Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athāta ātrēyabhadrakāpyīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथात आत्रेयभद्रकाप्यीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
26. ātrēyabhadrakāpyīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
ātrēyō bhadrakāpyaśca śākuntēyastathaiva ca| pūrṇākṣaścaiva maudgalyō hiraṇyākṣaśca kauśikaḥ||3|| yaḥ kumāraśirā nāma bharadvājaḥ sa cānaghaḥ| śrīmān vāryōvidaścaiva rājā matimatāṁ varaḥ||4|| nimiśca rājā vaidēhō baḍiśaśca mahāmatiḥ| kāṅkāyanaśca bāhlīkō bāhlīkabhiṣajāṁ varaḥ||5|| ētē śrutavayōvr̥ddhā jitātmānō maharṣayaḥ| vanē caitrarathē ramyē samīyurvijihīrṣavaḥ||6|| tēṣāṁ tatrōpaviṣṭānāmiyamarthavatī kathā| babhūvārthavidāṁ samyagrasāhāraviniścayē||7||
View original
आत्रेयो भद्रकाप्यश्च शाकुन्तेयस्तथैव च| पूर्णाक्षश्चैव मौद्गल्यो हिरण्याक्षश्च कौशिकः||३|| यः कुमारशिरा नाम भरद्वाजः स चानघः| श्रीमान् वार्योविदश्चैव राजा मतिमतां वरः||४|| निमिश्च राजा वैदेहो बडिशश्च महामतिः| काङ्कायनश्च बाह्लीको बाह्लीकभिषजां वरः||५|| एते श्रुतवयोवृद्धा जितात्मानो महर्षयः| वने चैत्ररथे रम्ये समीयुर्विजिहीर्षवः||६|| तेषां तत्रोपविष्टानामियमर्थवती कथा| बभूवार्थविदां सम्यग्रसाहारविनिश्चये||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (8) · Śloka 8
ēka ēva rasa ityuvāca bhadrakāpyaḥ, yaṁ pañcānāmindriyārthānāmanyatamaṁ jihvāvaiṣayikaṁ bhāvamācakṣatē kuśalāḥ, sa punarudakādananya iti| dvau rasāviti śākuntēyō brāhmaṇaḥ, chēdanīya upaśamanīyaścēti| trayō rasā iti pūrṇākṣō maudgalyaḥ, chēdanīyōpaśamanīyasādhāraṇā iti| catvārō rasā iti hiraṇyākṣaḥ kauśikaḥ, svādurhitaśca svādurahitaścāsvādurhitaścāsvādurahitaścēti| pañca rasā iti kumāraśirā bharadvājaḥ, bhaumaudakāgnēyavāyavyāntarikṣāḥ| ṣaḍrasā iti vāryōvidō rājarṣiḥ, gurulaghuśītōṣṇasnigdharūkṣāḥ| sapta rasā iti nimirvaidēhaḥ, madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāḥ| aṣṭau rasā iti baḍiśō dhāmārgavaḥ, madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāvyaktāḥ| aparisaṅkhyēyā rasā iti kāṅkāyanō bāhlīkabhiṣak, āśrayaguṇakarmasaṁsvādaviśēṣāṇāmaparisaṅkhyēyatvāt||8||
View original
एक एव रस इत्युवाच भद्रकाप्यः, यं पञ्चानामिन्द्रियार्थानामन्यतमं जिह्वावैषयिकं भावमाचक्षते कुशलाः, स पुनरुदकादनन्य इति| द्वौ रसाविति शाकुन्तेयो ब्राह्मणः, छेदनीय उपशमनीयश्चेति| त्रयो रसा इति पूर्णाक्षो मौद्गल्यः, छेदनीयोपशमनीयसाधारणा इति| चत्वारो रसा इति हिरण्याक्षः कौशिकः, स्वादुर्हितश्च स्वादुरहितश्चास्वादुर्हितश्चास्वादुरहितश्चेति| पञ्च रसा इति कुमारशिरा भरद्वाजः, भौमौदकाग्नेयवायव्यान्तरिक्षाः| षड्रसा इति वार्योविदो राजर्षिः, गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाः| सप्त रसा इति निमिर्वैदेहः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराः| अष्टौ रसा इति बडिशो धामार्गवः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराव्यक्ताः| अपरिसङ्ख्येया रसा इति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक्, आश्रयगुणकर्मसंस्वादविशेषाणामपरिसङ्ख्येयत्वात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (9) · Śloka 9
ṣaḍēva rasā ityuvāca bhagavānātrēyaḥ punarvasuḥ, madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ| tēṣāṁ ṣaṇṇāṁ rasānāṁ yōnirudakaṁ, chēdanōpaśamanē dvē karmaṇī, tayōrmiśrībhāvāt sādhāraṇatvaṁ, svādvasvādutā bhaktiḥ , hitāhitau prabhāvau, pañcamahābhūtavikārāstvāśrayāḥ prakr̥tivikr̥tivicāradēśakālavaśāḥ, tēṣvāśrayēṣu dravyasañjñakēṣu guṇā gurulaghuśītōṣṇasnigdharūkṣādyāḥ; kṣaraṇāt kṣāraḥ, nāsau rasaḥ dravyaṁ tadanēkarasasamutpannamanēkarasaṁ kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhamanēkēndriyārthasamanvitaṁ karaṇābhinirvr̥ttam; avyaktībhāvastu khalu rasānāṁ prakr̥tau bhavatyanurasē'nurasasamanvitē vā dravyē; aparisaṅkhyēyatvaṁ punastēṣāmāśrayādīnāṁ bhāvānāṁ viśēṣāparisaṅkhyēyatvānna yuktam, ēkaikō'pi hyēṣāmāśrayādīnāṁ bhāvānāṁ viśēṣānāśrayatē viśēṣāparisaṅkhyēyatvāt, na ca tasmādanyatvamupapadyatē; parasparasaṁsr̥ṣṭabhūyiṣṭhatvānna caiṣāmabhinirvr̥ttērguṇaprakr̥tīnāmaparisaṅkhyēyatvaṁ bhavati; tasmānna saṁsr̥ṣṭānāṁ rasānāṁ karmōpadiśanti buddhimantaḥ| taccaiva kāraṇamapēkṣamāṇāḥ ṣaṇṇāṁ rasānāṁ parasparēṇāsaṁsr̥ṣṭānāṁ lakṣaṇapr̥thaktvamupadēkṣyāmaḥ||9||
View original
षडेव रसा इत्युवाच भगवानात्रेयः पुनर्वसुः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः| तेषां षण्णां रसानां योनिरुदकं, छेदनोपशमने द्वे कर्मणी, तयोर्मिश्रीभावात् साधारणत्वं, स्वाद्वस्वादुता भक्तिः , हिताहितौ प्रभावौ, पञ्चमहाभूतविकारास्त्वाश्रयाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाः, तेष्वाश्रयेषु द्रव्यसञ्ज्ञकेषु गुणा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्याः; क्षरणात् क्षारः, नासौ रसः द्रव्यं तदनेकरससमुत्पन्नमनेकरसं कटुकलवणभूयिष्ठमनेकेन्द्रियार्थसमन्वितं करणाभिनिर्वृत्तम्; अव्यक्तीभावस्तु खलु रसानां प्रकृतौ भवत्यनुरसेऽनुरससमन्विते वा द्रव्ये; अपरिसङ्ख्येयत्वं पुनस्तेषामाश्रयादीनां भावानां विशेषापरिसङ्ख्येयत्वान्न युक्तम्, एकैकोऽपि ह्येषामाश्रयादीनां भावानां विशेषानाश्रयते विशेषापरिसङ्ख्येयत्वात्, न च तस्मादन्यत्वमुपपद्यते; परस्परसंसृष्टभूयिष्ठत्वान्न चैषामभिनिर्वृत्तेर्गुणप्रकृतीनामपरिसङ्ख्येयत्वं भवति; तस्मान्न संसृष्टानां रसानां कर्मोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः| तच्चैव कारणमपेक्षमाणाः षण्णां रसानां परस्परेणासंसृष्टानां लक्षणपृथक्त्वमुपदेक्ष्यामः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (10) · Śloka 10
agrē tu tāvaddravyabhēdamabhiprētya kiñcidabhidhāsyāmaḥ| sarvaṁ dravyaṁ pāñcabhautikamasminnarthē ; taccētanāvadacētanaṁ ca, tasya guṇāḥ śabdādayō gurvādayaśca dravāntāḥ, karma pañcavidhamuktaṁ vamanādi||10||
View original
अग्रे तु तावद्द्रव्यभेदमभिप्रेत्य किञ्चिदभिधास्यामः| सर्वं द्रव्यं पाञ्चभौतिकमस्मिन्नर्थे ; तच्चेतनावदचेतनं च, तस्य गुणाः शब्दादयो गुर्वादयश्च द्रवान्ताः, कर्म पञ्चविधमुक्तं वमनादि||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
tatra dravyāṇi gurukharakaṭhinamandasthiraviśadasāndrasthūlagandhaguṇabahulāni pārthivāni , tānyupacayasaṅghātagauravasthairyakarāṇi; dravasnigdhaśītamandamr̥dupicchilarasaguṇabahulānyāpyāni, tānyupaklēdasnēhabandhaviṣyandamārdavaprahlādakarāṇi; uṣṇatīkṣṇasūkṣmalaghurūkṣaviśadarūpaguṇabahulānyāgnēyāni, tāni dāhapākaprabhāprakāśavarṇakarāṇi; laghuśītarūkṣakharaviśadasūkṣmasparśaguṇabahulāni vāyavyāni, tāni raukṣyaglānivicāravaiśadyalāghavakarāṇi; mr̥dulaghusūkṣmaślakṣṇaśabdaguṇabahulānyākāśātmakāni, tāni mārdavasauṣiryalāghavakarāṇi||11||
View original
तत्र द्रव्याणि गुरुखरकठिनमन्दस्थिरविशदसान्द्रस्थूलगन्धगुणबहुलानि पार्थिवानि , तान्युपचयसङ्घातगौरवस्थैर्यकराणि; द्रवस्निग्धशीतमन्दमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलान्याप्यानि, तान्युपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकराणि; उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मलघुरूक्षविशदरूपगुणबहुलान्याग्नेयानि, तानि दाहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि; लघुशीतरूक्षखरविशदसूक्ष्मस्पर्शगुणबहुलानि वायव्यानि, तानि रौक्ष्यग्लानिविचारवैशद्यलाघवकराणि; मृदुलघुसूक्ष्मश्लक्ष्णशब्दगुणबहुलान्याकाशात्मकानि, तानि मार्दवसौषिर्यलाघवकराणि||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
anēnōpadēśēna nānauṣadhibhūtaṁ jagati kiñciddravyamupalabhyatē tāṁ tāṁ yuktimarthaṁ ca taṁ tamabhiprētya||12||
View original
अनेनोपदेशेन नानौषधिभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमुपलभ्यते तां तां युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
na tu kēvalaṁ guṇaprabhāvādēva dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti; dravyāṇi hi dravyaprabhāvādguṇaprabhāvāddravyaguṇaprabhāvācca tasmiṁstasmin kālē tattadadhikaraṇamāsādya tāṁ tāṁ ca yuktimarthaṁ ca taṁ tamabhiprētya yat kurvanti, tat karma; yēna kurvinti, tadvīryaṁ; yatra kurvanti, tadadhikaraṇaṁ; yadā kurvanti, sa kālaḥ; yathā kurvanti, sa upāyaḥ; yat sādhayanti, tat phalam||13||
View original
न तु केवलं गुणप्रभावादेव द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति; द्रव्याणि हि द्रव्यप्रभावाद्गुणप्रभावाद्द्रव्यगुणप्रभावाच्च तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्तदधिकरणमासाद्य तां तां च युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य यत् कुर्वन्ति, तत् कर्म; येन कुर्विन्ति, तद्वीर्यं; यत्र कुर्वन्ति, तदधिकरणं; यदा कुर्वन्ति, स कालः; यथा कुर्वन्ति, स उपायः; यत् साधयन्ति, तत् फलम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
bhēdaścaiṣāṁ triṣaṣṭividhavikalpō dravyadēśakālaprabhāvādbhavati, tamupadēkṣyāmaḥ||14||
View original
भेदश्चैषां त्रिषष्टिविधविकल्पो द्रव्यदेशकालप्रभावाद्भवति, तमुपदेक्ष्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
svāduramlādibhiryōgaṁ śēṣairamlādayaḥ pr̥thak| yānti pañcadaśaitāni dravyāṇi dvirasāni tu||15||
View original
स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः पृथक्| यान्ति पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (16) · Śloka 17
pr̥thagamlādiyuktasya yōgaḥ śēṣaiḥ pr̥thagbhavēt| madhurasya tathā'mlasya lavaṇasya kaṭōstathā||16|| trirasāni yathāsaṅkhyaṁ dravyāṇyuktāni viṁśatiḥ|17|
View original
पृथगम्लादियुक्तस्य योगः शेषैः पृथग्भवेत्| मधुरस्य तथाऽम्लस्य लवणस्य कटोस्तथा||१६|| त्रिरसानि यथासङ्ख्यं द्रव्याण्युक्तानि विंशतिः|१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (17-20) · Śloka 21
vakṣyantē tu catuṣkēṇa dravyāṇi daśa pañca ca||17|| svādvamlau sahitau yōgaṁ lavaṇādyaiḥ pr̥thaggatau| yōgaṁ śēṣaiḥ pr̥thagyātaścatuṣkarasasaṅkhyayā||18|| sahitau svādulavaṇau tadvat kaṭvādibhiḥ pr̥thak| yuktau śēṣaiḥ pr̥thagyōgaṁ yātaḥ svādūṣaṇau tathā||19|| kaṭvādyairamlalavaṇau saṁyuktau sahitau pr̥thak| yātaḥ śēṣaiḥ pr̥thagyōgaṁ śēṣairamlakaṭū tathā||20|| yujyatē tu kaṣāyēṇa satiktau lavaṇōṣaṇau|21|
View original
वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च||१७|| स्वाद्वम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः पृथग्गतौ| योगं शेषैः पृथग्यातश्चतुष्करससङ्ख्यया||१८|| सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत् कट्वादिभिः पृथक्| युक्तौ शेषैः पृथग्योगं यातः स्वादूषणौ तथा||१९|| कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक्| यातः शेषैः पृथग्योगं शेषैरम्लकटू तथा||२०|| युज्यते तु कषायेण सतिक्तौ लवणोषणौ|२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (21) · Śloka 22
ṣaṭ tu pañcarasānyāhurēkaikasyāpavarjanāt||21|| ṣaṭ caivaikarasāni syurēkaṁ ṣaḍrasamēva tu|22|
View original
षट् तु पञ्चरसान्याहुरेकैकस्यापवर्जनात्||२१|| षट् चैवैकरसानि स्युरेकं षड्रसमेव तु|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (22-23) · Śloka 23
iti triṣaṣṭirdravyāṇāṁ nirdiṣṭā rasasaṅkhyayā||22|| triṣaṣṭiḥ syāttvasaṅkhyēyā rasānurasakalpanāt | rasāstaratamābhyāṁ tāṁ saṅkhyāmatipatanti hi||23||
View original
इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्दिष्टा रससङ्ख्यया||२२|| त्रिषष्टिः स्यात्त्वसङ्ख्येया रसानुरसकल्पनात् | रसास्तरतमाभ्यां तां सङ्ख्यामतिपतन्ति हि||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
saṁyōgāḥ saptapañcāśat kalpanā tu triṣaṣṭidhā| rasānāṁ tatra yōgyatvāt kalpitā rasacintakaiḥ||24||
View original
संयोगाः सप्तपञ्चाशत् कल्पना तु त्रिषष्टिधा| रसानां तत्र योग्यत्वात् कल्पिता रसचिन्तकैः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26
kvacidēkō rasaḥ kalpyaḥ saṁyuktāśca rasāḥ kvacit| dōṣauṣadhādīn sañcintya bhiṣajā siddhimicchatā||25|| dravyāṇi dvirasādīni saṁyuktāṁśca rasān budhāḥ| rasānēkaikaśō vā'pi kalpayanti gadān prati||26||
View original
क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश्च रसाः क्वचित्| दोषौषधादीन् सञ्चिन्त्य भिषजा सिद्धिमिच्छता||२५|| द्रव्याणि द्विरसादीनि संयुक्तांश्च रसान् बुधाः| रसानेकैकशो वाऽपि कल्पयन्ति गदान् प्रति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (27) · Śloka 27
yaḥ syādrasavikalpajñaḥ syācca dōṣavikalpavit| na sa muhyēdvikārāṇāṁ hētuliṅgōpaśāntiṣu ||27||
View original
यः स्याद्रसविकल्पज्ञः स्याच्च दोषविकल्पवित्| न स मुह्येद्विकाराणां हेतुलिङ्गोपशान्तिषु ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (28) · Śloka 28
vyaktaḥ śuṣkasya cādau ca rasō dravyasya lakṣyatē| viparyayēṇānurasō rasō nāsti hi saptamaḥ||28||
View original
व्यक्तः शुष्कस्य चादौ च रसो द्रव्यस्य लक्ष्यते| विपर्ययेणानुरसो रसो नास्ति हि सप्तमः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (29-35) · Śloka 35
parāparatvē yuktiśca saṅkhyā saṁyōga ēva ca| vibhāgaśca pr̥thaktvaṁ ca parimāṇamathāpi ca||29|| saṁskārō'bhyāsa ityētē guṇā jñēyāḥ parādayaḥ| siddhyupāyāścikitsāyā lakṣaṇaistān pracakṣmahē||30|| dēśakālavayōmānapākavīryarasādiṣu| parāparatvē, yuktiśca yōjanā yā tu yujyatē||31|| saṅkhyā syādgaṇitaṁ, yōgaḥ saha saṁyōga ucyatē| dravyāṇāṁ dvandvasarvaikakarmajō'nitya ēva ca||32|| vibhāgastu vibhaktiḥ syādviyōgō bhāgaśō grahaḥ| pr̥thaktvaṁ syādasaṁyōgō vailakṣaṇyamanēkatā||33|| parimāṇaṁ punarmānaṁ, saṁskāraḥ karaṇaṁ matam| bhāvābhyasanamabhyāsaḥ śīlanaṁ satatakriyā||34|| iti svalakṣaṇairuktā guṇāḥ sarvē parādayaḥ| cikitsā yairaviditairna yathāvat pravartatē||35||
View original
परापरत्वे युक्तिश्च सङ्ख्या संयोग एव च| विभागश्च पृथक्त्वं च परिमाणमथापि च||२९|| संस्कारोऽभ्यास इत्येते गुणा ज्ञेयाः परादयः| सिद्ध्युपायाश्चिकित्साया लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे||३०|| देशकालवयोमानपाकवीर्यरसादिषु| परापरत्वे, युक्तिश्च योजना या तु युज्यते||३१|| सङ्ख्या स्याद्गणितं, योगः सह संयोग उच्यते| द्रव्याणां द्वन्द्वसर्वैककर्मजोऽनित्य एव च||३२|| विभागस्तु विभक्तिः स्याद्वियोगो भागशो ग्रहः| पृथक्त्वं स्यादसंयोगो वैलक्षण्यमनेकता||३३|| परिमाणं पुनर्मानं, संस्कारः करणं मतम्| भावाभ्यसनमभ्यासः शीलनं सततक्रिया||३४|| इति स्वलक्षणैरुक्ता गुणाः सर्वे परादयः| चिकित्सा यैरविदितैर्न यथावत् प्रवर्तते||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (36) · Śloka 36
guṇā guṇāśrayā nōktāstasmādrasaguṇān bhiṣak| vidyāddravyaguṇān karturabhiprāyāḥ pr̥thagvidhāḥ||36||
View original
गुणा गुणाश्रया नोक्तास्तस्माद्रसगुणान् भिषक्| विद्याद्द्रव्यगुणान् कर्तुरभिप्रायाः पृथग्विधाः||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (37) · Śloka 37
ataśca prakr̥taṁ buddhvā dēśakālāntarāṇi ca| tantrakarturabhiprāyānupāyāṁścārthamādiśēt||37||
View original
अतश्च प्रकृतं बुद्ध्वा देशकालान्तराणि च| तन्त्रकर्तुरभिप्रायानुपायांश्चार्थमादिशेत्||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (38) · Śloka 38
ṣaḍvibhaktīḥ pravakṣyāmi rasānāmata uttaram| ṣaṭ pañcabhūtaprabhavāḥ saṅkhyātāśca yathā rasāḥ||38||
View original
षड्विभक्तीः प्रवक्ष्यामि रसानामत उत्तरम्| षट् पञ्चभूतप्रभवाः सङ्ख्याताश्च यथा रसाः||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (39) · Śloka 39
saumyāḥ khalvāpō'ntarikṣaprabhavāḥ prakr̥tiśītā laghvyaścāvyaktarasāśca, tāstvantarikṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca pañcamahābhūtaguṇasamanvitā jaṅgamasthāvarāṇāṁ bhūtānāṁ mūrtīrabhiprīṇayanti, tāsu mūrtiṣu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ||39||
View original
सौम्याः खल्वापोऽन्तरिक्षप्रभवाः प्रकृतिशीता लघ्व्यश्चाव्यक्तरसाश्च, तास्त्वन्तरिक्षाद्भ्रश्यमाना भ्रष्टाश्च पञ्चमहाभूतगुणसमन्विता जङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्तीरभिप्रीणयन्ति, तासु मूर्तिषु षडभिमूर्च्छन्ति रसाः||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (40) · Śloka 40
tēṣāṁ ṣaṇṇāṁ rasānāṁ sōmaguṇātirēkānmadhurō rasaḥ, pr̥thivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ, salilāgnibhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ, vāyvagnibhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ, vāyvākāśātiriktatvāttiktaḥ, pavanapr̥thivīvyatirēkāt kaṣāya iti| ēvamēṣāṁ rasānāṁ ṣaṭtvamupapannaṁ nyūnātirēkaviśēṣānmahābhūtānāṁ bhūtānāmiva sthāvarajaṅgamānāṁ nānāvarṇākr̥tiviśēṣāḥ; ṣaḍr̥tukatvācca kālasyōpapannō mahābhūtānāṁ nyūnātirēkaviśēṣaḥ||40||
View original
तेषां षण्णां रसानां सोमगुणातिरेकान्मधुरो रसः, पृथिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः, सलिलाग्निभूयिष्ठत्वाल्लवणः, वाय्वग्निभूयिष्ठत्वात् कटुकः, वाय्वाकाशातिरिक्तत्वात्तिक्तः, पवनपृथिवीव्यतिरेकात् कषाय इति| एवमेषां रसानां षट्त्वमुपपन्नं न्यूनातिरेकविशेषान्महाभूतानां भूतानामिव स्थावरजङ्गमानां नानावर्णाकृतिविशेषाः; षडृतुकत्वाच्च कालस्योपपन्नो महाभूतानां न्यूनातिरेकविशेषः||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (41) · Śloka 41
tatrāgnimārutātmakā rasāḥ prāyēṇōrdhvabhājaḥ, lāghavādutplavanatvācca vāyōrūrdhvajvalanatvācca vahnēḥ; salilapr̥thivyātmakāstu prāyēṇādhōbhājaḥ, pr̥thivyā gurutvānnimnagatvāccōdakasya; vyāmiśrātmakāḥ punarubhayatōbhājaḥ||41||
View original
तत्राग्निमारुतात्मका रसाः प्रायेणोर्ध्वभाजः, लाघवादुत्प्लवनत्वाच्च वायोरूर्ध्वज्वलनत्वाच्च वह्नेः; सलिलपृथिव्यात्मकास्तु प्रायेणाधोभाजः, पृथिव्या गुरुत्वान्निम्नगत्वाच्चोदकस्य; व्यामिश्रात्मकाः पुनरुभयतोभाजः||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (42) · Śloka 42
tēṣāṁ ṣaṇṇāṁ rasānāmēkaikasya yathādravyaṁ guṇakarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ||42||
View original
तेषां षण्णां रसानामेकैकस्य यथाद्रव्यं गुणकर्माण्यनुव्याख्यास्यामः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (43) · Śloka 43
tatra, madhurō rasaḥ śarīrasātmyādrasarudhiramāṁsamēdōsthimajjaujaḥśukrābhivardhana āyuṣyaḥ ṣaḍindriyaprasādanō balavarṇakaraḥ pittaviṣamārutaghnastr̥ṣṇādāhapraśamanastvacyaḥ kēśyaḥ kaṇṭhyō balyaḥ prīṇanō jīvanastarpaṇō br̥ṁhaṇaḥ sthairyakaraḥ kṣīṇakṣatasandhānakarō ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhajihvāprahlādanō dāhamūrcchāpraśamanaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamaḥ snigdhaḥ śītō guruśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānaḥ sthaulyaṁ mārdavamālasyamatisvapnaṁ gauravamanannābhilāṣamagnērdaurbalyamāsyakaṇṭhayōrmāṁsābhivr̥ddhiṁ śvāsakāsapratiśyāyālasakaśītajvarānāhāsyamādhuryavamathusañjñāsvarapraṇāśagalagaṇḍagaṇḍamālāślīpada- galaśōphabastidhamanīgalōpalēpākṣyāmayābhiṣyandānityēvamprabhr̥tīn kaphajān vikārānupajanayati (1)|43|
View original
तत्र, मधुरो रसः शरीरसात्म्याद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जौजःशुक्राभिवर्धन आयुष्यः षडिन्द्रियप्रसादनो बलवर्णकरः पित्तविषमारुतघ्नस्तृष्णादाहप्रशमनस्त्वच्यः केश्यः कण्ठ्यो बल्यः प्रीणनो जीवनस्तर्पणो बृंहणः स्थैर्यकरः क्षीणक्षतसन्धानकरो घ्राणमुखकण्ठौष्ठजिह्वाप्रह्लादनो दाहमूर्च्छाप्रशमनः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमः स्निग्धः शीतो गुरुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः स्थौल्यं मार्दवमालस्यमतिस्वप्नं गौरवमनन्नाभिलाषमग्नेर्दौर्बल्यमास्यकण्ठयोर्मांसाभिवृद्धिं श्वासकासप्रतिश्यायालसकशीतज्वरानाहास्यमाधुर्यवमथुसञ्ज्ञास्वरप्रणाशगलगण्डगण्डमालाश्लीपद- गलशोफबस्तिधमनीगलोपलेपाक्ष्यामयाभिष्यन्दानित्येवम्प्रभृतीन् कफजान् विकारानुपजनयति (१)|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (43) · Śloka 43
amlō rasō bhaktaṁ rōcayati, agniṁ dīpayati, dēhaṁ br̥ṁhayati ūrjayati, manō bōdhayati, indriyāṇi dr̥ḍhīkarōti, balaṁ vardhayati, vātamanulōmayati, hr̥dayaṁ tarpayati, āsyamāsrāvayati, bhuktamapakarṣayati klēdayati jarayati, prīṇayati, laghuruṣṇaḥ snigdhaśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānō dantān harṣayati, tarṣayati, sammīlayatyakṣiṇī, saṁvējayati lōmāni, kaphaṁ vilāpayati, pittamabhivardhayati, raktaṁ dūṣayati,māṁsaṁ vidahati, kāyaṁ śithilīkarōti, kṣīṇakṣatakr̥śadurbalānāṁ śvayathumāpādayati, api ca kṣatābhihatadaṣṭadagdhabhagnaśūnapracyutāvamūtritaparisarpitamarditacchinnabhinnaviśliṣṭōdviddhōtpiṣṭādīni pācayatyāgnēyasvabhāvāt, paridahati kaṇṭhamurō hr̥dayaṁ ca (2)|43|
View original
अम्लो रसो भक्तं रोचयति, अग्निं दीपयति, देहं बृंहयति ऊर्जयति, मनो बोधयति, इन्द्रियाणि दृढीकरोति, बलं वर्धयति, वातमनुलोमयति, हृदयं तर्पयति, आस्यमास्रावयति, भुक्तमपकर्षयति क्लेदयति जरयति, प्रीणयति, लघुरुष्णः स्निग्धश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो दन्तान् हर्षयति, तर्षयति, सम्मीलयत्यक्षिणी, संवेजयति लोमानि, कफं विलापयति, पित्तमभिवर्धयति, रक्तं दूषयति,मांसं विदहति, कायं शिथिलीकरोति, क्षीणक्षतकृशदुर्बलानां श्वयथुमापादयति, अपि च क्षताभिहतदष्टदग्धभग्नशूनप्रच्युतावमूत्रितपरिसर्पितमर्दितच्छिन्नभिन्नविश्लिष्टोद्विद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात्, परिदहति कण्ठमुरो हृदयं च (२)|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
lavaṇō rasaḥ pācanaḥ klēdanō dīpanaścyāvanaśchēdanō bhēdanastīkṣṇaḥ sarō vikāsyadhaḥsraṁsyavakāśakarō vātaharaḥ stambhabandhasaṅghātavidhamanaḥ sarvarasapratyanīkabhūtaḥ, āsyamāsrāvayati, kaphaṁ viṣyandayati, mārgān viśōdhayati, sarvaśarīrāvayavān mr̥dūkarōti, rōcayatyāhāram, āhārayōgī, nātyarthaṁ guruḥ snigdha uṣṇaśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānaḥ pittaṁ kōpayati, raktaṁ vardhayati, tarṣayati, mūrcchayati , tāpayati, dārayati, kuṣṇāti māṁsāni, pragālayati kuṣṭhāni, viṣaṁ vardhayati, śōphān sphōṭayati, dantāṁścyāvayati, puṁstvamupahanti, indriyāṇyuparuṇadbhi, valipalitakhālityamāpādayati, api ca lōhitapittāmlapittavisarpavātaraktavicarcikēndraluptaprabhr̥tīnvikārānupajanayati (3)|43|
View original
लवणो रसः पाचनः क्लेदनो दीपनश्च्यावनश्छेदनो भेदनस्तीक्ष्णः सरो विकास्यधःस्रंस्यवकाशकरो वातहरः स्तम्भबन्धसङ्घातविधमनः सर्वरसप्रत्यनीकभूतः, आस्यमास्रावयति, कफं विष्यन्दयति, मार्गान् विशोधयति, सर्वशरीरावयवान् मृदूकरोति, रोचयत्याहारम्, आहारयोगी, नात्यर्थं गुरुः स्निग्ध उष्णश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः पित्तं कोपयति, रक्तं वर्धयति, तर्षयति, मूर्च्छयति , तापयति, दारयति, कुष्णाति मांसानि, प्रगालयति कुष्ठानि, विषं वर्धयति, शोफान् स्फोटयति, दन्तांश्च्यावयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, इन्द्रियाण्युपरुणद्भि, वलिपलितखालित्यमापादयति, अपि च लोहितपित्ताम्लपित्तविसर्पवातरक्तविचर्चिकेन्द्रलुप्तप्रभृतीन्विकारानुपजनयति (३)|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (43) · Śloka 43
kaṭukō rasō vaktraṁ śōdhayati, agniṁ dīpayati, bhuktaṁ śōṣayati, ghrāṇamāsrāvayati, cakṣurvirēcayati, sphuṭīkarōtīndriyāṇi, alasakaśvayathūpacayōdardābhiṣyandasnēhasvēdaklēdamalānupahanti, rōcayatyaśanaṁ, kaṇḍūrvināśayati , vraṇānavasādayati, krimīn hinasti, māṁsaṁ vilikhati, śōṇitasaṅghātaṁ bhinatti, bandhāṁśchinatti, mārgān vivr̥ṇōti, ślēṣmāṇaṁ śamayati, laghuruṣṇō rūkṣaśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānō vipākaprabhāvāt puṁstvamupahanti, rasavīryaprabhāvānmōhayanti, glāpayati, sādayati, karśayati, mūrcchayati, namayati, tamayati, bhramayati, kaṇṭhaṁ paridahati, śarīratāpamupajanayati, balaṁ kṣiṇōti, tr̥ṣṇāṁ janayati; api ca vāyvagniguṇabāhulyādbhramadavathukampatōdabhēdaiścaraṇabhujapārśvapr̥ṣṭhaprabhr̥tiṣu mārutajān vikārānupajanayati (4); tiktō rasaḥ svayamarōciṣṇurapyarōcakaghnō viṣaghnaḥ krimighnō mūrcchādāhakaṇḍūkuṣṭhatr̥ṣṇāpraśamanastvaṅmāṁsayōḥ sthirīkaraṇō jvaraghnō dīpanaḥ pācanaḥ stanyaśōdhanō lēkhanaḥ klēdamēdōvasāmajjalasīkāpūyasvēdamūtrapurīṣapittaślēṣmōpaśōṣaṇō rūkṣaḥ śītō laghuśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānō raukṣyātkharaviṣadasvabhāvācca rasarudhiramāṁsamēdōsthimajjaśukrāṇyucchōṣayati, srōtasāṁ kharatvamupapādayati, balamādattē, karśayati, glapayati, mōhayati, bhramayati, vadanamupaśōṣayati, aparāṁśca vātavikārānupajanayati (5); kaṣāyō rasaḥ saṁśamanaḥ saṅgrāhī sandhānakaraḥ pīḍanō rōpaṇaḥ śōṣaṇaḥ stambhanaḥ ślēṣmaraktapittapraśamanaḥ śarīraklēdasyōpayōktā rūkṣaḥ śītō'laghuśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamāna āsyaṁ śōṣayati, hr̥dayaṁ pīḍayati, udaramādhmāpayati, vācaṁ nigr̥hṇāti, srōtāṁsyavabadhnāti, śyāvatvamāpādayati, puṁstvamupahanti, viṣṭabhya jarāṁ gacchati, vātamūtrapurīṣarētāṁsyavagr̥hṇāti, karśayati, glapayati, tarṣayati, stambhayati, kharaviśadarūkṣatvāt pakṣavadhagrahāpatānakārditaprabhr̥tīṁśca vātavikārānupajanayati||43||
View original
कटुको रसो वक्त्रं शोधयति, अग्निं दीपयति, भुक्तं शोषयति, घ्राणमास्रावयति, चक्षुर्विरेचयति, स्फुटीकरोतीन्द्रियाणि, अलसकश्वयथूपचयोदर्दाभिष्यन्दस्नेहस्वेदक्लेदमलानुपहन्ति, रोचयत्यशनं, कण्डूर्विनाशयति , व्रणानवसादयति, क्रिमीन् हिनस्ति, मांसं विलिखति, शोणितसङ्घातं भिनत्ति, बन्धांश्छिनत्ति, मार्गान् विवृणोति, श्लेष्माणं शमयति, लघुरुष्णो रूक्षश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो विपाकप्रभावात् पुंस्त्वमुपहन्ति, रसवीर्यप्रभावान्मोहयन्ति, ग्लापयति, सादयति, कर्शयति, मूर्च्छयति, नमयति, तमयति, भ्रमयति, कण्ठं परिदहति, शरीरतापमुपजनयति, बलं क्षिणोति, तृष्णां जनयति; अपि च वाय्वग्निगुणबाहुल्याद्भ्रमदवथुकम्पतोदभेदैश्चरणभुजपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु मारुतजान् विकारानुपजनयति (४); तिक्तो रसः स्वयमरोचिष्णुरप्यरोचकघ्नो विषघ्नः क्रिमिघ्नो मूर्च्छादाहकण्डूकुष्ठतृष्णाप्रशमनस्त्वङ्मांसयोः स्थिरीकरणो ज्वरघ्नो दीपनः पाचनः स्तन्यशोधनो लेखनः क्लेदमेदोवसामज्जलसीकापूयस्वेदमूत्रपुरीषपित्तश्लेष्मोपशोषणो रूक्षः शीतो लघुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो रौक्ष्यात्खरविषदस्वभावाच्च रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्राण्युच्छोषयति, स्रोतसां खरत्वमुपपादयति, बलमादत्ते, कर्शयति, ग्लपयति, मोहयति, भ्रमयति, वदनमुपशोषयति, अपरांश्च वातविकारानुपजनयति (५); कषायो रसः संशमनः सङ्ग्राही सन्धानकरः पीडनो रोपणः शोषणः स्तम्भनः श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः शरीरक्लेदस्योपयोक्ता रूक्षः शीतोऽलघुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमान आस्यं शोषयति, हृदयं पीडयति, उदरमाध्मापयति, वाचं निगृह्णाति, स्रोतांस्यवबध्नाति, श्यावत्वमापादयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, विष्टभ्य जरां गच्छति, वातमूत्रपुरीषरेतांस्यवगृह्णाति, कर्शयति, ग्लपयति, तर्षयति, स्तम्भयति, खरविशदरूक्षत्वात् पक्षवधग्रहापतानकार्दितप्रभृतींश्च वातविकारानुपजनयति||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (44) · Śloka 44
ityēvamētē ṣaḍrasāḥ pr̥thaktvēnaikatvēna vā mātraśaḥ samyagupayujyamānā upakārāya bhavantyadhyātmalōkasya, apakārakarāḥ punaratō'nyathā bhavantyupayujyamānāḥ; tān vidvānupakārārthamēva mātraśaḥ samyagupayōjayēditi||44||
View original
इत्येवमेते षड्रसाः पृथक्त्वेनैकत्वेन वा मात्रशः सम्यगुपयुज्यमाना उपकाराय भवन्त्यध्यात्मलोकस्य, अपकारकराः पुनरतोऽन्यथा भवन्त्युपयुज्यमानाः; तान् विद्वानुपकारार्थमेव मात्रशः सम्यगुपयोजयेदिति||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (45) · Śloka 45
bhavanti cātra- śītaṁ vīryēṇa yaddravyaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ| tayōramlaṁ yaduṣṇaṁ ca yaddravyaṁ kaṭukaṁ tayōḥ||45||
View original
भवन्ति चात्र- शीतं वीर्येण यद्द्रव्यं मधुरं रसपाकयोः| तयोरम्लं यदुष्णं च यद्द्रव्यं कटुकं तयोः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (46-47) · Śloka 47
tēṣāṁ rasōpadēśēna nirdēśyō guṇasaṅgrahaḥ| vīryatō'viparītānāṁ pākataścōpadēkṣyatē||46|| yathā payō yathā sarpiryathā vā cavyacitrakau| ēvamādīni cānyāni nirdiśēdrasatō bhiṣak||47||
View original
तेषां रसोपदेशेन निर्देश्यो गुणसङ्ग्रहः| वीर्यतोऽविपरीतानां पाकतश्चोपदेक्ष्यते||४६|| यथा पयो यथा सर्पिर्यथा वा चव्यचित्रकौ| एवमादीनि चान्यानि निर्दिशेद्रसतो भिषक्||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (48-49) · Śloka 49
madhuraṁ kiñciduṣṇaṁ syāt kaṣāyaṁ tiktamēva ca| yathā mahatpañcamūlaṁ yathā'bjānūpamāmiṣam||48|| lavaṇaṁ saindhavaṁ nōṣṇamamlamāmalakaṁ tathā| arkāguruguḍūcīnāṁ tiktānāmuṣṇamucyatē||49||
View original
मधुरं किञ्चिदुष्णं स्यात् कषायं तिक्तमेव च| यथा महत्पञ्चमूलं यथाऽब्जानूपमामिषम्||४८|| लवणं सैन्धवं नोष्णमम्लमामलकं तथा| अर्कागुरुगुडूचीनां तिक्तानामुष्णमुच्यते||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (50-52) · Śloka 52
kiñcidamlaṁ hi saṅgrāhi kiñcidamlaṁ bhinatti ca| yathā kapitthaṁ saṅgrāhi bhēdi cāmalakaṁ tathā||50|| pippalī nāgaraṁ vr̥ṣyaṁ kaṭu cāvr̥ṣyamucyatē| kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ sō'bhayāyāmatō'nyathā||51|| tasmādrasōpadēśēna na sarvaṁ dravyāmādiśēt| dr̥ṣṭaṁ tulyarasē'pyēvaṁ dravyē dravyē guṇāntaram||52||
View original
किञ्चिदम्लं हि सङ्ग्राहि किञ्चिदम्लं भिनत्ति च| यथा कपित्थं सङ्ग्राहि भेदि चामलकं तथा||५०|| पिप्पली नागरं वृष्यं कटु चावृष्यमुच्यते| कषायः स्तम्भनः शीतः सोऽभयायामतोऽन्यथा||५१|| तस्माद्रसोपदेशेन न सर्वं द्रव्यामादिशेत्| दृष्टं तुल्यरसेऽप्येवं द्रव्ये द्रव्ये गुणान्तरम्||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (53-56) · Śloka 57
raukṣyāt kaṣāyō rūkṣāṇāmuttamō madhyamaḥ kaṭuḥ| tiktō'varastathōṣṇānāmuṣṇatvāllavaṇaḥ paraḥ||53|| madhyō'mlaḥ kaṭukaścāntyaḥ snigdhānāṁ madhuraḥ paraḥ| madhyō'mlō lavaṇaścāntyō rasaḥ snēhānnirucyatē||54|| madhyōtkr̥ṣṭāvarāḥ śaityāt kaṣāyasvādutiktakāḥ | svādurgurutvādadhikaḥ kaṣāyāllavaṇō'varaḥ||55|| amlāt kaṭustatastiktō laghutvāduttamōttamaḥ| kēcillaghūnāmavaramicchanti lavaṇaṁ rasam||56|| gauravē lāghavē caiva sō'varastūbhayōrapi|57|
View original
रौक्ष्यात् कषायो रूक्षाणामुत्तमो मध्यमः कटुः| तिक्तोऽवरस्तथोष्णानामुष्णत्वाल्लवणः परः||५३|| मध्योऽम्लः कटुकश्चान्त्यः स्निग्धानां मधुरः परः| मध्योऽम्लो लवणश्चान्त्यो रसः स्नेहान्निरुच्यते||५४|| मध्योत्कृष्टावराः शैत्यात् कषायस्वादुतिक्तकाः | स्वादुर्गुरुत्वादधिकः कषायाल्लवणोऽवरः||५५|| अम्लात् कटुस्ततस्तिक्तो लघुत्वादुत्तमोत्तमः| केचिल्लघूनामवरमिच्छन्ति लवणं रसम्||५६|| गौरवे लाघवे चैव सोऽवरस्तूभयोरपि|५७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (57-58) · Śloka 58
paraṁ cātō vipākānāṁ lakṣaṇaṁ sampravakṣyatē||57|| kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ| amlō'mlaṁ pacyatē svādurmadhuraṁ lavaṇastathā||58||
View original
परं चातो विपाकानां लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते||५७|| कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः| अम्लोऽम्लं पच्यते स्वादुर्मधुरं लवणस्तथा||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (59-60) · Śloka 60
madhurō lavaṇāmlau ca snigdhabhāvāttrayō rasāḥ| vātamūtrapurīṣāṇāṁ prāyō mōkṣē sukhā matāḥ||59|| kaṭutiktakaṣāyāstu rūkṣabhāvāttrayō rasāḥ| duḥkhāya mōkṣē dr̥śyantē vātaviṇmūtrarētasām||60||
View original
मधुरो लवणाम्लौ च स्निग्धभावात्त्रयो रसाः| वातमूत्रपुरीषाणां प्रायो मोक्षे सुखा मताः||५९|| कटुतिक्तकषायास्तु रूक्षभावात्त्रयो रसाः| दुःखाय मोक्षे दृश्यन्ते वातविण्मूत्ररेतसाम्||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (61-62) · Śloka 62
śukrahā baddhaviṇmūtrō vipākō vātalaḥ kaṭuḥ| madhuraḥ sr̥ṣṭaviṇmūtrō vipākaḥ kaphaśukralaḥ||61|| pittakr̥t sr̥ṣṭaviṇmūtraḥ pākō'mlaḥ śukranāśanaḥ| tēṣāṁ guruḥ syānmadhuraḥ kaṭukāmlāvatō'nyathā||62||
View original
शुक्रहा बद्धविण्मूत्रो विपाको वातलः कटुः| मधुरः सृष्टविण्मूत्रो विपाकः कफशुक्रलः||६१|| पित्तकृत् सृष्टविण्मूत्रः पाकोऽम्लः शुक्रनाशनः| तेषां गुरुः स्यान्मधुरः कटुकाम्लावतोऽन्यथा||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (63) · Śloka 63
vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāṁ prati| dravyāṇāṁ guṇavaiśēṣyāttatra tatrōpalakṣayēt||63||
View original
विपाकलक्षणस्याल्पमध्यभूयिष्ठतां प्रति| द्रव्याणां गुणवैशेष्यात्तत्र तत्रोपलक्षयेत्||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (64-65) · Śloka 65
mr̥dutīkṣṇagurulaghusnigdharūkṣōṣṇaśītalam| vīryamaṣṭavidhaṁ kēcit, kēciddvividhamāsthitāḥ||64|| śītōṣṇamiti, vīryaṁ tu kriyatē yēna yā kriyā| nāvīryaṁ kurutē kiñcit sarvā vīryakr̥tā kriyā||65||
View original
मृदुतीक्ष्णगुरुलघुस्निग्धरूक्षोष्णशीतलम्| वीर्यमष्टविधं केचित्, केचिद्द्विविधमास्थिताः||६४|| शीतोष्णमिति, वीर्यं तु क्रियते येन या क्रिया| नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता क्रिया||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 42 (66) · Śloka 66
rasō nipātē dravyāṇāṁ, vipākaḥ karmaniṣṭhayā| vīryaṁ yāvadadhīvāsānnipātāccōpalabhyatē||66||
View original
रसो निपाते द्रव्याणां, विपाकः कर्मनिष्ठया| वीर्यं यावदधीवासान्निपाताच्चोपलभ्यते||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 43 (67) · Śloka 67
rasavīryavipākānāṁ sāmānyaṁ yatra lakṣyatē| viśēṣaḥ karmaṇāṁ caiva prabhāvastasya sa smr̥taḥ||67||
View original
रसवीर्यविपाकानां सामान्यं यत्र लक्ष्यते| विशेषः कर्मणां चैव प्रभावस्तस्य स स्मृतः||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 44 (68-72) · Śloka 73
kaṭukaḥ kaṭukaḥ pākē vīryōṣṇaścitrakō mataḥ| tadvaddantī prabhāvāttu virēcayati mānavam ||68|| viṣaṁ viṣaghnamuktaṁ yat prabhāvastatra kāraṇam| ūrdhvānulōmikaṁ yacca tat prabhāvaprabhāvitam||69|| maṇīnāṁ dhāraṇīyānāṁ karma yadvividhātmakam| tat prabhāvakr̥taṁ tēṣāṁ prabhāvō'cintya ucyatē ||70|| samyagvipākavīryāṇi prabhāvaścāpyudāhr̥taḥ| kiñcidrasēna kurutē karma vīryēṇa cāparam||71|| dravyaṁ guṇēna pākēna prabhāvēṇa ca kiñcana| rasaṁ vipākastau vīryaṁ prabhāvastānapōhati||72|| balasāmyē rasādīnāmiti naisargikaṁ balam|73|
View original
कटुकः कटुकः पाके वीर्योष्णश्चित्रको मतः| तद्वद्दन्ती प्रभावात्तु विरेचयति मानवम् ||६८|| विषं विषघ्नमुक्तं यत् प्रभावस्तत्र कारणम्| ऊर्ध्वानुलोमिकं यच्च तत् प्रभावप्रभावितम्||६९|| मणीनां धारणीयानां कर्म यद्विविधात्मकम्| तत् प्रभावकृतं तेषां प्रभावोऽचिन्त्य उच्यते ||७०|| सम्यग्विपाकवीर्याणि प्रभावश्चाप्युदाहृतः| किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म वीर्येण चापरम्||७१|| द्रव्यं गुणेन पाकेन प्रभावेण च किञ्चन| रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तानपोहति||७२|| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्|७३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 45 (74-79) · Śloka 79
ṣaṇṇāṁ rasānāṁ vijñānamupadēkṣyāmyataḥ param||73|| snēhanaprīṇanāhlādamārdavairupalabhyatē| mukhasthō madhuraścāsyaṁ vyāpnuvamँllimpatīva ca||74|| dantaharṣānmukhāsrāvāt svēdanānmukhabōdhanāt| vidāhāccāsyakaṇṭhasya prāśyaivāmlaṁ rasaṁ vadēt||75|| pralīyan klēdaviṣyandamārdavaṁ kurutē mukhē| yaḥ śīghraṁ lavaṇō jñēyaḥ sa vidāhānmukhasya ca||76|| saṁvējayēdyō rasānāṁ nipātē tudatīva ca| vidahanmukhanāsākṣi saṁsrāvī sa kaṭuḥ smr̥taḥ||77|| pratihanti nipātē yō rasanaṁ svadatē na ca| sa tiktō mukhavaiśadyaśōṣaprahlādakārakaḥ ||78|| vaiśadyastambhajāḍyairyō rasanaṁ yōjayēdrasaḥ| badhnātīva ca yaḥ kaṇṭhaṁ kaṣāyaḥ sa vikāsyapi||79||
View original
षण्णां रसानां विज्ञानमुपदेक्ष्याम्यतः परम्||७३|| स्नेहनप्रीणनाह्लादमार्दवैरुपलभ्यते| मुखस्थो मधुरश्चास्यं व्याप्नुवँल्लिम्पतीव च||७४|| दन्तहर्षान्मुखास्रावात् स्वेदनान्मुखबोधनात्| विदाहाच्चास्यकण्ठस्य प्राश्यैवाम्लं रसं वदेत्||७५|| प्रलीयन् क्लेदविष्यन्दमार्दवं कुरुते मुखे| यः शीघ्रं लवणो ज्ञेयः स विदाहान्मुखस्य च||७६|| संवेजयेद्यो रसानां निपाते तुदतीव च| विदहन्मुखनासाक्षि संस्रावी स कटुः स्मृतः||७७|| प्रतिहन्ति निपाते यो रसनं स्वदते न च| स तिक्तो मुखवैशद्यशोषप्रह्लादकारकः ||७८|| वैशद्यस्तम्भजाड्यैर्यो रसनं योजयेद्रसः| बध्नातीव च यः कण्ठं कषायः स विकास्यपि||७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 46 (80) · Śloka 80
ēvamuktavantaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- bhagavan! śrutamētadavitathamarthasampadyuktaṁ bhagavatō yathāvaddravyaguṇakarmādhikārē vacaḥ, paraṁ tvāhāravikārāṇāṁ vairōdhikānāṁ lakṣaṇamanatisaṅkṣēpēṇōpadiśyamānaṁ śuśrūṣāmaha iti||80||
View original
एवमुक्तवन्तं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! श्रुतमेतदवितथमर्थसम्पद्युक्तं भगवतो यथावद्द्रव्यगुणकर्माधिकारे वचः, परं त्वाहारविकाराणां वैरोधिकानां लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 47 (81) · Śloka 81
tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- dēhadhātupratyanīkabhūtāni dravyāṇi dēhadhātubhirvirōdhamāpadyantē; parasparaguṇaviruddhāni kānicit, kānicit saṁyōgāt, saṁskārādaparāṇi, dēśakālamātrādibhiścāparāṇi, tathā svabhāvādaparāṇi||81||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- देहधातुप्रत्यनीकभूतानि द्रव्याणि देहधातुभिर्विरोधमापद्यन्ते; परस्परगुणविरुद्धानि कानिचित्, कानिचित् संयोगात्, संस्कारादपराणि, देशकालमात्रादिभिश्चापराणि, तथा स्वभावादपराणि||८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 48 (82-83) · Śloka 83
tatra yānyāhāramadhikr̥tya bhūyiṣṭhamupayujyantē tēṣāmēkadēśaṁ vairōdhikamadhikr̥tyōpadēkṣyāmaḥ- na matsyān payasā sahābhyavaharēt, ubhayaṁ hyētanmadhuraṁ madhuravipākaṁ mahābhiṣyandi śītōṣṇatvādviruddhavīryaṁ viruddhavīryatvācchōṇitapradūṣaṇāya mahābhiṣyanditvānmārgōparōdhāya ca||82|| tanniśamyātrēyavacanamanu bhadrakāpyō'gnivēśamuvāca- sarvānēva matsyān payasā sahābhyavaharēdanyatraikasmāccilicimāt, sa punaḥ śakalī lōhitanayanaḥ sarvatō lōhitarājī rōhitākāraḥ prāyō bhūmau carati, taṁ cēt payasā sahābhyavaharēnniḥsaṁśayaṁ śōṇitajānāṁ vibandhajānāṁ ca vyādhīnāmanyatamamathavā maraṇaṁ prāpnuyāditi||83||
View original
तत्र यान्याहारमधिकृत्य भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते तेषामेकदेशं वैरोधिकमधिकृत्योपदेक्ष्यामः- न मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेत्, उभयं ह्येतन्मधुरं मधुरविपाकं महाभिष्यन्दि शीतोष्णत्वाद्विरुद्धवीर्यं विरुद्धवीर्यत्वाच्छोणितप्रदूषणाय महाभिष्यन्दित्वान्मार्गोपरोधाय च||८२|| तन्निशम्यात्रेयवचनमनु भद्रकाप्योऽग्निवेशमुवाच- सर्वानेव मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेदन्यत्रैकस्माच्चिलिचिमात्, स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजी रोहिताकारः प्रायो भूमौ चरति, तं चेत् पयसा सहाभ्यवहरेन्निःसंशयं शोणितजानां विबन्धजानां च व्याधीनामन्यतममथवा मरणं प्राप्नुयादिति||८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 49 (84) · Śloka 84
nēti bhagavānātrēyaḥ- sarvānēva matsyānna payasā sahābhyavaharēdviśēṣatastu cilicimaṁ, sa hi mahābhiṣyanditvāt sthūlalakṣaṇatarānētān vyādhīnupajanayatyāmaviṣamudīrayati ca| grāmyānūpaudakapiśitāni ca madhutilaguḍapayōmāṣamūlakabisairvirūḍhadhānyairvā naikadhyamadyāt, tanmūlaṁ hi bādhiryāndhyavēpathujāḍyakalamūkatāmaiṇmiṇyamathavā maraṇamāpnōti| na pauṣkaraṁ rōhiṇīkaṁ śākaṁ kapōtān vā sarṣapatailabhraṣṭānmadhupayōbhyāṁ sahābhyavaharēt, tanmūlaṁ hi śōṇitābhiṣyandadhamanīpravi(ti)cayāpasmāraśaṅkhakagalagaṇḍarōhiṇīnāmanyatamaṁ prāpnōtyathavā maraṇamiti| na mūlakalaśunakr̥ṣṇagandhārjakasumukhasurasādīni bhakṣayitvā payaḥ sēvyaṁ, kuṣṭhābādhabhayāt| na jātukaśākaṁ na nikucaṁ pakvaṁ madhupayōbhyāṁ sahōpayōjyam, ētaddhi maraṇāyāthavā balavarṇatējōvīryōparōdhāyālaghuvyādhayē ṣāṇḍhyāya cēti| tadēva nikucaṁ pakvaṁ na māṣasūpaguḍasarpirbhiḥ sahōpayōjyaṁ vairōdhikatvāt| tathā''mrāmrātakamātuluṅganikucakaramardamōcadantaśaṭhabadarakōśāmrabhavyajāmbavakapitthatintiḍīka- pārāvatākṣōḍapanasanālikēradāḍimāmalakānyēvamprakārāṇi cānyāni dravyāṇi sarvaṁ cāmlaṁ dravamadravaṁ ca payasā saha viruddham| tathā kaṅguvanakamakuṣṭhakakulatthamāṣaniṣpāvāḥ payasā saha viruddhāḥ| padmōttarikāśākaṁ śārkarō mairēyō madhu ca sahōpayuktaṁ viruddhaṁ vātaṁ cātikōpayati| hāridrakaḥ sarṣapatailabhr̥ṣṭō viruddhaḥ pittaṁ cātikōpayati| pāyasō manthānupānō viruddhaḥ ślēṣmāṇaṁ cātikōpayati| upōdikā tilakalkasiddhā hēturatīsārasya| balākā vāruṇyā saha kulmāṣairapi viruddhā, saiva śūkaravasāparibhr̥ṣṭā sadyō vyāpādayati| mayūramāṁsamēraṇḍasīsakāvasaktamēraṇḍāgnipluṣṭamēraṇḍatailayuktaṁ sadyō vyāpādayati| hāridrakamāṁsaṁ hāridrasīsakāvasaktaṁ hāridrāgnipluṣṭaṁ sadyō vyāpādayati; tadēva bhasmapāṁśuparidhvastaṁ sakṣaudraṁ sadyō maraṇāya| matsyanistālanasiddhāḥ pippalyastathā kākamācī madhu ca maraṇāya| madhu cōṣṇamuṣṇārtasya ca madhu maraṇāya| madhusarpiṣī samaghr̥tē, madhu vāri cāntarikṣaṁ samaghr̥taṁ, madhu puṣkarabījaṁ, madhu pītvōṣṇōdakaṁ, bhallātakōṣṇōdakaṁ, takrasiddhaḥ kampillakaḥ, paryuṣitā kākamācī, aṅgāraśūlyō bhāsaścēti viruddhāni| ityētadyathāpraśnamabhinirdiṣṭaṁ bhavatīti||84||
View original
नेति भगवानात्रेयः- सर्वानेव मत्स्यान्न पयसा सहाभ्यवहरेद्विशेषतस्तु चिलिचिमं, स हि महाभिष्यन्दित्वात् स्थूललक्षणतरानेतान् व्याधीनुपजनयत्यामविषमुदीरयति च| ग्राम्यानूपौदकपिशितानि च मधुतिलगुडपयोमाषमूलकबिसैर्विरूढधान्यैर्वा नैकध्यमद्यात्, तन्मूलं हि बाधिर्यान्ध्यवेपथुजाड्यकलमूकतामैण्मिण्यमथवा मरणमाप्नोति| न पौष्करं रोहिणीकं शाकं कपोतान् वा सर्षपतैलभ्रष्टान्मधुपयोभ्यां सहाभ्यवहरेत्, तन्मूलं हि शोणिताभिष्यन्दधमनीप्रवि(ति)चयापस्मारशङ्खकगलगण्डरोहिणीनामन्यतमं प्राप्नोत्यथवा मरणमिति| न मूलकलशुनकृष्णगन्धार्जकसुमुखसुरसादीनि भक्षयित्वा पयः सेव्यं, कुष्ठाबाधभयात्| न जातुकशाकं न निकुचं पक्वं मधुपयोभ्यां सहोपयोज्यम्, एतद्धि मरणायाथवा बलवर्णतेजोवीर्योपरोधायालघुव्याधये षाण्ढ्याय चेति| तदेव निकुचं पक्वं न माषसूपगुडसर्पिर्भिः सहोपयोज्यं वैरोधिकत्वात्| तथाऽऽम्राम्रातकमातुलुङ्गनिकुचकरमर्दमोचदन्तशठबदरकोशाम्रभव्यजाम्बवकपित्थतिन्तिडीक- पारावताक्षोडपनसनालिकेरदाडिमामलकान्येवम्प्रकाराणि चान्यानि द्रव्याणि सर्वं चाम्लं द्रवमद्रवं च पयसा सह विरुद्धम्| तथा कङ्गुवनकमकुष्ठककुलत्थमाषनिष्पावाः पयसा सह विरुद्धाः| पद्मोत्तरिकाशाकं शार्करो मैरेयो मधु च सहोपयुक्तं विरुद्धं वातं चातिकोपयति| हारिद्रकः सर्षपतैलभृष्टो विरुद्धः पित्तं चातिकोपयति| पायसो मन्थानुपानो विरुद्धः श्लेष्माणं चातिकोपयति| उपोदिका तिलकल्कसिद्धा हेतुरतीसारस्य| बलाका वारुण्या सह कुल्माषैरपि विरुद्धा, सैव शूकरवसापरिभृष्टा सद्यो व्यापादयति| मयूरमांसमेरण्डसीसकावसक्तमेरण्डाग्निप्लुष्टमेरण्डतैलयुक्तं सद्यो व्यापादयति| हारिद्रकमांसं हारिद्रसीसकावसक्तं हारिद्राग्निप्लुष्टं सद्यो व्यापादयति; तदेव भस्मपांशुपरिध्वस्तं सक्षौद्रं सद्यो मरणाय| मत्स्यनिस्तालनसिद्धाः पिप्पल्यस्तथा काकमाची मधु च मरणाय| मधु चोष्णमुष्णार्तस्य च मधु मरणाय| मधुसर्पिषी समघृते, मधु वारि चान्तरिक्षं समघृतं, मधु पुष्करबीजं, मधु पीत्वोष्णोदकं, भल्लातकोष्णोदकं, तक्रसिद्धः कम्पिल्लकः, पर्युषिता काकमाची, अङ्गारशूल्यो भासश्चेति विरुद्धानि| इत्येतद्यथाप्रश्नमभिनिर्दिष्टं भवतीति||८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 50 (85) · Śloka 85
bhavanti cātra ślōkāḥ- yat kiñciddōṣamāsrāvya na nirharati kāyataḥ| āhārajātaṁ tat sarvamahitāyōpapadyatē||85||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः- यत् किञ्चिद्दोषमास्राव्य न निर्हरति कायतः| आहारजातं तत् सर्वमहितायोपपद्यते||८५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 51 (86-101) · Śloka 101
yaccāpi dēśakālāgnimātrāsātmyānilādibhiḥ| saṁskāratō vīryataśca kōṣṭhāvasthākramairapi||86|| parihārōpacārābhyāṁ pākāt saṁyōgatō'pi ca| viruddhaṁ tacca na hitaṁ hr̥tsampadvidhibhiśca yat||87|| viruddhaṁ dēśatastāvadrūkṣatīkṣṇādi dhanvani| ānūpē snigdhaśītādi bhēṣajaṁ yanniṣēvyatē||88|| kālatō'pi viruddhaṁ yacchītarūkṣādisēvanam| śītē kālē, tathōṣṇē ca kaṭukōṣṇādisēvanam||89|| viruddhamanalē tadvadannapānaṁ caturvidhē| madhusarpiḥ samadhr̥taṁ mātrayā tadvirudhyatē||90|| kaṭukōṣṇādisātmyasya svāduśītādisēvanam| yattat sātmyaviruddhaṁ tu viruddhaṁ tvanilādibhiḥ||91|| yā samānaguṇābhyāsaviruddhānnauṣadhakriyā| saṁskāratō viruddhaṁ tadyadbhōjyaṁ viṣavadbhavēt||92|| ēraṇḍasīsakāsaktaṁ śikhimāṁsaṁ yathaiva hi| viruddhaṁ vīryatō jñēyaṁ vīryataḥ śītalātmakam||93|| tat saṁyōjyōṣṇavīryēṇa dravyēṇa saha sēvyatē| krūrakōṣṭhasya cātyalpaṁ mandavīryamabhēdanam||94|| mr̥dakōṣṭhasya guru ca bhēdanīyaṁ tathā bahu| ētat kōṣṭhaviruddhaṁ tu, viruddhaṁ syādavasthayā||95|| śramavyavāyavyāyāmasaktasyānilakōpanam| nidrālasasyālasasya bhōjanaṁ ślēṣmakōpanam||96|| yaccānutsr̥jya viṇmūtraṁ bhuṅktē yaścābubhukṣitaḥ| tacca kramaviruddhaṁ syādyaccātikṣudvaśānugaḥ||97|| parihāraviruddhaṁ tu varāhādīnniṣēvya yat| sēvētōṣṇaṁ ghr̥tādīṁśca pītvā śītaṁ niṣēvatē||98|| viruddhaṁ pākataścāpi duṣṭadurdārusādhitam| apakvataṇḍulātyarthapakvadagdhaṁ ca yadbhavēt| saṁyōgatō viruddhaṁ tadyathā'mlaṁ payasā saha||99|| amanōrucitaṁ yacca hr̥dviruddhaṁ taducyatē| sampadviruddhaṁ tadvidyādasañjātarasaṁ tu yat||100|| atikrāntarasaṁ vā'pi vipannarasamēva vā| jñēyaṁ vidhiviruddhaṁ tu bhujyatē nibhr̥tē na yat| tadēvaṁvidhamannaṁ syādviruddhamupayōjitam||101||
View original
यच्चापि देशकालाग्निमात्रासात्म्यानिलादिभिः| संस्कारतो वीर्यतश्च कोष्ठावस्थाक्रमैरपि||८६|| परिहारोपचाराभ्यां पाकात् संयोगतोऽपि च| विरुद्धं तच्च न हितं हृत्सम्पद्विधिभिश्च यत्||८७|| विरुद्धं देशतस्तावद्रूक्षतीक्ष्णादि धन्वनि| आनूपे स्निग्धशीतादि भेषजं यन्निषेव्यते||८८|| कालतोऽपि विरुद्धं यच्छीतरूक्षादिसेवनम्| शीते काले, तथोष्णे च कटुकोष्णादिसेवनम्||८९|| विरुद्धमनले तद्वदन्नपानं चतुर्विधे| मधुसर्पिः समधृतं मात्रया तद्विरुध्यते||९०|| कटुकोष्णादिसात्म्यस्य स्वादुशीतादिसेवनम्| यत्तत् सात्म्यविरुद्धं तु विरुद्धं त्वनिलादिभिः||९१|| या समानगुणाभ्यासविरुद्धान्नौषधक्रिया| संस्कारतो विरुद्धं तद्यद्भोज्यं विषवद्भवेत्||९२|| एरण्डसीसकासक्तं शिखिमांसं यथैव हि| विरुद्धं वीर्यतो ज्ञेयं वीर्यतः शीतलात्मकम्||९३|| तत् संयोज्योष्णवीर्येण द्रव्येण सह सेव्यते| क्रूरकोष्ठस्य चात्यल्पं मन्दवीर्यमभेदनम्||९४|| मृदकोष्ठस्य गुरु च भेदनीयं तथा बहु| एतत् कोष्ठविरुद्धं तु, विरुद्धं स्यादवस्थया||९५|| श्रमव्यवायव्यायामसक्तस्यानिलकोपनम्| निद्रालसस्यालसस्य भोजनं श्लेष्मकोपनम्||९६|| यच्चानुत्सृज्य विण्मूत्रं भुङ्क्ते यश्चाबुभुक्षितः| तच्च क्रमविरुद्धं स्याद्यच्चातिक्षुद्वशानुगः||९७|| परिहारविरुद्धं तु वराहादीन्निषेव्य यत्| सेवेतोष्णं घृतादींश्च पीत्वा शीतं निषेवते||९८|| विरुद्धं पाकतश्चापि दुष्टदुर्दारुसाधितम्| अपक्वतण्डुलात्यर्थपक्वदग्धं च यद्भवेत्| संयोगतो विरुद्धं तद्यथाऽम्लं पयसा सह||९९|| अमनोरुचितं यच्च हृद्विरुद्धं तदुच्यते| सम्पद्विरुद्धं तद्विद्यादसञ्जातरसं तु यत्||१००|| अतिक्रान्तरसं वाऽपि विपन्नरसमेव वा| ज्ञेयं विधिविरुद्धं तु भुज्यते निभृते न यत्| तदेवंविधमन्नं स्याद्विरुद्धमुपयोजितम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 52 (102-103) · Śloka 103
ṣāṇḍhyāndhyavīsarpadakōdarāṇāṁ visphōṭakōnmādabhagandarāṇām| mūrcchāmadādhmānagalagrahāṇāṁ pāṇḍvāmayasyāmaviṣasya caiva||102|| kilāsakuṣṭhagrahaṇīgadānāṁ śōthāmlapittajvarapīnasānām | santānadōṣasya tathaiva mr̥tyōrviruddhamannaṁ pravadanti hētum||103||
View original
षाण्ढ्यान्ध्यवीसर्पदकोदराणां विस्फोटकोन्मादभगन्दराणाम्| मूर्च्छामदाध्मानगलग्रहाणां पाण्ड्वामयस्यामविषस्य चैव||१०२|| किलासकुष्ठग्रहणीगदानां शोथाम्लपित्तज्वरपीनसानाम् | सन्तानदोषस्य तथैव मृत्योर्विरुद्धमन्नं प्रवदन्ति हेतुम्||१०३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 53 (104-106) · Śloka 106
ēṣāṁ khalvaparēṣāṁ ca vairōdhikanimittānāṁ vyādhīnāmimē bhāvāḥ pratikārā bhavanti| tadyathā- vamanaṁ virēcanaṁ ca, tadvirōdhināṁ ca dravyāṇāṁ saṁśamanārthamupayōgaḥ, tathāvidhaiśca dravyaiḥ pūrvamabhisaṁskāraḥ śarīrasyēti||104|| bhavataścātra- viruddhāśanajān rōgān pratihanti vivēcanam| vamanaṁ śamanaṁ caiva pūrvaṁ vā hitasēvanam||105|| sātmyatō'lpatayā vā'pi dīptāgnēstaruṇasya ca| snigdhavyāyāmabalināṁ viruddhaṁ vitathaṁ bhavēt||106||
View original
एषां खल्वपरेषां च वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामिमे भावाः प्रतिकारा भवन्ति| तद्यथा- वमनं विरेचनं च, तद्विरोधिनां च द्रव्याणां संशमनार्थमुपयोगः, तथाविधैश्च द्रव्यैः पूर्वमभिसंस्कारः शरीरस्येति||१०४|| भवतश्चात्र- विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विवेचनम्| वमनं शमनं चैव पूर्वं वा हितसेवनम्||१०५|| सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च| स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत्||१०६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 54 (107-113) · Śloka 113
tatra ślōkāḥ- matirāsīnmaharṣīṇāṁ yā yā rasaviniścayē| dravyāṇi guṇakarmabhyāṁ dravyasaṅkhyā rasāśrayā||107|| kāraṇaṁ rasasaṅkhyāyā rasānurasalakṣaṇam| parādīnāṁ guṇānāṁ ca lakṣaṇāni pr̥thakpr̥thak||108|| pañcātmakānāṁ ṣaṭtvaṁ ca rasānāṁ yēna hētunā| ūrdhvānulōmabhājaśca yadguṇātiśayādrasāḥ||109|| ṣaṇṇāṁ rasānāṁ ṣaṭtvē ca savibhaktā vibhaktayaḥ| uddēśaścāpavādaśca dravyāṇāṁ guṇakarmaṇi||110|| pravarāvaramadhyatvaṁ rasānāṁ gauravādiṣu| pākaprabhāvayōrliṅgaṁ vīryasaṅkhyāviniścayaḥ||111|| ṣaṇṇāmāsvādyamānānāṁ rasānāṁ yat svalakṣaṇam| yadyadvirudhyatē yasmādyēna yatkāri caiva yat||112|| vairōdhikanimittānāṁ vyādhīnāmauṣadhaṁ ca yat| ātrēyabhadrakāpyīyē tat sarvamavadanmuniḥ||113||
View original
तत्र श्लोकाः- मतिरासीन्महर्षीणां या या रसविनिश्चये| द्रव्याणि गुणकर्मभ्यां द्रव्यसङ्ख्या रसाश्रया||१०७|| कारणं रससङ्ख्याया रसानुरसलक्षणम्| परादीनां गुणानां च लक्षणानि पृथक्पृथक्||१०८|| पञ्चात्मकानां षट्त्वं च रसानां येन हेतुना| ऊर्ध्वानुलोमभाजश्च यद्गुणातिशयाद्रसाः||१०९|| षण्णां रसानां षट्त्वे च सविभक्ता विभक्तयः| उद्देशश्चापवादश्च द्रव्याणां गुणकर्मणि||११०|| प्रवरावरमध्यत्वं रसानां गौरवादिषु| पाकप्रभावयोर्लिङ्गं वीर्यसङ्ख्याविनिश्चयः||१११|| षण्णामास्वाद्यमानानां रसानां यत् स्वलक्षणम्| यद्यद्विरुध्यते यस्माद्येन यत्कारि चैव यत्||११२|| वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामौषधं च यत्| आत्रेयभद्रकाप्यीये तत् सर्वमवदन्मुनिः||११३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē ātrēyabhadrakāpyīyō nāma ṣaḍviṁśō'dhyāyaḥ||26||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने आत्रेयभद्रकाप्यीयो नाम षड्विंशोऽध्यायः||२६||
🔊 Audio coming soon