādayō madhurasyāśrayā bhinnāḥ, tathā'pi tatra madhuratvajātyākrānta ēka ēva rasō bhavati balākākṣīrakārpāsādiṣu śuklavarṇa iva| tathā guṇānāṁ gurupicchilasnigdhādīnāmanyatvē'pi karmaṇāṁ vā rasādivardhanāyurjananavarṇakaratvādīnāṁ bhinnatvē satyapi na madhurarasasyānyatvaṁ, yata ēka ēva madhurastattadguṇayuktō bhavati tatkarmakārī cēti kō virōdhaḥ| tathā madhurasyāvāntarāsvādabhēdē'pi madhuratvajātyanatikramaḥ, kr̥ṣṇavarṇāvāntarabhēdē yathā kr̥ṣṇatvānatikramaḥ| nanu, maivaṁ bhavatvaparisaṅkhyēyatvaṁ rasānāṁ, parasparasaṁyōgāttu ya āsvādaviśēṣaḥ sa kāryaviśēṣakarō'pi; nahi yanmadhurāmlēna kriyatē, tanmadhurēṇa vā'mlēna vā śakyam; atastēna parasparasaṁyōgēnāparisaṅkhyēyatvaṁ bhaviṣyatītyāha- parasparētyādi| saṁsr̥ṣṭamiti bhāvēktaḥ, tēna parasparasaṁsargabhūyiṣṭhatvādēṣāṁ madhurādīnāmabhinirvr̥ttērna guṇaprakr̥tīnāmasaṅkhyēyatvamiti yōjanā; ayamarthaḥ- yadyapi rasāḥ parasparasaṁsargēṇātibhūyasā yuktāḥ santō'bhinirvr̥ttā dvirasādau dravyē bhavanti, tathā'pi na tēṣāṁ guṇā gurulaghvādayaḥ, prakr̥tayō vā madhurādīnāṁ yā yā āyuṣyatvarasābhivardhakatvādyāstā asaṅkhyēyā bhavanti, kintu ya ēva madhurādīnāṁ pratyēkaṁ guṇāḥ prakr̥tayaśca uddiṣṭāsta ēva miśrā bhavanti| kiṁvā guṇaprakr̥tīnāmiti madhurādiṣaḍguṇasvarūpāṇāmityarthaḥ; tēna, rasasya rasāntarasaṁsargē dōṣāṇāmiva dōṣāntarasaṁsargē rasānāṁ nāparisaṅkhyēyatvamityarthaḥ| prakr̥tiśabdēna karma vōcyatē, tēna guṇakarmaṇāmityarthaḥ| madhurādīnāmavāntarāsvādaviśēṣō'pi parasparasaṁsargakr̥tē jñēyaḥ| yata ēva hētō rasānāṁ saṁsr̥ṣṭānāṁ nānyē guṇakarmaṇī bhavataḥ, ata ēva saṁsr̥ṣṭānāṁ rasānāṁ pr̥thakkarma śāstrāntarē'pi nōktamityāha- tasmādityādi| karmaśabdēnēha gauravalāghavādikārakā gurutvādayō rasaraktādijananādayaścāpi bōddhavyāḥ| na kēvalamanyaśāstrakārai rasānāṁ saṁsr̥ṣṭānāṁ karma nōpadiṣṭaṁ, kintu vayamapi nōpadēkṣyāma ityāha- taccaivētyādi| taccaiva kāraṇamiti parasparasaṁsargē'pi rasānāmanadhikaguṇakarmatvam| lakṣaṇēna pr̥thaktvaṁ lakṣaṇapr̥thaktvam| tatra lakṣyatē yēna tallakṣaṇam; atastu ‘madhurō rasaḥ’ ityādinā granthēna, tathā ‘snēhanaprīṇanahlādana’ ityādinā ca yadvācyaṁ, tat sarvaṁ gr̥hyatē;| kiṁvā, lakṣaṇaśabdēna ‘madhurō rasa’ ityādigranthavācyaṁ lakṣaṇamucyatē, pr̥thaktvaṁ ca rasabhēdajñānārthaṁ yadvakṣyati ‘snēhanaprīṇana’ ityādi tadgr̥hyatē||9||
Adhikarana 5 (10) · Śloka 10
agrē tu tāvaddravyabhēdamabhiprētya kiñcidabhidhāsyāmaḥ| sarvaṁ dravyaṁ pāñcabhautikamasminnarthē ; taccētanāvadacētanaṁ ca, tasya guṇāḥ śabdādayō gurvādayaśca dravāntāḥ, karma pañcavidhamuktaṁ vamanādi||10||
अग्रे तु तावद्द्रव्यभेदमभिप्रेत्य किञ्चिदभिधास्यामः| सर्वं द्रव्यं पाञ्चभौतिकमस्मिन्नर्थे ; तच्चेतनावदचेतनं च, तस्य गुणाः शब्दादयो गुर्वादयश्च द्रवान्ताः, कर्म पञ्चविधमुक्तं वमनादि||१०||
🔊 Audio coming soon
agrē tvityādi| rasēṣu vācyēṣu dravyabhēdamabhiprētya pratipādanīyatayā parigr̥hya rasānāṁ dravyajñānādhīnajñānatvāddravyābhidhānamagrē kr̥tamityarthaḥ| kiñciditi āyurvēdōpayōgidravyasvarūpaṁ na sarvam, aprasaṅgadōṣāditi bhāvaḥ| sarvadravyamiti kāryadravyam| asminnarthē asmin prakaraṇē| dravāntā iti vacanēna pūrvōktān viṁśatiguṇānāha| atra ca paratvāparatvādīnāmihānabhidhānēna cikitsāyāṁ paratvādīnāmaprādhānyaṁ darśayati; yē'pi tatrāpi yuktisaṁyōgaparimāṇasaṁskārābhyāsā atyarthacikitsōpayōginō'pi na tē parthivādidravyāṇāṁ śabdādivat sāṁsiddhikāḥ kintarhyādhēyāḥ, ata iha naisargikaguṇakathanē nōktāḥ| uktamiti apāmārgataṇḍulīyē| ētacca prādhānyāducyatē, tēna br̥ṁhaṇādyapi bōddhavyam||10||
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
tatra dravyāṇi gurukharakaṭhinamandasthiraviśadasāndrasthūlagandhaguṇabahulāni pārthivāni , tānyupacayasaṅghātagauravasthairyakarāṇi; dravasnigdhaśītamandamr̥dupicchilarasaguṇabahulānyāpyāni, tānyupaklēdasnēhabandhaviṣyandamārdavaprahlādakarāṇi; uṣṇatīkṣṇasūkṣmalaghurūkṣaviśadarūpaguṇabahulānyāgnēyāni, tāni dāhapākaprabhāprakāśavarṇakarāṇi; laghuśītarūkṣakharaviśadasūkṣmasparśaguṇabahulāni vāyavyāni, tāni raukṣyaglānivicāravaiśadyalāghavakarāṇi; mr̥dulaghusūkṣmaślakṣṇaśabdaguṇabahulānyākāśātmakāni, tāni mārdavasauṣiryalāghavakarāṇi||11||
तत्र द्रव्याणि गुरुखरकठिनमन्दस्थिरविशदसान्द्रस्थूलगन्धगुणबहुलानि पार्थिवानि , तान्युपचयसङ्घातगौरवस्थैर्यकराणि; द्रवस्निग्धशीतमन्दमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलान्याप्यानि, तान्युपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकराणि; उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मलघुरूक्षविशदरूपगुणबहुलान्याग्नेयानि, तानि दाहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि; लघुशीतरूक्षखरविशदसूक्ष्मस्पर्शगुणबहुलानि वायव्यानि, तानि रौक्ष्यग्लानिविचारवैशद्यलाघवकराणि; मृदुलघुसूक्ष्मश्लक्ष्णशब्दगुणबहुलान्याकाशात्मकानि, तानि मार्दवसौषिर्यलाघवकराणि||११||
🔊 Audio coming soon
bahulaśabdō gurvādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē; kiṁvā gandhēnaiva, yatō gandhaguṇabahulā pr̥thivyēva bhavati; ata ēva dravyāntaralakṣaṇē'pi vaiśēṣikaguṇō'nta ēva paṭhyatē ‘rasaguṇabahulāni’ ityādi; tēna tatrāpi rasādibhirēva bahulaśabdō yōjyaḥ| sarvakāryadravyāṇāṁ pāñcabhautikatvē'pi pr̥thivyādyutkarṣēṇa pārthivatvādi jñēyam| saṅghātaḥ kāṭhinyaṁ, sthairyam avicālyam| bandhanaṁ parasparayōjanaṁ, prahlādaḥ śarīrēndriyatarpaṇam| sūkṣmaṁ sūkṣmasrōtō'nusāri| prabhā varṇaprakāśinī dīptiḥ; yaduktaṁ- “varṇamākrāmati cchāyā prabhā varṇaprakāśikā” (iṁ.a.7) ityādi| vicaraṇaṁ vicārō gatirityarthaḥ| sauṣiryaṁ randhrabahulatā| atrākāśabāhulyaṁ dravyasya pr̥thivyādibhūtāntarālpatvēna bhūrivyaktākāśatvēna ca jñēyaṁ, yadēva bhūriśuṣiraṁ tannābhasaṁ; kiṁvā ākāśaguṇabahulatvēna nābhasaṁ dravyamityucyatē||11||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
anēnōpadēśēna nānauṣadhibhūtaṁ jagati kiñciddravyamupalabhyatē tāṁ tāṁ yuktimarthaṁ ca taṁ tamabhiprētya||12||
अनेनोपदेशेन नानौषधिभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमुपलभ्यते तां तां युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य||१२||
🔊 Audio coming soon
anēnēti pratiniyatadravyaguṇōpadēśēna; yat pārthivādi dravyaṁ yadguṇaṁ tadguṇē dēhē sampādyē tad bhēṣajaṁ bhavatītyarthaḥ| tacca pārthivādi dravyaṁ na sarvathā na ca sarvasmin vyādhau bhēṣajamityāha- tāṁ tāṁ yuktimityādi|- yuktimiti upāyam, arthamiti prayōjanam, abhiprētyēti adhikr̥tya; tēna kēnacidupāyēna kvacit prayōjanē kiñciddravyamauṣadhaṁ bhavati na sarvatra| tēna yaducyatē- vairōdhikānāṁ sarvadā'pathyatvēna ‘nānauṣadhaṁ dravyam’ iti vacō virōdhi; tanna bhavati, vairōdhikāni hi saṁyōgasaṁskāradēśakālādyapēkṣāṇi bhavanti, vairōdhikasaṁyōgādyabhāvē tu pathyānyapi kvacit syuḥ| yānyapi (sarvadā'pi ) svabhāvādēva viṣamandakādīnyapathyāni, tānyapyupāyayuktāni kvacit pathyāni bhavanti; yathā udarē- “viṣasya tilaṁ dadyāt” (ci. 13) ityādi| yattu tr̥ṇapāṁśuprabhr̥tīni nōpayujyantē, atō na tāni bhēṣajānītyucyatē; tanna, tēṣāmapi bhēṣajasvēdādyupāyatvēna bhēṣajatvāt||12||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
na tu kēvalaṁ guṇaprabhāvādēva dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti; dravyāṇi hi dravyaprabhāvādguṇaprabhāvāddravyaguṇaprabhāvācca tasmiṁstasmin kālē tattadadhikaraṇamāsādya tāṁ tāṁ ca yuktimarthaṁ ca taṁ tamabhiprētya yat kurvanti, tat karma; yēna kurvinti, tadvīryaṁ; yatra kurvanti, tadadhikaraṇaṁ; yadā kurvanti, sa kālaḥ; yathā kurvanti, sa upāyaḥ; yat sādhayanti, tat phalam||13||
न तु केवलं गुणप्रभावादेव द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति; द्रव्याणि हि द्रव्यप्रभावाद्गुणप्रभावाद्द्रव्यगुणप्रभावाच्च तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्तदधिकरणमासाद्य तां तां च युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य यत् कुर्वन्ति, तत् कर्म; येन कुर्विन्ति, तद्वीर्यं; यत्र कुर्वन्ति, तदधिकरणं; यदा कुर्वन्ति, स कालः; यथा कुर्वन्ति, स उपायः; यत् साधयन्ति, तत् फलम्||१३||
🔊 Audio coming soon
pārthivādidravyāṇāṁ gurukharādiguṇayōgādbhēṣajatvamuktaṁ, tēna guṇaprabhāvādēva bhēṣajaṁ syāditi śaṅkāṁ nirasyannāha- na tu kēvalamityādi| dravyaprabhāvādyathā- dantyā virēcakatvaṁ, tathā maṇīnāṁ viṣādihantr̥tvamityādi| guṇaprabhāvādyathā- jvarē tiktakō rasaḥ, śītē'gnirityādi| dravyaguṇaprabhāvādyathā- kr̥ṣṇājinasyōparīti, atrāpi kr̥ṣṇatvaṁ guṇō'jinaṁ ca dravyamabhiprētaṁ; yathā vā- “maṇḍalairjātarūpasya tasyā ēva payaḥ śr̥tam” (ci. a. 2. pā. 3); tatra maṇḍalaguṇayuktasyaiva jātarūpasya kārmukatvam | kathaṁ kurvantītyāha- tasmiṁstasminnityādi| tāṁ tāṁ yuktimāsādyēti tāṁ tāṁ yōjanāṁ prāpya| yat kurvantītyādāvudāharaṇaṁ yathā- śirōvirēcanadravyāṇi yacchirōvirēcanaṁ kurvanti, tacchirōvirēcanaṁ karma; yēnōṣṇatvādikāraṇēna śirōvirēcanaṁ kurvanti, tadvīryaṁ, vīryaṁ śaktiḥ, sā ca dravyasya guṇasya vā; yatra śirōvirēcanaṁ kurvanti tadadhikaraṇaṁ śiraḥ, nānyatrādhikaraṇē śirōvirēcanadravyaṁ prabhavatītyarthaḥ; yadēti vasantādau śirōgauravādiyuktē ca kālē, ētēnākālē śītē śirōvirēcanaṁ stabdhatvānna kārmukaṁ, kintu svakāla ēva; yathā yēna prakārēṇa pradhamanāvapīḍanādinā tathā “prasāritāṅgamuttānaṁ śayanē saṁstarāstr̥tē| īṣatpralambaśirasaṁ saṁvēśya cāvr̥tēkṣaṇam” ityādinā vidhinā kurvanti, sa upāyaḥ; yat sādhayanti śirōgauravaśūlādyuparamaṁ , tat phalaṁ; phalam uddēśyam| karma kāryaṁ sādhanam, uddēśyaṁ phalaṁ sādhyaṁ; yathā- yāganiṣpādyō dharmaḥ kāryatayā karma, tajjanyastu svargādiruddēśyaḥ phalam; ēvaṁ vamanādiṣvapi karmādhikaraṇādyunnēyam||13||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
bhēdaścaiṣāṁ triṣaṣṭividhavikalpō dravyadēśakālaprabhāvādbhavati, tamupadēkṣyāmaḥ||14||
भेदश्चैषां त्रिषष्टिविधविकल्पो द्रव्यदेशकालप्रभावाद्भवति, तमुपदेक्ष्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
samprati dravyamabhidhāya vikr̥tānāṁ rasānāmēva bhēdamāha - bhēdaścaiṣāmityādi| prabhāvaśabdō dravyadēśakālaiḥ pratyēkaṁ yujyatē; tatra dravyaprabhāvādyathā- ’sōmaguṇātirēkānmadhuraḥ’ ityādi; dēśaprabhāvādyathā- himavati drākṣādāḍimādīni madhurāṇi bhavantyanyatrāmlānītyādi; kālaprabhāvādyathā- bālāmraṁ sakaṣāyaṁ taruṇamamlaṁ pakvaṁ madhuraṁ, tathā hēmantē ōṣadhyō madhurā varṣāsvamlā ityādi| agnisaṁyōgādayō yē'nyē rasahētavastē'pi kālē dravyē vā'ntarbhāvanīyāḥ||14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
svāduramlādibhiryōgaṁ śēṣairamlādayaḥ pr̥thak| yānti pañcadaśaitāni dravyāṇi dvirasāni tu||15||
स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः पृथक्| यान्ति पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु||१५||
🔊 Audio coming soon
bhēdamāha- svādurityādi| tatra svādōramlādiyōgāt pañca, śēṣairiti āditvēnōpayuktādanyaiḥ; tēnāmlasya lavaṇādiyōgāccatvāri, ēvaṁ lavaṇasya kaṭvādiyōgāttrīṇi, kaṭukasya tiktakaṣāyayōgāddvē, tiktasya kaṣāyayōgādēkam, ēvaṁ pañcadaśa dvirasāni ||15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 17
pr̥thagamlādiyuktasya yōgaḥ śēṣaiḥ pr̥thagbhavēt| madhurasya tathā'mlasya lavaṇasya kaṭōstathā||16|| trirasāni yathāsaṅkhyaṁ dravyāṇyuktāni viṁśatiḥ|17|
पृथगम्लादियुक्तस्य योगः शेषैः पृथग्भवेत्| मधुरस्य तथाऽम्लस्य लवणस्य कटोस्तथा||१६|| त्रिरसानि यथासङ्ख्यं द्रव्याण्युक्तानि विंशतिः|१७|
🔊 Audio coming soon
trirasamāha- pr̥thagityādi| madhurasyāmlādirasacatuṣṭayēna pr̥thagityēkaikaśō yuktasya śēṣairlavaṇādibhiryōgō bhavati; tatra madhurasyāmlayuktasya śēṣalavaṇādiyōgāccatvāri, tathā madhurasya lavaṇayuktasya kaṭvādiyōgāttrīṇi, tathā kaṭuyuktasya tiktādiyōgāddvē, tathā tiktayuktasya kaṣāyayōgādēkam, ēvaṁ madhurēṇādisthitēna daśa| ēvamamlasyādisthitasya lavaṇayuktasya kaṭvādiyōgāttrīṇi, tathā kaṭukayuktasya śēṣābhyāṁ yōgāddvē, ēvaṁ tiktayuktasya kaṣāyayōgādēkam, ēvamamlasya ṣaṭ| anēnaiva nyāyēna lavaṇasya trīṇi, kaṭōścaikamēva; ēvaṁ militvā trirasāni viṁśatiḥ ||16||-
Adhikarana 12 (17-20) · Śloka 21
vakṣyantē tu catuṣkēṇa dravyāṇi daśa pañca ca||17|| svādvamlau sahitau yōgaṁ lavaṇādyaiḥ pr̥thaggatau| yōgaṁ śēṣaiḥ pr̥thagyātaścatuṣkarasasaṅkhyayā||18|| sahitau svādulavaṇau tadvat kaṭvādibhiḥ pr̥thak| yuktau śēṣaiḥ pr̥thagyōgaṁ yātaḥ svādūṣaṇau tathā||19|| kaṭvādyairamlalavaṇau saṁyuktau sahitau pr̥thak| yātaḥ śēṣaiḥ pr̥thagyōgaṁ śēṣairamlakaṭū tathā||20|| yujyatē tu kaṣāyēṇa satiktau lavaṇōṣaṇau|21|
वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च||१७|| स्वाद्वम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः पृथग्गतौ| योगं शेषैः पृथग्यातश्चतुष्करससङ्ख्यया||१८|| सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत् कट्वादिभिः पृथक्| युक्तौ शेषैः पृथग्योगं यातः स्वादूषणौ तथा||१९|| कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक्| यातः शेषैः पृथग्योगं शेषैरम्लकटू तथा||२०|| युज्यते तु कषायेण सतिक्तौ लवणोषणौ|२१|
🔊 Audio coming soon
catūrasē svādvamlāvādisthitau lavaṇādibhirēkaikaśyēna yuktau śēṣaiḥ kaṭvādibhiryōgāt ṣaḍ bhavanti| svādulavaṇau sahitau ādisthitau, kaṭvādibhiriti kaṭutiktābhyāṁ pr̥thagyuktau, śēṣairiti tiktakaṣāyābhyāṁ, tēnēha bahuvacanaṁ jātau bōddhavyam; ēvaṁ trīṇi| svādūṣaṇau tathētyanēna svādukaṭukatiktakaṣāyarūpamēkam| kaṭvādyairityādāvapi bahuvacanaṁ jātau| amlalavaṇau saṁyuktau kaṭunā sahitau śēṣābhyāṁ yōgāddvē, tathā'mlalavaṇau tiktayuktau śēṣayōgādēkam| amlakaṭū tathētyanēnāmlakaṭutiktakaṣāyarūpamēkam| yujyētē tvityādinā caikam| ēvaṁ pañcadaśa catūrasāni||17-20||-
Adhikarana 13 (21) · Śloka 22
ṣaṭ tu pañcarasānyāhurēkaikasyāpavarjanāt||21|| ṣaṭ caivaikarasāni syurēkaṁ ṣaḍrasamēva tu|22|
षट् तु पञ्चरसान्याहुरेकैकस्यापवर्जनात्||२१|| षट् चैवैकरसानि स्युरेकं षड्रसमेव तु|२२|
🔊 Audio coming soon
apavarjanāditi tyāgāt| atra ca rasānāṁ guṇatvēnaikasmin dravyē samavāyō yōgaśabdēnōcyatē||21||-
Adhikarana 14 (22-23) · Śloka 23
iti triṣaṣṭirdravyāṇāṁ nirdiṣṭā rasasaṅkhyayā||22|| triṣaṣṭiḥ syāttvasaṅkhyēyā rasānurasakalpanāt | rasāstaratamābhyāṁ tāṁ saṅkhyāmatipatanti hi||23||
इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्दिष्टा रससङ्ख्यया||२२|| त्रिषष्टिः स्यात्त्वसङ्ख्येया रसानुरसकल्पनात् | रसास्तरतमाभ्यां तां सङ्ख्यामतिपतन्ति हि||२३||
🔊 Audio coming soon
rasasaṁsargasya prakārāntarēṇāsaṅkhyēyatāmāha- triṣaṣṭiḥ syādityādi| anurasō'grē vakṣyamāṇaḥ| atra ca triṣaṣṭyātmakarasē rasānurasakalpanā nāsti, kēvalē madhurādau tadabhāvāt; tēna yathāsambhavaṁ saptapañcāśatsaṁyōgaviṣayaṁ rasānurasakalpanaṁ jñēyam| kiṁvā, ēkarasē'pyanurasō'styēvāvyapadēśyaḥ| prakārāntarēṇāpyasaṅkhyēyatāmāha- rasāstaratamābhyāmityādi| madhuramadhurataramadhuratamādibhēdādasaṅkhyēyatā rasānāṁ bhavatīti bhāvaḥ| kiṁvā, rasānurasatvēnaiva yā'saṅkhyēyatā tatraivāyaṁ hētuḥ- rasāstaratamābhyāmityādiḥ||22-23||
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
saṁyōgāḥ saptapañcāśat kalpanā tu triṣaṣṭidhā| rasānāṁ tatra yōgyatvāt kalpitā rasacintakaiḥ||24||
संयोगाः सप्तपञ्चाशत् कल्पना तु त्रिषष्टिधा| रसानां तत्र योग्यत्वात् कल्पिता रसचिन्तकैः||२४||
🔊 Audio coming soon
ēvamasaṅkhyēyatvē'pi triṣaṣṭividhaiva kalpanā cikitsāvyavahārārthamihācāryaiḥ kalpitētyāha- saṁyōgā ityādi| tatra yōgyatvāditi tatra svasthāturahitacikitsāprayōgē'natisaṅkṣēpavistararūpatayā hitatvādityarthaḥ||24||
Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26
kvacidēkō rasaḥ kalpyaḥ saṁyuktāśca rasāḥ kvacit| dōṣauṣadhādīn sañcintya bhiṣajā siddhimicchatā||25|| dravyāṇi dvirasādīni saṁyuktāṁśca rasān budhāḥ| rasānēkaikaśō vā'pi kalpayanti gadān prati||26||
क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश्च रसाः क्वचित्| दोषौषधादीन् सञ्चिन्त्य भिषजा सिद्धिमिच्छता||२५|| द्रव्याणि द्विरसादीनि संयुक्तांश्च रसान् बुधाः| रसानेकैकशो वाऽपि कल्पयन्ति गदान् प्रति||२६||
🔊 Audio coming soon
tamēva cikitsāprayōgamāha- kvacidityādi| atrādigrahaṇāddēśakālabalādīnāmanuktānāṁ grahaṇam| ētadēva saṁyuktāsaṁyuktarasakalpanaṁ bhinnarasadravyamēlakādvā'nēkarasaikadravyaprayōgādēkarasadravyaprayōgādvā bhavatīti darśayannāha- dravyāṇītyādi| dvirasādīni utpattisiddhadvirasatrirasādīni; dvirasaṁ yathā- kaṣāyamadhurō mudgaḥ; trirasaṁ yathā- “madhurāmlakaṣāyaṁ ca viṣṭambhi guru śītalam| pittaślēṣmaharaṁ bhavyaṁ” (sū. 27) ityādi; catūrasastilaḥ, yaduktaṁ- “snigdhōṣṇamadhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ” (sū. 27); pañcarasaṁ tvāmalakaṁ harītakī ca, “śivā pañcarasā” ityādivacanāt; vyaktaṣaḍrasaṁ tu dravyamihānuktaṁ, viṣaṁ tvavyaktaṣaḍrasasaṁyuktaṁ; hārītē tvēṇamāṁsaṁ vyaktaṣaḍrasasaṁyuktamuktam| ēvaṁ dvirasādidravyayōgāddvirasādyupayōgaḥ| tathā saṁyuktāṁśca rasāniti ēkaikarasādidravyamēlakāt saṁyuktān rasānēkaikaśaḥ kalpayanti prayōjayanti| gadān pratīti prādhānyēna, tēna svasthavr̥ttē'pi bōddhavyaṁ; kiṁvā, dvirasādibhēdō gada ēva, svasthē tu sarvarasaprayōga ēva; yaduktaṁ- “samasarvarasaṁ sātmyaṁ samadhātōḥ praśasyatē” (sū. 7) iti| ēvaṁ ca vyākhyānē sati ‘kvacidēkō rasa’ ityādinā samamasya na paunaruktyam| kiṁvā, ‘kvacidēkō rasa’ ityādinā svamatamuktam, atraivārthē ‘dravyāṇi dvirasādīni’ ityādinā''cāryāntarasammatiṁ darśayati; ata ēvānyācāryāntarābhiprāyēṇa kalpayantītyuktaṁ, tēna na paunaruktyam||25-26||
Adhikarana 17 (27) · Śloka 27
yaḥ syādrasavikalpajñaḥ syācca dōṣavikalpavit| na sa muhyēdvikārāṇāṁ hētuliṅgōpaśāntiṣu ||27||
यः स्याद्रसविकल्पज्ञः स्याच्च दोषविकल्पवित्| न स मुह्येद्विकाराणां हेतुलिङ्गोपशान्तिषु ||२७||
🔊 Audio coming soon
rasajñānaphalamāha- yaḥ syādityādi| atra rasavikalpajñānādēva vyādhihētudravyajñānaṁ kr̥tsnamavaruddhaṁ, rasajñānēnaiva prāyaḥ sakaladravyaguṇasya vakṣyamāṇatvāt| dōṣavikalpajñānācca liṅgajñānaṁ, yāvaddhi liṅgaṁ tat sarvaṁ dōṣavikalpasambaddham| rasadōṣavikalpajñānāttu bhēṣajajñānaṁ, yatō rasataḥ svarūpajñānaṁ bhēṣajadravyasya, dōṣataśca bhēṣajaprayōgaviṣayavijñānam| kiṁvā, rasavikalpācca tathā dōṣavikalpācca hētvādijñānaṁ pr̥thagēva vaktavyaṁ; rasabhēdāddhi tatkāryaṁ liṅgamapi jñāyatē, hētubhēṣajavijñānaṁ tu rasabhēdavijñānādēva vaktavyaṁ, yatō rasabhēdavaddravyamēva vikārāṇāṁ hēturbhēṣajaṁ ca bhavatīti; ēvaṁ dōṣabhēdaṁ jñātvā ca tasya samānaṁ hētuṁ pratyēti, dōṣavirōdhi ca dravyaṁ bhēṣajamiti| tadyuktamuktaṁ- na sa muhyēdvikārāṇāṁ hētuliṅgōpaśāntiṣviti||27||
Adhikarana 18 (28) · Śloka 28
vyaktaḥ śuṣkasya cādau ca rasō dravyasya lakṣyatē| viparyayēṇānurasō rasō nāsti hi saptamaḥ||28||
व्यक्तः शुष्कस्य चादौ च रसो द्रव्यस्य लक्ष्यते| विपर्ययेणानुरसो रसो नास्ति हि सप्तमः||२८||
🔊 Audio coming soon
pūrvōktarasānurasalakṣaṇamāha- vyakta ityādi| śuṣkasya cēti cakārādārdrasya ca, ādau cēti cakārādantē ca; tēna śuṣkasya vā''rdrasya vā prathamajihvāsambandhē vā''svādāntē vā yō vyaktatvēna madhurō'yamamlō'yamityādinā vikalpēna gr̥hyatē, sa vyaktaḥ; yastūktāvasthācatuṣṭayē'pi vyaktō nōpalabhyatē, kintarhyavyapadēśyatayā chāyāmātrēṇa kāryadarśanēna vā mīyatē, sō'nurasa iti vākyārthaḥ| yataśca madhurādaya ēva vyaktatvāvyaktatvābhyāṁ rasānurasarūpāḥ, atō'vyaktō nāma saptamō rasō nāsti| ayaṁ cārthaḥ pūrvaṁ pratiṣiddhō'pyanuguṇaspaṣṭahētuprāptyā punarniṣidhyatē| anyē tvāhuḥ- śuṣkasya cētyanēna yasya dravyasya śuṣkasya cārdrasya cōpayōgaḥ, tatra śuṣkāvasthāyāṁ yō'vyaktaḥ sa rasa ucyatē; yastvārdrāvasthāyāṁ vyaktaḥ san śuṣkāvasthāyāṁ nānuyāti , nāsau rasaḥ, kintvanurasaḥ| yathā- pippalyā ārdrāyā madhurō rasō vyaktaḥ, śuṣkāyāstu pippalyāḥ kaṭukaḥ; tēna kaṭuka ēva rasaḥ pippalyāḥ, madhurastvanurasaḥ; yastu drākṣādīnāmārdrāvasthāyāṁ śuṣkāvasthāyāṁ ca madhura ēva, tatra vipratipattirapi nāsti, tēna tatra madhura ēva rasaḥ; nityārdraprayōjyānāṁ tu kāñjikatakrādīnāmādau vyaktō ya upalabhyatē rasaḥ, anu cōpalabhyatē yaḥ sō'nurasō yuktastiktatvādiḥ; tathā, ārdrāvasthāyāṁ śuṣkāvasthāviparītō yaḥ pippalyā iva madhuraḥ, sō'nurasa iti| kintvārdrā'pi pippalī madhurarasaivēti paśyāmaḥ, yatō vakṣyati- “ślēṣmalā madhurā cārdrā gurvī snigdhā ca pippalī” (sū. 27) iti; madhurasya tatrānurasatvē gurutvaślēṣmakartr̥tvānyanupapannāni; tēna, ārdrā pippalī vyaktamadhurarasaiva, śuṣkā tu madhurānurasēti yuktam||28||
Adhikarana 19 (29-35) · Śloka 35
parāparatvē yuktiśca saṅkhyā saṁyōga ēva ca| vibhāgaśca pr̥thaktvaṁ ca parimāṇamathāpi ca||29|| saṁskārō'bhyāsa ityētē guṇā jñēyāḥ parādayaḥ| siddhyupāyāścikitsāyā lakṣaṇaistān pracakṣmahē||30|| dēśakālavayōmānapākavīryarasādiṣu| parāparatvē, yuktiśca yōjanā yā tu yujyatē||31|| saṅkhyā syādgaṇitaṁ, yōgaḥ saha saṁyōga ucyatē| dravyāṇāṁ dvandvasarvaikakarmajō'nitya ēva ca||32|| vibhāgastu vibhaktiḥ syādviyōgō bhāgaśō grahaḥ| pr̥thaktvaṁ syādasaṁyōgō vailakṣaṇyamanēkatā||33|| parimāṇaṁ punarmānaṁ, saṁskāraḥ karaṇaṁ matam| bhāvābhyasanamabhyāsaḥ śīlanaṁ satatakriyā||34|| iti svalakṣaṇairuktā guṇāḥ sarvē parādayaḥ| cikitsā yairaviditairna yathāvat pravartatē||35||
परापरत्वे युक्तिश्च सङ्ख्या संयोग एव च| विभागश्च पृथक्त्वं च परिमाणमथापि च||२९|| संस्कारोऽभ्यास इत्येते गुणा ज्ञेयाः परादयः| सिद्ध्युपायाश्चिकित्साया लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे||३०|| देशकालवयोमानपाकवीर्यरसादिषु| परापरत्वे, युक्तिश्च योजना या तु युज्यते||३१|| सङ्ख्या स्याद्गणितं, योगः सह संयोग उच्यते| द्रव्याणां द्वन्द्वसर्वैककर्मजोऽनित्य एव च||३२|| विभागस्तु विभक्तिः स्याद्वियोगो भागशो ग्रहः| पृथक्त्वं स्यादसंयोगो वैलक्षण्यमनेकता||३३|| परिमाणं पुनर्मानं, संस्कारः करणं मतम्| भावाभ्यसनमभ्यासः शीलनं सततक्रिया||३४|| इति स्वलक्षणैरुक्ता गुणाः सर्वे परादयः| चिकित्सा यैरविदितैर्न यथावत् प्रवर्तते||३५||
🔊 Audio coming soon
samprati pūrvōktagurvādiguṇātiriktān paratvāparatvādīn daśaguṇān rasadharmatvēnōpadēṣṭavyānāha- parētyādi| tacca paratvaṁ pradhānatvam, aparatvam apradhānatvam| tadvivaraṇaṁ- dēśakālētyādi| tatra dēśō maruḥ paraḥ, anūpō'paraḥ; kālō visargaḥ paraḥ, ādānamaparaḥ; vayastaruṇaṁ param, aparamitarat; mānaṁ ca śarīrasya yathā vakṣyamāṇaṁ śārīrē paraṁ, tatō'nyadaparaṁ; pākavīryarasāstu yē yasya yōginastē taṁ prati parāḥ, ayaugikāstvaparāḥ| ādigrahaṇāt prakr̥tibalādīnāṁ grahaṇam| kiṁvā, paratvāparatvē vaiśēṣikōktē jñēyē; tatra dēśāpēkṣayā sannikr̥ṣṭadēśasambandhinamapēkṣya vidūradēśasambandhini paratvaṁ, sannikr̥ṣṭadēśasambandhini cāparatvaṁ bhavati; ēvaṁ sannikr̥ṣṭaviprakr̥ṣṭakālāpēkṣayā ca sthavirē paratvaṁ, yūni cāparatvaṁ bhavati| vayaḥprabhr̥tiṣu paratvāparatvaṁ yathāsambhavaṁ kāladēśakr̥tamēvēhōpayōgādupacaritamapyabhihitaṁ, yatō na guṇē mānādau guṇāntarasambhavaḥ| yuktiścētyādau yōjanā dōṣādyapēkṣayā bhēṣajasya samīcīnakalpanā, ata ēvōktaṁ- yā tu yujyatē; yā kalpanā yaugikī bhavati sā tu yuktirucyatē, ayaugikī tu kalpanā'pi satī yuktirnōcyatē putrō'pyaputravat| yuktiścēyaṁ saṁyōgaparimāṇasaṁskārādyantargatā'pyatyupayuktatvāt pr̥thagucyatē| saṅkhyāṁ lakṣayati- saṅkhyētyādi| gaṇitamihaikadvitryādi| saṁyōgamāha- yōga ityādi | sahēti militānāṁ dravyāṇāṁ yōgaḥ prāptirityarthaḥ, sahētyanēnēhākiñcitkaraṁ parasparasaṁyōgaṁ nirākarōti| tadbhēdamāha- dvandvētyādi| tatra dvandvakarmajō yathā- yudhyamānayōrmēṣayōḥ, sarvakarmajō yathā- bhāṇḍē prakṣipyamāṇānāṁ māṣāṇāṁ bahulamāṣakriyāyōgajaḥ, ēkakarmajō yathā- vr̥kṣavāyasayōḥ| anitya iti saṁyōgasya karmajatvēnānityatvaṁ darśayati| vibhāgamāha- vibhāgastvityādi| vibhaktiḥ vibhajanam| vibhaktimēva vivr̥ṇōti- viyōga iti; saṁyōgasya vigamō viyōgaḥ| tat kiṁ saṁyōgābhāva ēva viyōga ityāha- bhāgaśō graha iti|- vibhāgaśō vibhaktatvēna grahaṇaṁ yatō bhavatīti bhāvaḥ; tēna vibhaktirityēṣā bhāvarūpā pratītiḥ, na saṁyōgābhāvamātraṁ bhavati, kintarhi bhāvarūpavibhāgaguṇayuktā ityarthaḥ | pr̥thaktvaṁ tu ‘idaṁ dravyaṁ paṭalakṣaṇaṁ, ghaṭāt pr̥thag’ ityādikā buddhiryatō bhavati, tat pr̥thaktvaṁ bhavati| taccācāryastraividhyēnāha- pr̥thaktvamityādi| tatra yat sarvathā'saṁyujyamānayōriva mēruhimācalayōḥ pr̥thaktvam, ētadasaṁyōga ityanēnōktam| tathā saṁyujyamānānāmapi pr̥thaktvaṁ vijātīyānāṁ mahiṣavarāhādīnāṁ, tadāha- vailakṣaṇyamityādi|- viśiṣṭalakṣaṇayuktatvalakṣitaṁ vijātīyānāṁ pr̥thaktvamityarthaḥ| tathaikajātīyānāmapyavilakṣaṇānāṁ māṣāṇāṁ pr̥thaktvaṁ bhavatītyāha- anēkatēti| ēkajātīyēṣu hi saṁyuktēṣu na vailakṣaṇyaṁ nāpyasaṁyōgaḥ, atha cānēkatā pr̥thaktvarūpā bhavatīti bhāvaḥ| kiṁvā, pr̥thaktvaṁ guṇāntaramicchan lōkavyavahārārthamasaṁyōgavailakṣaṇyānēkatārūpamēva yathōdāhr̥taṁ pr̥thaktvaṁ darśayati | mānaṁ prasthāḍhakāditulādimēyam| karaṇaṁ guṇāntarādhāyakatvaṁ saṁskaraṇamityarthaḥ; yadvakṣyati- “saṁskārō hi guṇāntarādhānamucyatē” (vi. 1) iti| bhāvasya ṣaṣṭikādērvyāyāmādēścābhyasanamabhyāsaḥ| abhyasanamēva lōkaprasiddhābhyāṁ paryāyābhyāṁ vivr̥ṇōti- śīlanaṁ satatakriyēti; yaṁ lōkāḥ śīlanasatatakriyābhyāmabhidadhati sō'bhyāsa iti bhāvaḥ| ayaṁ ca saṁyōgasaṁskāraviśēṣarūpō'pi viśēṣēṇa cikitsōpayuktatvāt pr̥thagucyatē| na yathāvat pravartata iti vacanēna śabdādiṣu ca gurvādiṣu ca parādīnāmaprādhānyaṁ sūcayati||29-35||
Adhikarana 20 (36) · Śloka 36
guṇā guṇāśrayā nōktāstasmādrasaguṇān bhiṣak| vidyāddravyaguṇān karturabhiprāyāḥ pr̥thagvidhāḥ||36||
गुणा गुणाश्रया नोक्तास्तस्माद्रसगुणान् भिषक्| विद्याद्द्रव्यगुणान् कर्तुरभिप्रायाः पृथग्विधाः||३६||
🔊 Audio coming soon
samprati rasānāṁ parasparasaṁyōgō guṇa uktaḥ, tathā'grē ca snigdhatvādirguṇō vācyaḥ, sa ca guṇarūparasē na sambhavatīti yathā rasānāṁ guṇanirdēśō bōddhavyastadāha- guṇā ityādi| guṇā guṇāśrayā nōktā iti dīrghañjīvitīyē “samavāyī tu niścēṣṭaḥ kāraṇaṁ guṇaḥ” (sū. 1) ityanēna| rasaguṇāniti rasē snigdhādīn guṇānnirdiṣṭān tadrasādhāradravyaguṇānēva vidyāt| nanu, yadi dravyaguṇā ēva tē, tat kimiti rasaguṇatvēnōcyanta ityāha- karturityādi; karturiti tantrakartuḥ| abhiprāyā iti tatra tatrōpacārēṇa tathā sāmānyaśabdādiprayōgēṇa tantrakaraṇabuddhayaḥ; sāmānyaśabdōpacārādiprayōgaśca prakaraṇādivaśādēva sphuṭatvāt tathā prayōjanavaśācca kriyatē| tacca prakaraṇādi ‘ataśca prakr̥taṁ buddhvā’ ityādau darśayiṣyāmaḥ| iha ca dravyaguṇānāṁ rasēṣu yadupacaraṇaṁ tasyāyamabhiprāyō- yat- madhurādinirdēśēnaiva snigdhaśītādiguṇā api prāyō madhurādyavyabhicāriṇō dravyē nirdiṣṭā bhavantīti na madhuratvaṁ nirdiśya snigdhatvādipratipādanaṁ punaḥ pr̥thak kriyata iti||36||
Adhikarana 21 (37) · Śloka 37
ataśca prakr̥taṁ buddhvā dēśakālāntarāṇi ca| tantrakarturabhiprāyānupāyāṁścārthamādiśēt||37||
अतश्च प्रकृतं बुद्ध्वा देशकालान्तराणि च| तन्त्रकर्तुरभिप्रायानुपायांश्चार्थमादिशेत्||३७||
🔊 Audio coming soon
abhiprāyapr̥thaktvē sati yathā granthō bōddhavyastadāha- ataścētyādi| tatra prakr̥taṁ buddhvā, yathā- “kṣārāḥ kṣīraṁ phalaṁ puṣpam” ityatrōdbhidagaṇasya prakr̥tatvāt kṣīramiti snuhyādikṣīramēva kṣīraśabdēna vadēt| dēśāntaraṁ buddhvēti yathā- śirasi śōdhanē'bhidhīyamānē “krimivyādhau” (sū. 2) iti, tacchirōgatakrimivyādhāvēva bhavati| kālāntarē yathā- vamanakālē'bhihitaṁ “pratigrahāṁścōpahārayēt” (sū. 15) iti, tatra pratigrahaśabdēna pātramucyatē, na tu grahaṇaṁ pratigrahaḥ| tantrakarturabhiprāyāniti yathōktaṁ rasēṣu guṇārōpaṇē tadbōddhavyam| upāyāniti śāstrōpāyān tantrayuktirūpān| artham abhidhēyam| yadyapi prakr̥tādayō'pi tantrakarturabhiprāyā ēva, tathā'pi yatra prakr̥tatvādi na sphuṭaṁ pratīyatē tatra tantrakarturabhiprāyatvēna bōddhavyam||37||
Adhikarana 22 (38) · Śloka 38
ṣaḍvibhaktīḥ pravakṣyāmi rasānāmata uttaram| ṣaṭ pañcabhūtaprabhavāḥ saṅkhyātāśca yathā rasāḥ||38||
षड्विभक्तीः प्रवक्ष्यामि रसानामत उत्तरम्| षट् पञ्चभूतप्रभवाः सङ्ख्याताश्च यथा रसाः||३८||
🔊 Audio coming soon
ṣaḍvibhaktīriti madhurādiṣaḍvibhāgānityarthaḥ| ṣaṭ pañcabhūtaprabhavā iti pañcabhūtaprabhavāḥ santō yathōktēna prakārēṇa ‘sōmaguṇātirēkāt’ ityādinā yathā ṣaṭ saṅkhyātāḥ ṣaṭsaṅkhyāparicchinnā bhavanti, tathā vakṣyāmīti yōjanā||38||
Adhikarana 23 (39) · Śloka 39
saumyāḥ khalvāpō'ntarikṣaprabhavāḥ prakr̥tiśītā laghvyaścāvyaktarasāśca, tāstvantarikṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca pañcamahābhūtaguṇasamanvitā jaṅgamasthāvarāṇāṁ bhūtānāṁ mūrtīrabhiprīṇayanti, tāsu mūrtiṣu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ||39||
सौम्याः खल्वापोऽन्तरिक्षप्रभवाः प्रकृतिशीता लघ्व्यश्चाव्यक्तरसाश्च, तास्त्वन्तरिक्षाद्भ्रश्यमाना भ्रष्टाश्च पञ्चमहाभूतगुणसमन्विता जङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्तीरभिप्रीणयन्ति, तासु मूर्तिषु षडभिमूर्च्छन्ति रसाः||३९||
🔊 Audio coming soon
samprati rasānāmādikāraṇamēva tāvadāha- saumyā ityādi| saumyāḥ sōmadēvatākāḥ| bhraśyamānā iti vadatā bhūmisambandhavyatirēkēṇāntarīkṣēritaiḥ pr̥thivyādiparamāṇvādibhiḥ sambandhō rasārambhakō bhavatīti darśyatē| mūrtīriti vyaktīḥ| abhiprīṇayantīti tarpayanti, kiṁvā janayanti| abhimūrcchanti rasā iti vyaktiṁ yānti| atra cāntarīkṣamudakaṁ rasakāraṇatvē pradhānatvāduktaṁ, tēna kṣitisthamapi sthāvarajaṅgamōtpattau rasakāraṇaṁ bhavatyēva||39||
Adhikarana 24 (40) · Śloka 40
tēṣāṁ ṣaṇṇāṁ rasānāṁ sōmaguṇātirēkānmadhurō rasaḥ, pr̥thivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ, salilāgnibhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ, vāyvagnibhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ, vāyvākāśātiriktatvāttiktaḥ, pavanapr̥thivīvyatirēkāt kaṣāya iti| ēvamēṣāṁ rasānāṁ ṣaṭtvamupapannaṁ nyūnātirēkaviśēṣānmahābhūtānāṁ bhūtānāmiva sthāvarajaṅgamānāṁ nānāvarṇākr̥tiviśēṣāḥ; ṣaḍr̥tukatvācca kālasyōpapannō mahābhūtānāṁ nyūnātirēkaviśēṣaḥ||40||
तेषां षण्णां रसानां सोमगुणातिरेकान्मधुरो रसः, पृथिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः, सलिलाग्निभूयिष्ठत्वाल्लवणः, वाय्वग्निभूयिष्ठत्वात् कटुकः, वाय्वाकाशातिरिक्तत्वात्तिक्तः, पवनपृथिवीव्यतिरेकात् कषाय इति| एवमेषां रसानां षट्त्वमुपपन्नं न्यूनातिरेकविशेषान्महाभूतानां भूतानामिव स्थावरजङ्गमानां नानावर्णाकृतिविशेषाः; षडृतुकत्वाच्च कालस्योपपन्नो महाभूतानां न्यूनातिरेकविशेषः||४०||
🔊 Audio coming soon
sōmaguṇātirēkāditi atirēkaśabdēna sarvēṣvēva rasēṣu sarvabhūtasānnidhyamasti, kvacittu kasyacidbhūtaguṇasyātirēkādrasaviśēṣō bhavatīti darśayati; ētacca madhuraṁ prati abguṇātiriktatvaṁ viśēṣōtpattau kāraṇatvēna jñēyaṁ; yaccādhārakāraṇatvamapāṁ, tat sarvasādhāraṇam| ēvaṁ lavaṇē'pyapāṁ kāraṇatvaṁ jñēyam| lavaṇastu suśrutē pr̥thivyagnyatirēkāt paṭhitaḥ, asmiṁśca virōdhē kāryavirōdhō nāstyēva| nanu, uṣṇaśītābhyāmagnisalilābhyāṁ kr̥tasya lavaṇasyāpyuṣṇaśītatvēna bhavitavyaṁ, tallavaṇaṁ kathamuṣṇaṁ bhavati? naivaṁ, yatō bhūtānāmayaṁ svabhāvaḥ- yat- kēnacit prakārēṇa sanniviṣṭāḥ kañcidguṇamārabhantē, na sarvam| yathā- makuṣṭhakē'dbhirmadhurō rasaḥ kriyatē, na snēhaḥ; tathā saindhavē vahninā'pi nōṣṇatvamārabhyatē| ayaṁ ca bhūtānāṁ sannivēśō'dr̥ṣṭaprabhāvakr̥ta ēva, sa ca sannivēśaḥ kāryadarśanēnōnnēyaḥ| tēna yatra kāryaṁ dr̥śyatē tatra kalpyatē, yathā- lavaṇē uṣṇatvādagnirviṣyanditvācca jalamanumīyatē| āgamavēdanīyaścāyamarthō nātrāsmadvidhānāṁ kalpanāḥ prasaranti| ētēna yaducyatē- tōyavat pr̥thivyādayō'pi kimiti pr̥thagrasāntaraṁ na kurvanti, tathā tōyavātādisaṁyōgādibhyaḥ kimiti rasāntarāṇi nōtpadyanta iti, tadapi bhūtasvabhāvāparyanuyōgādēva pratyuktam| iha ca kāraṇatvaṁ bhūtānāṁ rasasya madhuratvādiviśēṣa ēva nimittakāraṇarūpamucyatē, tēna nīrasānāmapi hi dahanādīnāṁ kāraṇatvamupapannamēva vyutpāditam| rasabhēdaṁ dr̥ṣṭāntēna sādhayannāha- ēvamityādi| rasānāṁ ṣaṭtvaṁ mahābhūtānāṁ nyūnātirēkaviśēṣāt sōmaguṇātirēkapr̥thivyagnyatirēkādēḥ ṣaḍutpādakāraṇādupapannaṁ, ṣaḍbhyaḥ kāraṇēbhyaḥ ṣaṭ kāryāṇi bhavantīti yuktamēvēti bhāvaḥ| bhūtānāṁ yathā nānāvarṇākr̥tiviśēṣā mahābhūtānāṁ nyūnātirēkaviśēṣāt, tathā rasānāmapīti| bhūtānāṁ yathōktānāmatirēkaviśēṣahētumāha- ṣaḍr̥tukatvādityādi| ṣaḍr̥tukatvēna kālō nānāhēmantādirūpatayā kañcidbhūtaviśēṣaṁ kvacidvardhayati, sa cātmakāryaṁ rasaṁ puṣṭaṁ karōti, yathā- hēmantakālē sōmaguṇātirēkō bhavati, śiśirē vāyvākāśātirēkaḥ, ēvaṁ tasyāśitīyōktarasōtpādakramēṇa vasantādāvapi bhūtōtkarṣō jñēyaḥ; ṣaḍr̥tukāccēti cakārēṇāhōrātrakr̥tō'pi bhūtōtkarṣō jñēyaḥ, tathā'dr̥ṣṭakr̥taśca; tēna hēmantādāvapi rasāntarōtpādaḥ kvacidvastunyupapannō bhavati| yadyapi ca, r̥tubhēdē'pi bhūtōtkarṣaviśēṣa ēva kāraṇaṁ, yaduktaṁ- “tāvētāvarkavāyū” (sū. 6) ityādi, tathā'pi bījāṅkurakāryakāraṇabhāvavat saṁsārānāditayaiva bhūtaviśēṣartvōḥ kāryakāraṇabhāvō vācyaḥ||40||
Adhikarana 25 (41) · Śloka 41
tatrāgnimārutātmakā rasāḥ prāyēṇōrdhvabhājaḥ, lāghavādutplavanatvācca vāyōrūrdhvajvalanatvācca vahnēḥ; salilapr̥thivyātmakāstu prāyēṇādhōbhājaḥ, pr̥thivyā gurutvānnimnagatvāccōdakasya; vyāmiśrātmakāḥ punarubhayatōbhājaḥ||41||
तत्राग्निमारुतात्मका रसाः प्रायेणोर्ध्वभाजः, लाघवादुत्प्लवनत्वाच्च वायोरूर्ध्वज्वलनत्वाच्च वह्नेः; सलिलपृथिव्यात्मकास्तु प्रायेणाधोभाजः, पृथिव्या गुरुत्वान्निम्नगत्वाच्चोदकस्य; व्यामिश्रात्मकाः पुनरुभयतोभाजः||४१||
🔊 Audio coming soon
bhūtaviśēṣakr̥taṁ rasānāṁ dharmāntaramāha- tatrētyādi| prāyēṇēti na sarvē| rasā iti rasayuktāni dravyāṇi| plavanatvāditi gatimattvāt; yadyapi gatiradhō'pi syāt, tathā'pi laghutvaparigatagatiriha vāyōrūrdhvamēva gamanaṁ karōti, yathā- śālmalītulānām| hētvantaramāha- ūrdhvajvalanatvāccāgnēriti; agnērapyūrdhvagatitvādityarthaḥ| nimnagatvamadhōgatvamēva||41||
Adhikarana 26 (42) · Śloka 42
tēṣāṁ ṣaṇṇāṁ rasānāmēkaikasya yathādravyaṁ guṇakarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ||42||
तेषां षण्णां रसानामेकैकस्य यथाद्रव्यं गुणकर्माण्यनुव्याख्यास्यामः||४२||
🔊 Audio coming soon
yathādravyamiti yadyasya rasasya dravyamādhārastadanatikramēṇa| ētēna rasānāṁ guṇakarmaṇī rasādhārē dravyē bōddhavyē iti darśayati||42||
Adhikarana 27 (43) · Śloka 43
tatra, madhurō rasaḥ śarīrasātmyādrasarudhiramāṁsamēdōsthimajjaujaḥśukrābhivardhana āyuṣyaḥ ṣaḍindriyaprasādanō balavarṇakaraḥ pittaviṣamārutaghnastr̥ṣṇādāhapraśamanastvacyaḥ kēśyaḥ kaṇṭhyō balyaḥ prīṇanō jīvanastarpaṇō br̥ṁhaṇaḥ sthairyakaraḥ kṣīṇakṣatasandhānakarō ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhajihvāprahlādanō dāhamūrcchāpraśamanaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamaḥ snigdhaḥ śītō guruśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānaḥ sthaulyaṁ mārdavamālasyamatisvapnaṁ gauravamanannābhilāṣamagnērdaurbalyamāsyakaṇṭhayōrmāṁsābhivr̥ddhiṁ śvāsakāsapratiśyāyālasakaśītajvarānāhāsyamādhuryavamathusañjñāsvarapraṇāśagalagaṇḍagaṇḍamālāślīpada- galaśōphabastidhamanīgalōpalēpākṣyāmayābhiṣyandānityēvamprabhr̥tīn kaphajān vikārānupajanayati (1)|43|
तत्र, मधुरो रसः शरीरसात्म्याद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जौजःशुक्राभिवर्धन आयुष्यः षडिन्द्रियप्रसादनो बलवर्णकरः पित्तविषमारुतघ्नस्तृष्णादाहप्रशमनस्त्वच्यः केश्यः कण्ठ्यो बल्यः प्रीणनो जीवनस्तर्पणो बृंहणः स्थैर्यकरः क्षीणक्षतसन्धानकरो घ्राणमुखकण्ठौष्ठजिह्वाप्रह्लादनो दाहमूर्च्छाप्रशमनः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमः स्निग्धः शीतो गुरुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः स्थौल्यं मार्दवमालस्यमतिस्वप्नं गौरवमनन्नाभिलाषमग्नेर्दौर्बल्यमास्यकण्ठयोर्मांसाभिवृद्धिं श्वासकासप्रतिश्यायालसकशीतज्वरानाहास्यमाधुर्यवमथुसञ्ज्ञास्वरप्रणाशगलगण्डगण्डमालाश्लीपद- गलशोफबस्तिधमनीगलोपलेपाक्ष्यामयाभिष्यन्दानित्येवम्प्रभृतीन् कफजान् विकारानुपजनयति (१)|४३|
🔊 Audio coming soon
tatrētyādi| madhura ādāvucyatē praśastāyuṣyādiguṇatayā prāyaḥ prāṇipriyatayā ca| ṣaḍindriyāṇi manasā samam| jīvanaḥ abhighātādimūrcchitasya jīvanaḥ| āyuṣyastu āyuḥprakarṣakāritvēna| kṣīṇasya sandhānakarō dhātupōṣakatvēna; kiṁvā kṣīṇaścāsau kṣataścēti, tēna kṣīṇakṣatasya uraḥkṣataṁ sandadhāti| ṣaṭpadādyabhīṣṭatvaguṇakathanaṁ pramēhapūrvarūpādijñānōpayuktam | yaduktaṁ- “mūtrē'bhidhāvanti pipīlikāśca” (ci. 6) iti, tathā riṣṭē vakṣyati- “yasmin gr̥dhnanti makṣikāḥ” (i. 5) iti, anēna ca madhuratvaṁ jñāyatē| akṣyāmayēnaivābhiṣyandē labdhē viśēṣōpādānārthaṁ punarvacanaṁ; kiṁvā abhiṣyandō nāsādiṣvapi jñēyaḥ (1)||43||
Adhikarana 28 (43) · Śloka 43
amlō rasō bhaktaṁ rōcayati, agniṁ dīpayati, dēhaṁ br̥ṁhayati ūrjayati, manō bōdhayati, indriyāṇi dr̥ḍhīkarōti, balaṁ vardhayati, vātamanulōmayati, hr̥dayaṁ tarpayati, āsyamāsrāvayati, bhuktamapakarṣayati klēdayati jarayati, prīṇayati, laghuruṣṇaḥ snigdhaśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānō dantān harṣayati, tarṣayati, sammīlayatyakṣiṇī, saṁvējayati lōmāni, kaphaṁ vilāpayati, pittamabhivardhayati, raktaṁ dūṣayati,māṁsaṁ vidahati, kāyaṁ śithilīkarōti, kṣīṇakṣatakr̥śadurbalānāṁ śvayathumāpādayati, api ca kṣatābhihatadaṣṭadagdhabhagnaśūnapracyutāvamūtritaparisarpitamarditacchinnabhinnaviśliṣṭōdviddhōtpiṣṭādīni pācayatyāgnēyasvabhāvāt, paridahati kaṇṭhamurō hr̥dayaṁ ca (2)|43|
अम्लो रसो भक्तं रोचयति, अग्निं दीपयति, देहं बृंहयति ऊर्जयति, मनो बोधयति, इन्द्रियाणि दृढीकरोति, बलं वर्धयति, वातमनुलोमयति, हृदयं तर्पयति, आस्यमास्रावयति, भुक्तमपकर्षयति क्लेदयति जरयति, प्रीणयति, लघुरुष्णः स्निग्धश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो दन्तान् हर्षयति, तर्षयति, सम्मीलयत्यक्षिणी, संवेजयति लोमानि, कफं विलापयति, पित्तमभिवर्धयति, रक्तं दूषयति,मांसं विदहति, कायं शिथिलीकरोति, क्षीणक्षतकृशदुर्बलानां श्वयथुमापादयति, अपि च क्षताभिहतदष्टदग्धभग्नशूनप्रच्युतावमूत्रितपरिसर्पितमर्दितच्छिन्नभिन्नविश्लिष्टोद्विद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात्, परिदहति कण्ठमुरो हृदयं च (२)|४३|
🔊 Audio coming soon
hr̥dayaṁ tarpayatīti hr̥dyō bhavati| bhuktamapakarṣayatīti sārayati; klēdayati tathā jarayati bhuktamēva| avamūtritaṁ mūtraviṣairjantubhiḥ, parisarpitaṁ ca sparśaviśēṣaiḥ kāraṇḍādibhiḥ (2)||43||
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
lavaṇō rasaḥ pācanaḥ klēdanō dīpanaścyāvanaśchēdanō bhēdanastīkṣṇaḥ sarō vikāsyadhaḥsraṁsyavakāśakarō vātaharaḥ stambhabandhasaṅghātavidhamanaḥ sarvarasapratyanīkabhūtaḥ, āsyamāsrāvayati, kaphaṁ viṣyandayati, mārgān viśōdhayati, sarvaśarīrāvayavān mr̥dūkarōti, rōcayatyāhāram, āhārayōgī, nātyarthaṁ guruḥ snigdha uṣṇaśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānaḥ pittaṁ kōpayati, raktaṁ vardhayati, tarṣayati, mūrcchayati , tāpayati, dārayati, kuṣṇāti māṁsāni, pragālayati kuṣṭhāni, viṣaṁ vardhayati, śōphān sphōṭayati, dantāṁścyāvayati, puṁstvamupahanti, indriyāṇyuparuṇadbhi, valipalitakhālityamāpādayati, api ca lōhitapittāmlapittavisarpavātaraktavicarcikēndraluptaprabhr̥tīnvikārānupajanayati (3)|43|
लवणो रसः पाचनः क्लेदनो दीपनश्च्यावनश्छेदनो भेदनस्तीक्ष्णः सरो विकास्यधःस्रंस्यवकाशकरो वातहरः स्तम्भबन्धसङ्घातविधमनः सर्वरसप्रत्यनीकभूतः, आस्यमास्रावयति, कफं विष्यन्दयति, मार्गान् विशोधयति, सर्वशरीरावयवान् मृदूकरोति, रोचयत्याहारम्, आहारयोगी, नात्यर्थं गुरुः स्निग्ध उष्णश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः पित्तं कोपयति, रक्तं वर्धयति, तर्षयति, मूर्च्छयति , तापयति, दारयति, कुष्णाति मांसानि, प्रगालयति कुष्ठानि, विषं वर्धयति, शोफान् स्फोटयति, दन्तांश्च्यावयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, इन्द्रियाण्युपरुणद्भि, वलिपलितखालित्यमापादयति, अपि च लोहितपित्ताम्लपित्तविसर्पवातरक्तविचर्चिकेन्द्रलुप्तप्रभृतीन्विकारानुपजनयति (३)|४३|
🔊 Audio coming soon
vikāsī klēdacchēdanaḥ | adhaḥsraṁsī viṣyandanaśīlaḥ| sarvarasapratyanīkabhūta iti yatra mātrātiriktō lavaṇō bhavati tatra nānyō rasa upalakṣyatē| āhārayōgīti āhārē sadā yujyatē| mōhayati vaicityaṁ kurutē| mūrcchayatīti sañjñānāśaṁ karōti (3)||43||
Adhikarana 30 (43) · Śloka 43
kaṭukō rasō vaktraṁ śōdhayati, agniṁ dīpayati, bhuktaṁ śōṣayati, ghrāṇamāsrāvayati, cakṣurvirēcayati, sphuṭīkarōtīndriyāṇi, alasakaśvayathūpacayōdardābhiṣyandasnēhasvēdaklēdamalānupahanti, rōcayatyaśanaṁ, kaṇḍūrvināśayati , vraṇānavasādayati, krimīn hinasti, māṁsaṁ vilikhati, śōṇitasaṅghātaṁ bhinatti, bandhāṁśchinatti, mārgān vivr̥ṇōti, ślēṣmāṇaṁ śamayati, laghuruṣṇō rūkṣaśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānō vipākaprabhāvāt puṁstvamupahanti, rasavīryaprabhāvānmōhayanti, glāpayati, sādayati, karśayati, mūrcchayati, namayati, tamayati, bhramayati, kaṇṭhaṁ paridahati, śarīratāpamupajanayati, balaṁ kṣiṇōti, tr̥ṣṇāṁ janayati; api ca vāyvagniguṇabāhulyādbhramadavathukampatōdabhēdaiścaraṇabhujapārśvapr̥ṣṭhaprabhr̥tiṣu mārutajān vikārānupajanayati (4); tiktō rasaḥ svayamarōciṣṇurapyarōcakaghnō viṣaghnaḥ krimighnō mūrcchādāhakaṇḍūkuṣṭhatr̥ṣṇāpraśamanastvaṅmāṁsayōḥ sthirīkaraṇō jvaraghnō dīpanaḥ pācanaḥ stanyaśōdhanō lēkhanaḥ klēdamēdōvasāmajjalasīkāpūyasvēdamūtrapurīṣapittaślēṣmōpaśōṣaṇō rūkṣaḥ śītō laghuśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānō raukṣyātkharaviṣadasvabhāvācca rasarudhiramāṁsamēdōsthimajjaśukrāṇyucchōṣayati, srōtasāṁ kharatvamupapādayati, balamādattē, karśayati, glapayati, mōhayati, bhramayati, vadanamupaśōṣayati, aparāṁśca vātavikārānupajanayati (5); kaṣāyō rasaḥ saṁśamanaḥ saṅgrāhī sandhānakaraḥ pīḍanō rōpaṇaḥ śōṣaṇaḥ stambhanaḥ ślēṣmaraktapittapraśamanaḥ śarīraklēdasyōpayōktā rūkṣaḥ śītō'laghuśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamāna āsyaṁ śōṣayati, hr̥dayaṁ pīḍayati, udaramādhmāpayati, vācaṁ nigr̥hṇāti, srōtāṁsyavabadhnāti, śyāvatvamāpādayati, puṁstvamupahanti, viṣṭabhya jarāṁ gacchati, vātamūtrapurīṣarētāṁsyavagr̥hṇāti, karśayati, glapayati, tarṣayati, stambhayati, kharaviśadarūkṣatvāt pakṣavadhagrahāpatānakārditaprabhr̥tīṁśca vātavikārānupajanayati||43||
कटुको रसो वक्त्रं शोधयति, अग्निं दीपयति, भुक्तं शोषयति, घ्राणमास्रावयति, चक्षुर्विरेचयति, स्फुटीकरोतीन्द्रियाणि, अलसकश्वयथूपचयोदर्दाभिष्यन्दस्नेहस्वेदक्लेदमलानुपहन्ति, रोचयत्यशनं, कण्डूर्विनाशयति , व्रणानवसादयति, क्रिमीन् हिनस्ति, मांसं विलिखति, शोणितसङ्घातं भिनत्ति, बन्धांश्छिनत्ति, मार्गान् विवृणोति, श्लेष्माणं शमयति, लघुरुष्णो रूक्षश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो विपाकप्रभावात् पुंस्त्वमुपहन्ति, रसवीर्यप्रभावान्मोहयन्ति, ग्लापयति, सादयति, कर्शयति, मूर्च्छयति, नमयति, तमयति, भ्रमयति, कण्ठं परिदहति, शरीरतापमुपजनयति, बलं क्षिणोति, तृष्णां जनयति; अपि च वाय्वग्निगुणबाहुल्याद्भ्रमदवथुकम्पतोदभेदैश्चरणभुजपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु मारुतजान् विकारानुपजनयति (४); तिक्तो रसः स्वयमरोचिष्णुरप्यरोचकघ्नो विषघ्नः क्रिमिघ्नो मूर्च्छादाहकण्डूकुष्ठतृष्णाप्रशमनस्त्वङ्मांसयोः स्थिरीकरणो ज्वरघ्नो दीपनः पाचनः स्तन्यशोधनो लेखनः क्लेदमेदोवसामज्जलसीकापूयस्वेदमूत्रपुरीषपित्तश्लेष्मोपशोषणो रूक्षः शीतो लघुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो रौक्ष्यात्खरविषदस्वभावाच्च रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्राण्युच्छोषयति, स्रोतसां खरत्वमुपपादयति, बलमादत्ते, कर्शयति, ग्लपयति, मोहयति, भ्रमयति, वदनमुपशोषयति, अपरांश्च वातविकारानुपजनयति (५); कषायो रसः संशमनः सङ्ग्राही सन्धानकरः पीडनो रोपणः शोषणः स्तम्भनः श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः शरीरक्लेदस्योपयोक्ता रूक्षः शीतोऽलघुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमान आस्यं शोषयति, हृदयं पीडयति, उदरमाध्मापयति, वाचं निगृह्णाति, स्रोतांस्यवबध्नाति, श्यावत्वमापादयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, विष्टभ्य जरां गच्छति, वातमूत्रपुरीषरेतांस्यवगृह्णाति, कर्शयति, ग्लपयति, तर्षयति, स्तम्भयति, खरविशदरूक्षत्वात् पक्षवधग्रहापतानकार्दितप्रभृतींश्च वातविकारानुपजनयति||४३||
🔊 Audio coming soon
vipākasya prabhāvō vipākaprabhāvaḥ, vipākaśca kaṭūnāṁ kaṭurēva; rasasya vīryasya ca prabhāvō rasavīryaprabhāvaḥ; ayaṁ ca vakṣyamāṇē sarvatra hētuḥ| caraṇādīnāṁ sākṣādgrahaṇaṁ tatraiva prāyō vātavikārabhāvāt| atra ca vipākaprabhāvādikathanamudāharaṇārthaṁ, tēna madhurādiṣu vipākādikāryamunnēyam| glapayati harṣakṣayaṁ karōti| pīḍanō vraṇapīḍanaḥ| śarīraklēdasyōpayōktēti ācūṣakaḥ| ‘śītō'laghuśca’ ityakārapraślēṣādalaghuḥ | avagr̥hṇātīti baddhāni karōti ||43||
Adhikarana 31 (44) · Śloka 44
ityēvamētē ṣaḍrasāḥ pr̥thaktvēnaikatvēna vā mātraśaḥ samyagupayujyamānā upakārāya bhavantyadhyātmalōkasya, apakārakarāḥ punaratō'nyathā bhavantyupayujyamānāḥ; tān vidvānupakārārthamēva mātraśaḥ samyagupayōjayēditi||44||
इत्येवमेते षड्रसाः पृथक्त्वेनैकत्वेन वा मात्रशः सम्यगुपयुज्यमाना उपकाराय भवन्त्यध्यात्मलोकस्य, अपकारकराः पुनरतोऽन्यथा भवन्त्युपयुज्यमानाः; तान् विद्वानुपकारार्थमेव मात्रशः सम्यगुपयोजयेदिति||४४||
🔊 Audio coming soon
pr̥thaktvēnēti ēkaikaśō mātraśaḥ| ēkatvēnēti ēkīkr̥tya samudāyamātraśa ityarthaḥ| mātraśa iti mātrayā| taccaikīkaraṇaṁ dvitryādibhiḥ sarvairjñēyam| adhyātmalōkasyēti sarvaprāṇijanasya| anyathēti amātrayā||44||
Adhikarana 32 (45) · Śloka 45
bhavanti cātra- śītaṁ vīryēṇa yaddravyaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ| tayōramlaṁ yaduṣṇaṁ ca yaddravyaṁ kaṭukaṁ tayōḥ||45||
भवन्ति चात्र- शीतं वीर्येण यद्द्रव्यं मधुरं रसपाकयोः| तयोरम्लं यदुष्णं च यद्द्रव्यं कटुकं तयोः||४५||
🔊 Audio coming soon
samprati rasadvārēṇaiva dravyāṇāṁ vīryamāha- śītamityādi | yaddravyaṁ rasē pākē ca madhuraṁ tacchītaṁ vīryēṇa jñēyaṁ; tathā tayōriti rasapākayōryadamlaṁ dravyaṁ taduṣṇaṁ vīryēṇa; tathā yacca dravyaṁ tayōriti rasapākayōḥ kaṭukamuktaṁ taccōṣṇaṁ vīryēṇa, ‘bhavati’ iti śēṣaḥ| kiṁvā ‘yaccōṣṇaṁ kaṭukaṁ tayōḥ’ iti pāṭhaḥ| tatra yadrasatō madhuraṁ tadvīryataḥ śītamiti vaktavyē yadrasapākayōriti karōti, tanmadhurarasōcitapākasyaiva madhuradravyasya śītavīryatāprāptyartham; ēvamamlakaṭukayōrapi vācyam||45||
Adhikarana 33 (46-47) · Śloka 47
tēṣāṁ rasōpadēśēna nirdēśyō guṇasaṅgrahaḥ| vīryatō'viparītānāṁ pākataścōpadēkṣyatē||46|| yathā payō yathā sarpiryathā vā cavyacitrakau| ēvamādīni cānyāni nirdiśēdrasatō bhiṣak||47||
तेषां रसोपदेशेन निर्देश्यो गुणसङ्ग्रहः| वीर्यतोऽविपरीतानां पाकतश्चोपदेक्ष्यते||४६|| यथा पयो यथा सर्पिर्यथा वा चव्यचित्रकौ| एवमादीनि चान्यानि निर्दिशेद्रसतो भिषक्||४७||
🔊 Audio coming soon
tēṣāmiti madhurapākādīnāṁ, rasōpadēśēnēti rasamātrakathanēnaiva, yatō vipākō'pi rasata ēva prāyō jñāyatē; yadvakṣyati- ‘kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ’ ityādi| ētacca na sarvatrētyāha- vīryata ityādi| vīryatō'viparītānāṁ rasadvārā vīryajñānaṁ, na tu rasaviruddhavīryāṇāṁ mahāpañcamūlādīnāṁ; na kēvalaṁ rasēna kintarhi pākataśca ya upadēkṣyatē guṇasaṅgrahaḥ ‘śukrahā baddhaviṇmūtrō vipākō vātalaḥ kaṭuḥ’ ityādinā, sa ca vīryatō'viruddhānāṁ vijñēyaḥ; yadi tatra vīryaṁ virōdhi bhavati tadā vipākō'pi yathōktaguṇakārī na syāt| kiṁvā, pākataścāviparītānāṁ rasōpadēśēna guṇasaṅgrahaḥ śītōṣṇalakṣaṇō nirdēśyaḥ, yasyāstu pippalyāḥ kaṭukāyā api viparītamadhurapākitvaṁ, na tatra kaṭurasatvēnōṣṇatvamityarthaḥ| asmiṁśca pakṣē ‘upadēkṣyatē’ iti ‘yathā payaḥ’ ityādinā sambadhyatē| tānyēvāviparītavīryavipākānyāha- yathā paya ityādi| payaḥprabhr̥tīni hi dravyaguṇakathanē'viruddhavīryavipākānyupadēṣṭavyāni||46-47||
Adhikarana 34 (48-49) · Śloka 49
madhuraṁ kiñciduṣṇaṁ syāt kaṣāyaṁ tiktamēva ca| yathā mahatpañcamūlaṁ yathā'bjānūpamāmiṣam||48|| lavaṇaṁ saindhavaṁ nōṣṇamamlamāmalakaṁ tathā| arkāguruguḍūcīnāṁ tiktānāmuṣṇamucyatē||49||
मधुरं किञ्चिदुष्णं स्यात् कषायं तिक्तमेव च| यथा महत्पञ्चमूलं यथाऽब्जानूपमामिषम्||४८|| लवणं सैन्धवं नोष्णमम्लमामलकं तथा| अर्कागुरुगुडूचीनां तिक्तानामुष्णमुच्यते||४९||
🔊 Audio coming soon
samprati yatra viruddhavīryatvēna rasēnōṣṇatvādi na nirdēśyaṁ tadāha- madhuramityādi| kiñcit kaṣāyaṁ cōṣṇaṁ tiktaṁ cōṣṇamiti yōjanā, kaṣāyatiktalavaṇānāmudāharaṇamasūtritānāmapi prakaraṇāt kr̥tam| mahatpañcamūlaṁ bilvādipañcamūlamiha| ētacca tiktasya kaṣāyasya cōṣṇatāyāmudāharaṇam, abjānūpāmiṣaṁ tu madhurasyōṣṇavīryatvē||48-49||
Adhikarana 35 (50-52) · Śloka 52
kiñcidamlaṁ hi saṅgrāhi kiñcidamlaṁ bhinatti ca| yathā kapitthaṁ saṅgrāhi bhēdi cāmalakaṁ tathā||50|| pippalī nāgaraṁ vr̥ṣyaṁ kaṭu cāvr̥ṣyamucyatē| kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ sō'bhayāyāmatō'nyathā||51|| tasmādrasōpadēśēna na sarvaṁ dravyāmādiśēt| dr̥ṣṭaṁ tulyarasē'pyēvaṁ dravyē dravyē guṇāntaram||52||
किञ्चिदम्लं हि सङ्ग्राहि किञ्चिदम्लं भिनत्ति च| यथा कपित्थं सङ्ग्राहि भेदि चामलकं तथा||५०|| पिप्पली नागरं वृष्यं कटु चावृष्यमुच्यते| कषायः स्तम्भनः शीतः सोऽभयायामतोऽन्यथा||५१|| तस्माद्रसोपदेशेन न सर्वं द्रव्यामादिशेत्| दृष्टं तुल्यरसेऽप्येवं द्रव्ये द्रव्ये गुणान्तरम्||५२||
🔊 Audio coming soon
vīryaprasaṅgādanyamapyamlādīnāṁ viruddhaguṇamāha- kiñcidityādi| abhayāyāmatō'nyathēti abhayāyāṁ kaṣāyō rasō bhēdanaścōṣṇaścētyarthaḥ||50-52||
Adhikarana 36 (53-56) · Śloka 57
raukṣyāt kaṣāyō rūkṣāṇāmuttamō madhyamaḥ kaṭuḥ| tiktō'varastathōṣṇānāmuṣṇatvāllavaṇaḥ paraḥ||53|| madhyō'mlaḥ kaṭukaścāntyaḥ snigdhānāṁ madhuraḥ paraḥ| madhyō'mlō lavaṇaścāntyō rasaḥ snēhānnirucyatē||54|| madhyōtkr̥ṣṭāvarāḥ śaityāt kaṣāyasvādutiktakāḥ | svādurgurutvādadhikaḥ kaṣāyāllavaṇō'varaḥ||55|| amlāt kaṭustatastiktō laghutvāduttamōttamaḥ| kēcillaghūnāmavaramicchanti lavaṇaṁ rasam||56|| gauravē lāghavē caiva sō'varastūbhayōrapi|57|
रौक्ष्यात् कषायो रूक्षाणामुत्तमो मध्यमः कटुः| तिक्तोऽवरस्तथोष्णानामुष्णत्वाल्लवणः परः||५३|| मध्योऽम्लः कटुकश्चान्त्यः स्निग्धानां मधुरः परः| मध्योऽम्लो लवणश्चान्त्यो रसः स्नेहान्निरुच्यते||५४|| मध्योत्कृष्टावराः शैत्यात् कषायस्वादुतिक्तकाः | स्वादुर्गुरुत्वादधिकः कषायाल्लवणोऽवरः||५५|| अम्लात् कटुस्ततस्तिक्तो लघुत्वादुत्तमोत्तमः| केचिल्लघूनामवरमिच्छन्ति लवणं रसम्||५६|| गौरवे लाघवे चैव सोऽवरस्तूभयोरपि|५७|
🔊 Audio coming soon
raukṣyādityādi| raukṣyēṇa kaṣāya uttama iti rūkṣatamaḥ, tiktō rūkṣaḥ, kaṭustu madhyō rūkṣataraḥ; ēvamanyatrāpi| kaṭukaścāntya iti avara ityarthaḥ| ēvaṁ lavaṇaścāntya iti avara ityarthaḥ| lavaṇō'vara iti gurutvēnētyarthaḥ| amlāt kaṭurityādau amlāt kaṭurlaghuḥ, tataḥ kaṭukāduttamāttiktō laghutvēnōttamōttamaḥ; uttamāt kaṭukāduttama uttamōttamaḥ| ēkīyamatamāha- kēcidityādi| ēkīyamataṁ vacanabhaṅgyā svīkurvannāha- gaurava ityādi| ētēna, gauravē lāghavē cāvaratvaṁ lavaṇasya svīkurvan gauravē'vara ityanēnāmlakaṭutiktēbhyō gurutvaṁ svīkarōti lavaṇasya, lāghavē cāvara ityanēnāmlādapi laghunō'lpaṁ lāghavaṁ lavaṇasya svīkarōti| na ca vācyam- amlē pr̥thivī kāraṇaṁ lavaṇē tu tōyaṁ, tataḥ pr̥thivyapēkṣayā tōyajanyasya lavaṇasyaiva lāghavamucitamiti; yatō na bhūtanivēśēna gauravalāghavē śakyētē'vadhārayituṁ, tathāhi tōyātirēkakr̥tō madhuraḥ pr̥thivyatirēkakr̥tāt kaṣāyādgururbhavati||53-56||-
Adhikarana 37 (57-58) · Śloka 58
paraṁ cātō vipākānāṁ lakṣaṇaṁ sampravakṣyatē||57|| kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ| amlō'mlaṁ pacyatē svādurmadhuraṁ lavaṇastathā||58||
परं चातो विपाकानां लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते||५७|| कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः| अम्लोऽम्लं पच्यते स्वादुर्मधुरं लवणस्तथा||५८||
🔊 Audio coming soon
samprati vipākasyāpi rasarūpatvāllakṣaṇamāha- paramityādi| prāyōgrahaṇāt pippalīkulatthādīnāṁ rasānanuguṇapākitāṁ darśayati| kaṭukādiśabdēna ca tadādhāraṁ dravyamucyatē, yatō na rasāḥ pacyantē kintu dravyamēva| lavaṇastathēti lavaṇō'pi madhuravipākaḥ prāya ityarthaḥ| vipākalakṣaṇaṁ tu- jaṭharāgniyōgādāhārasya niṣṭhākālē yō guṇa utpadyatē sa vipākaḥ; vacanaṁ hi- “jāṭharēṇāgninā yōgādyadudēti rasāntaram| āhārapariṇāmāntē sa vipākaḥ prakīrtitaḥ” (vā. sū. 9)||57-58||
Adhikarana 38 (59-60) · Śloka 60
madhurō lavaṇāmlau ca snigdhabhāvāttrayō rasāḥ| vātamūtrapurīṣāṇāṁ prāyō mōkṣē sukhā matāḥ||59|| kaṭutiktakaṣāyāstu rūkṣabhāvāttrayō rasāḥ| duḥkhāya mōkṣē dr̥śyantē vātaviṇmūtrarētasām||60||
मधुरो लवणाम्लौ च स्निग्धभावात्त्रयो रसाः| वातमूत्रपुरीषाणां प्रायो मोक्षे सुखा मताः||५९|| कटुतिक्तकषायास्तु रूक्षभावात्त्रयो रसाः| दुःखाय मोक्षे दृश्यन्ते वातविण्मूत्ररेतसाम्||६०||
🔊 Audio coming soon
samprati vakṣyamāṇavipākalakṣaṇē madhurāmlapākayōrvātamūtrapurīṣānavarōdhakatvē tathā kaṭōrvipākasya vātamūtrapurīṣavibandhakatvē hētumāha- madhura ityādi| atra madhurāmlalavaṇā niṣṭhāpākaṁ gatā api santaḥ snēhaguṇayōgādvātamūtrapurīṣāṇāṁ visargaṁ sukhēna kurvantīti vākyārthaḥ| tēna madhurāmlapākayōrētat samānaṁ lakṣaṇam| ēvaṁ kaṭutiktakaṣāyēṣvapi viparyayē'pi vākyārthaḥ||59-60||
Adhikarana 39 (61-62) · Śloka 62
śukrahā baddhaviṇmūtrō vipākō vātalaḥ kaṭuḥ| madhuraḥ sr̥ṣṭaviṇmūtrō vipākaḥ kaphaśukralaḥ||61|| pittakr̥t sr̥ṣṭaviṇmūtraḥ pākō'mlaḥ śukranāśanaḥ| tēṣāṁ guruḥ syānmadhuraḥ kaṭukāmlāvatō'nyathā||62||
शुक्रहा बद्धविण्मूत्रो विपाको वातलः कटुः| मधुरः सृष्टविण्मूत्रो विपाकः कफशुक्रलः||६१|| पित्तकृत् सृष्टविण्मूत्रः पाकोऽम्लः शुक्रनाशनः| तेषां गुरुः स्यान्मधुरः कटुकाम्लावतोऽन्यथा||६२||
🔊 Audio coming soon
samprati vipākalakṣaṇaṁ hētuvyutpāditaṁ śukrahatvādiviśēṣayuktaṁ vaktumāha- śukrahētyādi| atō'nyathēti laghuḥ||61-62||
Adhikarana 40 (63) · Śloka 63
vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāṁ prati| dravyāṇāṁ guṇavaiśēṣyāttatra tatrōpalakṣayēt||63||
विपाकलक्षणस्याल्पमध्यभूयिष्ठतां प्रति| द्रव्याणां गुणवैशेष्यात्तत्र तत्रोपलक्षयेत्||६३||
🔊 Audio coming soon
samprati yathōktavipākalakṣaṇānāṁ dravyabhēdē kvacidalpatvaṁ kvacinmadhyatvaṁ kvaciccōtkr̥ṣṭatvaṁ yathā bhavati tadāha- vipākētyādi| vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāmupalakṣayēt, prati prati dravyāṇāṁ guṇavaiśēṣyāddhētōrityarthaḥ| ētēna, dravyēṣu yadguṇavaiśēṣyaṁ madhuratvamadhurataratvamadhuratamatvādi, tatō hētōrvipākānāmalpatvādayō viśēṣā bhavantītyuktaṁ bhavati| atra kēcidbruvatē- pratirasaṁ pākō bhavati, yathā madhurādīnāṁ ṣaṇṇāṁ ṣaṇmadhurādayaḥ pākā iti; kēcidbruvatē- balavatāṁ rasānāmabalavantō rasā vaśatāṁ yānti, tataścānavasthitaḥ pākaḥ| tatraitaddvitayamapi pākē vyavasthā'karaṇamanādr̥tya suśrutēna dvividhaḥ pākō madhuraḥ kaṭuścāṅgīkr̥taḥ| dvaividhyaṁ ca pañcabhūtātmakē dravyē gurubhūtapr̥thivītōyātirēkānmadhuraḥ pākō bhavati, śēṣalaghubhūtātirēkāttu kaṭukaḥ pākō bhavati; yaduktaṁ- “dravyēṣu pacyamānēṣu yēṣvambupr̥thivīguṇāḥ| nirvartantē'dhikāstatra pākō madhura ucyatē|| tējō'nilākāśaguṇāḥ pacyamānēṣu yēṣu tu| nirvartantē'dhikāstatra pākaḥ kaṭuka ucyatē ” (su. sū. 40) iti| pratirasapākē tathā'navasthitapākē ca dravyaṁ rasaguṇēnaiva tulyaṁ pākāvasthāyāmapi bhavati, tēna na kaścidviśēṣō vipākēna tatra bōdhyata iti suśrutēna tatpakṣadvayamupēkṣitamiti sādhukr̥tam| tr̥tīyāmlapākanirāsastu dōṣamāvahati, yatō vrīhikulatthādīnāmamlapākatayā pittakartr̥tvamupalabhyatē; atha manyasē- vrīhyādēruṣṇavīryatvēna tatra pittakartr̥tvaṁ; tanna, madhurasya vrīhēstanmatē madhuravipākasyōṣṇavīryatāyāmapi satyāṁ na pittakartr̥tvamupapadyatē, rasavipākābhyāmēkasya vīryasya bādhanīyatvāt| kiñca, amlapākatvādvrīhyādēḥ pittamamlaguṇamutpadyatē, yadi tu taduṣṇavīryatākr̥taṁ syāttadā kaṭuguṇabhūyiṣṭhaṁ pittaṁ syāt; dr̥śyatē ca vrīhibhakṣaṇādamlōdgārādinā'mlaguṇabhūyiṣṭhataivēti| kiñca, pr̥thivīsōmaguṇātirēkānmadhuraḥ pākō bhavati, vāyvagnyākāśātirēkācca kaṭurbhavatīti pakṣē yadā vyāmiśraguṇātirēkatā bhavati tadā sōmāgnyātmakasyāmlasyōtpādaḥ kathaṁ pratikṣēpaṇīyaḥ| athavā, tantrakārayōḥ kimanayōranēna vacanamātravirōdhēna kartavyaṁ; yatō yadamlapākaṁ carakō brūtē, tat suśrutēna vīryōṣṇamiti kr̥tvā samādhīyatē; tēna na kaściddravyaguṇē virōdhaḥ| yattu suśrutē'mlapākanirāsārthaṁ dūṣaṇamucyatē “pittaṁ hi vidagdhamamlatāmupaiti” (su. sū. 40) ityādinā, tadanabhyupagamādēva nirastam| nanu, lavaṇasya madhurapākitvē pittaraktādikartr̥tvamanupapannaṁ, tathā tiktakaṣāyayōḥ kaṭupākitvē pittahantr̥tvamanupapannaṁ? naivaṁ, satyapi lavaṇasya madhurapākitvē tatra lavaṇarasa uṣṇaṁ ca vīryaṁ yadasti tēna tat pittaraktādikārakaṁ, vipākastu tatra pittaraktaharaṇalakṣaṇē kāryē bādhitaḥ san ‘sr̥ṣṭaviṇmūtraṁ’ ityādinā lakṣaṇēna lakṣyata ēva| ētēna yaducyatē- lavaṇē madhurō vipākaścēdrasavīryābhyāṁ bādhitaḥ san svakāryakarō na bhavati tat kiṁ tēnōpadiṣṭēnēti, tannirastaṁ bhavati| yatō'styēva sr̥ṣṭaviṇmūtratādinā tatra lavaṇē madhuravipākitvaṁ lakṣaṇīyam| anayā diśā tiktakaṣāyayōrapi pūrvapakṣaparihāraḥ| anyē tvētaddōṣabhayāllavaṇō'pyamlaṁ pacyata iti vyākhyānayanti, lavaṇastathētyatra tathāśabdēna viprakr̥ṣṭasyāmlamityasya karṣaṇāditi| tanna, “kaṭvādīnāṁ kaṭurvipākō'mlō'mlasya śēṣayōrmadhuraḥ” iti jatūkarṇavacanāt| naca vācyaṁ, kasmāttraya ēva vipākā bhavanti na punastiktādayō'pīti; yatō bhūtasvabhāva ēvaiṣaḥ, yēna madhurādayastraya ēva bhavanti, bhūtasvabhāvāścāparyanuyōjyāḥ| nanu, yaśca rasaviparītaḥ pākō yathā- lavaṇasya madhuraḥ, tiktakaṣāyayōśca kaṭuḥ, sa ucyatāṁ; yastu samānaguṇō madhurasya madhurō'mlasyāmlaḥ kaṭukasya vā kaṭukaḥ, tatkathanē kiṁ prayōjanaṁ? yatō rasaguṇairēva tatra vipākaguṇō'pi jñāsyatē| naivaṁ, yēna lavaṇādivadvisadr̥śarasāntarōtpādaśaṅkānirāsārthamapi tatrānuguṇō'pi vipākō vaktavya ēva; vipākajaśca rasa āhārapariṇāmāntē bhavati, prākr̥tastu rasō vipākaviruddhaḥ pariṇāmakālaṁ varjayitvā jñēyaḥ; tēna pippalyāḥ kaṭukarasatvamādau kaṇṭhasthaślēṣmakṣapaṇamukhaśōdhanādikartr̥tvēna saprayōjanaṁ, madhuravipākatvaṁ tu pariṇāmēna vr̥ṣyatvādijñāpanēna saprayōjanam| tathā, yatra vipākasya rasāḥ samānaguṇatayā'nuguṇā bhavanti tatra balavat kāryaṁ bhavati, viparyayē tu durbalamiti jñēyam| ētacca pākatrayaṁ dravyaniyataṁ, tēna grahaṇyadhyāyē vakṣyamāṇāhārāvasthāpākādbhinnamēva; tatra hyaviśēṣēṇa sarvēṣāmēva rasānāmavasthāvaśāt trayaḥ pākā vācyāḥ “annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ” (ci. 15) ityādinā granthēna||63||
Adhikarana 41 (64-65) · Śloka 65
mr̥dutīkṣṇagurulaghusnigdharūkṣōṣṇaśītalam| vīryamaṣṭavidhaṁ kēcit, kēciddvividhamāsthitāḥ||64|| śītōṣṇamiti, vīryaṁ tu kriyatē yēna yā kriyā| nāvīryaṁ kurutē kiñcit sarvā vīryakr̥tā kriyā||65||
मृदुतीक्ष्णगुरुलघुस्निग्धरूक्षोष्णशीतलम्| वीर्यमष्टविधं केचित्, केचिद्द्विविधमास्थिताः||६४|| शीतोष्णमिति, वीर्यं तु क्रियते येन या क्रिया| नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता क्रिया||६५||
🔊 Audio coming soon
ēkīyamatēna vīryalakṣaṇamāha- mr̥dvityādi| ētaccaikīyamatadvayaṁ pāribhāṣikīṁ vīryasañjñāṁ puraskr̥tya pravr̥ttam| vaidyakē hi rasavipākaprabhāvavyatiriktē prabhūtakāryakāriṇī guṇē vīryamati sañjñā, tēnāṣṭavidhavīryavādimatē picchilaviśadādayō guṇā na rasādiviparītaṁ kāryaṁ prāyaḥ kurvanti, tēna tēṣāṁ rasādyupadēśēnaiva grahaṇaṁ; mr̥dvādīnāṁ tu rasādyabhibhāvakatvamasti, yathā- pippalyāṁ kaṭurasakāryaṁ pittakōpanamabhibhūya tadgatē mr̥duśītavīryē pittamēva śamayata iti, tathā kaṣāyē tiktānurasē mahati pañcamūlē tatkāryaṁ vātakōpanamabhibhūyōṣṇēna vīryēṇa tadviruddhaṁ vātaśamanamēva kriyatē, tathā madhurē'pīkṣau śītavīryatvēna vātavr̥ddhirityādi| yaduktaṁ suśrutē- “ētāni khalu vīryāṇi svabalaguṇōtkarṣādrasamabhibhūyātmakarma darśayanti ” (su. sū. 40) ityādi| śītōṣṇavīryavādimataṁ tvagnīṣōmīyatvājjagataḥ śītōṣṇayōrēva prādhānyājjñēyam| uktaṁ ca “nānā''tmakamapi dravyamagnīṣōmau mahābalau| vyaktāvyaktaṁ jagadiva nātikrāmati jātucit” (vā. sū. 9) iti| ētacca matadvayamapyācāryasya paribhāṣāsiddhamanumatamēva, yēnōttaratra “rasavīryavipākānāṁ sāmānyaṁ yatra lakṣyatē” ityādau pāribhāṣikamēva vīryaṁ nirdēkṣyati| pāribhāṣikavīryasañjñāparityāgēna tu śaktiparyāyasya vīryasya lakṣaṇamāha- vīryaṁ tvityādi | vīryamiti śaktiḥ| yēnēti rasēna vā vipākēna vā prabhāvēṇa vā gurvādiparādibhirvā guṇairyā kriyā tarpaṇahlādanaśamanādirūpā kriyatē , tasyāṁ kriyāyāṁ tad rasādi vīryam| ata ēvōktaṁ suśrutē- “yēna kurvanti tadvīryam” (su. sū. 40) iti| atraiva lōkaprasiddhāmupapattimāha- nāvīryamityādi | avīryam aśaktamityarthaḥ| vīryakr̥tēti vīryavatā kr̥tā vīryakr̥tā||64-65||
Adhikarana 42 (66) · Śloka 66
rasō nipātē dravyāṇāṁ, vipākaḥ karmaniṣṭhayā| vīryaṁ yāvadadhīvāsānnipātāccōpalabhyatē||66||
रसो निपाते द्रव्याणां, विपाकः कर्मनिष्ठया| वीर्यं यावदधीवासान्निपाताच्चोपलभ्यते||६६||
🔊 Audio coming soon
rasādīnāmēkadravyaniviṣṭānāṁ bhēdēna jñānārthaṁ lakṣaṇamāha- rasō nipāta ityādi| nipāta iti rasanāyōgē| karmaniṣṭhayēti karmaṇō niṣṭhā niṣpattiḥ karmaniṣṭhā kriyāparisamāptiḥ, rasōpayōgē sati yō'ntyāhārapariṇāmakr̥taḥ karmaviśēṣaḥ kaphaśukrābhivr̥ddhyādilakṣaṇaḥ, tēna vipākō niścīyatē| adhīvāsaḥ sahāvasthānaṁ, yāvadadhīvāsāditi yāvaccharīranivāsāt; ētacca vipākāt pūrvaṁ nipātāccōrdhvaṁ jñēyam| nipātāccēti śarīrasaṁyōgamātrāt; tēna kiñcidvīryamadhīvāsādupalabhyatē, yathā- ānūpamāṁsādēruṣṇatvaṁ; kiñcicca nipātādēva labhyatē, yathā- marīcādīnāṁ tīkṣṇatvādi; kiñcicca nipātādhīvāsābhyāṁ, yathā- marīcādīnāmēva| ētēna rasaḥ pratyakṣēṇaiva; vipākastu nityaparōkṣaḥ, tatkāryēṇānumīyatē; vīryaṁ tu kiñcidanumānēna, yathā- saindhavagataṁ śaityamānūpamāṁsagataṁ vā auṣṇyaṁ, kiñcicca vīryaṁ pratyakṣēṇaiva, yathā- rājikāgataṁ taikṣṇyaṁ ghrāṇēna, picchilaviśadasnigdharūkṣādayaḥ cakṣuḥsparśanābhyāṁ niścīyanta iti vākyārthaḥ| ētacca vīryaṁ sahajaṁ kr̥trimaṁ ca jñēyam | ētacca yathāsambhavaṁ gurulaghvādiṣu vīryēṣu lakṣaṇaṁ jñēyam| dravyāṇāmiti upayujyamānadravyāṇām| ētacca vīryalakṣaṇaṁ pāribhāṣikavīryaviṣayamēva||66||
Adhikarana 43 (67) · Śloka 67
rasavīryavipākānāṁ sāmānyaṁ yatra lakṣyatē| viśēṣaḥ karmaṇāṁ caiva prabhāvastasya sa smr̥taḥ||67||
रसवीर्यविपाकानां सामान्यं यत्र लक्ष्यते| विशेषः कर्मणां चैव प्रभावस्तस्य स स्मृतः||६७||
🔊 Audio coming soon
prabhāvalakṣaṇamāha- rasavīryētyādi| sāmānyamiti tulyatā| viśēṣaḥ karmaṇāmiti dantyādyāśrayāṇāṁ virēcanatvādīnām| sāmānyaṁ lakṣyata ityanēna rasādikāryatvēna yannāvadhārayituṁ śakyatē kāryaṁ tat prabhāvakr̥tamiti sūcayati, ata ēvōktam- prabhāvō'cintya ucyatē; rasavīryavipākakāryatayā'cintya ityarthaḥ||67||
Adhikarana 44 (68-72) · Śloka 73
kaṭukaḥ kaṭukaḥ pākē vīryōṣṇaścitrakō mataḥ| tadvaddantī prabhāvāttu virēcayati mānavam ||68|| viṣaṁ viṣaghnamuktaṁ yat prabhāvastatra kāraṇam| ūrdhvānulōmikaṁ yacca tat prabhāvaprabhāvitam||69|| maṇīnāṁ dhāraṇīyānāṁ karma yadvividhātmakam| tat prabhāvakr̥taṁ tēṣāṁ prabhāvō'cintya ucyatē ||70|| samyagvipākavīryāṇi prabhāvaścāpyudāhr̥taḥ| kiñcidrasēna kurutē karma vīryēṇa cāparam||71|| dravyaṁ guṇēna pākēna prabhāvēṇa ca kiñcana| rasaṁ vipākastau vīryaṁ prabhāvastānapōhati||72|| balasāmyē rasādīnāmiti naisargikaṁ balam|73|
कटुकः कटुकः पाके वीर्योष्णश्चित्रको मतः| तद्वद्दन्ती प्रभावात्तु विरेचयति मानवम् ||६८|| विषं विषघ्नमुक्तं यत् प्रभावस्तत्र कारणम्| ऊर्ध्वानुलोमिकं यच्च तत् प्रभावप्रभावितम्||६९|| मणीनां धारणीयानां कर्म यद्विविधात्मकम्| तत् प्रभावकृतं तेषां प्रभावोऽचिन्त्य उच्यते ||७०|| सम्यग्विपाकवीर्याणि प्रभावश्चाप्युदाहृतः| किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म वीर्येण चापरम्||७१|| द्रव्यं गुणेन पाकेन प्रभावेण च किञ्चन| रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तानपोहति||७२|| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्|७३|
🔊 Audio coming soon
asyaiva durabhigamatvādudāharaṇāni bahūnyāha- kaṭuka ityādinā| tadvaditi citrakasamānaguṇā | viṣaghnamuktamiti “tasmāddaṁṣṭrāviṣaṁ maulaṁ” (ci. 23) ityādinā| ūrdhvānulōmikamiti yugapadubhayabhāgaharaṁ, kiṁvā ūrdhvaharaṁ tathā'nulōmaharaṁ ca| karma yadvividhātmakamiti viṣaharaṇaśūlaharaṇādi| ētaccōdāharaṇamātraṁ, tēna jīvanamēdhyādidravyasya rasādyacintyaṁ sarvaṁ ‘prabhāva’ iti jñēyam| prabhāvaścēha dravyaśaktirabhiprētā, sā ca dravyāṇāṁ sāmānyaviśēṣaḥ dantītvādiyuktā vyaktirēva, yataḥ śaktirhi svarūpamēva bhāvānāṁ, nātiriktaṁ kiñciddharmāntaram; ēvaṁ pradēśāntarōktaguṇaprabhāvādiṣvapi vācyam; yathōktaṁ- ‘dravyāṇi hi dravyaprabhāvādguṇaprabhāvāt’ ityādi| na ca vācyaṁ dantyādiḥ svarūpata ēva virēcayati, tēna kimiti jalādyupahatā dantī na virēcayatīti; pratibandhakābhāvaviśiṣṭasyaiva prabhāvasya kāraṇatvāt, jalōpahatāyāṁ dantyāṁ jalōpaghātaḥ pratibandhaka ityādyanusaraṇīyam| naiyāyikaśaktivādē yā ca viṣasya viṣaghnatvē upapattiruktā ūrdhvādhōgāmitvavirōdhalakṣaṇā sā'ntarbhāgatvāt prabhāvādēva bhavati| ēvamūrdhvānulōmikatvādau pārthivatvādikathanē'pi vācyam||68-72||-
Adhikarana 45 (74-79) · Śloka 79
ṣaṇṇāṁ rasānāṁ vijñānamupadēkṣyāmyataḥ param||73|| snēhanaprīṇanāhlādamārdavairupalabhyatē| mukhasthō madhuraścāsyaṁ vyāpnuvamँllimpatīva ca||74|| dantaharṣānmukhāsrāvāt svēdanānmukhabōdhanāt| vidāhāccāsyakaṇṭhasya prāśyaivāmlaṁ rasaṁ vadēt||75|| pralīyan klēdaviṣyandamārdavaṁ kurutē mukhē| yaḥ śīghraṁ lavaṇō jñēyaḥ sa vidāhānmukhasya ca||76|| saṁvējayēdyō rasānāṁ nipātē tudatīva ca| vidahanmukhanāsākṣi saṁsrāvī sa kaṭuḥ smr̥taḥ||77|| pratihanti nipātē yō rasanaṁ svadatē na ca| sa tiktō mukhavaiśadyaśōṣaprahlādakārakaḥ ||78|| vaiśadyastambhajāḍyairyō rasanaṁ yōjayēdrasaḥ| badhnātīva ca yaḥ kaṇṭhaṁ kaṣāyaḥ sa vikāsyapi||79||
षण्णां रसानां विज्ञानमुपदेक्ष्याम्यतः परम्||७३|| स्नेहनप्रीणनाह्लादमार्दवैरुपलभ्यते| मुखस्थो मधुरश्चास्यं व्याप्नुवँल्लिम्पतीव च||७४|| दन्तहर्षान्मुखास्रावात् स्वेदनान्मुखबोधनात्| विदाहाच्चास्यकण्ठस्य प्राश्यैवाम्लं रसं वदेत्||७५|| प्रलीयन् क्लेदविष्यन्दमार्दवं कुरुते मुखे| यः शीघ्रं लवणो ज्ञेयः स विदाहान्मुखस्य च||७६|| संवेजयेद्यो रसानां निपाते तुदतीव च| विदहन्मुखनासाक्षि संस्रावी स कटुः स्मृतः||७७|| प्रतिहन्ति निपाते यो रसनं स्वदते न च| स तिक्तो मुखवैशद्यशोषप्रह्लादकारकः ||७८|| वैशद्यस्तम्भजाड्यैर्यो रसनं योजयेद्रसः| बध्नातीव च यः कण्ठं कषायः स विकास्यपि||७९||
🔊 Audio coming soon
vijñāyatē'nēnēti vijñānaṁ lakṣaṇamityarthaḥ| pralīyanniti vilīnō bhavan | saṁsrāvayatīti saṁsrāvī| vikāsīti hr̥dayavikasanaśīlaḥ; uktaṁ hi suśrutē- “hr̥dayaṁ pīḍayati” (su. sū. 42) iti||74-79||
Adhikarana 46 (80) · Śloka 80
ēvamuktavantaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- bhagavan! śrutamētadavitathamarthasampadyuktaṁ bhagavatō yathāvaddravyaguṇakarmādhikārē vacaḥ, paraṁ tvāhāravikārāṇāṁ vairōdhikānāṁ lakṣaṇamanatisaṅkṣēpēṇōpadiśyamānaṁ śuśrūṣāmaha iti||80||
एवमुक्तवन्तं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! श्रुतमेतदवितथमर्थसम्पद्युक्तं भगवतो यथावद्द्रव्यगुणकर्माधिकारे वचः, परं त्वाहारविकाराणां वैरोधिकानां लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||८०||
🔊 Audio coming soon
samprati viruddhāhāraṁ vaktumāha- ēvamityādi| śarīradhātuvirōdhaṁ kurvantīti vairōdhikāḥ, lakṣyatē vairōdhikamanēnēti lakṣaṇaṁ vairōdhikābhidhāyakō grantha ēva| ‘yat kiñciddōṣamāsrāvya’ ityādi vairōdhikalakṣaṇaṁ jñēyam||80||
Adhikarana 47 (81) · Śloka 81
tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- dēhadhātupratyanīkabhūtāni dravyāṇi dēhadhātubhirvirōdhamāpadyantē; parasparaguṇaviruddhāni kānicit, kānicit saṁyōgāt, saṁskārādaparāṇi, dēśakālamātrādibhiścāparāṇi, tathā svabhāvādaparāṇi||81||
तमुवाच भगवानात्रेयः- देहधातुप्रत्यनीकभूतानि द्रव्याणि देहधातुभिर्विरोधमापद्यन्ते; परस्परगुणविरुद्धानि कानिचित्, कानिचित् संयोगात्, संस्कारादपराणि, देशकालमात्रादिभिश्चापराणि, तथा स्वभावादपराणि||८१||
🔊 Audio coming soon
dēhadhātupratyanīkabhūtānīti dēhadhātūnāṁ rasādīnāṁ vātādīnāṁ ca prakr̥tisthānāṁ pratyanīkasvarūpāṇi| virōdhamāpadyanta iti dēhadhātūnāṁ virōdhamācaranti, dūṣayantīti yāvat| yathābhūtāni dravyāṇi dēhadhātubhirvirōdhamāpadyantē tadāha- parasparaviruddhāni kānicidityādi| tatra parasparaguṇaviruddhāni yathā- “na matsyān payasā'bhyavaharēt, ubhayaṁ hyētat” ityādinōktāni| saṁyōgaviruddhaṁ yathā- “tadēva nikucaṁ pakvaṁ na māṣa” ityādi nōktaṁ; yat saṁskārādiviruddhaguṇakathanaṁ vinā sāhityamātrēṇa viruddhamucyatē, tat saṁyōgaviruddham| matsyapayasōstu yadyapi sahōpayōgō viruddhatvēnōktaḥ, tathā'pyasau guṇaviruddhatvēna kathita iti guṇavirōdhakasyaivōdāharaṇam| virōdhaśca viruddhaguṇatvē satyapi kvacidēva dravyaprabhāvādbhavati; tēna ṣaḍrasāhārōpayōgē madhurāmlayōrviruddhaśītōṣṇavīryayōrvirōdhō nōdbhāvanīyaḥ| saṁskāratō viruddhaṁ yathā- “na kapōtān sarṣapatailabhr̥ṣṭān” ityādi| dēśō dvividhaḥ- bhūmiḥ, śarīraṁ ca| tatra bhūmiviruddhaṁ yathā- “tadēva bhasmapāṁśuparidhvastam”, kiṁvā yat kiñcidagōcarabhr̥taṁ taddēśaviruddhaṁ; śarīraviruddhaṁ yathā- uṣṇārtasya madhu maraṇāya| kālaviruddhaṁ yathā- paryuṣitā kākamācī maraṇāya| mātrāviruddhaṁ yathā- samaghr̥tē madhusarpiṣī maraṇāya| ādigrahaṇāddōṣaprakr̥tyādiviruddhānāṁ grahaṇam| svabhāvaviruddhaṁ yathā- viṣam||81||
Adhikarana 48 (82-83) · Śloka 83
tatra yānyāhāramadhikr̥tya bhūyiṣṭhamupayujyantē tēṣāmēkadēśaṁ vairōdhikamadhikr̥tyōpadēkṣyāmaḥ- na matsyān payasā sahābhyavaharēt, ubhayaṁ hyētanmadhuraṁ madhuravipākaṁ mahābhiṣyandi śītōṣṇatvādviruddhavīryaṁ viruddhavīryatvācchōṇitapradūṣaṇāya mahābhiṣyanditvānmārgōparōdhāya ca||82|| tanniśamyātrēyavacanamanu bhadrakāpyō'gnivēśamuvāca- sarvānēva matsyān payasā sahābhyavaharēdanyatraikasmāccilicimāt, sa punaḥ śakalī lōhitanayanaḥ sarvatō lōhitarājī rōhitākāraḥ prāyō bhūmau carati, taṁ cēt payasā sahābhyavaharēnniḥsaṁśayaṁ śōṇitajānāṁ vibandhajānāṁ ca vyādhīnāmanyatamamathavā maraṇaṁ prāpnuyāditi||83||
तत्र यान्याहारमधिकृत्य भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते तेषामेकदेशं वैरोधिकमधिकृत्योपदेक्ष्यामः- न मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेत्, उभयं ह्येतन्मधुरं मधुरविपाकं महाभिष्यन्दि शीतोष्णत्वाद्विरुद्धवीर्यं विरुद्धवीर्यत्वाच्छोणितप्रदूषणाय महाभिष्यन्दित्वान्मार्गोपरोधाय च||८२|| तन्निशम्यात्रेयवचनमनु भद्रकाप्योऽग्निवेशमुवाच- सर्वानेव मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेदन्यत्रैकस्माच्चिलिचिमात्, स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजी रोहिताकारः प्रायो भूमौ चरति, तं चेत् पयसा सहाभ्यवहरेन्निःसंशयं शोणितजानां विबन्धजानां च व्याधीनामन्यतममथवा मरणं प्राप्नुयादिति||८३||
🔊 Audio coming soon
vairōdhikamadhikr̥tyēti vairōdhikamuddiśya| śītōṣṇatvāditi payaḥ śītamuṣṇavīryāśca matsyāḥ, śēṣaṁ madhuratvādi samānam| ētacca dravyaprabhāvādēva virōdhi| ‘sa punaḥ śakalī’ ityādinā ‘nāndiniḥ’ iti khyātō matsya ucyatē||82-83||
Adhikarana 49 (84) · Śloka 84
nēti bhagavānātrēyaḥ- sarvānēva matsyānna payasā sahābhyavaharēdviśēṣatastu cilicimaṁ, sa hi mahābhiṣyanditvāt sthūlalakṣaṇatarānētān vyādhīnupajanayatyāmaviṣamudīrayati ca| grāmyānūpaudakapiśitāni ca madhutilaguḍapayōmāṣamūlakabisairvirūḍhadhānyairvā naikadhyamadyāt, tanmūlaṁ hi bādhiryāndhyavēpathujāḍyakalamūkatāmaiṇmiṇyamathavā maraṇamāpnōti| na pauṣkaraṁ rōhiṇīkaṁ śākaṁ kapōtān vā sarṣapatailabhraṣṭānmadhupayōbhyāṁ sahābhyavaharēt, tanmūlaṁ hi śōṇitābhiṣyandadhamanīpravi(ti)cayāpasmāraśaṅkhakagalagaṇḍarōhiṇīnāmanyatamaṁ prāpnōtyathavā maraṇamiti| na mūlakalaśunakr̥ṣṇagandhārjakasumukhasurasādīni bhakṣayitvā payaḥ sēvyaṁ, kuṣṭhābādhabhayāt| na jātukaśākaṁ na nikucaṁ pakvaṁ madhupayōbhyāṁ sahōpayōjyam, ētaddhi maraṇāyāthavā balavarṇatējōvīryōparōdhāyālaghuvyādhayē ṣāṇḍhyāya cēti| tadēva nikucaṁ pakvaṁ na māṣasūpaguḍasarpirbhiḥ sahōpayōjyaṁ vairōdhikatvāt| tathā''mrāmrātakamātuluṅganikucakaramardamōcadantaśaṭhabadarakōśāmrabhavyajāmbavakapitthatintiḍīka- pārāvatākṣōḍapanasanālikēradāḍimāmalakānyēvamprakārāṇi cānyāni dravyāṇi sarvaṁ cāmlaṁ dravamadravaṁ ca payasā saha viruddham| tathā kaṅguvanakamakuṣṭhakakulatthamāṣaniṣpāvāḥ payasā saha viruddhāḥ| padmōttarikāśākaṁ śārkarō mairēyō madhu ca sahōpayuktaṁ viruddhaṁ vātaṁ cātikōpayati| hāridrakaḥ sarṣapatailabhr̥ṣṭō viruddhaḥ pittaṁ cātikōpayati| pāyasō manthānupānō viruddhaḥ ślēṣmāṇaṁ cātikōpayati| upōdikā tilakalkasiddhā hēturatīsārasya| balākā vāruṇyā saha kulmāṣairapi viruddhā, saiva śūkaravasāparibhr̥ṣṭā sadyō vyāpādayati| mayūramāṁsamēraṇḍasīsakāvasaktamēraṇḍāgnipluṣṭamēraṇḍatailayuktaṁ sadyō vyāpādayati| hāridrakamāṁsaṁ hāridrasīsakāvasaktaṁ hāridrāgnipluṣṭaṁ sadyō vyāpādayati; tadēva bhasmapāṁśuparidhvastaṁ sakṣaudraṁ sadyō maraṇāya| matsyanistālanasiddhāḥ pippalyastathā kākamācī madhu ca maraṇāya| madhu cōṣṇamuṣṇārtasya ca madhu maraṇāya| madhusarpiṣī samaghr̥tē, madhu vāri cāntarikṣaṁ samaghr̥taṁ, madhu puṣkarabījaṁ, madhu pītvōṣṇōdakaṁ, bhallātakōṣṇōdakaṁ, takrasiddhaḥ kampillakaḥ, paryuṣitā kākamācī, aṅgāraśūlyō bhāsaścēti viruddhāni| ityētadyathāpraśnamabhinirdiṣṭaṁ bhavatīti||84||
नेति भगवानात्रेयः- सर्वानेव मत्स्यान्न पयसा सहाभ्यवहरेद्विशेषतस्तु चिलिचिमं, स हि महाभिष्यन्दित्वात् स्थूललक्षणतरानेतान् व्याधीनुपजनयत्यामविषमुदीरयति च| ग्राम्यानूपौदकपिशितानि च मधुतिलगुडपयोमाषमूलकबिसैर्विरूढधान्यैर्वा नैकध्यमद्यात्, तन्मूलं हि बाधिर्यान्ध्यवेपथुजाड्यकलमूकतामैण्मिण्यमथवा मरणमाप्नोति| न पौष्करं रोहिणीकं शाकं कपोतान् वा सर्षपतैलभ्रष्टान्मधुपयोभ्यां सहाभ्यवहरेत्, तन्मूलं हि शोणिताभिष्यन्दधमनीप्रवि(ति)चयापस्मारशङ्खकगलगण्डरोहिणीनामन्यतमं प्राप्नोत्यथवा मरणमिति| न मूलकलशुनकृष्णगन्धार्जकसुमुखसुरसादीनि भक्षयित्वा पयः सेव्यं, कुष्ठाबाधभयात्| न जातुकशाकं न निकुचं पक्वं मधुपयोभ्यां सहोपयोज्यम्, एतद्धि मरणायाथवा बलवर्णतेजोवीर्योपरोधायालघुव्याधये षाण्ढ्याय चेति| तदेव निकुचं पक्वं न माषसूपगुडसर्पिर्भिः सहोपयोज्यं वैरोधिकत्वात्| तथाऽऽम्राम्रातकमातुलुङ्गनिकुचकरमर्दमोचदन्तशठबदरकोशाम्रभव्यजाम्बवकपित्थतिन्तिडीक- पारावताक्षोडपनसनालिकेरदाडिमामलकान्येवम्प्रकाराणि चान्यानि द्रव्याणि सर्वं चाम्लं द्रवमद्रवं च पयसा सह विरुद्धम्| तथा कङ्गुवनकमकुष्ठककुलत्थमाषनिष्पावाः पयसा सह विरुद्धाः| पद्मोत्तरिकाशाकं शार्करो मैरेयो मधु च सहोपयुक्तं विरुद्धं वातं चातिकोपयति| हारिद्रकः सर्षपतैलभृष्टो विरुद्धः पित्तं चातिकोपयति| पायसो मन्थानुपानो विरुद्धः श्लेष्माणं चातिकोपयति| उपोदिका तिलकल्कसिद्धा हेतुरतीसारस्य| बलाका वारुण्या सह कुल्माषैरपि विरुद्धा, सैव शूकरवसापरिभृष्टा सद्यो व्यापादयति| मयूरमांसमेरण्डसीसकावसक्तमेरण्डाग्निप्लुष्टमेरण्डतैलयुक्तं सद्यो व्यापादयति| हारिद्रकमांसं हारिद्रसीसकावसक्तं हारिद्राग्निप्लुष्टं सद्यो व्यापादयति; तदेव भस्मपांशुपरिध्वस्तं सक्षौद्रं सद्यो मरणाय| मत्स्यनिस्तालनसिद्धाः पिप्पल्यस्तथा काकमाची मधु च मरणाय| मधु चोष्णमुष्णार्तस्य च मधु मरणाय| मधुसर्पिषी समघृते, मधु वारि चान्तरिक्षं समघृतं, मधु पुष्करबीजं, मधु पीत्वोष्णोदकं, भल्लातकोष्णोदकं, तक्रसिद्धः कम्पिल्लकः, पर्युषिता काकमाची, अङ्गारशूल्यो भासश्चेति विरुद्धानि| इत्येतद्यथाप्रश्नमभिनिर्दिष्टं भवतीति||८४||
🔊 Audio coming soon
grāmyapiśitādīni madhvādīnāmanyatarēṇāpi viruddhāni| kalamūkatēti kalamūkatā avyaktavacanatā| pauṣkarādīnāṁ madhupayōbhyāṁ sahābhyavahārō viruddhaḥ, pauṣkaraṁ puṣkaratratrarūpaṁ śākaṁ, rōhiṇī kaṭurōhiṇī| (dhamanīpraticayaḥ sirājagranthiḥ |) jātuśākaṁ vaṁśapatrikā| vairōdhikatvādityanēna prakaraṇalabdhasyāpi vairōdhikatvasya punarabhidhānaṁ sāmānyōktaṣāṇḍhyādivyādhikartr̥tōpadarśanārtham, ēvamanyatrāpi sāmānyē'pi vairōdhikatvamātrābhidhānē vaktavyam| tathā'mlētyādau amlagrahaṇēna labdhānāpyamlāmrātakādīnāmabhidhānaṁ viśēṣavirōdhasūcanārtham| sarvagrahaṇēnaiva dravādravāmlē prāptē punardravādravavacanaṁ ‘sarva’ śabdasya dravādravāmlakārtsnyārthatāpratiṣēdhārthaṁ, bhavati hi prakaraṇādēkadēśē'pi sarvavyapadēśaḥ, yathā sarvān bhōjayēditiḥ, kiṁvā sarvagrahaṇamamlavipākānāṁ vrīhyādīnāṁ grahaṇārtham| payasēti tr̥tīyayaiva sahārthē labdhē punaḥ sahētyabhidhānaṁ kēvalāmlādiyuktasyaiva virōdhitōpadarśanārthaṁ; tēna, amlapayaḥsaṁyōgē guḍādisaṁyōgē sati viruddhatvaṁ na dugdhāmrādīnām| vanakō vanakōdravaḥ| padmōttarikā kusumbhaḥ| śārkara iti mairēyaviśēṣaṇam| vātaṁ cātikōpayatīti vacanēna pittakaphāvalpaṁ kōpayatīti bōdhayati; ēvaṁ pittaṁ cātikōpayati kaphaṁ cātikōpayatītyētayōrapi vācyam| hāridrakō ‘haritāla’ iti khyātaḥ pakṣī| balākā vāruṇyā saha viruddhā, tathā kulmāṣaiśca balākā viruddhā| ēraṇḍasīsakāvasaktamiti ēraṇḍakāṣṭhāvasaktaṁ, sīsakō hi bhaṭitrakaraṇakāṣṭhamucyatē| tadēvēti hāridrakamāṁsam| matsyā nistālyantē pacyantē yasmin tanmatsyanistālanaṁ; kiṁvā nistālanaṁ vasā, jatūkarṇē'pyuktaṁ- “matsyavasāsiddhāḥ pippalyaḥ” iti| kākamācī madhu cēti saṁyōgaviruddham| bhāsō gōṣṭhakukkuṭaḥ||84||
Adhikarana 50 (85) · Śloka 85
bhavanti cātra ślōkāḥ- yat kiñciddōṣamāsrāvya na nirharati kāyataḥ| āhārajātaṁ tat sarvamahitāyōpapadyatē||85||
भवन्ति चात्र श्लोकाः- यत् किञ्चिद्दोषमास्राव्य न निर्हरति कायतः| आहारजातं तत् सर्वमहितायोपपद्यते||८५||
🔊 Audio coming soon
anuktavairōdhikasaṅgrahārthamāha- yat kiñcidityādi| āhriyata ityāhārō bhēṣajamapi| dōṣamāsrāvyēti dōṣānutkliṣṭarūpān janayitvā na nirharatīti| anēna vamanavirēcanadravyāṇi nirākarōti, tāni hi dōṣānāsrāvya nirharanti||85||
Adhikarana 51 (86-101) · Śloka 101
yaccāpi dēśakālāgnimātrāsātmyānilādibhiḥ| saṁskāratō vīryataśca kōṣṭhāvasthākramairapi||86|| parihārōpacārābhyāṁ pākāt saṁyōgatō'pi ca| viruddhaṁ tacca na hitaṁ hr̥tsampadvidhibhiśca yat||87|| viruddhaṁ dēśatastāvadrūkṣatīkṣṇādi dhanvani| ānūpē snigdhaśītādi bhēṣajaṁ yanniṣēvyatē||88|| kālatō'pi viruddhaṁ yacchītarūkṣādisēvanam| śītē kālē, tathōṣṇē ca kaṭukōṣṇādisēvanam||89|| viruddhamanalē tadvadannapānaṁ caturvidhē| madhusarpiḥ samadhr̥taṁ mātrayā tadvirudhyatē||90|| kaṭukōṣṇādisātmyasya svāduśītādisēvanam| yattat sātmyaviruddhaṁ tu viruddhaṁ tvanilādibhiḥ||91|| yā samānaguṇābhyāsaviruddhānnauṣadhakriyā| saṁskāratō viruddhaṁ tadyadbhōjyaṁ viṣavadbhavēt||92|| ēraṇḍasīsakāsaktaṁ śikhimāṁsaṁ yathaiva hi| viruddhaṁ vīryatō jñēyaṁ vīryataḥ śītalātmakam||93|| tat saṁyōjyōṣṇavīryēṇa dravyēṇa saha sēvyatē| krūrakōṣṭhasya cātyalpaṁ mandavīryamabhēdanam||94|| mr̥dakōṣṭhasya guru ca bhēdanīyaṁ tathā bahu| ētat kōṣṭhaviruddhaṁ tu, viruddhaṁ syādavasthayā||95|| śramavyavāyavyāyāmasaktasyānilakōpanam| nidrālasasyālasasya bhōjanaṁ ślēṣmakōpanam||96|| yaccānutsr̥jya viṇmūtraṁ bhuṅktē yaścābubhukṣitaḥ| tacca kramaviruddhaṁ syādyaccātikṣudvaśānugaḥ||97|| parihāraviruddhaṁ tu varāhādīnniṣēvya yat| sēvētōṣṇaṁ ghr̥tādīṁśca pītvā śītaṁ niṣēvatē||98|| viruddhaṁ pākataścāpi duṣṭadurdārusādhitam| apakvataṇḍulātyarthapakvadagdhaṁ ca yadbhavēt| saṁyōgatō viruddhaṁ tadyathā'mlaṁ payasā saha||99|| amanōrucitaṁ yacca hr̥dviruddhaṁ taducyatē| sampadviruddhaṁ tadvidyādasañjātarasaṁ tu yat||100|| atikrāntarasaṁ vā'pi vipannarasamēva vā| jñēyaṁ vidhiviruddhaṁ tu bhujyatē nibhr̥tē na yat| tadēvaṁvidhamannaṁ syādviruddhamupayōjitam||101||
यच्चापि देशकालाग्निमात्रासात्म्यानिलादिभिः| संस्कारतो वीर्यतश्च कोष्ठावस्थाक्रमैरपि||८६|| परिहारोपचाराभ्यां पाकात् संयोगतोऽपि च| विरुद्धं तच्च न हितं हृत्सम्पद्विधिभिश्च यत्||८७|| विरुद्धं देशतस्तावद्रूक्षतीक्ष्णादि धन्वनि| आनूपे स्निग्धशीतादि भेषजं यन्निषेव्यते||८८|| कालतोऽपि विरुद्धं यच्छीतरूक्षादिसेवनम्| शीते काले, तथोष्णे च कटुकोष्णादिसेवनम्||८९|| विरुद्धमनले तद्वदन्नपानं चतुर्विधे| मधुसर्पिः समधृतं मात्रया तद्विरुध्यते||९०|| कटुकोष्णादिसात्म्यस्य स्वादुशीतादिसेवनम्| यत्तत् सात्म्यविरुद्धं तु विरुद्धं त्वनिलादिभिः||९१|| या समानगुणाभ्यासविरुद्धान्नौषधक्रिया| संस्कारतो विरुद्धं तद्यद्भोज्यं विषवद्भवेत्||९२|| एरण्डसीसकासक्तं शिखिमांसं यथैव हि| विरुद्धं वीर्यतो ज्ञेयं वीर्यतः शीतलात्मकम्||९३|| तत् संयोज्योष्णवीर्येण द्रव्येण सह सेव्यते| क्रूरकोष्ठस्य चात्यल्पं मन्दवीर्यमभेदनम्||९४|| मृदकोष्ठस्य गुरु च भेदनीयं तथा बहु| एतत् कोष्ठविरुद्धं तु, विरुद्धं स्यादवस्थया||९५|| श्रमव्यवायव्यायामसक्तस्यानिलकोपनम्| निद्रालसस्यालसस्य भोजनं श्लेष्मकोपनम्||९६|| यच्चानुत्सृज्य विण्मूत्रं भुङ्क्ते यश्चाबुभुक्षितः| तच्च क्रमविरुद्धं स्याद्यच्चातिक्षुद्वशानुगः||९७|| परिहारविरुद्धं तु वराहादीन्निषेव्य यत्| सेवेतोष्णं घृतादींश्च पीत्वा शीतं निषेवते||९८|| विरुद्धं पाकतश्चापि दुष्टदुर्दारुसाधितम्| अपक्वतण्डुलात्यर्थपक्वदग्धं च यद्भवेत्| संयोगतो विरुद्धं तद्यथाऽम्लं पयसा सह||९९|| अमनोरुचितं यच्च हृद्विरुद्धं तदुच्यते| सम्पद्विरुद्धं तद्विद्यादसञ्जातरसं तु यत्||१००|| अतिक्रान्तरसं वाऽपि विपन्नरसमेव वा| ज्ञेयं विधिविरुद्धं तु भुज्यते निभृते न यत्| तदेवंविधमन्नं स्याद्विरुद्धमुपयोजितम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
yaccāpi dēśakālāgnītyādigranthaṁ kēcit paṭhanti, sa ca vyakta ēva||86-101||
Adhikarana 52 (102-103) · Śloka 103
ṣāṇḍhyāndhyavīsarpadakōdarāṇāṁ visphōṭakōnmādabhagandarāṇām| mūrcchāmadādhmānagalagrahāṇāṁ pāṇḍvāmayasyāmaviṣasya caiva||102|| kilāsakuṣṭhagrahaṇīgadānāṁ śōthāmlapittajvarapīnasānām | santānadōṣasya tathaiva mr̥tyōrviruddhamannaṁ pravadanti hētum||103||
षाण्ढ्यान्ध्यवीसर्पदकोदराणां विस्फोटकोन्मादभगन्दराणाम्| मूर्च्छामदाध्मानगलग्रहाणां पाण्ड्वामयस्यामविषस्य चैव||१०२|| किलासकुष्ठग्रहणीगदानां शोथाम्लपित्तज्वरपीनसानाम् | सन्तानदोषस्य तथैव मृत्योर्विरुद्धमन्नं प्रवदन्ति हेतुम्||१०३||
🔊 Audio coming soon
ṣāṇḍhyaṁ napuṁsakatā| santānadōṣō mr̥tavatsatvādiḥ| ētacca vairōdhikakathanaṁ viśēṣavacanēna bādhyatē; tēna laśunasya kṣīrēṇa pānaṁ kvacinna virōdhi; yaduktaṁ- “sādhayēcchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam| kṣīrōdakē'ṣṭaguṇitē kṣīraśēṣaṁ ca pāyayēt” (ci.a.5), tathā “mūlakasvarasaṁ kṣīraṁ” ityādiprayōgēṣūnnēyam| kiṁvā, anēkadravyasaṁyōgādatra virōdhināmavirōdhaḥ; virōdhimātrasaṁyōga ēva virōdhī bhavati| yatu madhuna uṣṇēna vamanēna saṁyuktasya satyapi madanaphalādidravyasaṁyōgē'virōdhārthamuktamapakvagamanādi, tanmadhunō dravyāntarasaṁyōgē'pyuṣṇasambandhatvē virōdhitvōpadarśanārthaṁ; yatō viṣānvayaṁ madhu, viṣasya cōṣṇavirōdhi| laśunādīnāṁ tu dravyāntarāsaṁyōgē satyēva mēlakō viruddha iti śāstravacanādunnīyatē||102-103||
Adhikarana 53 (104-106) · Śloka 106
ēṣāṁ khalvaparēṣāṁ ca vairōdhikanimittānāṁ vyādhīnāmimē bhāvāḥ pratikārā bhavanti| tadyathā- vamanaṁ virēcanaṁ ca, tadvirōdhināṁ ca dravyāṇāṁ saṁśamanārthamupayōgaḥ, tathāvidhaiśca dravyaiḥ pūrvamabhisaṁskāraḥ śarīrasyēti||104|| bhavataścātra- viruddhāśanajān rōgān pratihanti vivēcanam| vamanaṁ śamanaṁ caiva pūrvaṁ vā hitasēvanam||105|| sātmyatō'lpatayā vā'pi dīptāgnēstaruṇasya ca| snigdhavyāyāmabalināṁ viruddhaṁ vitathaṁ bhavēt||106||
एषां खल्वपरेषां च वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामिमे भावाः प्रतिकारा भवन्ति| तद्यथा- वमनं विरेचनं च, तद्विरोधिनां च द्रव्याणां संशमनार्थमुपयोगः, तथाविधैश्च द्रव्यैः पूर्वमभिसंस्कारः शरीरस्येति||१०४|| भवतश्चात्र- विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विवेचनम्| वमनं शमनं चैव पूर्वं वा हितसेवनम्||१०५|| सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च| स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत्||१०६||
🔊 Audio coming soon
tadvirōdhināmiti ṣāḍhyādiharāṇām| tathāvidhairiti viruddhāhārajavyādhiviruddhaiḥ| abhisaṁskāra iti satatōpayōgēna śarīrabhāvanam| kiṁvā tathāvidhairiti rasāyanaprayōgaiḥ| ētaccānāgatābādhacikitsitaṁ jñēyam||104-106||
Adhikarana 54 (107-113) · Śloka 113
tatra ślōkāḥ- matirāsīnmaharṣīṇāṁ yā yā rasaviniścayē| dravyāṇi guṇakarmabhyāṁ dravyasaṅkhyā rasāśrayā||107|| kāraṇaṁ rasasaṅkhyāyā rasānurasalakṣaṇam| parādīnāṁ guṇānāṁ ca lakṣaṇāni pr̥thakpr̥thak||108|| pañcātmakānāṁ ṣaṭtvaṁ ca rasānāṁ yēna hētunā| ūrdhvānulōmabhājaśca yadguṇātiśayādrasāḥ||109|| ṣaṇṇāṁ rasānāṁ ṣaṭtvē ca savibhaktā vibhaktayaḥ| uddēśaścāpavādaśca dravyāṇāṁ guṇakarmaṇi||110|| pravarāvaramadhyatvaṁ rasānāṁ gauravādiṣu| pākaprabhāvayōrliṅgaṁ vīryasaṅkhyāviniścayaḥ||111|| ṣaṇṇāmāsvādyamānānāṁ rasānāṁ yat svalakṣaṇam| yadyadvirudhyatē yasmādyēna yatkāri caiva yat||112|| vairōdhikanimittānāṁ vyādhīnāmauṣadhaṁ ca yat| ātrēyabhadrakāpyīyē tat sarvamavadanmuniḥ||113||
तत्र श्लोकाः- मतिरासीन्महर्षीणां या या रसविनिश्चये| द्रव्याणि गुणकर्मभ्यां द्रव्यसङ्ख्या रसाश्रया||१०७|| कारणं रससङ्ख्याया रसानुरसलक्षणम्| परादीनां गुणानां च लक्षणानि पृथक्पृथक्||१०८|| पञ्चात्मकानां षट्त्वं च रसानां येन हेतुना| ऊर्ध्वानुलोमभाजश्च यद्गुणातिशयाद्रसाः||१०९|| षण्णां रसानां षट्त्वे च सविभक्ता विभक्तयः| उद्देशश्चापवादश्च द्रव्याणां गुणकर्मणि||११०|| प्रवरावरमध्यत्वं रसानां गौरवादिषु| पाकप्रभावयोर्लिङ्गं वीर्यसङ्ख्याविनिश्चयः||१११|| षण्णामास्वाद्यमानानां रसानां यत् स्वलक्षणम्| यद्यद्विरुध्यते यस्माद्येन यत्कारि चैव यत्||११२|| वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामौषधं च यत्| आत्रेयभद्रकाप्यीये तत् सर्वमवदन्मुनिः||११३||
🔊 Audio coming soon
saṅgrahē dravyasaṅkhyā rasāśrayā iti ‘bhēdaścaiṣāṁ’ ityādinā; rasasaṅkhyā hi paramārthatō dravyasaṅkhyaiva, nirguṇatvādrasānāmiti bhāvaḥ| kāraṇaṁ rasasaṅkhyāyā iti ‘rasānāṁ tatra yōgyatvāt’ ityādinā| vibhaktayō bhēdaḥ ‘tatra madhura’ ityādinā| uddēśō dravyāṇāṁ ‘śītaṁ vīryēṇa’ ityādinā, apavādō dravyāṇāṁ ‘madhuraṁ kiñcit’ ityādinā||107-113||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē ātrēyabhadrakāpyīyō nāma ṣaḍviṁśō'dhyāyaḥ||26||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने आत्रेयभद्रकाप्यीयो नाम षड्विंशोऽध्यायः||२६||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ sūtrasthānē annapānacatuṣkē ātrēyabhadrakāpyīyō nāma ṣaḍviṁśatitamō'dhyāyaḥ||26||