26. ātrēyabhadrakāpyīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತ ಆತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಹಿತಾಹಿತೈಕದೇಶಮಭಿಧಾಯ ಕೃತ್ಸ್ನದ್ರವ್ಯಹಿತಾಹಿತತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾಭಿಧಾಯಕ ಆತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ತತ್ರಾಪಿ ವಿಪಾಕಾದೀನಾಮಪಿ ರಸೇನೈವ ಪ್ರಾಯೋ ಲಕ್ಷಣೀಯತ್ವಾದ್ರಸಪ್ರಕರಣಮಾದೌ ಕೃತಮ್||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7

ಆತ್ರೇಯೋ ಭದ್ರಕಾಪ್ಯಶ್ಚ ಶಾಕುನ್ತೇಯಸ್ತಥೈವ ಚ| ಪೂರ್ಣಾಕ್ಷಶ್ಚೈವ ಮೌದ್ಗಲ್ಯೋ ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷಶ್ಚ ಕೌಶಿಕಃ||೩|| ಯಃ ಕುಮಾರಶಿರಾ ನಾಮ ಭರದ್ವಾಜಃ ಸ ಚಾನಘಃ| ಶ್ರೀಮಾನ್ ವಾರ್ಯೋವಿದಶ್ಚೈವ ರಾಜಾ ಮತಿಮತಾಂ ವರಃ||೪|| ನಿಮಿಶ್ಚ ರಾಜಾ ವೈದೇಹೋ ಬಡಿಶಶ್ಚ ಮಹಾಮತಿಃ| ಕಾಙ್ಕಾಯನಶ್ಚ ಬಾಹ್ಲೀಕೋ ಬಾಹ್ಲೀಕಭಿಷಜಾಂ ವರಃ||೫|| ಏತೇ ಶ್ರುತವಯೋವೃದ್ಧಾ ಜಿತಾತ್ಮಾನೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| ವನೇ ಚೈತ್ರರಥೇ ರಮ್ಯೇ ಸಮೀಯುರ್ವಿಜಿಹೀರ್ಷವಃ||೬|| ತೇಷಾಂ ತತ್ರೋಪವಿಷ್ಟಾನಾಮಿಯಮರ್ಥವತೀ ಕಥಾ| ಬಭೂವಾರ್ಥವಿದಾಂ ಸಮ್ಯಗ್ರಸಾಹಾರವಿನಿಶ್ಚಯೇ||೭||

ಮುನಿಮತೈಃ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಂ ಕೃತ್ವಾ ಸಿದ್ಧಾನ್ತವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಂ ಶಿಷ್ಯವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ರಸೇನಾಹಾರವಿನಿಶ್ಚಯೋ ರಸಾಹಾರವಿನಿಶ್ಚಯಃ; ಕಿಂವಾ ಅಯಂ ರಸವಿನಿಶ್ಚಯಃ, ತಥಾ ‘ಪರಂ ಚಾತೋ ವಿಪಾಕಾನಾಂ’ ಇತ್ಯಾದಿರಾಹಾರವಿನಿಶ್ಚಯಃ ||೩-೭||

Adhikarana 3 (8) · Śloka 8

ಏಕ ಏವ ರಸ ಇತ್ಯುವಾಚ ಭದ್ರಕಾಪ್ಯಃ, ಯಂ ಪಞ್ಚಾನಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾಮನ್ಯತಮಂ ಜಿಹ್ವಾವೈಷಯಿಕಂ ಭಾವಮಾಚಕ್ಷತೇ ಕುಶಲಾಃ, ಸ ಪುನರುದಕಾದನನ್ಯ ಇತಿ| ದ್ವೌ ರಸಾವಿತಿ ಶಾಕುನ್ತೇಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ, ಛೇದನೀಯ ಉಪಶಮನೀಯಶ್ಚೇತಿ| ತ್ರಯೋ ರಸಾ ಇತಿ ಪೂರ್ಣಾಕ್ಷೋ ಮೌದ್ಗಲ್ಯಃ, ಛೇದನೀಯೋಪಶಮನೀಯಸಾಧಾರಣಾ ಇತಿ| ಚತ್ವಾರೋ ರಸಾ ಇತಿ ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷಃ ಕೌಶಿಕಃ, ಸ್ವಾದುರ್ಹಿತಶ್ಚ ಸ್ವಾದುರಹಿತಶ್ಚಾಸ್ವಾದುರ್ಹಿತಶ್ಚಾಸ್ವಾದುರಹಿತಶ್ಚೇತಿ| ಪಞ್ಚ ರಸಾ ಇತಿ ಕುಮಾರಶಿರಾ ಭರದ್ವಾಜಃ, ಭೌಮೌದಕಾಗ್ನೇಯವಾಯವ್ಯಾನ್ತರಿಕ್ಷಾಃ| ಷಡ್ರಸಾ ಇತಿ ವಾರ್ಯೋವಿದೋ ರಾಜರ್ಷಿಃ, ಗುರುಲಘುಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಾಃ| ಸಪ್ತ ರಸಾ ಇತಿ ನಿಮಿರ್ವೈದೇಹಃ, ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಕ್ಷಾರಾಃ| ಅಷ್ಟೌ ರಸಾ ಇತಿ ಬಡಿಶೋ ಧಾಮಾರ್ಗವಃ, ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಕ್ಷಾರಾವ್ಯಕ್ತಾಃ| ಅಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ರಸಾ ಇತಿ ಕಾಙ್ಕಾಯನೋ ಬಾಹ್ಲೀಕಭಿಷಕ್, ಆಶ್ರಯಗುಣಕರ್ಮಸಂಸ್ವಾದವಿಶೇಷಾಣಾಮಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಾತ್||೮||

ಏಕ ಏವೇತ್ಯಾದಿ | ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾಮಿತಿ ನಿರ್ಧಾರಣೇ ಷಷ್ಠೀ| ಅನ್ಯತಮಮಿತಿ ಏಕಮ್; ಅನ್ಯಶಬ್ದೋ ಹ್ಯಯಮೇಕವಚನಃ, ಯಥಾ- ಅನ್ಯೋ ದಕ್ಷಿಣೇನ ಗತೋಽನ್ಯ ಉತ್ತರೇಣ; ಏಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ತಮಪ್ಪ್ರತ್ಯಯಶ್ಚ ಸ್ವಾರ್ಥಿಕಃ| ಜಿಹ್ವಾವೈಷಯಿಕಮಿತಿ ಜಿಹ್ವಾಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ರಸಾಭಾವೋಽಪಿ ಜಿಹ್ವಯಾ ಗೃಹ್ಯತೇಽತ ಆಹ- ಭಾವಮಿತಿ| ಉದಕಾದನನ್ಯ ಇತಿ ರಸೋದಕಯೋರೇಕತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ, ಪೂರ್ವಪಕ್ಷತ್ವಾದದುಷ್ಟಮ್| ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಶ್ಚ ಕಪಿಲಮತೇನ, ತೇ ಹಿ ರಸತನ್ಮಾತ್ರಂ ಗನ್ಧತನ್ಮಾತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿವಚನೇನ ಗುಣಾವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ಬ್ರುವತೇ| ಛೇದನೀಯ ಇತಿ ಅಪತರ್ಪಣಕಾರಕಃ| ಉಪಶಮನೀಯ ಇತಿ ಬೃಂಹಣಃ| ಸಾಧಾರಣ ಇತ್ಯಾಗ್ನೇಯಸೌಮ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಾದುಭಯೋರಪಿ ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣಯೋಃ ಕರ್ತಾ , ಪರಸ್ಪರವಿರೋಧಾದಕರ್ತಾ ವಾ| ಸ್ವಾದುರಿತಿ ಅಭೀಷ್ಟಃ, ಹಿತ ಇತಿ ಆಯತಾವನಪಕಾರೀ| ಆಶ್ರೀಯತ ಇತ್ಯಾಶ್ರಯೋ ದ್ರವ್ಯಂ, ಗುಣಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಗುರ್ವಾದಯಃ; ಕರ್ಮ ಧಾತುವರ್ಧನಕ್ಷಪಣಾದಿ, ಸಂಸ್ವಾದಃ ರಸಾನಾಮವಾನ್ತರಭೇದಃ; ಏಷಾಂ ವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಭೇದಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಭೇದಾದಾಧಾರಭೇದೇನಾಶ್ರಿತಸ್ಯಾಪಿ ರಸಸ್ಯ ಭೇದೋ ಭವತಿ, ಆಶ್ರಯೋ ಹಿ ಕಾರಣಂ, ಕಾರಣಭೇದಾಚ್ಚ ಕಾರ್ಯಭೇದೋಽವಶ್ಯಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಭೇದಾಸ್ತಥಾ ಕರ್ಮಭೇದಾಶ್ಚ ರಸಕೃತಾ ಏವ| ತತಶ್ಚ ಕಾರ್ಯಭೇದಾದವಶ್ಯಂ ಕಾರಣಭೇದ ಇತಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಾಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಸಂಸ್ವಾದಭೇದಸ್ತು ಏಕಸ್ಯಾಮಪಿ ಮಧುರಜಾತಾವಿಕ್ಷುಕ್ಷೀರಗುಡಾದಿಗತಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮೇವ ಭೇದೋ ದೃಶ್ಯತೇ, ಸ ತು ಸಂಸ್ವಾದಭೇದಃ ಸ್ವಸಂವೇದ್ಯ ಏವ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಇಕ್ಷುಕ್ಷೀರಗುಡಾದೀನಾಂ ಮಾಧುರ್ಯಸ್ಯಾನ್ತರಂ ಮಹತ್| ಭೇದಸ್ತಥಾಽಪಿ ನಾಖ್ಯಾತುಂ ಸರಸ್ವತ್ಯಾಽಪಿ ಶಕ್ಯತೇ” ಇತಿ||೮||

Adhikarana 4 (9) · Śloka 9

ಷಡೇವ ರಸಾ ಇತ್ಯುವಾಚ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ ಪುನರ್ವಸುಃ, ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಃ| ತೇಷಾಂ ಷಣ್ಣಾಂ ರಸಾನಾಂ ಯೋನಿರುದಕಂ, ಛೇದನೋಪಶಮನೇ ದ್ವೇ ಕರ್ಮಣೀ, ತಯೋರ್ಮಿಶ್ರೀಭಾವಾತ್ ಸಾಧಾರಣತ್ವಂ, ಸ್ವಾದ್ವಸ್ವಾದುತಾ ಭಕ್ತಿಃ , ಹಿತಾಹಿತೌ ಪ್ರಭಾವೌ, ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತವಿಕಾರಾಸ್ತ್ವಾಶ್ರಯಾಃ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿವಿಚಾರದೇಶಕಾಲವಶಾಃ, ತೇಷ್ವಾಶ್ರಯೇಷು ದ್ರವ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಕೇಷು ಗುಣಾ ಗುರುಲಘುಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಾದ್ಯಾಃ; ಕ್ಷರಣಾತ್ ಕ್ಷಾರಃ, ನಾಸೌ ರಸಃ ದ್ರವ್ಯಂ ತದನೇಕರಸಸಮುತ್ಪನ್ನಮನೇಕರಸಂ ಕಟುಕಲವಣಭೂಯಿಷ್ಠಮನೇಕೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಮನ್ವಿತಂ ಕರಣಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಮ್; ಅವ್ಯಕ್ತೀಭಾವಸ್ತು ಖಲು ರಸಾನಾಂ ಪ್ರಕೃತೌ ಭವತ್ಯನುರಸೇಽನುರಸಸಮನ್ವಿತೇ ವಾ ದ್ರವ್ಯೇ; ಅಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಂ ಪುನಸ್ತೇಷಾಮಾಶ್ರಯಾದೀನಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ವಿಶೇಷಾಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಾನ್ನ ಯುಕ್ತಮ್, ಏಕೈಕೋಽಪಿ ಹ್ಯೇಷಾಮಾಶ್ರಯಾದೀನಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ವಿಶೇಷಾನಾಶ್ರಯತೇ ವಿಶೇಷಾಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಾತ್, ನ ಚ ತಸ್ಮಾದನ್ಯತ್ವಮುಪಪದ್ಯತೇ; ಪರಸ್ಪರಸಂಸೃಷ್ಟಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾನ್ನ ಚೈಷಾಮಭಿನಿರ್ವೃತ್ತೇರ್ಗುಣಪ್ರಕೃತೀನಾಮಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಂ ಭವತಿ; ತಸ್ಮಾನ್ನ ಸಂಸೃಷ್ಟಾನಾಂ ರಸಾನಾಂ ಕರ್ಮೋಪದಿಶನ್ತಿ ಬುದ್ಧಿಮನ್ತಃ| ತಚ್ಚೈವ ಕಾರಣಮಪೇಕ್ಷಮಾಣಾಃ ಷಣ್ಣಾಂ ರಸಾನಾಂ ಪರಸ್ಪರೇಣಾಸಂಸೃಷ್ಟಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಪೃಥಕ್ತ್ವಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ||೯||

ಸಿದ್ಧಾನ್ತಂ ಪುನರ್ವಸುವಚನೇನಾಹ- ಷಡೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೋಕ್ತರಸೈಕತ್ವಾದಿವ್ಯವಸ್ಥಾಮಾಹ- ತೇಷಾಂ ಷಣ್ಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯೋನಿಃ ಆಧಾರಕಾರಣಂ, ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋಶ್ಚ ಭೇದಾತ್ ಸಿದ್ಧ ಉದಕಾದ್ರಸಭೇದಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಏವೇತಿ ಭಾವಃ| ಕ್ಷಿತಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಮುದಕಮೇವ ಯಥಾ ರಸಯೋನಿಸ್ತಥಾ “ರಸನಾರ್ಥೋ ರಸಸ್ತಸ್ಯ” (ಸೂ. ೧) ಇತ್ಯಾದೌ ವಿವೃತಮೇವ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೇ| ತಯೋರ್ಮಿಶ್ರೀಭಾವಾದಿತಿ ಕರ್ಮಣೋರಮೂರ್ತಯೋರ್ಮಿಶ್ರೀಭಾವಾನುಪಪತ್ತೌ ತದಾಧಾರಯೋರ್ದ್ರವ್ಯಯೋರ್ಮಿಶ್ರೀಭಾವಾದಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಸಾಧಾರಣಮಿತಿ ಸಾಧಾರಣಕಾರ್ಯಯೋಗಿತ್ವಮ್ | ಭಕ್ತಿಃ ಇಚ್ಛೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ, ಯೋಯಮಿಚ್ಛತಿ ಸ ತಸ್ಯ ಸ್ವಾದುರಸ್ವಾದುರಿತರ ಇತಿ ಪುರುಷಾಪೇಕ್ಷೌ ಧರ್ಮೌ, ನ ರಸಭೇದಕಾರ್ಯಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತೇತ್ಯಾದೌ ‘ತು’ ಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ; ತೇನ ಆಶ್ರಯಾ ಏವ, ನ ರಸಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾ ಭೌಮಾದಯೋ ಭೂತವಿಕಾರಾ ಆಶ್ರಯಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿವಿಚಾರದೇಶಕಾಲವಶಾ ಇತಿ; ವಶಶಬ್ದೋಽಧೀನಾರ್ಥಃ, ಸ ಚ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಯೋಜ್ಯಃ| ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿವಶಾ ಯಥಾ- ಮುದ್ಗಾಃ ಕಷಾಯಾ ಮಧುರಾಶ್ಚ ಸನ್ತಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಲಘವಃ; ಏತದ್ಧಿ ಲಾಘವಂ ನ ರಸವಶಂ, ತಥಾಹಿ ಸತಿ ಕಷಾಯಮಧುರತ್ವಾದ್ಗುರುತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ ; ವಿಕೃತಿವಶಂ ಚ ವ್ರೀಹೇರ್ಲಾಜಾನಾಂ ಲಘುತ್ವಂ, ತಥಾ ಸಕ್ತುಸಿದ್ಧಪಿಣ್ಡಕಾನಾಂ ಚ ಗುರುತ್ವಮ್; ವಿಚಾರಣಾ ವಿಚಾರೋ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ತೇನ ವಿಚಾರಣಾವಶಂ ಯಥಾ- ಮಧುಸರ್ಪಿಷೀ ಸಂಯುಕ್ತೇ ವಿಷಂ, ತಥಾ ವಿಷಂ ಚಾಗದಸಂಯುಕ್ತಂ ಸ್ವಕಾರ್ಯವ್ಯತಿರಿಕ್ತಕಾರ್ಯಕಾರಿ ; ದೇಶೋ ದ್ವಿವಿಧೋ ಭೂಮಿರಾತುರಶ್ಚ, ತತ್ರ ಭೂಮೌ ‘ಶ್ವೇತಕಾಪೋತೀ ವಲ್ಮೀಕಾಧಿರೂಢಾ ವಿಷಹರೀ’, ತಥಾ “ಹಿಮವತಿ ಭೇಷಜಾನಿ ಮಹಾಗುಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ”, ಶರೀರದೇಶೇ ಯಥಾ- “ಸಕ್ಥಿಮಾಂಸಾದ್ಗುರುತರಂ ಸ್ಕನ್ಧಕ್ರೋಡಶಿರಸ್ಪದಾಮ್” (ಸೂ. ೨೭) ಇತ್ಯಾದಿ; ಕಾಲವಶಂ ತು ಯಥಾ ಮೂಲಕಮಧಿಕೃತ್ಯೋಕ್ತಂ- “ತದ್ಬಾಲಂ ದೋಷಹರಂ ವೃದ್ಧಂ ತ್ರಿದೋಷಮ್” (ಸೂ. ೨೭), ತಥಾ “ಯಥರ್ತುಪುಷ್ಪಫಲಮಾದದೀತ” (ಕ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಚೈಕಪ್ರಕರಣೋಕ್ತಾ ಯೇಽನುಕ್ತಾಸ್ತೇ ಚಕಾರಾತ್ ಸ್ವಭಾವಾದಿಷ್ವೇವಾನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಾಃ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಚರಃ ಶರೀರಾವಯವಾಃ ಸ್ವಭಾವೋ ಧಾತವಃ ಕ್ರಿಯಾಃ| ಲಿಙ್ಗಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಸಂಸ್ಕಾರೋ ಮಾತ್ರಾ ಚಾಸ್ಮಿನ್ ಪರೀಕ್ಷ್ಯತೇ” (ಸೂ. ೨೭) ಇತಿ| ತತ್ರ, ಚರಶರೀರಾವಯವಧಾತೂನಾಂ ದೇಶೇನ ಗ್ರಹಣಂ, ಮಾತ್ರಾ ವಿಚಾರೇ ಪ್ರವಿಶತಿ, ಶೇಷಂ ಸ್ವಭಾವೇ; ತಥಾ ರಸವಿಮಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಚಾತ್ರಾಪ್ರವಿಷ್ಟಮಾಹಾರವಿಶೇಷಾಯತನಮನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಾದ್ಯಾ ಇತ್ಯತ್ರಾದಿಗ್ರಹಣೇನಾನುಕ್ತಾ ಅಪಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಮೃದ್ವಾದಯೋ ನ ರಸಾಃ, ಕಿನ್ತು ದ್ರವ್ಯಗುಣಾಃ ಪೃಥಗೇವೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಕ್ಷರಣಾತ್ ಅಧೋಗಮನಕ್ರಿಯಾಯೋಗಾತ್ ಕ್ಷಾರೋ ದ್ರವ್ಯಂ ನಾಸೌ ರಸಃ, ರಸಸ್ಯ ಹಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಽನುಪಪನ್ನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷರಣಂ ಚ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಪಾನೀಯಯುಕ್ತಸ್ಯಾಧೋಗಮನೇನ, ವದನ್ತಿ ಹಿ ಲೌಕಿಕಾಃ- ‘ಕ್ಷಾರಂ ಸ್ರಾವಯಾಮಃ’ ಇತಿ; ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಚ- “ಛಿತ್ತ್ವಾ ಛಿತ್ತ್ವಾಽಽಶಯಾತ್ ಕ್ಷಾರಃ ಕ್ಷರತ್ವಾತ್ ಕ್ಷಾರಯತ್ಯಧಃ” (ಚಿ. ೫) ಇತಿ| ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ- ದ್ರವ್ಯಂ ತದನೇಕರಸೋತ್ಪನ್ನಮಿತಿ; ಅನೇಕರಸೇಭ್ಯೋ ಮುಷ್ಕಕಾಪಾಮಾರ್ಗಾದಿಭ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಮನೇಕರಸೋತ್ಪನ್ನಂ; ಯತಶ್ಚಾನೇಕರಸೋತ್ಪನ್ನಮತ ಏವಾನೇಕರಸಂ, ಕಾರಣಗುಣಾನುವಿಧಾಯಿತ್ವಾತ್ ಕಾರ್ಯಗುಣಸ್ಯೇತಿ ಭಾವಃ| ಅನೇಕರಸತ್ವಮೇವಾಹ- ಕಟುಕಲವಣಭೂಯಿಷ್ಠಮಿತಿ|- ಭೂಯಿಷ್ಠಶಬ್ದೇನಾಪ್ರಧಾನರಸಾನ್ತರಸಮ್ಬನ್ಧೋಽಸ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ- ಅನೇಕೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಮನ್ವಿತಮಿತಿ| ಕ್ಷಾರೋ ಹಿ ಸ್ಪರ್ಶೇನ ಗನ್ಧೇನ ಚಾನ್ವಿತಃ, ತೇನ ದ್ರವ್ಯಂ, ರಸೇ ಹಿ ಗುಣೇ ನ ಸ್ಪರ್ಶೋ ನಾಪಿ ಗನ್ಧ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ- ಕರಣಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಮಿತಿ; ಕರಣೇನ ಭಸ್ಮಪರಿಸ್ರಾವಣಾದಿನಾಽಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಂ ಕೃತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ನ ರಸೋಽನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಅವ್ಯಕ್ತರಸಪಕ್ಷಂ ನಿಷೇಧಯತಿ- ಅವ್ಯಕ್ತೀಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವ್ಯಕ್ತೀಭಾವ ಇತ್ಯಭೂತತದ್ಭಾವೇ ಚ್ವಿಪ್ರತ್ಯಯೇನ ರಸಾನಾಂ ಮಧುರಾದೀನಾಂ ವ್ಯಕ್ತಾನಾಮೇವ ಕ್ವಚಿದಾಧಾರೇಽವ್ಯಕ್ತತ್ವಂ, ನಾನ್ಯೋ ಮಧುರಾದಿಭ್ಯೋಽವ್ಯಕ್ತರಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ರಸಾನಾಮಿತಿ ಮಧುರಾದೀನಾಂ ಷಣ್ಣಾಮ್| ಪ್ರಕೃತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕೃತೌ ಕಾರಣೇ ಜಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವ್ಯಕ್ತತ್ವಂ ಚ ರಸಸಾಮಾನ್ಯಮಾತ್ರೋಪಲಬ್ಧಿರ್ಮಧುರಾದಿವಿಶೇಷಶೂನ್ಯಾ, ಸಾ ಚ ಜಲೇ ಭವತಿ; ಯತ ಉಕ್ತಂ ಜಲಗುಣಕಥನೇ ಸುಶ್ರುತೇ- “ವ್ಯಕ್ತರಸತಾ ರಸದೋಷಃ” (ಸು. ಸೂ. ೪೫) ಇತಿ, ಇಹಾಪಿ ಚ ‘ಅವ್ಯಕ್ತರಸಂ ಚ’ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ, ಲೋಕೇಽಪಿ ಚಾವ್ಯಕ್ತರಸಂ ದ್ರವ್ಯಮಾಸ್ವಾದ್ಯ ವಕ್ತಾರೋ ವದನ್ತಿ- ಜಲಸ್ಯೇವಾಸ್ಯ ರಸೋ ನ ಕಶ್ಚಿನ್ಮಧುರಾದಿರ್ವ್ಯಕ್ತ ಇತಿ| ವಿಶೇಷಮಧುರಾದ್ಯನುಪಲಬ್ಧಿಶ್ಚಾನುದ್ಭೂತತ್ವೇನ| ಯಥಾ- ದೂರಾದವಿಜ್ಞಾಯಮಾನವಿಶೇಷವರ್ಣೇ ವಸ್ತುನಿ ರೂಪಸಾಮಾನ್ಯಪ್ರತೀತಿರ್ಭವತಿ, ನ ಶುಕ್ಲತ್ವಾದಿವಿಶೇಷಬುದ್ಧಿಃ, ತಥಾಽನುರಸೇಽವ್ಯಕ್ತೀಭಾವೋ ಭವತಿ; ಪ್ರಧಾನಂ ವ್ಯಕ್ತಂ ರಸಮನುಗತೋಽವ್ಯಕ್ತತ್ವೇನೇತ್ಯನುರಸಃ, ಯಥಾ ವೇಣುಯವೇ ಮಧುರೇ ಕಷಾಯೋಽನುರಸಃ| ಯದುಕ್ತಂ- “ರೂಕ್ಷಃ ಕಷಾಯಾನುರಸೋ ಮಧುರಃ ಕಫಪಿತ್ತಹಾ” (ಸೂ. ೨೭) ಇತಿ| ಅನುರಸಸಮನ್ವಿತ ಇತಿ ಸರ್ವಾನುರಸಯುಕ್ತೇ, ಯಥಾ- ವಿಷೇ; ವಚನಂ ಹಿ- “ಉಷ್ಣಮನಿರ್ದೇಶ್ಯರಸಂ” (ಚಿ. ೨೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಿಂವಾ, ‘ಅಣುರಸಸಮನ್ವಿತೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ; ತೇನ, ಅಣುರಸೇನೈಕೇನ ಮರಿಚೇನ ಶರ್ಕರಾಪಾನಕೇ ಕಟುತ್ವಮವ್ಯಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್| ಅಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಪಕ್ಷಂ ದೂಷಯತಿ- ಅಪರೀತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಮಿತಿ ರಸಾನಾಮ್, ಅಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಂ ನ ಯುಕ್ತಮ್; ಆಶ್ರಯಾದೀನಾಂ ಭಾವಾನಾಮಿತಿ ಆಶ್ರಯಗುಣಕರ್ಮಸಂಸ್ವಾದಾನಾಮ್; ವಿಶೇಷಾಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಾದಿತಿ ಆಶ್ರಯಾದಿ ಭೇದಸ್ಯಾಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಾತ್| ಅತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ- ಏಕೈಕೋಽಪಿ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾಮಾಶ್ರಯಗುಣಕರ್ಮಸಂಸ್ವಾದಾನಾಂ ವಿಶೇಷಾನೇಕೈಕೋಽಪಿ ಮಧುರಾದಿರಾಶ್ರಯತೇ, ನ ಚ ತಸ್ಮಾದಾಶ್ರಯಾದಿಭೇದಾದನ್ಯತ್ವಮಾಶ್ರಿತಸ್ಯ ಮಧುರಾದೇರ್ಭವತಿ| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಯದ್ಯಪಿ ಶಾಲಿಮುದ್ಗಘೃತಕ್ಷೀರಾದಯೋ ಮಧುರಸ್ಯಾಶ್ರಯಾ ಭಿನ್ನಾಃ, ತಥಾಽಪಿ ತತ್ರ ಮಧುರತ್ವಜಾತ್ಯಾಕ್ರಾನ್ತ ಏಕ ಏವ ರಸೋ ಭವತಿ ಬಲಾಕಾಕ್ಷೀರಕಾರ್ಪಾಸಾದಿಷು ಶುಕ್ಲವರ್ಣ ಇವ| ತಥಾ ಗುಣಾನಾಂ ಗುರುಪಿಚ್ಛಿಲಸ್ನಿಗ್ಧಾದೀನಾಮನ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ಕರ್ಮಣಾಂ ವಾ ರಸಾದಿವರ್ಧನಾಯುರ್ಜನನವರ್ಣಕರತ್ವಾದೀನಾಂ ಭಿನ್ನತ್ವೇ ಸತ್ಯಪಿ ನ ಮಧುರರಸಸ್ಯಾನ್ಯತ್ವಂ, ಯತ ಏಕ ಏವ ಮಧುರಸ್ತತ್ತದ್ಗುಣಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ ತತ್ಕರ್ಮಕಾರೀ ಚೇತಿ ಕೋ ವಿರೋಧಃ| ತಥಾ ಮಧುರಸ್ಯಾವಾನ್ತರಾಸ್ವಾದಭೇದೇಽಪಿ ಮಧುರತ್ವಜಾತ್ಯನತಿಕ್ರಮಃ, ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಾವಾನ್ತರಭೇದೇ ಯಥಾ ಕೃಷ್ಣತ್ವಾನತಿಕ್ರಮಃ| ನನು, ಮೈವಂ ಭವತ್ವಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಂ ರಸಾನಾಂ, ಪರಸ್ಪರಸಂಯೋಗಾತ್ತು ಯ ಆಸ್ವಾದವಿಶೇಷಃ ಸ ಕಾರ್ಯವಿಶೇಷಕರೋಽಪಿ; ನಹಿ ಯನ್ಮಧುರಾಮ್ಲೇನ ಕ್ರಿಯತೇ, ತನ್ಮಧುರೇಣ ವಾಽಮ್ಲೇನ ವಾ ಶಕ್ಯಮ್; ಅತಸ್ತೇನ ಪರಸ್ಪರಸಂಯೋಗೇನಾಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಂ ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯಾಹ- ಪರಸ್ಪರೇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಸೃಷ್ಟಮಿತಿ ಭಾವೇಕ್ತಃ, ತೇನ ಪರಸ್ಪರಸಂಸರ್ಗಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾದೇಷಾಂ ಮಧುರಾದೀನಾಮಭಿನಿರ್ವೃತ್ತೇರ್ನ ಗುಣಪ್ರಕೃತೀನಾಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಮಿತಿ ಯೋಜನಾ; ಅಯಮರ್ಥಃ- ಯದ್ಯಪಿ ರಸಾಃ ಪರಸ್ಪರಸಂಸರ್ಗೇಣಾತಿಭೂಯಸಾ ಯುಕ್ತಾಃ ಸನ್ತೋಽಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಾ ದ್ವಿರಸಾದೌ ದ್ರವ್ಯೇ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ ನ ತೇಷಾಂ ಗುಣಾ ಗುರುಲಘ್ವಾದಯಃ, ಪ್ರಕೃತಯೋ ವಾ ಮಧುರಾದೀನಾಂ ಯಾ ಯಾ ಆಯುಷ್ಯತ್ವರಸಾಭಿವರ್ಧಕತ್ವಾದ್ಯಾಸ್ತಾ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಭವನ್ತಿ, ಕಿನ್ತು ಯ ಏವ ಮಧುರಾದೀನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಗುಣಾಃ ಪ್ರಕೃತಯಶ್ಚ ಉದ್ದಿಷ್ಟಾಸ್ತ ಏವ ಮಿಶ್ರಾ ಭವನ್ತಿ| ಕಿಂವಾ ಗುಣಪ್ರಕೃತೀನಾಮಿತಿ ಮಧುರಾದಿಷಡ್ಗುಣಸ್ವರೂಪಾಣಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ತೇನ, ರಸಸ್ಯ ರಸಾನ್ತರಸಂಸರ್ಗೇ ದೋಷಾಣಾಮಿವ ದೋಷಾನ್ತರಸಂಸರ್ಗೇ ರಸಾನಾಂ ನಾಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಕೃತಿಶಬ್ದೇನ ಕರ್ಮ ವೋಚ್ಯತೇ, ತೇನ ಗುಣಕರ್ಮಣಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಧುರಾದೀನಾಮವಾನ್ತರಾಸ್ವಾದವಿಶೇಷೋಽಪಿ ಪರಸ್ಪರಸಂಸರ್ಗಕೃತೇ ಜ್ಞೇಯಃ| ಯತ ಏವ ಹೇತೋ ರಸಾನಾಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಾನಾಂ ನಾನ್ಯೇ ಗುಣಕರ್ಮಣೀ ಭವತಃ, ಅತ ಏವ ಸಂಸೃಷ್ಟಾನಾಂ ರಸಾನಾಂ ಪೃಥಕ್ಕರ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪಿ ನೋಕ್ತಮಿತ್ಯಾಹ- ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಮಶಬ್ದೇನೇಹ ಗೌರವಲಾಘವಾದಿಕಾರಕಾ ಗುರುತ್ವಾದಯೋ ರಸರಕ್ತಾದಿಜನನಾದಯಶ್ಚಾಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ನ ಕೇವಲಮನ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಕಾರೈ ರಸಾನಾಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಾನಾಂ ಕರ್ಮ ನೋಪದಿಷ್ಟಂ, ಕಿನ್ತು ವಯಮಪಿ ನೋಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮ ಇತ್ಯಾಹ- ತಚ್ಚೈವೇತ್ಯಾದಿ| ತಚ್ಚೈವ ಕಾರಣಮಿತಿ ಪರಸ್ಪರಸಂಸರ್ಗೇಽಪಿ ರಸಾನಾಮನಧಿಕಗುಣಕರ್ಮತ್ವಮ್| ಲಕ್ಷಣೇನ ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ಲಕ್ಷಣಪೃಥಕ್ತ್ವಮ್| ತತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಯೇನ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಮ್; ಅತಸ್ತು ‘ಮಧುರೋ ರಸಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ, ತಥಾ ‘ಸ್ನೇಹನಪ್ರೀಣನಹ್ಲಾದನ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಚ ಯದ್ವಾಚ್ಯಂ, ತತ್ ಸರ್ವಂ ಗೃಹ್ಯತೇ;| ಕಿಂವಾ, ಲಕ್ಷಣಶಬ್ದೇನ ‘ಮಧುರೋ ರಸ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥವಾಚ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ, ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ಚ ರಸಭೇದಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ ‘ಸ್ನೇಹನಪ್ರೀಣನ’ ಇತ್ಯಾದಿ ತದ್ಗೃಹ್ಯತೇ||೯||

Adhikarana 5 (10) · Śloka 10

ಅಗ್ರೇ ತು ತಾವದ್ದ್ರವ್ಯಭೇದಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿದಭಿಧಾಸ್ಯಾಮಃ| ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಮಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ; ತಚ್ಚೇತನಾವದಚೇತನಂ ಚ, ತಸ್ಯ ಗುಣಾಃ ಶಬ್ದಾದಯೋ ಗುರ್ವಾದಯಶ್ಚ ದ್ರವಾನ್ತಾಃ, ಕರ್ಮ ಪಞ್ಚವಿಧಮುಕ್ತಂ ವಮನಾದಿ||೧೦||

ಅಗ್ರೇ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ರಸೇಷು ವಾಚ್ಯೇಷು ದ್ರವ್ಯಭೇದಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೀಯತಯಾ ಪರಿಗೃಹ್ಯ ರಸಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಜ್ಞಾನಾಧೀನಜ್ಞಾನತ್ವಾದ್ದ್ರವ್ಯಾಭಿಧಾನಮಗ್ರೇ ಕೃತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಞ್ಚಿದಿತಿ ಆಯುರ್ವೇದೋಪಯೋಗಿದ್ರವ್ಯಸ್ವರೂಪಂ ನ ಸರ್ವಮ್, ಅಪ್ರಸಙ್ಗದೋಷಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ಸರ್ವದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ಕಾರ್ಯದ್ರವ್ಯಮ್| ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಅಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರಕರಣೇ| ದ್ರವಾನ್ತಾ ಇತಿ ವಚನೇನ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನ್ ವಿಂಶತಿಗುಣಾನಾಹ| ಅತ್ರ ಚ ಪರತ್ವಾಪರತ್ವಾದೀನಾಮಿಹಾನಭಿಧಾನೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಪರತ್ವಾದೀನಾಮಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಯೇಽಪಿ ತತ್ರಾಪಿ ಯುಕ್ತಿಸಂಯೋಗಪರಿಮಾಣಸಂಸ್ಕಾರಾಭ್ಯಾಸಾ ಅತ್ಯರ್ಥಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿನೋಽಪಿ ನ ತೇ ಪರ್ಥಿವಾದಿದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಶಬ್ದಾದಿವತ್ ಸಾಂಸಿದ್ಧಿಕಾಃ ಕಿನ್ತರ್ಹ್ಯಾಧೇಯಾಃ, ಅತ ಇಹ ನೈಸರ್ಗಿಕಗುಣಕಥನೇ ನೋಕ್ತಾಃ| ಉಕ್ತಮಿತಿ ಅಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲೀಯೇ| ಏತಚ್ಚ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದುಚ್ಯತೇ, ತೇನ ಬೃಂಹಣಾದ್ಯಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೧೦||

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಗುರುಖರಕಠಿನಮನ್ದಸ್ಥಿರವಿಶದಸಾನ್ದ್ರಸ್ಥೂಲಗನ್ಧಗುಣಬಹುಲಾನಿ ಪಾರ್ಥಿವಾನಿ , ತಾನ್ಯುಪಚಯಸಙ್ಘಾತಗೌರವಸ್ಥೈರ್ಯಕರಾಣಿ; ದ್ರವಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಮನ್ದಮೃದುಪಿಚ್ಛಿಲರಸಗುಣಬಹುಲಾನ್ಯಾಪ್ಯಾನಿ, ತಾನ್ಯುಪಕ್ಲೇದಸ್ನೇಹಬನ್ಧವಿಷ್ಯನ್ದಮಾರ್ದವಪ್ರಹ್ಲಾದಕರಾಣಿ; ಉಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಸೂಕ್ಷ್ಮಲಘುರೂಕ್ಷವಿಶದರೂಪಗುಣಬಹುಲಾನ್ಯಾಗ್ನೇಯಾನಿ, ತಾನಿ ದಾಹಪಾಕಪ್ರಭಾಪ್ರಕಾಶವರ್ಣಕರಾಣಿ; ಲಘುಶೀತರೂಕ್ಷಖರವಿಶದಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ಪರ್ಶಗುಣಬಹುಲಾನಿ ವಾಯವ್ಯಾನಿ, ತಾನಿ ರೌಕ್ಷ್ಯಗ್ಲಾನಿವಿಚಾರವೈಶದ್ಯಲಾಘವಕರಾಣಿ; ಮೃದುಲಘುಸೂಕ್ಷ್ಮಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಶಬ್ದಗುಣಬಹುಲಾನ್ಯಾಕಾಶಾತ್ಮಕಾನಿ, ತಾನಿ ಮಾರ್ದವಸೌಷಿರ್ಯಲಾಘವಕರಾಣಿ||೧೧||

ಬಹುಲಶಬ್ದೋ ಗುರ್ವಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಕಿಂವಾ ಗನ್ಧೇನೈವ, ಯತೋ ಗನ್ಧಗುಣಬಹುಲಾ ಪೃಥಿವ್ಯೇವ ಭವತಿ; ಅತ ಏವ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಲಕ್ಷಣೇಽಪಿ ವೈಶೇಷಿಕಗುಣೋಽನ್ತ ಏವ ಪಠ್ಯತೇ ‘ರಸಗುಣಬಹುಲಾನಿ’ ಇತ್ಯಾದಿ; ತೇನ ತತ್ರಾಪಿ ರಸಾದಿಭಿರೇವ ಬಹುಲಶಬ್ದೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ಸರ್ವಕಾರ್ಯದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕತ್ವೇಽಪಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾದ್ಯುತ್ಕರ್ಷೇಣ ಪಾರ್ಥಿವತ್ವಾದಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸಙ್ಘಾತಃ ಕಾಠಿನ್ಯಂ, ಸ್ಥೈರ್ಯಮ್ ಅವಿಚಾಲ್ಯಮ್| ಬನ್ಧನಂ ಪರಸ್ಪರಯೋಜನಂ, ಪ್ರಹ್ಲಾದಃ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯತರ್ಪಣಮ್| ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ರೋತೋಽನುಸಾರಿ| ಪ್ರಭಾ ವರ್ಣಪ್ರಕಾಶಿನೀ ದೀಪ್ತಿಃ; ಯದುಕ್ತಂ- “ವರ್ಣಮಾಕ್ರಾಮತಿ ಚ್ಛಾಯಾ ಪ್ರಭಾ ವರ್ಣಪ್ರಕಾಶಿಕಾ” (ಇಂ.ಅ.೭) ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಚರಣಂ ವಿಚಾರೋ ಗತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸೌಷಿರ್ಯಂ ರನ್ಧ್ರಬಹುಲತಾ| ಅತ್ರಾಕಾಶಬಾಹುಲ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಭೂತಾನ್ತರಾಲ್ಪತ್ವೇನ ಭೂರಿವ್ಯಕ್ತಾಕಾಶತ್ವೇನ ಚ ಜ್ಞೇಯಂ, ಯದೇವ ಭೂರಿಶುಷಿರಂ ತನ್ನಾಭಸಂ; ಕಿಂವಾ ಆಕಾಶಗುಣಬಹುಲತ್ವೇನ ನಾಭಸಂ ದ್ರವ್ಯಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ||೧೧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

ಅನೇನೋಪದೇಶೇನ ನಾನೌಷಧಿಭೂತಂ ಜಗತಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಮುಪಲಭ್ಯತೇ ತಾಂ ತಾಂ ಯುಕ್ತಿಮರ್ಥಂ ಚ ತಂ ತಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ||೧೨||

ಅನೇನೇತಿ ಪ್ರತಿನಿಯತದ್ರವ್ಯಗುಣೋಪದೇಶೇನ; ಯತ್ ಪಾರ್ಥಿವಾದಿ ದ್ರವ್ಯಂ ಯದ್ಗುಣಂ ತದ್ಗುಣೇ ದೇಹೇ ಸಮ್ಪಾದ್ಯೇ ತದ್ ಭೇಷಜಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಚ್ಚ ಪಾರ್ಥಿವಾದಿ ದ್ರವ್ಯಂ ನ ಸರ್ವಥಾ ನ ಚ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಧೌ ಭೇಷಜಮಿತ್ಯಾಹ- ತಾಂ ತಾಂ ಯುಕ್ತಿಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಯುಕ್ತಿಮಿತಿ ಉಪಾಯಮ್, ಅರ್ಥಮಿತಿ ಪ್ರಯೋಜನಮ್, ಅಭಿಪ್ರೇತ್ಯೇತಿ ಅಧಿಕೃತ್ಯ; ತೇನ ಕೇನಚಿದುಪಾಯೇನ ಕ್ವಚಿತ್ ಪ್ರಯೋಜನೇ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಮೌಷಧಂ ಭವತಿ ನ ಸರ್ವತ್ರ| ತೇನ ಯದುಚ್ಯತೇ- ವೈರೋಧಿಕಾನಾಂ ಸರ್ವದಾಽಪಥ್ಯತ್ವೇನ ‘ನಾನೌಷಧಂ ದ್ರವ್ಯಮ್’ ಇತಿ ವಚೋ ವಿರೋಧಿ; ತನ್ನ ಭವತಿ, ವೈರೋಧಿಕಾನಿ ಹಿ ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರದೇಶಕಾಲಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಾಣಿ ಭವನ್ತಿ, ವೈರೋಧಿಕಸಂಯೋಗಾದ್ಯಭಾವೇ ತು ಪಥ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಸ್ಯುಃ| ಯಾನ್ಯಪಿ (ಸರ್ವದಾಽಪಿ ) ಸ್ವಭಾವಾದೇವ ವಿಷಮನ್ದಕಾದೀನ್ಯಪಥ್ಯಾನಿ, ತಾನ್ಯಪ್ಯುಪಾಯಯುಕ್ತಾನಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಥ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ಯಥಾ ಉದರೇ- “ವಿಷಸ್ಯ ತಿಲಂ ದದ್ಯಾತ್” (ಚಿ. ೧೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ತು ತೃಣಪಾಂಶುಪ್ರಭೃತೀನಿ ನೋಪಯುಜ್ಯನ್ತೇ, ಅತೋ ನ ತಾನಿ ಭೇಷಜಾನೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ತನ್ನ, ತೇಷಾಮಪಿ ಭೇಷಜಸ್ವೇದಾದ್ಯುಪಾಯತ್ವೇನ ಭೇಷಜತ್ವಾತ್||೧೨||

Adhikarana 8 (13) · Śloka 13

ನ ತು ಕೇವಲಂ ಗುಣಪ್ರಭಾವಾದೇವ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಕಾರ್ಮುಕಾಣಿ ಭವನ್ತಿ; ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಾದ್ಗುಣಪ್ರಭಾವಾದ್ದ್ರವ್ಯಗುಣಪ್ರಭಾವಾಚ್ಚ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ತತ್ತದಧಿಕರಣಮಾಸಾದ್ಯ ತಾಂ ತಾಂ ಚ ಯುಕ್ತಿಮರ್ಥಂ ಚ ತಂ ತಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಯತ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತತ್ ಕರ್ಮ; ಯೇನ ಕುರ್ವಿನ್ತಿ, ತದ್ವೀರ್ಯಂ; ಯತ್ರ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತದಧಿಕರಣಂ; ಯದಾ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಸ ಕಾಲಃ; ಯಥಾ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಸ ಉಪಾಯಃ; ಯತ್ ಸಾಧಯನ್ತಿ, ತತ್ ಫಲಮ್||೧೩||

ಪಾರ್ಥಿವಾದಿದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಗುರುಖರಾದಿಗುಣಯೋಗಾದ್ಭೇಷಜತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತೇನ ಗುಣಪ್ರಭಾವಾದೇವ ಭೇಷಜಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಶಙ್ಕಾಂ ನಿರಸ್ಯನ್ನಾಹ- ನ ತು ಕೇವಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಾದ್ಯಥಾ- ದನ್ತ್ಯಾ ವಿರೇಚಕತ್ವಂ, ತಥಾ ಮಣೀನಾಂ ವಿಷಾದಿಹನ್ತೃತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗುಣಪ್ರಭಾವಾದ್ಯಥಾ- ಜ್ವರೇ ತಿಕ್ತಕೋ ರಸಃ, ಶೀತೇಽಗ್ನಿರಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವ್ಯಗುಣಪ್ರಭಾವಾದ್ಯಥಾ- ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಸ್ಯೋಪರೀತಿ, ಅತ್ರಾಪಿ ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಗುಣೋಽಜಿನಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಮಭಿಪ್ರೇತಂ; ಯಥಾ ವಾ- “ಮಣ್ಡಲೈರ್ಜಾತರೂಪಸ್ಯ ತಸ್ಯಾ ಏವ ಪಯಃ ಶೃತಮ್” (ಚಿ. ಅ. ೨. ಪಾ. ೩); ತತ್ರ ಮಣ್ಡಲಗುಣಯುಕ್ತಸ್ಯೈವ ಜಾತರೂಪಸ್ಯ ಕಾರ್ಮುಕತ್ವಮ್ | ಕಥಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ತಾಂ ತಾಂ ಯುಕ್ತಿಮಾಸಾದ್ಯೇತಿ ತಾಂ ತಾಂ ಯೋಜನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ| ಯತ್ ಕುರ್ವನ್ತೀತ್ಯಾದಾವುದಾಹರಣಂ ಯಥಾ- ಶಿರೋವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯಚ್ಛಿರೋವಿರೇಚನಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತಚ್ಛಿರೋವಿರೇಚನಂ ಕರ್ಮ; ಯೇನೋಷ್ಣತ್ವಾದಿಕಾರಣೇನ ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತದ್ವೀರ್ಯಂ, ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ, ಸಾ ಚ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಗುಣಸ್ಯ ವಾ; ಯತ್ರ ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತದಧಿಕರಣಂ ಶಿರಃ, ನಾನ್ಯತ್ರಾಧಿಕರಣೇ ಶಿರೋವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಯದೇತಿ ವಸನ್ತಾದೌ ಶಿರೋಗೌರವಾದಿಯುಕ್ತೇ ಚ ಕಾಲೇ, ಏತೇನಾಕಾಲೇ ಶೀತೇ ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ಸ್ತಬ್ಧತ್ವಾನ್ನ ಕಾರ್ಮುಕಂ, ಕಿನ್ತು ಸ್ವಕಾಲ ಏವ; ಯಥಾ ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಪ್ರಧಮನಾವಪೀಡನಾದಿನಾ ತಥಾ “ಪ್ರಸಾರಿತಾಙ್ಗಮುತ್ತಾನಂ ಶಯನೇ ಸಂಸ್ತರಾಸ್ತೃತೇ| ಈಷತ್ಪ್ರಲಮ್ಬಶಿರಸಂ ಸಂವೇಶ್ಯ ಚಾವೃತೇಕ್ಷಣಮ್” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಧಿನಾ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಸ ಉಪಾಯಃ; ಯತ್ ಸಾಧಯನ್ತಿ ಶಿರೋಗೌರವಶೂಲಾದ್ಯುಪರಮಂ , ತತ್ ಫಲಂ; ಫಲಮ್ ಉದ್ದೇಶ್ಯಮ್| ಕರ್ಮ ಕಾರ್ಯಂ ಸಾಧನಮ್, ಉದ್ದೇಶ್ಯಂ ಫಲಂ ಸಾಧ್ಯಂ; ಯಥಾ- ಯಾಗನಿಷ್ಪಾದ್ಯೋ ಧರ್ಮಃ ಕಾರ್ಯತಯಾ ಕರ್ಮ, ತಜ್ಜನ್ಯಸ್ತು ಸ್ವರ್ಗಾದಿರುದ್ದೇಶ್ಯಃ ಫಲಮ್; ಏವಂ ವಮನಾದಿಷ್ವಪಿ ಕರ್ಮಾಧಿಕರಣಾದ್ಯುನ್ನೇಯಮ್||೧೩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

ಭೇದಶ್ಚೈಷಾಂ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿವಿಧವಿಕಲ್ಪೋ ದ್ರವ್ಯದೇಶಕಾಲಪ್ರಭಾವಾದ್ಭವತಿ, ತಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ||೧೪||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ದ್ರವ್ಯಮಭಿಧಾಯ ವಿಕೃತಾನಾಂ ರಸಾನಾಮೇವ ಭೇದಮಾಹ - ಭೇದಶ್ಚೈಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಭಾವಶಬ್ದೋ ದ್ರವ್ಯದೇಶಕಾಲೈಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಯುಜ್ಯತೇ; ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಾದ್ಯಥಾ- ’ಸೋಮಗುಣಾತಿರೇಕಾನ್ಮಧುರಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ; ದೇಶಪ್ರಭಾವಾದ್ಯಥಾ- ಹಿಮವತಿ ದ್ರಾಕ್ಷಾದಾಡಿಮಾದೀನಿ ಮಧುರಾಣಿ ಭವನ್ತ್ಯನ್ಯತ್ರಾಮ್ಲಾನೀತ್ಯಾದಿ; ಕಾಲಪ್ರಭಾವಾದ್ಯಥಾ- ಬಾಲಾಮ್ರಂ ಸಕಷಾಯಂ ತರುಣಮಮ್ಲಂ ಪಕ್ವಂ ಮಧುರಂ, ತಥಾ ಹೇಮನ್ತೇ ಓಷಧ್ಯೋ ಮಧುರಾ ವರ್ಷಾಸ್ವಮ್ಲಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ನಿಸಂಯೋಗಾದಯೋ ಯೇಽನ್ಯೇ ರಸಹೇತವಸ್ತೇಽಪಿ ಕಾಲೇ ದ್ರವ್ಯೇ ವಾಽನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಾಃ||೧೪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

ಸ್ವಾದುರಮ್ಲಾದಿಭಿರ್ಯೋಗಂ ಶೇಷೈರಮ್ಲಾದಯಃ ಪೃಥಕ್| ಯಾನ್ತಿ ಪಞ್ಚದಶೈತಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ದ್ವಿರಸಾನಿ ತು||೧೫||

ಭೇದಮಾಹ- ಸ್ವಾದುರಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಸ್ವಾದೋರಮ್ಲಾದಿಯೋಗಾತ್ ಪಞ್ಚ, ಶೇಷೈರಿತಿ ಆದಿತ್ವೇನೋಪಯುಕ್ತಾದನ್ಯೈಃ; ತೇನಾಮ್ಲಸ್ಯ ಲವಣಾದಿಯೋಗಾಚ್ಚತ್ವಾರಿ, ಏವಂ ಲವಣಸ್ಯ ಕಟ್ವಾದಿಯೋಗಾತ್ತ್ರೀಣಿ, ಕಟುಕಸ್ಯ ತಿಕ್ತಕಷಾಯಯೋಗಾದ್ದ್ವೇ, ತಿಕ್ತಸ್ಯ ಕಷಾಯಯೋಗಾದೇಕಮ್, ಏವಂ ಪಞ್ಚದಶ ದ್ವಿರಸಾನಿ ||೧೫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 17

ಪೃಥಗಮ್ಲಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಯೋಗಃ ಶೇಷೈಃ ಪೃಥಗ್ಭವೇತ್| ಮಧುರಸ್ಯ ತಥಾಽಮ್ಲಸ್ಯ ಲವಣಸ್ಯ ಕಟೋಸ್ತಥಾ||೧೬|| ತ್ರಿರಸಾನಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯುಕ್ತಾನಿ ವಿಂಶತಿಃ|೧೭|

ತ್ರಿರಸಮಾಹ- ಪೃಥಗಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರಸ್ಯಾಮ್ಲಾದಿರಸಚತುಷ್ಟಯೇನ ಪೃಥಗಿತ್ಯೇಕೈಕಶೋ ಯುಕ್ತಸ್ಯ ಶೇಷೈರ್ಲವಣಾದಿಭಿರ್ಯೋಗೋ ಭವತಿ; ತತ್ರ ಮಧುರಸ್ಯಾಮ್ಲಯುಕ್ತಸ್ಯ ಶೇಷಲವಣಾದಿಯೋಗಾಚ್ಚತ್ವಾರಿ, ತಥಾ ಮಧುರಸ್ಯ ಲವಣಯುಕ್ತಸ್ಯ ಕಟ್ವಾದಿಯೋಗಾತ್ತ್ರೀಣಿ, ತಥಾ ಕಟುಯುಕ್ತಸ್ಯ ತಿಕ್ತಾದಿಯೋಗಾದ್ದ್ವೇ, ತಥಾ ತಿಕ್ತಯುಕ್ತಸ್ಯ ಕಷಾಯಯೋಗಾದೇಕಮ್, ಏವಂ ಮಧುರೇಣಾದಿಸ್ಥಿತೇನ ದಶ| ಏವಮಮ್ಲಸ್ಯಾದಿಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಲವಣಯುಕ್ತಸ್ಯ ಕಟ್ವಾದಿಯೋಗಾತ್ತ್ರೀಣಿ, ತಥಾ ಕಟುಕಯುಕ್ತಸ್ಯ ಶೇಷಾಭ್ಯಾಂ ಯೋಗಾದ್ದ್ವೇ, ಏವಂ ತಿಕ್ತಯುಕ್ತಸ್ಯ ಕಷಾಯಯೋಗಾದೇಕಮ್, ಏವಮಮ್ಲಸ್ಯ ಷಟ್| ಅನೇನೈವ ನ್ಯಾಯೇನ ಲವಣಸ್ಯ ತ್ರೀಣಿ, ಕಟೋಶ್ಚೈಕಮೇವ; ಏವಂ ಮಿಲಿತ್ವಾ ತ್ರಿರಸಾನಿ ವಿಂಶತಿಃ ||೧೬||-

Adhikarana 12 (17-20) · Śloka 21

ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ತು ಚತುಷ್ಕೇಣ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ದಶ ಪಞ್ಚ ಚ||೧೭|| ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲೌ ಸಹಿತೌ ಯೋಗಂ ಲವಣಾದ್ಯೈಃ ಪೃಥಗ್ಗತೌ| ಯೋಗಂ ಶೇಷೈಃ ಪೃಥಗ್ಯಾತಶ್ಚತುಷ್ಕರಸಸಙ್ಖ್ಯಯಾ||೧೮|| ಸಹಿತೌ ಸ್ವಾದುಲವಣೌ ತದ್ವತ್ ಕಟ್ವಾದಿಭಿಃ ಪೃಥಕ್| ಯುಕ್ತೌ ಶೇಷೈಃ ಪೃಥಗ್ಯೋಗಂ ಯಾತಃ ಸ್ವಾದೂಷಣೌ ತಥಾ||೧೯|| ಕಟ್ವಾದ್ಯೈರಮ್ಲಲವಣೌ ಸಂಯುಕ್ತೌ ಸಹಿತೌ ಪೃಥಕ್| ಯಾತಃ ಶೇಷೈಃ ಪೃಥಗ್ಯೋಗಂ ಶೇಷೈರಮ್ಲಕಟೂ ತಥಾ||೨೦|| ಯುಜ್ಯತೇ ತು ಕಷಾಯೇಣ ಸತಿಕ್ತೌ ಲವಣೋಷಣೌ|೨೧|

ಚತೂರಸೇ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಾವಾದಿಸ್ಥಿತೌ ಲವಣಾದಿಭಿರೇಕೈಕಶ್ಯೇನ ಯುಕ್ತೌ ಶೇಷೈಃ ಕಟ್ವಾದಿಭಿರ್ಯೋಗಾತ್ ಷಡ್ ಭವನ್ತಿ| ಸ್ವಾದುಲವಣೌ ಸಹಿತೌ ಆದಿಸ್ಥಿತೌ, ಕಟ್ವಾದಿಭಿರಿತಿ ಕಟುತಿಕ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಪೃಥಗ್ಯುಕ್ತೌ, ಶೇಷೈರಿತಿ ತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಭ್ಯಾಂ, ತೇನೇಹ ಬಹುವಚನಂ ಜಾತೌ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್; ಏವಂ ತ್ರೀಣಿ| ಸ್ವಾದೂಷಣೌ ತಥೇತ್ಯನೇನ ಸ್ವಾದುಕಟುಕತಿಕ್ತಕಷಾಯರೂಪಮೇಕಮ್| ಕಟ್ವಾದ್ಯೈರಿತ್ಯಾದಾವಪಿ ಬಹುವಚನಂ ಜಾತೌ| ಅಮ್ಲಲವಣೌ ಸಂಯುಕ್ತೌ ಕಟುನಾ ಸಹಿತೌ ಶೇಷಾಭ್ಯಾಂ ಯೋಗಾದ್ದ್ವೇ, ತಥಾಽಮ್ಲಲವಣೌ ತಿಕ್ತಯುಕ್ತೌ ಶೇಷಯೋಗಾದೇಕಮ್| ಅಮ್ಲಕಟೂ ತಥೇತ್ಯನೇನಾಮ್ಲಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯರೂಪಮೇಕಮ್| ಯುಜ್ಯೇತೇ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ ಚೈಕಮ್| ಏವಂ ಪಞ್ಚದಶ ಚತೂರಸಾನಿ||೧೭-೨೦||-

Adhikarana 13 (21) · Śloka 22

ಷಟ್ ತು ಪಞ್ಚರಸಾನ್ಯಾಹುರೇಕೈಕಸ್ಯಾಪವರ್ಜನಾತ್||೨೧|| ಷಟ್ ಚೈವೈಕರಸಾನಿ ಸ್ಯುರೇಕಂ ಷಡ್ರಸಮೇವ ತು|೨೨|

ಅಪವರ್ಜನಾದಿತಿ ತ್ಯಾಗಾತ್| ಅತ್ರ ಚ ರಸಾನಾಂ ಗುಣತ್ವೇನೈಕಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇ ಸಮವಾಯೋ ಯೋಗಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ||೨೧||-

Adhikarana 14 (22-23) · Śloka 23

ಇತಿ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿರ್ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ರಸಸಙ್ಖ್ಯಯಾ||೨೨|| ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಃ ಸ್ಯಾತ್ತ್ವಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ರಸಾನುರಸಕಲ್ಪನಾತ್ | ರಸಾಸ್ತರತಮಾಭ್ಯಾಂ ತಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮತಿಪತನ್ತಿ ಹಿ||೨೩||

ರಸಸಂಸರ್ಗಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಸಙ್ಖ್ಯೇಯತಾಮಾಹ- ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅನುರಸೋಽಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ| ಅತ್ರ ಚ ತ್ರಿಷಷ್ಟ್ಯಾತ್ಮಕರಸೇ ರಸಾನುರಸಕಲ್ಪನಾ ನಾಸ್ತಿ, ಕೇವಲೇ ಮಧುರಾದೌ ತದಭಾವಾತ್; ತೇನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಸಪ್ತಪಞ್ಚಾಶತ್ಸಂಯೋಗವಿಷಯಂ ರಸಾನುರಸಕಲ್ಪನಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಿಂವಾ, ಏಕರಸೇಽಪ್ಯನುರಸೋಽಸ್ತ್ಯೇವಾವ್ಯಪದೇಶ್ಯಃ| ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಪ್ಯಸಙ್ಖ್ಯೇಯತಾಮಾಹ- ರಸಾಸ್ತರತಮಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರಮಧುರತರಮಧುರತಮಾದಿಭೇದಾದಸಙ್ಖ್ಯೇಯತಾ ರಸಾನಾಂ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಕಿಂವಾ, ರಸಾನುರಸತ್ವೇನೈವ ಯಾಽಸಙ್ಖ್ಯೇಯತಾ ತತ್ರೈವಾಯಂ ಹೇತುಃ- ರಸಾಸ್ತರತಮಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿಃ||೨೨-೨೩||

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

ಸಂಯೋಗಾಃ ಸಪ್ತಪಞ್ಚಾಶತ್ ಕಲ್ಪನಾ ತು ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಧಾ| ರಸಾನಾಂ ತತ್ರ ಯೋಗ್ಯತ್ವಾತ್ ಕಲ್ಪಿತಾ ರಸಚಿನ್ತಕೈಃ||೨೪||

ಏವಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವೇಽಪಿ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿವಿಧೈವ ಕಲ್ಪನಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಮಿಹಾಚಾರ್ಯೈಃ ಕಲ್ಪಿತೇತ್ಯಾಹ- ಸಂಯೋಗಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಯೋಗ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ತತ್ರ ಸ್ವಸ್ಥಾತುರಹಿತಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಯೋಗೇಽನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರರೂಪತಯಾ ಹಿತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೪||

Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26

ಕ್ವಚಿದೇಕೋ ರಸಃ ಕಲ್ಪ್ಯಃ ಸಂಯುಕ್ತಾಶ್ಚ ರಸಾಃ ಕ್ವಚಿತ್| ದೋಷೌಷಧಾದೀನ್ ಸಞ್ಚಿನ್ತ್ಯ ಭಿಷಜಾ ಸಿದ್ಧಿಮಿಚ್ಛತಾ||೨೫|| ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ದ್ವಿರಸಾದೀನಿ ಸಂಯುಕ್ತಾಂಶ್ಚ ರಸಾನ್ ಬುಧಾಃ| ರಸಾನೇಕೈಕಶೋ ವಾಽಪಿ ಕಲ್ಪಯನ್ತಿ ಗದಾನ್ ಪ್ರತಿ||೨೬||

ತಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಯೋಗಮಾಹ- ಕ್ವಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾದಿಗ್ರಹಣಾದ್ದೇಶಕಾಲಬಲಾದೀನಾಮನುಕ್ತಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಏತದೇವ ಸಂಯುಕ್ತಾಸಂಯುಕ್ತರಸಕಲ್ಪನಂ ಭಿನ್ನರಸದ್ರವ್ಯಮೇಲಕಾದ್ವಾಽನೇಕರಸೈಕದ್ರವ್ಯಪ್ರಯೋಗಾದೇಕರಸದ್ರವ್ಯಪ್ರಯೋಗಾದ್ವಾ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ದ್ರವ್ಯಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿರಸಾದೀನಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಸಿದ್ಧದ್ವಿರಸತ್ರಿರಸಾದೀನಿ; ದ್ವಿರಸಂ ಯಥಾ- ಕಷಾಯಮಧುರೋ ಮುದ್ಗಃ; ತ್ರಿರಸಂ ಯಥಾ- “ಮಧುರಾಮ್ಲಕಷಾಯಂ ಚ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಗುರು ಶೀತಲಮ್| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಂ ಭವ್ಯಂ” (ಸೂ. ೨೭) ಇತ್ಯಾದಿ; ಚತೂರಸಸ್ತಿಲಃ, ಯದುಕ್ತಂ- “ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಮಧುರಸ್ತಿಕ್ತಃ ಕಷಾಯಃ ಕಟುಕಸ್ತಿಲಃ” (ಸೂ. ೨೭); ಪಞ್ಚರಸಂ ತ್ವಾಮಲಕಂ ಹರೀತಕೀ ಚ, “ಶಿವಾ ಪಞ್ಚರಸಾ” ಇತ್ಯಾದಿವಚನಾತ್; ವ್ಯಕ್ತಷಡ್ರಸಂ ತು ದ್ರವ್ಯಮಿಹಾನುಕ್ತಂ, ವಿಷಂ ತ್ವವ್ಯಕ್ತಷಡ್ರಸಸಂಯುಕ್ತಂ; ಹಾರೀತೇ ತ್ವೇಣಮಾಂಸಂ ವ್ಯಕ್ತಷಡ್ರಸಸಂಯುಕ್ತಮುಕ್ತಮ್| ಏವಂ ದ್ವಿರಸಾದಿದ್ರವ್ಯಯೋಗಾದ್ದ್ವಿರಸಾದ್ಯುಪಯೋಗಃ| ತಥಾ ಸಂಯುಕ್ತಾಂಶ್ಚ ರಸಾನಿತಿ ಏಕೈಕರಸಾದಿದ್ರವ್ಯಮೇಲಕಾತ್ ಸಂಯುಕ್ತಾನ್ ರಸಾನೇಕೈಕಶಃ ಕಲ್ಪಯನ್ತಿ ಪ್ರಯೋಜಯನ್ತಿ| ಗದಾನ್ ಪ್ರತೀತಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ, ತೇನ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೇಽಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ಕಿಂವಾ, ದ್ವಿರಸಾದಿಭೇದೋ ಗದ ಏವ, ಸ್ವಸ್ಥೇ ತು ಸರ್ವರಸಪ್ರಯೋಗ ಏವ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಸಮಸರ್ವರಸಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಸಮಧಾತೋಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ” (ಸೂ. ೭) ಇತಿ| ಏವಂ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ಸತಿ ‘ಕ್ವಚಿದೇಕೋ ರಸ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಮಮಸ್ಯ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಕಿಂವಾ, ‘ಕ್ವಚಿದೇಕೋ ರಸ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ವಮತಮುಕ್ತಮ್, ಅತ್ರೈವಾರ್ಥೇ ‘ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ದ್ವಿರಸಾದೀನಿ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಽಚಾರ್ಯಾನ್ತರಸಮ್ಮತಿಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಅತ ಏವಾನ್ಯಾಚಾರ್ಯಾನ್ತರಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಕಲ್ಪಯನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತಂ, ತೇನ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್||೨೫-೨೬||

Adhikarana 17 (27) · Śloka 27

ಯಃ ಸ್ಯಾದ್ರಸವಿಕಲ್ಪಜ್ಞಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ದೋಷವಿಕಲ್ಪವಿತ್| ನ ಸ ಮುಹ್ಯೇದ್ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೋಪಶಾನ್ತಿಷು ||೨೭||

ರಸಜ್ಞಾನಫಲಮಾಹ- ಯಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ರಸವಿಕಲ್ಪಜ್ಞಾನಾದೇವ ವ್ಯಾಧಿಹೇತುದ್ರವ್ಯಜ್ಞಾನಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮವರುದ್ಧಂ, ರಸಜ್ಞಾನೇನೈವ ಪ್ರಾಯಃ ಸಕಲದ್ರವ್ಯಗುಣಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ದೋಷವಿಕಲ್ಪಜ್ಞಾನಾಚ್ಚ ಲಿಙ್ಗಜ್ಞಾನಂ, ಯಾವದ್ಧಿ ಲಿಙ್ಗಂ ತತ್ ಸರ್ವಂ ದೋಷವಿಕಲ್ಪಸಮ್ಬದ್ಧಮ್| ರಸದೋಷವಿಕಲ್ಪಜ್ಞಾನಾತ್ತು ಭೇಷಜಜ್ಞಾನಂ, ಯತೋ ರಸತಃ ಸ್ವರೂಪಜ್ಞಾನಂ ಭೇಷಜದ್ರವ್ಯಸ್ಯ, ದೋಷತಶ್ಚ ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗವಿಷಯವಿಜ್ಞಾನಮ್| ಕಿಂವಾ, ರಸವಿಕಲ್ಪಾಚ್ಚ ತಥಾ ದೋಷವಿಕಲ್ಪಾಚ್ಚ ಹೇತ್ವಾದಿಜ್ಞಾನಂ ಪೃಥಗೇವ ವಕ್ತವ್ಯಂ; ರಸಭೇದಾದ್ಧಿ ತತ್ಕಾರ್ಯಂ ಲಿಙ್ಗಮಪಿ ಜ್ಞಾಯತೇ, ಹೇತುಭೇಷಜವಿಜ್ಞಾನಂ ತು ರಸಭೇದವಿಜ್ಞಾನಾದೇವ ವಕ್ತವ್ಯಂ, ಯತೋ ರಸಭೇದವದ್ದ್ರವ್ಯಮೇವ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಹೇತುರ್ಭೇಷಜಂ ಚ ಭವತೀತಿ; ಏವಂ ದೋಷಭೇದಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಚ ತಸ್ಯ ಸಮಾನಂ ಹೇತುಂ ಪ್ರತ್ಯೇತಿ, ದೋಷವಿರೋಧಿ ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಭೇಷಜಮಿತಿ| ತದ್ಯುಕ್ತಮುಕ್ತಂ- ನ ಸ ಮುಹ್ಯೇದ್ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೋಪಶಾನ್ತಿಷ್ವಿತಿ||೨೭||

Adhikarana 18 (28) · Śloka 28

ವ್ಯಕ್ತಃ ಶುಷ್ಕಸ್ಯ ಚಾದೌ ಚ ರಸೋ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ವಿಪರ್ಯಯೇಣಾನುರಸೋ ರಸೋ ನಾಸ್ತಿ ಹಿ ಸಪ್ತಮಃ||೨೮||

ಪೂರ್ವೋಕ್ತರಸಾನುರಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ವ್ಯಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶುಷ್ಕಸ್ಯ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾದಾರ್ದ್ರಸ್ಯ ಚ, ಆದೌ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾದನ್ತೇ ಚ; ತೇನ ಶುಷ್ಕಸ್ಯ ವಾಽಽರ್ದ್ರಸ್ಯ ವಾ ಪ್ರಥಮಜಿಹ್ವಾಸಮ್ಬನ್ಧೇ ವಾಽಽಸ್ವಾದಾನ್ತೇ ವಾ ಯೋ ವ್ಯಕ್ತತ್ವೇನ ಮಧುರೋಽಯಮಮ್ಲೋಽಯಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಕಲ್ಪೇನ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಸ ವ್ಯಕ್ತಃ; ಯಸ್ತೂಕ್ತಾವಸ್ಥಾಚತುಷ್ಟಯೇಽಪಿ ವ್ಯಕ್ತೋ ನೋಪಲಭ್ಯತೇ, ಕಿನ್ತರ್ಹ್ಯವ್ಯಪದೇಶ್ಯತಯಾ ಛಾಯಾಮಾತ್ರೇಣ ಕಾರ್ಯದರ್ಶನೇನ ವಾ ಮೀಯತೇ, ಸೋಽನುರಸ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಯತಶ್ಚ ಮಧುರಾದಯ ಏವ ವ್ಯಕ್ತತ್ವಾವ್ಯಕ್ತತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ರಸಾನುರಸರೂಪಾಃ, ಅತೋಽವ್ಯಕ್ತೋ ನಾಮ ಸಪ್ತಮೋ ರಸೋ ನಾಸ್ತಿ| ಅಯಂ ಚಾರ್ಥಃ ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧೋಽಪ್ಯನುಗುಣಸ್ಪಷ್ಟಹೇತುಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಪುನರ್ನಿಷಿಧ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ- ಶುಷ್ಕಸ್ಯ ಚೇತ್ಯನೇನ ಯಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಶುಷ್ಕಸ್ಯ ಚಾರ್ದ್ರಸ್ಯ ಚೋಪಯೋಗಃ, ತತ್ರ ಶುಷ್ಕಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಯೋಽವ್ಯಕ್ತಃ ಸ ರಸ ಉಚ್ಯತೇ; ಯಸ್ತ್ವಾರ್ದ್ರಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ವ್ಯಕ್ತಃ ಸನ್ ಶುಷ್ಕಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ನಾನುಯಾತಿ , ನಾಸೌ ರಸಃ, ಕಿನ್ತ್ವನುರಸಃ| ಯಥಾ- ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾ ಆರ್ದ್ರಾಯಾ ಮಧುರೋ ರಸೋ ವ್ಯಕ್ತಃ, ಶುಷ್ಕಾಯಾಸ್ತು ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಃ ಕಟುಕಃ; ತೇನ ಕಟುಕ ಏವ ರಸಃ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಃ, ಮಧುರಸ್ತ್ವನುರಸಃ; ಯಸ್ತು ದ್ರಾಕ್ಷಾದೀನಾಮಾರ್ದ್ರಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಶುಷ್ಕಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಚ ಮಧುರ ಏವ, ತತ್ರ ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿರಪಿ ನಾಸ್ತಿ, ತೇನ ತತ್ರ ಮಧುರ ಏವ ರಸಃ; ನಿತ್ಯಾರ್ದ್ರಪ್ರಯೋಜ್ಯಾನಾಂ ತು ಕಾಞ್ಜಿಕತಕ್ರಾದೀನಾಮಾದೌ ವ್ಯಕ್ತೋ ಯ ಉಪಲಭ್ಯತೇ ರಸಃ, ಅನು ಚೋಪಲಭ್ಯತೇ ಯಃ ಸೋಽನುರಸೋ ಯುಕ್ತಸ್ತಿಕ್ತತ್ವಾದಿಃ; ತಥಾ, ಆರ್ದ್ರಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಶುಷ್ಕಾವಸ್ಥಾವಿಪರೀತೋ ಯಃ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾ ಇವ ಮಧುರಃ, ಸೋಽನುರಸ ಇತಿ| ಕಿನ್ತ್ವಾರ್ದ್ರಾಽಪಿ ಪಿಪ್ಪಲೀ ಮಧುರರಸೈವೇತಿ ಪಶ್ಯಾಮಃ, ಯತೋ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ಮಧುರಾ ಚಾರ್ದ್ರಾ ಗುರ್ವೀ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಚ ಪಿಪ್ಪಲೀ” (ಸೂ. ೨೭) ಇತಿ; ಮಧುರಸ್ಯ ತತ್ರಾನುರಸತ್ವೇ ಗುರುತ್ವಶ್ಲೇಷ್ಮಕರ್ತೃತ್ವಾನ್ಯನುಪಪನ್ನಾನಿ; ತೇನ, ಆರ್ದ್ರಾ ಪಿಪ್ಪಲೀ ವ್ಯಕ್ತಮಧುರರಸೈವ, ಶುಷ್ಕಾ ತು ಮಧುರಾನುರಸೇತಿ ಯುಕ್ತಮ್||೨೮||

Adhikarana 19 (29-35) · Śloka 35

ಪರಾಪರತ್ವೇ ಯುಕ್ತಿಶ್ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸಂಯೋಗ ಏವ ಚ| ವಿಭಾಗಶ್ಚ ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ಚ ಪರಿಮಾಣಮಥಾಪಿ ಚ||೨೯|| ಸಂಸ್ಕಾರೋಽಭ್ಯಾಸ ಇತ್ಯೇತೇ ಗುಣಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಪರಾದಯಃ| ಸಿದ್ಧ್ಯುಪಾಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾ ಲಕ್ಷಣೈಸ್ತಾನ್ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಮಹೇ||೩೦|| ದೇಶಕಾಲವಯೋಮಾನಪಾಕವೀರ್ಯರಸಾದಿಷು| ಪರಾಪರತ್ವೇ, ಯುಕ್ತಿಶ್ಚ ಯೋಜನಾ ಯಾ ತು ಯುಜ್ಯತೇ||೩೧|| ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸ್ಯಾದ್ಗಣಿತಂ, ಯೋಗಃ ಸಹ ಸಂಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ| ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಸರ್ವೈಕಕರ್ಮಜೋಽನಿತ್ಯ ಏವ ಚ||೩೨|| ವಿಭಾಗಸ್ತು ವಿಭಕ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿಯೋಗೋ ಭಾಗಶೋ ಗ್ರಹಃ| ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ಸ್ಯಾದಸಂಯೋಗೋ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಮನೇಕತಾ||೩೩|| ಪರಿಮಾಣಂ ಪುನರ್ಮಾನಂ, ಸಂಸ್ಕಾರಃ ಕರಣಂ ಮತಮ್| ಭಾವಾಭ್ಯಸನಮಭ್ಯಾಸಃ ಶೀಲನಂ ಸತತಕ್ರಿಯಾ||೩೪|| ಇತಿ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈರುಕ್ತಾ ಗುಣಾಃ ಸರ್ವೇ ಪರಾದಯಃ| ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಯೈರವಿದಿತೈರ್ನ ಯಥಾವತ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ||೩೫||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಗುರ್ವಾದಿಗುಣಾತಿರಿಕ್ತಾನ್ ಪರತ್ವಾಪರತ್ವಾದೀನ್ ದಶಗುಣಾನ್ ರಸಧರ್ಮತ್ವೇನೋಪದೇಷ್ಟವ್ಯಾನಾಹ- ಪರೇತ್ಯಾದಿ| ತಚ್ಚ ಪರತ್ವಂ ಪ್ರಧಾನತ್ವಮ್, ಅಪರತ್ವಮ್ ಅಪ್ರಧಾನತ್ವಮ್| ತದ್ವಿವರಣಂ- ದೇಶಕಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ದೇಶೋ ಮರುಃ ಪರಃ, ಅನೂಪೋಽಪರಃ; ಕಾಲೋ ವಿಸರ್ಗಃ ಪರಃ, ಆದಾನಮಪರಃ; ವಯಸ್ತರುಣಂ ಪರಮ್, ಅಪರಮಿತರತ್; ಮಾನಂ ಚ ಶರೀರಸ್ಯ ಯಥಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಶಾರೀರೇ ಪರಂ, ತತೋಽನ್ಯದಪರಂ; ಪಾಕವೀರ್ಯರಸಾಸ್ತು ಯೇ ಯಸ್ಯ ಯೋಗಿನಸ್ತೇ ತಂ ಪ್ರತಿ ಪರಾಃ, ಅಯೌಗಿಕಾಸ್ತ್ವಪರಾಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿಬಲಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕಿಂವಾ, ಪರತ್ವಾಪರತ್ವೇ ವೈಶೇಷಿಕೋಕ್ತೇ ಜ್ಞೇಯೇ; ತತ್ರ ದೇಶಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟದೇಶಸಮ್ಬನ್ಧಿನಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ವಿದೂರದೇಶಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿ ಪರತ್ವಂ, ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟದೇಶಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿ ಚಾಪರತ್ವಂ ಭವತಿ; ಏವಂ ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಕಾಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಚ ಸ್ಥವಿರೇ ಪರತ್ವಂ, ಯೂನಿ ಚಾಪರತ್ವಂ ಭವತಿ| ವಯಃಪ್ರಭೃತಿಷು ಪರತ್ವಾಪರತ್ವಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಕಾಲದೇಶಕೃತಮೇವೇಹೋಪಯೋಗಾದುಪಚರಿತಮಪ್ಯಭಿಹಿತಂ, ಯತೋ ನ ಗುಣೇ ಮಾನಾದೌ ಗುಣಾನ್ತರಸಮ್ಭವಃ| ಯುಕ್ತಿಶ್ಚೇತ್ಯಾದೌ ಯೋಜನಾ ದೋಷಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಭೇಷಜಸ್ಯ ಸಮೀಚೀನಕಲ್ಪನಾ, ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ- ಯಾ ತು ಯುಜ್ಯತೇ; ಯಾ ಕಲ್ಪನಾ ಯೌಗಿಕೀ ಭವತಿ ಸಾ ತು ಯುಕ್ತಿರುಚ್ಯತೇ, ಅಯೌಗಿಕೀ ತು ಕಲ್ಪನಾಽಪಿ ಸತೀ ಯುಕ್ತಿರ್ನೋಚ್ಯತೇ ಪುತ್ರೋಽಪ್ಯಪುತ್ರವತ್| ಯುಕ್ತಿಶ್ಚೇಯಂ ಸಂಯೋಗಪರಿಮಾಣಸಂಸ್ಕಾರಾದ್ಯನ್ತರ್ಗತಾಽಪ್ಯತ್ಯುಪಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಪೃಥಗುಚ್ಯತೇ| ಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ಲಕ್ಷಯತಿ- ಸಙ್ಖ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಗಣಿತಮಿಹೈಕದ್ವಿತ್ರ್ಯಾದಿ| ಸಂಯೋಗಮಾಹ- ಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ | ಸಹೇತಿ ಮಿಲಿತಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಯೋಗಃ ಪ್ರಾಪ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಸಹೇತ್ಯನೇನೇಹಾಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರಂ ಪರಸ್ಪರಸಂಯೋಗಂ ನಿರಾಕರೋತಿ| ತದ್ಭೇದಮಾಹ- ದ್ವನ್ದ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ದ್ವನ್ದ್ವಕರ್ಮಜೋ ಯಥಾ- ಯುಧ್ಯಮಾನಯೋರ್ಮೇಷಯೋಃ, ಸರ್ವಕರ್ಮಜೋ ಯಥಾ- ಭಾಣ್ಡೇ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ಮಾಷಾಣಾಂ ಬಹುಲಮಾಷಕ್ರಿಯಾಯೋಗಜಃ, ಏಕಕರ್ಮಜೋ ಯಥಾ- ವೃಕ್ಷವಾಯಸಯೋಃ| ಅನಿತ್ಯ ಇತಿ ಸಂಯೋಗಸ್ಯ ಕರ್ಮಜತ್ವೇನಾನಿತ್ಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ವಿಭಾಗಮಾಹ- ವಿಭಾಗಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಭಕ್ತಿಃ ವಿಭಜನಮ್| ವಿಭಕ್ತಿಮೇವ ವಿವೃಣೋತಿ- ವಿಯೋಗ ಇತಿ; ಸಂಯೋಗಸ್ಯ ವಿಗಮೋ ವಿಯೋಗಃ| ತತ್ ಕಿಂ ಸಂಯೋಗಾಭಾವ ಏವ ವಿಯೋಗ ಇತ್ಯಾಹ- ಭಾಗಶೋ ಗ್ರಹ ಇತಿ|- ವಿಭಾಗಶೋ ವಿಭಕ್ತತ್ವೇನ ಗ್ರಹಣಂ ಯತೋ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ; ತೇನ ವಿಭಕ್ತಿರಿತ್ಯೇಷಾ ಭಾವರೂಪಾ ಪ್ರತೀತಿಃ, ನ ಸಂಯೋಗಾಭಾವಮಾತ್ರಂ ಭವತಿ, ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ಭಾವರೂಪವಿಭಾಗಗುಣಯುಕ್ತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ | ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ತು ‘ಇದಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಟಲಕ್ಷಣಂ, ಘಟಾತ್ ಪೃಥಗ್’ ಇತ್ಯಾದಿಕಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಯತೋ ಭವತಿ, ತತ್ ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ಭವತಿ| ತಚ್ಚಾಚಾರ್ಯಸ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯೇನಾಹ- ಪೃಥಕ್ತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಯತ್ ಸರ್ವಥಾಽಸಂಯುಜ್ಯಮಾನಯೋರಿವ ಮೇರುಹಿಮಾಚಲಯೋಃ ಪೃಥಕ್ತ್ವಮ್, ಏತದಸಂಯೋಗ ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಸಂಯುಜ್ಯಮಾನಾನಾಮಪಿ ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ವಿಜಾತೀಯಾನಾಂ ಮಹಿಷವರಾಹಾದೀನಾಂ, ತದಾಹ- ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ|- ವಿಶಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತತ್ವಲಕ್ಷಿತಂ ವಿಜಾತೀಯಾನಾಂ ಪೃಥಕ್ತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥೈಕಜಾತೀಯಾನಾಮಪ್ಯವಿಲಕ್ಷಣಾನಾಂ ಮಾಷಾಣಾಂ ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಅನೇಕತೇತಿ| ಏಕಜಾತೀಯೇಷು ಹಿ ಸಂಯುಕ್ತೇಷು ನ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಂ ನಾಪ್ಯಸಂಯೋಗಃ, ಅಥ ಚಾನೇಕತಾ ಪೃಥಕ್ತ್ವರೂಪಾ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಕಿಂವಾ, ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ಗುಣಾನ್ತರಮಿಚ್ಛನ್ ಲೋಕವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಮಸಂಯೋಗವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಾನೇಕತಾರೂಪಮೇವ ಯಥೋದಾಹೃತಂ ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ | ಮಾನಂ ಪ್ರಸ್ಥಾಢಕಾದಿತುಲಾದಿಮೇಯಮ್| ಕರಣಂ ಗುಣಾನ್ತರಾಧಾಯಕತ್ವಂ ಸಂಸ್ಕರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಸಂಸ್ಕಾರೋ ಹಿ ಗುಣಾನ್ತರಾಧಾನಮುಚ್ಯತೇ” (ವಿ. ೧) ಇತಿ| ಭಾವಸ್ಯ ಷಷ್ಟಿಕಾದೇರ್ವ್ಯಾಯಾಮಾದೇಶ್ಚಾಭ್ಯಸನಮಭ್ಯಾಸಃ| ಅಭ್ಯಸನಮೇವ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಾಭ್ಯಾಂ ಪರ್ಯಾಯಾಭ್ಯಾಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ಶೀಲನಂ ಸತತಕ್ರಿಯೇತಿ; ಯಂ ಲೋಕಾಃ ಶೀಲನಸತತಕ್ರಿಯಾಭ್ಯಾಮಭಿದಧತಿ ಸೋಽಭ್ಯಾಸ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಅಯಂ ಚ ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರವಿಶೇಷರೂಪೋಽಪಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಪೃಥಗುಚ್ಯತೇ| ನ ಯಥಾವತ್ ಪ್ರವರ್ತತ ಇತಿ ವಚನೇನ ಶಬ್ದಾದಿಷು ಚ ಗುರ್ವಾದಿಷು ಚ ಪರಾದೀನಾಮಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಸೂಚಯತಿ||೨೯-೩೫||

Adhikarana 20 (36) · Śloka 36

ಗುಣಾ ಗುಣಾಶ್ರಯಾ ನೋಕ್ತಾಸ್ತಸ್ಮಾದ್ರಸಗುಣಾನ್ ಭಿಷಕ್| ವಿದ್ಯಾದ್ದ್ರವ್ಯಗುಣಾನ್ ಕರ್ತುರಭಿಪ್ರಾಯಾಃ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ||೩೬||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ರಸಾನಾಂ ಪರಸ್ಪರಸಂಯೋಗೋ ಗುಣ ಉಕ್ತಃ, ತಥಾಽಗ್ರೇ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾದಿರ್ಗುಣೋ ವಾಚ್ಯಃ, ಸ ಚ ಗುಣರೂಪರಸೇ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಯಥಾ ರಸಾನಾಂ ಗುಣನಿರ್ದೇಶೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಸ್ತದಾಹ- ಗುಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುಣಾ ಗುಣಾಶ್ರಯಾ ನೋಕ್ತಾ ಇತಿ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೇ “ಸಮವಾಯೀ ತು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಃ ಕಾರಣಂ ಗುಣಃ” (ಸೂ. ೧) ಇತ್ಯನೇನ| ರಸಗುಣಾನಿತಿ ರಸೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದೀನ್ ಗುಣಾನ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನ್ ತದ್ರಸಾಧಾರದ್ರವ್ಯಗುಣಾನೇವ ವಿದ್ಯಾತ್| ನನು, ಯದಿ ದ್ರವ್ಯಗುಣಾ ಏವ ತೇ, ತತ್ ಕಿಮಿತಿ ರಸಗುಣತ್ವೇನೋಚ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ಕರ್ತುರಿತ್ಯಾದಿ; ಕರ್ತುರಿತಿ ತನ್ತ್ರಕರ್ತುಃ| ಅಭಿಪ್ರಾಯಾ ಇತಿ ತತ್ರ ತತ್ರೋಪಚಾರೇಣ ತಥಾ ಸಾಮಾನ್ಯಶಬ್ದಾದಿಪ್ರಯೋಗೇಣ ತನ್ತ್ರಕರಣಬುದ್ಧಯಃ; ಸಾಮಾನ್ಯಶಬ್ದೋಪಚಾರಾದಿಪ್ರಯೋಗಶ್ಚ ಪ್ರಕರಣಾದಿವಶಾದೇವ ಸ್ಫುಟತ್ವಾತ್ ತಥಾ ಪ್ರಯೋಜನವಶಾಚ್ಚ ಕ್ರಿಯತೇ| ತಚ್ಚ ಪ್ರಕರಣಾದಿ ‘ಅತಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ’ ಇತ್ಯಾದೌ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯಾಮಃ| ಇಹ ಚ ದ್ರವ್ಯಗುಣಾನಾಂ ರಸೇಷು ಯದುಪಚರಣಂ ತಸ್ಯಾಯಮಭಿಪ್ರಾಯೋ- ಯತ್- ಮಧುರಾದಿನಿರ್ದೇಶೇನೈವ ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಾದಿಗುಣಾ ಅಪಿ ಪ್ರಾಯೋ ಮಧುರಾದ್ಯವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೋ ದ್ರವ್ಯೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಭವನ್ತೀತಿ ನ ಮಧುರತ್ವಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾದಿಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಪುನಃ ಪೃಥಕ್ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ||೩೬||

Adhikarana 21 (37) · Śloka 37

ಅತಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ದೇಶಕಾಲಾನ್ತರಾಣಿ ಚ| ತನ್ತ್ರಕರ್ತುರಭಿಪ್ರಾಯಾನುಪಾಯಾಂಶ್ಚಾರ್ಥಮಾದಿಶೇತ್||೩೭||

ಅಭಿಪ್ರಾಯಪೃಥಕ್ತ್ವೇ ಸತಿ ಯಥಾ ಗ್ರನ್ಥೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಸ್ತದಾಹ- ಅತಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ, ಯಥಾ- “ಕ್ಷಾರಾಃ ಕ್ಷೀರಂ ಫಲಂ ಪುಷ್ಪಮ್” ಇತ್ಯತ್ರೋದ್ಭಿದಗಣಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ ಕ್ಷೀರಮಿತಿ ಸ್ನುಹ್ಯಾದಿಕ್ಷೀರಮೇವ ಕ್ಷೀರಶಬ್ದೇನ ವದೇತ್| ದೇಶಾನ್ತರಂ ಬುದ್ಧ್ವೇತಿ ಯಥಾ- ಶಿರಸಿ ಶೋಧನೇಽಭಿಧೀಯಮಾನೇ “ಕ್ರಿಮಿವ್ಯಾಧೌ” (ಸೂ. ೨) ಇತಿ, ತಚ್ಛಿರೋಗತಕ್ರಿಮಿವ್ಯಾಧಾವೇವ ಭವತಿ| ಕಾಲಾನ್ತರೇ ಯಥಾ- ವಮನಕಾಲೇಽಭಿಹಿತಂ “ಪ್ರತಿಗ್ರಹಾಂಶ್ಚೋಪಹಾರಯೇತ್” (ಸೂ. ೧೫) ಇತಿ, ತತ್ರ ಪ್ರತಿಗ್ರಹಶಬ್ದೇನ ಪಾತ್ರಮುಚ್ಯತೇ, ನ ತು ಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರತಿಗ್ರಹಃ| ತನ್ತ್ರಕರ್ತುರಭಿಪ್ರಾಯಾನಿತಿ ಯಥೋಕ್ತಂ ರಸೇಷು ಗುಣಾರೋಪಣೇ ತದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಉಪಾಯಾನಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರೋಪಾಯಾನ್ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಿರೂಪಾನ್| ಅರ್ಥಮ್ ಅಭಿಧೇಯಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಕೃತಾದಯೋಽಪಿ ತನ್ತ್ರಕರ್ತುರಭಿಪ್ರಾಯಾ ಏವ, ತಥಾಽಪಿ ಯತ್ರ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದಿ ನ ಸ್ಫುಟಂ ಪ್ರತೀಯತೇ ತತ್ರ ತನ್ತ್ರಕರ್ತುರಭಿಪ್ರಾಯತ್ವೇನ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೩೭||

Adhikarana 22 (38) · Śloka 38

ಷಡ್ವಿಭಕ್ತೀಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ರಸಾನಾಮತ ಉತ್ತರಮ್| ಷಟ್ ಪಞ್ಚಭೂತಪ್ರಭವಾಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಾಶ್ಚ ಯಥಾ ರಸಾಃ||೩೮||

ಷಡ್ವಿಭಕ್ತೀರಿತಿ ಮಧುರಾದಿಷಡ್ವಿಭಾಗಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಷಟ್ ಪಞ್ಚಭೂತಪ್ರಭವಾ ಇತಿ ಪಞ್ಚಭೂತಪ್ರಭವಾಃ ಸನ್ತೋ ಯಥೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ‘ಸೋಮಗುಣಾತಿರೇಕಾತ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಯಥಾ ಷಟ್ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಾಃ ಷಟ್ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾ ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀತಿ ಯೋಜನಾ||೩೮||

Adhikarana 23 (39) · Śloka 39

ಸೌಮ್ಯಾಃ ಖಲ್ವಾಪೋಽನ್ತರಿಕ್ಷಪ್ರಭವಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಶೀತಾ ಲಘ್ವ್ಯಶ್ಚಾವ್ಯಕ್ತರಸಾಶ್ಚ, ತಾಸ್ತ್ವನ್ತರಿಕ್ಷಾದ್ಭ್ರಶ್ಯಮಾನಾ ಭ್ರಷ್ಟಾಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಗುಣಸಮನ್ವಿತಾ ಜಙ್ಗಮಸ್ಥಾವರಾಣಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಮೂರ್ತೀರಭಿಪ್ರೀಣಯನ್ತಿ, ತಾಸು ಮೂರ್ತಿಷು ಷಡಭಿಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತಿ ರಸಾಃ||೩೯||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ರಸಾನಾಮಾದಿಕಾರಣಮೇವ ತಾವದಾಹ- ಸೌಮ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸೌಮ್ಯಾಃ ಸೋಮದೇವತಾಕಾಃ| ಭ್ರಶ್ಯಮಾನಾ ಇತಿ ವದತಾ ಭೂಮಿಸಮ್ಬನ್ಧವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನ್ತರೀಕ್ಷೇರಿತೈಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಪರಮಾಣ್ವಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ರಸಾರಮ್ಭಕೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶ್ಯತೇ| ಮೂರ್ತೀರಿತಿ ವ್ಯಕ್ತೀಃ| ಅಭಿಪ್ರೀಣಯನ್ತೀತಿ ತರ್ಪಯನ್ತಿ, ಕಿಂವಾ ಜನಯನ್ತಿ| ಅಭಿಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತಿ ರಸಾ ಇತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಂ ಯಾನ್ತಿ| ಅತ್ರ ಚಾನ್ತರೀಕ್ಷಮುದಕಂ ರಸಕಾರಣತ್ವೇ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾದುಕ್ತಂ, ತೇನ ಕ್ಷಿತಿಸ್ಥಮಪಿ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮೋತ್ಪತ್ತೌ ರಸಕಾರಣಂ ಭವತ್ಯೇವ||೩೯||

Adhikarana 24 (40) · Śloka 40

ತೇಷಾಂ ಷಣ್ಣಾಂ ರಸಾನಾಂ ಸೋಮಗುಣಾತಿರೇಕಾನ್ಮಧುರೋ ರಸಃ, ಪೃಥಿವ್ಯಗ್ನಿಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾದಮ್ಲಃ, ಸಲಿಲಾಗ್ನಿಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾಲ್ಲವಣಃ, ವಾಯ್ವಗ್ನಿಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾತ್ ಕಟುಕಃ, ವಾಯ್ವಾಕಾಶಾತಿರಿಕ್ತತ್ವಾತ್ತಿಕ್ತಃ, ಪವನಪೃಥಿವೀವ್ಯತಿರೇಕಾತ್ ಕಷಾಯ ಇತಿ| ಏವಮೇಷಾಂ ರಸಾನಾಂ ಷಟ್ತ್ವಮುಪಪನ್ನಂ ನ್ಯೂನಾತಿರೇಕವಿಶೇಷಾನ್ಮಹಾಭೂತಾನಾಂ ಭೂತಾನಾಮಿವ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾನಾಂ ನಾನಾವರ್ಣಾಕೃತಿವಿಶೇಷಾಃ; ಷಡೃತುಕತ್ವಾಚ್ಚ ಕಾಲಸ್ಯೋಪಪನ್ನೋ ಮಹಾಭೂತಾನಾಂ ನ್ಯೂನಾತಿರೇಕವಿಶೇಷಃ||೪೦||

ಸೋಮಗುಣಾತಿರೇಕಾದಿತಿ ಅತಿರೇಕಶಬ್ದೇನ ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ರಸೇಷು ಸರ್ವಭೂತಸಾನ್ನಿಧ್ಯಮಸ್ತಿ, ಕ್ವಚಿತ್ತು ಕಸ್ಯಚಿದ್ಭೂತಗುಣಸ್ಯಾತಿರೇಕಾದ್ರಸವಿಶೇಷೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಏತಚ್ಚ ಮಧುರಂ ಪ್ರತಿ ಅಬ್ಗುಣಾತಿರಿಕ್ತತ್ವಂ ವಿಶೇಷೋತ್ಪತ್ತೌ ಕಾರಣತ್ವೇನ ಜ್ಞೇಯಂ; ಯಚ್ಚಾಧಾರಕಾರಣತ್ವಮಪಾಂ, ತತ್ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣಮ್| ಏವಂ ಲವಣೇಽಪ್ಯಪಾಂ ಕಾರಣತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಲವಣಸ್ತು ಸುಶ್ರುತೇ ಪೃಥಿವ್ಯಗ್ನ್ಯತಿರೇಕಾತ್ ಪಠಿತಃ, ಅಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ವಿರೋಧೇ ಕಾರ್ಯವಿರೋಧೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ| ನನು, ಉಷ್ಣಶೀತಾಭ್ಯಾಮಗ್ನಿಸಲಿಲಾಭ್ಯಾಂ ಕೃತಸ್ಯ ಲವಣಸ್ಯಾಪ್ಯುಷ್ಣಶೀತತ್ವೇನ ಭವಿತವ್ಯಂ, ತಲ್ಲವಣಂ ಕಥಮುಷ್ಣಂ ಭವತಿ? ನೈವಂ, ಯತೋ ಭೂತಾನಾಮಯಂ ಸ್ವಭಾವಃ- ಯತ್- ಕೇನಚಿತ್ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಾಃ ಕಞ್ಚಿದ್ಗುಣಮಾರಭನ್ತೇ, ನ ಸರ್ವಮ್| ಯಥಾ- ಮಕುಷ್ಠಕೇಽದ್ಭಿರ್ಮಧುರೋ ರಸಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ನ ಸ್ನೇಹಃ; ತಥಾ ಸೈನ್ಧವೇ ವಹ್ನಿನಾಽಪಿ ನೋಷ್ಣತ್ವಮಾರಭ್ಯತೇ| ಅಯಂ ಚ ಭೂತಾನಾಂ ಸನ್ನಿವೇಶೋಽದೃಷ್ಟಪ್ರಭಾವಕೃತ ಏವ, ಸ ಚ ಸನ್ನಿವೇಶಃ ಕಾರ್ಯದರ್ಶನೇನೋನ್ನೇಯಃ| ತೇನ ಯತ್ರ ಕಾರ್ಯಂ ದೃಶ್ಯತೇ ತತ್ರ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ, ಯಥಾ- ಲವಣೇ ಉಷ್ಣತ್ವಾದಗ್ನಿರ್ವಿಷ್ಯನ್ದಿತ್ವಾಚ್ಚ ಜಲಮನುಮೀಯತೇ| ಆಗಮವೇದನೀಯಶ್ಚಾಯಮರ್ಥೋ ನಾತ್ರಾಸ್ಮದ್ವಿಧಾನಾಂ ಕಲ್ಪನಾಃ ಪ್ರಸರನ್ತಿ| ಏತೇನ ಯದುಚ್ಯತೇ- ತೋಯವತ್ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಯೋಽಪಿ ಕಿಮಿತಿ ಪೃಥಗ್ರಸಾನ್ತರಂ ನ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತಥಾ ತೋಯವಾತಾದಿಸಂಯೋಗಾದಿಭ್ಯಃ ಕಿಮಿತಿ ರಸಾನ್ತರಾಣಿ ನೋತ್ಪದ್ಯನ್ತ ಇತಿ, ತದಪಿ ಭೂತಸ್ವಭಾವಾಪರ್ಯನುಯೋಗಾದೇವ ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಇಹ ಚ ಕಾರಣತ್ವಂ ಭೂತಾನಾಂ ರಸಸ್ಯ ಮಧುರತ್ವಾದಿವಿಶೇಷ ಏವ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣರೂಪಮುಚ್ಯತೇ, ತೇನ ನೀರಸಾನಾಮಪಿ ಹಿ ದಹನಾದೀನಾಂ ಕಾರಣತ್ವಮುಪಪನ್ನಮೇವ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಮ್| ರಸಭೇದಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಸಾಧಯನ್ನಾಹ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ರಸಾನಾಂ ಷಟ್ತ್ವಂ ಮಹಾಭೂತಾನಾಂ ನ್ಯೂನಾತಿರೇಕವಿಶೇಷಾತ್ ಸೋಮಗುಣಾತಿರೇಕಪೃಥಿವ್ಯಗ್ನ್ಯತಿರೇಕಾದೇಃ ಷಡುತ್ಪಾದಕಾರಣಾದುಪಪನ್ನಂ, ಷಡ್ಭ್ಯಃ ಕಾರಣೇಭ್ಯಃ ಷಟ್ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಯುಕ್ತಮೇವೇತಿ ಭಾವಃ| ಭೂತಾನಾಂ ಯಥಾ ನಾನಾವರ್ಣಾಕೃತಿವಿಶೇಷಾ ಮಹಾಭೂತಾನಾಂ ನ್ಯೂನಾತಿರೇಕವಿಶೇಷಾತ್, ತಥಾ ರಸಾನಾಮಪೀತಿ| ಭೂತಾನಾಂ ಯಥೋಕ್ತಾನಾಮತಿರೇಕವಿಶೇಷಹೇತುಮಾಹ- ಷಡೃತುಕತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಷಡೃತುಕತ್ವೇನ ಕಾಲೋ ನಾನಾಹೇಮನ್ತಾದಿರೂಪತಯಾ ಕಞ್ಚಿದ್ಭೂತವಿಶೇಷಂ ಕ್ವಚಿದ್ವರ್ಧಯತಿ, ಸ ಚಾತ್ಮಕಾರ್ಯಂ ರಸಂ ಪುಷ್ಟಂ ಕರೋತಿ, ಯಥಾ- ಹೇಮನ್ತಕಾಲೇ ಸೋಮಗುಣಾತಿರೇಕೋ ಭವತಿ, ಶಿಶಿರೇ ವಾಯ್ವಾಕಾಶಾತಿರೇಕಃ, ಏವಂ ತಸ್ಯಾಶಿತೀಯೋಕ್ತರಸೋತ್ಪಾದಕ್ರಮೇಣ ವಸನ್ತಾದಾವಪಿ ಭೂತೋತ್ಕರ್ಷೋ ಜ್ಞೇಯಃ; ಷಡೃತುಕಾಚ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣಾಹೋರಾತ್ರಕೃತೋಽಪಿ ಭೂತೋತ್ಕರ್ಷೋ ಜ್ಞೇಯಃ, ತಥಾಽದೃಷ್ಟಕೃತಶ್ಚ; ತೇನ ಹೇಮನ್ತಾದಾವಪಿ ರಸಾನ್ತರೋತ್ಪಾದಃ ಕ್ವಚಿದ್ವಸ್ತುನ್ಯುಪಪನ್ನೋ ಭವತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚ, ಋತುಭೇದೇಽಪಿ ಭೂತೋತ್ಕರ್ಷವಿಶೇಷ ಏವ ಕಾರಣಂ, ಯದುಕ್ತಂ- “ತಾವೇತಾವರ್ಕವಾಯೂ” (ಸೂ. ೬) ಇತ್ಯಾದಿ, ತಥಾಽಪಿ ಬೀಜಾಙ್ಕುರಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವವತ್ ಸಂಸಾರಾನಾದಿತಯೈವ ಭೂತವಿಶೇಷರ್ತ್ವೋಃ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವೋ ವಾಚ್ಯಃ||೪೦||

Adhikarana 25 (41) · Śloka 41

ತತ್ರಾಗ್ನಿಮಾರುತಾತ್ಮಕಾ ರಸಾಃ ಪ್ರಾಯೇಣೋರ್ಧ್ವಭಾಜಃ, ಲಾಘವಾದುತ್ಪ್ಲವನತ್ವಾಚ್ಚ ವಾಯೋರೂರ್ಧ್ವಜ್ವಲನತ್ವಾಚ್ಚ ವಹ್ನೇಃ; ಸಲಿಲಪೃಥಿವ್ಯಾತ್ಮಕಾಸ್ತು ಪ್ರಾಯೇಣಾಧೋಭಾಜಃ, ಪೃಥಿವ್ಯಾ ಗುರುತ್ವಾನ್ನಿಮ್ನಗತ್ವಾಚ್ಚೋದಕಸ್ಯ; ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಾತ್ಮಕಾಃ ಪುನರುಭಯತೋಭಾಜಃ||೪೧||

ಭೂತವಿಶೇಷಕೃತಂ ರಸಾನಾಂ ಧರ್ಮಾನ್ತರಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಯೇಣೇತಿ ನ ಸರ್ವೇ| ರಸಾ ಇತಿ ರಸಯುಕ್ತಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ| ಪ್ಲವನತ್ವಾದಿತಿ ಗತಿಮತ್ತ್ವಾತ್; ಯದ್ಯಪಿ ಗತಿರಧೋಽಪಿ ಸ್ಯಾತ್, ತಥಾಽಪಿ ಲಘುತ್ವಪರಿಗತಗತಿರಿಹ ವಾಯೋರೂರ್ಧ್ವಮೇವ ಗಮನಂ ಕರೋತಿ, ಯಥಾ- ಶಾಲ್ಮಲೀತುಲಾನಾಮ್| ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ- ಊರ್ಧ್ವಜ್ವಲನತ್ವಾಚ್ಚಾಗ್ನೇರಿತಿ; ಅಗ್ನೇರಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಗತಿತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿಮ್ನಗತ್ವಮಧೋಗತ್ವಮೇವ||೪೧||

Adhikarana 26 (42) · Śloka 42

ತೇಷಾಂ ಷಣ್ಣಾಂ ರಸಾನಾಮೇಕೈಕಸ್ಯ ಯಥಾದ್ರವ್ಯಂ ಗುಣಕರ್ಮಾಣ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೪೨||

ಯಥಾದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ಯದ್ಯಸ್ಯ ರಸಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಮಾಧಾರಸ್ತದನತಿಕ್ರಮೇಣ| ಏತೇನ ರಸಾನಾಂ ಗುಣಕರ್ಮಣೀ ರಸಾಧಾರೇ ದ್ರವ್ಯೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯೇ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೪೨||

Adhikarana 27 (43) · Śloka 43

ತತ್ರ, ಮಧುರೋ ರಸಃ ಶರೀರಸಾತ್ಮ್ಯಾದ್ರಸರುಧಿರಮಾಂಸಮೇದೋಸ್ಥಿಮಜ್ಜೌಜಃಶುಕ್ರಾಭಿವರ್ಧನ ಆಯುಷ್ಯಃ ಷಡಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಸಾದನೋ ಬಲವರ್ಣಕರಃ ಪಿತ್ತವಿಷಮಾರುತಘ್ನಸ್ತೃಷ್ಣಾದಾಹಪ್ರಶಮನಸ್ತ್ವಚ್ಯಃ ಕೇಶ್ಯಃ ಕಣ್ಠ್ಯೋ ಬಲ್ಯಃ ಪ್ರೀಣನೋ ಜೀವನಸ್ತರ್ಪಣೋ ಬೃಂಹಣಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಕರಃ ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತಸನ್ಧಾನಕರೋ ಘ್ರಾಣಮುಖಕಣ್ಠೌಷ್ಠಜಿಹ್ವಾಪ್ರಹ್ಲಾದನೋ ದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾಪ್ರಶಮನಃ ಷಟ್ಪದಪಿಪೀಲಿಕಾನಾಮಿಷ್ಟತಮಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಶೀತೋ ಗುರುಶ್ಚ| ಸ ಏವಙ್ಗುಣೋಽಪ್ಯೇಕ ಏವಾತ್ಯರ್ಥಮುಪಯುಜ್ಯಮಾನಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಂ ಮಾರ್ದವಮಾಲಸ್ಯಮತಿಸ್ವಪ್ನಂ ಗೌರವಮನನ್ನಾಭಿಲಾಷಮಗ್ನೇರ್ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಾಸ್ಯಕಣ್ಠಯೋರ್ಮಾಂಸಾಭಿವೃದ್ಧಿಂ ಶ್ವಾಸಕಾಸಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾಲಸಕಶೀತಜ್ವರಾನಾಹಾಸ್ಯಮಾಧುರ್ಯವಮಥುಸಞ್ಜ್ಞಾಸ್ವರಪ್ರಣಾಶಗಲಗಣ್ಡಗಣ್ಡಮಾಲಾಶ್ಲೀಪದ- ಗಲಶೋಫಬಸ್ತಿಧಮನೀಗಲೋಪಲೇಪಾಕ್ಷ್ಯಾಮಯಾಭಿಷ್ಯನ್ದಾನಿತ್ಯೇವಮ್ಪ್ರಭೃತೀನ್ ಕಫಜಾನ್ ವಿಕಾರಾನುಪಜನಯತಿ (೧)|೪೩|

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರ ಆದಾವುಚ್ಯತೇ ಪ್ರಶಸ್ತಾಯುಷ್ಯಾದಿಗುಣತಯಾ ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಾಣಿಪ್ರಿಯತಯಾ ಚ| ಷಡಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಸಾ ಸಮಮ್| ಜೀವನಃ ಅಭಿಘಾತಾದಿಮೂರ್ಚ್ಛಿತಸ್ಯ ಜೀವನಃ| ಆಯುಷ್ಯಸ್ತು ಆಯುಃಪ್ರಕರ್ಷಕಾರಿತ್ವೇನ| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಸನ್ಧಾನಕರೋ ಧಾತುಪೋಷಕತ್ವೇನ; ಕಿಂವಾ ಕ್ಷೀಣಶ್ಚಾಸೌ ಕ್ಷತಶ್ಚೇತಿ, ತೇನ ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತಸ್ಯ ಉರಃಕ್ಷತಂ ಸನ್ದಧಾತಿ| ಷಟ್ಪದಾದ್ಯಭೀಷ್ಟತ್ವಗುಣಕಥನಂ ಪ್ರಮೇಹಪೂರ್ವರೂಪಾದಿಜ್ಞಾನೋಪಯುಕ್ತಮ್ | ಯದುಕ್ತಂ- “ಮೂತ್ರೇಽಭಿಧಾವನ್ತಿ ಪಿಪೀಲಿಕಾಶ್ಚ” (ಚಿ. ೬) ಇತಿ, ತಥಾ ರಿಷ್ಟೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಯಸ್ಮಿನ್ ಗೃಧ್ನನ್ತಿ ಮಕ್ಷಿಕಾಃ” (ಇ. ೫) ಇತಿ, ಅನೇನ ಚ ಮಧುರತ್ವಂ ಜ್ಞಾಯತೇ| ಅಕ್ಷ್ಯಾಮಯೇನೈವಾಭಿಷ್ಯನ್ದೇ ಲಬ್ಧೇ ವಿಶೇಷೋಪಾದಾನಾರ್ಥಂ ಪುನರ್ವಚನಂ; ಕಿಂವಾ ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೋ ನಾಸಾದಿಷ್ವಪಿ ಜ್ಞೇಯಃ (೧)||೪೩||

Adhikarana 28 (43) · Śloka 43

ಅಮ್ಲೋ ರಸೋ ಭಕ್ತಂ ರೋಚಯತಿ, ಅಗ್ನಿಂ ದೀಪಯತಿ, ದೇಹಂ ಬೃಂಹಯತಿ ಊರ್ಜಯತಿ, ಮನೋ ಬೋಧಯತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ದೃಢೀಕರೋತಿ, ಬಲಂ ವರ್ಧಯತಿ, ವಾತಮನುಲೋಮಯತಿ, ಹೃದಯಂ ತರ್ಪಯತಿ, ಆಸ್ಯಮಾಸ್ರಾವಯತಿ, ಭುಕ್ತಮಪಕರ್ಷಯತಿ ಕ್ಲೇದಯತಿ ಜರಯತಿ, ಪ್ರೀಣಯತಿ, ಲಘುರುಷ್ಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಚ| ಸ ಏವಙ್ಗುಣೋಽಪ್ಯೇಕ ಏವಾತ್ಯರ್ಥಮುಪಯುಜ್ಯಮಾನೋ ದನ್ತಾನ್ ಹರ್ಷಯತಿ, ತರ್ಷಯತಿ, ಸಮ್ಮೀಲಯತ್ಯಕ್ಷಿಣೀ, ಸಂವೇಜಯತಿ ಲೋಮಾನಿ, ಕಫಂ ವಿಲಾಪಯತಿ, ಪಿತ್ತಮಭಿವರ್ಧಯತಿ, ರಕ್ತಂ ದೂಷಯತಿ,ಮಾಂಸಂ ವಿದಹತಿ, ಕಾಯಂ ಶಿಥಿಲೀಕರೋತಿ, ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತಕೃಶದುರ್ಬಲಾನಾಂ ಶ್ವಯಥುಮಾಪಾದಯತಿ, ಅಪಿ ಚ ಕ್ಷತಾಭಿಹತದಷ್ಟದಗ್ಧಭಗ್ನಶೂನಪ್ರಚ್ಯುತಾವಮೂತ್ರಿತಪರಿಸರ್ಪಿತಮರ್ದಿತಚ್ಛಿನ್ನಭಿನ್ನವಿಶ್ಲಿಷ್ಟೋದ್ವಿದ್ಧೋತ್ಪಿಷ್ಟಾದೀನಿ ಪಾಚಯತ್ಯಾಗ್ನೇಯಸ್ವಭಾವಾತ್, ಪರಿದಹತಿ ಕಣ್ಠಮುರೋ ಹೃದಯಂ ಚ (೨)|೪೩|

ಹೃದಯಂ ತರ್ಪಯತೀತಿ ಹೃದ್ಯೋ ಭವತಿ| ಭುಕ್ತಮಪಕರ್ಷಯತೀತಿ ಸಾರಯತಿ; ಕ್ಲೇದಯತಿ ತಥಾ ಜರಯತಿ ಭುಕ್ತಮೇವ| ಅವಮೂತ್ರಿತಂ ಮೂತ್ರವಿಷೈರ್ಜನ್ತುಭಿಃ, ಪರಿಸರ್ಪಿತಂ ಚ ಸ್ಪರ್ಶವಿಶೇಷೈಃ ಕಾರಣ್ಡಾದಿಭಿಃ (೨)||೪೩||

Adhikarana 29 (43) · Śloka 43

ಲವಣೋ ರಸಃ ಪಾಚನಃ ಕ್ಲೇದನೋ ದೀಪನಶ್ಚ್ಯಾವನಶ್ಛೇದನೋ ಭೇದನಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಸರೋ ವಿಕಾಸ್ಯಧಃಸ್ರಂಸ್ಯವಕಾಶಕರೋ ವಾತಹರಃ ಸ್ತಮ್ಭಬನ್ಧಸಙ್ಘಾತವಿಧಮನಃ ಸರ್ವರಸಪ್ರತ್ಯನೀಕಭೂತಃ, ಆಸ್ಯಮಾಸ್ರಾವಯತಿ, ಕಫಂ ವಿಷ್ಯನ್ದಯತಿ, ಮಾರ್ಗಾನ್ ವಿಶೋಧಯತಿ, ಸರ್ವಶರೀರಾವಯವಾನ್ ಮೃದೂಕರೋತಿ, ರೋಚಯತ್ಯಾಹಾರಮ್, ಆಹಾರಯೋಗೀ, ನಾತ್ಯರ್ಥಂ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧ ಉಷ್ಣಶ್ಚ| ಸ ಏವಙ್ಗುಣೋಽಪ್ಯೇಕ ಏವಾತ್ಯರ್ಥಮುಪಯುಜ್ಯಮಾನಃ ಪಿತ್ತಂ ಕೋಪಯತಿ, ರಕ್ತಂ ವರ್ಧಯತಿ, ತರ್ಷಯತಿ, ಮೂರ್ಚ್ಛಯತಿ , ತಾಪಯತಿ, ದಾರಯತಿ, ಕುಷ್ಣಾತಿ ಮಾಂಸಾನಿ, ಪ್ರಗಾಲಯತಿ ಕುಷ್ಠಾನಿ, ವಿಷಂ ವರ್ಧಯತಿ, ಶೋಫಾನ್ ಸ್ಫೋಟಯತಿ, ದನ್ತಾಂಶ್ಚ್ಯಾವಯತಿ, ಪುಂಸ್ತ್ವಮುಪಹನ್ತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯುಪರುಣದ್ಭಿ, ವಲಿಪಲಿತಖಾಲಿತ್ಯಮಾಪಾದಯತಿ, ಅಪಿ ಚ ಲೋಹಿತಪಿತ್ತಾಮ್ಲಪಿತ್ತವಿಸರ್ಪವಾತರಕ್ತವಿಚರ್ಚಿಕೇನ್ದ್ರಲುಪ್ತಪ್ರಭೃತೀನ್ವಿಕಾರಾನುಪಜನಯತಿ (೩)|೪೩|

ವಿಕಾಸೀ ಕ್ಲೇದಚ್ಛೇದನಃ | ಅಧಃಸ್ರಂಸೀ ವಿಷ್ಯನ್ದನಶೀಲಃ| ಸರ್ವರಸಪ್ರತ್ಯನೀಕಭೂತ ಇತಿ ಯತ್ರ ಮಾತ್ರಾತಿರಿಕ್ತೋ ಲವಣೋ ಭವತಿ ತತ್ರ ನಾನ್ಯೋ ರಸ ಉಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಆಹಾರಯೋಗೀತಿ ಆಹಾರೇ ಸದಾ ಯುಜ್ಯತೇ| ಮೋಹಯತಿ ವೈಚಿತ್ಯಂ ಕುರುತೇ| ಮೂರ್ಚ್ಛಯತೀತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶಂ ಕರೋತಿ (೩)||೪೩||

Adhikarana 30 (43) · Śloka 43

ಕಟುಕೋ ರಸೋ ವಕ್ತ್ರಂ ಶೋಧಯತಿ, ಅಗ್ನಿಂ ದೀಪಯತಿ, ಭುಕ್ತಂ ಶೋಷಯತಿ, ಘ್ರಾಣಮಾಸ್ರಾವಯತಿ, ಚಕ್ಷುರ್ವಿರೇಚಯತಿ, ಸ್ಫುಟೀಕರೋತೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಅಲಸಕಶ್ವಯಥೂಪಚಯೋದರ್ದಾಭಿಷ್ಯನ್ದಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಕ್ಲೇದಮಲಾನುಪಹನ್ತಿ, ರೋಚಯತ್ಯಶನಂ, ಕಣ್ಡೂರ್ವಿನಾಶಯತಿ , ವ್ರಣಾನವಸಾದಯತಿ, ಕ್ರಿಮೀನ್ ಹಿನಸ್ತಿ, ಮಾಂಸಂ ವಿಲಿಖತಿ, ಶೋಣಿತಸಙ್ಘಾತಂ ಭಿನತ್ತಿ, ಬನ್ಧಾಂಶ್ಛಿನತ್ತಿ, ಮಾರ್ಗಾನ್ ವಿವೃಣೋತಿ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಶಮಯತಿ, ಲಘುರುಷ್ಣೋ ರೂಕ್ಷಶ್ಚ| ಸ ಏವಙ್ಗುಣೋಽಪ್ಯೇಕ ಏವಾತ್ಯರ್ಥಮುಪಯುಜ್ಯಮಾನೋ ವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವಾತ್ ಪುಂಸ್ತ್ವಮುಪಹನ್ತಿ, ರಸವೀರ್ಯಪ್ರಭಾವಾನ್ಮೋಹಯನ್ತಿ, ಗ್ಲಾಪಯತಿ, ಸಾದಯತಿ, ಕರ್ಶಯತಿ, ಮೂರ್ಚ್ಛಯತಿ, ನಮಯತಿ, ತಮಯತಿ, ಭ್ರಮಯತಿ, ಕಣ್ಠಂ ಪರಿದಹತಿ, ಶರೀರತಾಪಮುಪಜನಯತಿ, ಬಲಂ ಕ್ಷಿಣೋತಿ, ತೃಷ್ಣಾಂ ಜನಯತಿ; ಅಪಿ ಚ ವಾಯ್ವಗ್ನಿಗುಣಬಾಹುಲ್ಯಾದ್ಭ್ರಮದವಥುಕಮ್ಪತೋದಭೇದೈಶ್ಚರಣಭುಜಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠಪ್ರಭೃತಿಷು ಮಾರುತಜಾನ್ ವಿಕಾರಾನುಪಜನಯತಿ (೪); ತಿಕ್ತೋ ರಸಃ ಸ್ವಯಮರೋಚಿಷ್ಣುರಪ್ಯರೋಚಕಘ್ನೋ ವಿಷಘ್ನಃ ಕ್ರಿಮಿಘ್ನೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಾಹಕಣ್ಡೂಕುಷ್ಠತೃಷ್ಣಾಪ್ರಶಮನಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಯೋಃ ಸ್ಥಿರೀಕರಣೋ ಜ್ವರಘ್ನೋ ದೀಪನಃ ಪಾಚನಃ ಸ್ತನ್ಯಶೋಧನೋ ಲೇಖನಃ ಕ್ಲೇದಮೇದೋವಸಾಮಜ್ಜಲಸೀಕಾಪೂಯಸ್ವೇದಮೂತ್ರಪುರೀಷಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪಶೋಷಣೋ ರೂಕ್ಷಃ ಶೀತೋ ಲಘುಶ್ಚ| ಸ ಏವಙ್ಗುಣೋಽಪ್ಯೇಕ ಏವಾತ್ಯರ್ಥಮುಪಯುಜ್ಯಮಾನೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್ಖರವಿಷದಸ್ವಭಾವಾಚ್ಚ ರಸರುಧಿರಮಾಂಸಮೇದೋಸ್ಥಿಮಜ್ಜಶುಕ್ರಾಣ್ಯುಚ್ಛೋಷಯತಿ, ಸ್ರೋತಸಾಂ ಖರತ್ವಮುಪಪಾದಯತಿ, ಬಲಮಾದತ್ತೇ, ಕರ್ಶಯತಿ, ಗ್ಲಪಯತಿ, ಮೋಹಯತಿ, ಭ್ರಮಯತಿ, ವದನಮುಪಶೋಷಯತಿ, ಅಪರಾಂಶ್ಚ ವಾತವಿಕಾರಾನುಪಜನಯತಿ (೫); ಕಷಾಯೋ ರಸಃ ಸಂಶಮನಃ ಸಙ್ಗ್ರಾಹೀ ಸನ್ಧಾನಕರಃ ಪೀಡನೋ ರೋಪಣಃ ಶೋಷಣಃ ಸ್ತಮ್ಭನಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಃ ಶರೀರಕ್ಲೇದಸ್ಯೋಪಯೋಕ್ತಾ ರೂಕ್ಷಃ ಶೀತೋಽಲಘುಶ್ಚ| ಸ ಏವಙ್ಗುಣೋಽಪ್ಯೇಕ ಏವಾತ್ಯರ್ಥಮುಪಯುಜ್ಯಮಾನ ಆಸ್ಯಂ ಶೋಷಯತಿ, ಹೃದಯಂ ಪೀಡಯತಿ, ಉದರಮಾಧ್ಮಾಪಯತಿ, ವಾಚಂ ನಿಗೃಹ್ಣಾತಿ, ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯವಬಧ್ನಾತಿ, ಶ್ಯಾವತ್ವಮಾಪಾದಯತಿ, ಪುಂಸ್ತ್ವಮುಪಹನ್ತಿ, ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಜರಾಂ ಗಚ್ಛತಿ, ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷರೇತಾಂಸ್ಯವಗೃಹ್ಣಾತಿ, ಕರ್ಶಯತಿ, ಗ್ಲಪಯತಿ, ತರ್ಷಯತಿ, ಸ್ತಮ್ಭಯತಿ, ಖರವಿಶದರೂಕ್ಷತ್ವಾತ್ ಪಕ್ಷವಧಗ್ರಹಾಪತಾನಕಾರ್ದಿತಪ್ರಭೃತೀಂಶ್ಚ ವಾತವಿಕಾರಾನುಪಜನಯತಿ||೪೩||

ವಿಪಾಕಸ್ಯ ಪ್ರಭಾವೋ ವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವಃ, ವಿಪಾಕಶ್ಚ ಕಟೂನಾಂ ಕಟುರೇವ; ರಸಸ್ಯ ವೀರ್ಯಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಭಾವೋ ರಸವೀರ್ಯಪ್ರಭಾವಃ; ಅಯಂ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇ ಸರ್ವತ್ರ ಹೇತುಃ| ಚರಣಾದೀನಾಂ ಸಾಕ್ಷಾದ್ಗ್ರಹಣಂ ತತ್ರೈವ ಪ್ರಾಯೋ ವಾತವಿಕಾರಭಾವಾತ್| ಅತ್ರ ಚ ವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವಾದಿಕಥನಮುದಾಹರಣಾರ್ಥಂ, ತೇನ ಮಧುರಾದಿಷು ವಿಪಾಕಾದಿಕಾರ್ಯಮುನ್ನೇಯಮ್| ಗ್ಲಪಯತಿ ಹರ್ಷಕ್ಷಯಂ ಕರೋತಿ| ಪೀಡನೋ ವ್ರಣಪೀಡನಃ| ಶರೀರಕ್ಲೇದಸ್ಯೋಪಯೋಕ್ತೇತಿ ಆಚೂಷಕಃ| ‘ಶೀತೋಽಲಘುಶ್ಚ’ ಇತ್ಯಕಾರಪ್ರಶ್ಲೇಷಾದಲಘುಃ | ಅವಗೃಹ್ಣಾತೀತಿ ಬದ್ಧಾನಿ ಕರೋತಿ ||೪೩||

Adhikarana 31 (44) · Śloka 44

ಇತ್ಯೇವಮೇತೇ ಷಡ್ರಸಾಃ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನೈಕತ್ವೇನ ವಾ ಮಾತ್ರಶಃ ಸಮ್ಯಗುಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಉಪಕಾರಾಯ ಭವನ್ತ್ಯಧ್ಯಾತ್ಮಲೋಕಸ್ಯ, ಅಪಕಾರಕರಾಃ ಪುನರತೋಽನ್ಯಥಾ ಭವನ್ತ್ಯುಪಯುಜ್ಯಮಾನಾಃ; ತಾನ್ ವಿದ್ವಾನುಪಕಾರಾರ್ಥಮೇವ ಮಾತ್ರಶಃ ಸಮ್ಯಗುಪಯೋಜಯೇದಿತಿ||೪೪||

ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನೇತಿ ಏಕೈಕಶೋ ಮಾತ್ರಶಃ| ಏಕತ್ವೇನೇತಿ ಏಕೀಕೃತ್ಯ ಸಮುದಾಯಮಾತ್ರಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಾತ್ರಶ ಇತಿ ಮಾತ್ರಯಾ| ತಚ್ಚೈಕೀಕರಣಂ ದ್ವಿತ್ರ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವೈರ್ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅಧ್ಯಾತ್ಮಲೋಕಸ್ಯೇತಿ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಜನಸ್ಯ| ಅನ್ಯಥೇತಿ ಅಮಾತ್ರಯಾ||೪೪||

Adhikarana 32 (45) · Śloka 45

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಶೀತಂ ವೀರ್ಯೇಣ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಮಧುರಂ ರಸಪಾಕಯೋಃ| ತಯೋರಮ್ಲಂ ಯದುಷ್ಣಂ ಚ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಕಟುಕಂ ತಯೋಃ||೪೫||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ರಸದ್ವಾರೇಣೈವ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ವೀರ್ಯಮಾಹ- ಶೀತಮಿತ್ಯಾದಿ | ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ರಸೇ ಪಾಕೇ ಚ ಮಧುರಂ ತಚ್ಛೀತಂ ವೀರ್ಯೇಣ ಜ್ಞೇಯಂ; ತಥಾ ತಯೋರಿತಿ ರಸಪಾಕಯೋರ್ಯದಮ್ಲಂ ದ್ರವ್ಯಂ ತದುಷ್ಣಂ ವೀರ್ಯೇಣ; ತಥಾ ಯಚ್ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ತಯೋರಿತಿ ರಸಪಾಕಯೋಃ ಕಟುಕಮುಕ್ತಂ ತಚ್ಚೋಷ್ಣಂ ವೀರ್ಯೇಣ, ‘ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕಿಂವಾ ‘ಯಚ್ಚೋಷ್ಣಂ ಕಟುಕಂ ತಯೋಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ| ತತ್ರ ಯದ್ರಸತೋ ಮಧುರಂ ತದ್ವೀರ್ಯತಃ ಶೀತಮಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಯದ್ರಸಪಾಕಯೋರಿತಿ ಕರೋತಿ, ತನ್ಮಧುರರಸೋಚಿತಪಾಕಸ್ಯೈವ ಮಧುರದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಶೀತವೀರ್ಯತಾಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮ್; ಏವಮಮ್ಲಕಟುಕಯೋರಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್||೪೫||

Adhikarana 33 (46-47) · Śloka 47

ತೇಷಾಂ ರಸೋಪದೇಶೇನ ನಿರ್ದೇಶ್ಯೋ ಗುಣಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ವೀರ್ಯತೋಽವಿಪರೀತಾನಾಂ ಪಾಕತಶ್ಚೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ||೪೬|| ಯಥಾ ಪಯೋ ಯಥಾ ಸರ್ಪಿರ್ಯಥಾ ವಾ ಚವ್ಯಚಿತ್ರಕೌ| ಏವಮಾದೀನಿ ಚಾನ್ಯಾನಿ ನಿರ್ದಿಶೇದ್ರಸತೋ ಭಿಷಕ್||೪೭||

ತೇಷಾಮಿತಿ ಮಧುರಪಾಕಾದೀನಾಂ, ರಸೋಪದೇಶೇನೇತಿ ರಸಮಾತ್ರಕಥನೇನೈವ, ಯತೋ ವಿಪಾಕೋಽಪಿ ರಸತ ಏವ ಪ್ರಾಯೋ ಜ್ಞಾಯತೇ; ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ- ‘ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಾಂ ವಿಪಾಕಃ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಟುಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚ ನ ಸರ್ವತ್ರೇತ್ಯಾಹ- ವೀರ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವೀರ್ಯತೋಽವಿಪರೀತಾನಾಂ ರಸದ್ವಾರಾ ವೀರ್ಯಜ್ಞಾನಂ, ನ ತು ರಸವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯಾಣಾಂ ಮಹಾಪಞ್ಚಮೂಲಾದೀನಾಂ; ನ ಕೇವಲಂ ರಸೇನ ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ಪಾಕತಶ್ಚ ಯ ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ ಗುಣಸಙ್ಗ್ರಹಃ ‘ಶುಕ್ರಹಾ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರೋ ವಿಪಾಕೋ ವಾತಲಃ ಕಟುಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ಸ ಚ ವೀರ್ಯತೋಽವಿರುದ್ಧಾನಾಂ ವಿಜ್ಞೇಯಃ; ಯದಿ ತತ್ರ ವೀರ್ಯಂ ವಿರೋಧಿ ಭವತಿ ತದಾ ವಿಪಾಕೋಽಪಿ ಯಥೋಕ್ತಗುಣಕಾರೀ ನ ಸ್ಯಾತ್| ಕಿಂವಾ, ಪಾಕತಶ್ಚಾವಿಪರೀತಾನಾಂ ರಸೋಪದೇಶೇನ ಗುಣಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಶೀತೋಷ್ಣಲಕ್ಷಣೋ ನಿರ್ದೇಶ್ಯಃ, ಯಸ್ಯಾಸ್ತು ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಃ ಕಟುಕಾಯಾ ಅಪಿ ವಿಪರೀತಮಧುರಪಾಕಿತ್ವಂ, ನ ತತ್ರ ಕಟುರಸತ್ವೇನೋಷ್ಣತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಪಕ್ಷೇ ‘ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ’ ಇತಿ ‘ಯಥಾ ಪಯಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತಾನ್ಯೇವಾವಿಪರೀತವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾನ್ಯಾಹ- ಯಥಾ ಪಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಯಃಪ್ರಭೃತೀನಿ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಗುಣಕಥನೇಽವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾನ್ಯುಪದೇಷ್ಟವ್ಯಾನಿ||೪೬-೪೭||

Adhikarana 34 (48-49) · Śloka 49

ಮಧುರಂ ಕಿಞ್ಚಿದುಷ್ಣಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕಷಾಯಂ ತಿಕ್ತಮೇವ ಚ| ಯಥಾ ಮಹತ್ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಯಥಾಽಬ್ಜಾನೂಪಮಾಮಿಷಮ್||೪೮|| ಲವಣಂ ಸೈನ್ಧವಂ ನೋಷ್ಣಮಮ್ಲಮಾಮಲಕಂ ತಥಾ| ಅರ್ಕಾಗುರುಗುಡೂಚೀನಾಂ ತಿಕ್ತಾನಾಮುಷ್ಣಮುಚ್ಯತೇ||೪೯||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಯತ್ರ ವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯತ್ವೇನ ರಸೇನೋಷ್ಣತ್ವಾದಿ ನ ನಿರ್ದೇಶ್ಯಂ ತದಾಹ- ಮಧುರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕಷಾಯಂ ಚೋಷ್ಣಂ ತಿಕ್ತಂ ಚೋಷ್ಣಮಿತಿ ಯೋಜನಾ, ಕಷಾಯತಿಕ್ತಲವಣಾನಾಮುದಾಹರಣಮಸೂತ್ರಿತಾನಾಮಪಿ ಪ್ರಕರಣಾತ್ ಕೃತಮ್| ಮಹತ್ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಬಿಲ್ವಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲಮಿಹ| ಏತಚ್ಚ ತಿಕ್ತಸ್ಯ ಕಷಾಯಸ್ಯ ಚೋಷ್ಣತಾಯಾಮುದಾಹರಣಮ್, ಅಬ್ಜಾನೂಪಾಮಿಷಂ ತು ಮಧುರಸ್ಯೋಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವೇ||೪೮-೪೯||

Adhikarana 35 (50-52) · Śloka 52

ಕಿಞ್ಚಿದಮ್ಲಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಕಿಞ್ಚಿದಮ್ಲಂ ಭಿನತ್ತಿ ಚ| ಯಥಾ ಕಪಿತ್ಥಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಭೇದಿ ಚಾಮಲಕಂ ತಥಾ||೫೦|| ಪಿಪ್ಪಲೀ ನಾಗರಂ ವೃಷ್ಯಂ ಕಟು ಚಾವೃಷ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ಕಷಾಯಃ ಸ್ತಮ್ಭನಃ ಶೀತಃ ಸೋಽಭಯಾಯಾಮತೋಽನ್ಯಥಾ||೫೧|| ತಸ್ಮಾದ್ರಸೋಪದೇಶೇನ ನ ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಾಮಾದಿಶೇತ್| ದೃಷ್ಟಂ ತುಲ್ಯರಸೇಽಪ್ಯೇವಂ ದ್ರವ್ಯೇ ದ್ರವ್ಯೇ ಗುಣಾನ್ತರಮ್||೫೨||

ವೀರ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗಾದನ್ಯಮಪ್ಯಮ್ಲಾದೀನಾಂ ವಿರುದ್ಧಗುಣಮಾಹ- ಕಿಞ್ಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಭಯಾಯಾಮತೋಽನ್ಯಥೇತಿ ಅಭಯಾಯಾಂ ಕಷಾಯೋ ರಸೋ ಭೇದನಶ್ಚೋಷ್ಣಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ||೫೦-೫೨||

Adhikarana 36 (53-56) · Śloka 57

ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್ ಕಷಾಯೋ ರೂಕ್ಷಾಣಾಮುತ್ತಮೋ ಮಧ್ಯಮಃ ಕಟುಃ| ತಿಕ್ತೋಽವರಸ್ತಥೋಷ್ಣಾನಾಮುಷ್ಣತ್ವಾಲ್ಲವಣಃ ಪರಃ||೫೩|| ಮಧ್ಯೋಽಮ್ಲಃ ಕಟುಕಶ್ಚಾನ್ತ್ಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಾಂ ಮಧುರಃ ಪರಃ| ಮಧ್ಯೋಽಮ್ಲೋ ಲವಣಶ್ಚಾನ್ತ್ಯೋ ರಸಃ ಸ್ನೇಹಾನ್ನಿರುಚ್ಯತೇ||೫೪|| ಮಧ್ಯೋತ್ಕೃಷ್ಟಾವರಾಃ ಶೈತ್ಯಾತ್ ಕಷಾಯಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕಾಃ | ಸ್ವಾದುರ್ಗುರುತ್ವಾದಧಿಕಃ ಕಷಾಯಾಲ್ಲವಣೋಽವರಃ||೫೫|| ಅಮ್ಲಾತ್ ಕಟುಸ್ತತಸ್ತಿಕ್ತೋ ಲಘುತ್ವಾದುತ್ತಮೋತ್ತಮಃ| ಕೇಚಿಲ್ಲಘೂನಾಮವರಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಲವಣಂ ರಸಮ್||೫೬|| ಗೌರವೇ ಲಾಘವೇ ಚೈವ ಸೋಽವರಸ್ತೂಭಯೋರಪಿ|೫೭|

ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ರೌಕ್ಷ್ಯೇಣ ಕಷಾಯ ಉತ್ತಮ ಇತಿ ರೂಕ್ಷತಮಃ, ತಿಕ್ತೋ ರೂಕ್ಷಃ, ಕಟುಸ್ತು ಮಧ್ಯೋ ರೂಕ್ಷತರಃ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ| ಕಟುಕಶ್ಚಾನ್ತ್ಯ ಇತಿ ಅವರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಲವಣಶ್ಚಾನ್ತ್ಯ ಇತಿ ಅವರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಲವಣೋಽವರ ಇತಿ ಗುರುತ್ವೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಮ್ಲಾತ್ ಕಟುರಿತ್ಯಾದೌ ಅಮ್ಲಾತ್ ಕಟುರ್ಲಘುಃ, ತತಃ ಕಟುಕಾದುತ್ತಮಾತ್ತಿಕ್ತೋ ಲಘುತ್ವೇನೋತ್ತಮೋತ್ತಮಃ; ಉತ್ತಮಾತ್ ಕಟುಕಾದುತ್ತಮ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮಃ| ಏಕೀಯಮತಮಾಹ- ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕೀಯಮತಂ ವಚನಭಙ್ಗ್ಯಾ ಸ್ವೀಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ಗೌರವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ, ಗೌರವೇ ಲಾಘವೇ ಚಾವರತ್ವಂ ಲವಣಸ್ಯ ಸ್ವೀಕುರ್ವನ್ ಗೌರವೇಽವರ ಇತ್ಯನೇನಾಮ್ಲಕಟುತಿಕ್ತೇಭ್ಯೋ ಗುರುತ್ವಂ ಸ್ವೀಕರೋತಿ ಲವಣಸ್ಯ, ಲಾಘವೇ ಚಾವರ ಇತ್ಯನೇನಾಮ್ಲಾದಪಿ ಲಘುನೋಽಲ್ಪಂ ಲಾಘವಂ ಲವಣಸ್ಯ ಸ್ವೀಕರೋತಿ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಮ್- ಅಮ್ಲೇ ಪೃಥಿವೀ ಕಾರಣಂ ಲವಣೇ ತು ತೋಯಂ, ತತಃ ಪೃಥಿವ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ತೋಯಜನ್ಯಸ್ಯ ಲವಣಸ್ಯೈವ ಲಾಘವಮುಚಿತಮಿತಿ; ಯತೋ ನ ಭೂತನಿವೇಶೇನ ಗೌರವಲಾಘವೇ ಶಕ್ಯೇತೇಽವಧಾರಯಿತುಂ, ತಥಾಹಿ ತೋಯಾತಿರೇಕಕೃತೋ ಮಧುರಃ ಪೃಥಿವ್ಯತಿರೇಕಕೃತಾತ್ ಕಷಾಯಾದ್ಗುರುರ್ಭವತಿ||೫೩-೫೬||-

Adhikarana 37 (57-58) · Śloka 58

ಪರಂ ಚಾತೋ ವಿಪಾಕಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಸಮ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ||೫೭|| ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಾಂ ವಿಪಾಕಃ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಟುಃ| ಅಮ್ಲೋಽಮ್ಲಂ ಪಚ್ಯತೇ ಸ್ವಾದುರ್ಮಧುರಂ ಲವಣಸ್ತಥಾ||೫೮||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವಿಪಾಕಸ್ಯಾಪಿ ರಸರೂಪತ್ವಾಲ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾತ್ ಪಿಪ್ಪಲೀಕುಲತ್ಥಾದೀನಾಂ ರಸಾನನುಗುಣಪಾಕಿತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಕಟುಕಾದಿಶಬ್ದೇನ ಚ ತದಾಧಾರಂ ದ್ರವ್ಯಮುಚ್ಯತೇ, ಯತೋ ನ ರಸಾಃ ಪಚ್ಯನ್ತೇ ಕಿನ್ತು ದ್ರವ್ಯಮೇವ| ಲವಣಸ್ತಥೇತಿ ಲವಣೋಽಪಿ ಮಧುರವಿಪಾಕಃ ಪ್ರಾಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಪಾಕಲಕ್ಷಣಂ ತು- ಜಠರಾಗ್ನಿಯೋಗಾದಾಹಾರಸ್ಯ ನಿಷ್ಠಾಕಾಲೇ ಯೋ ಗುಣ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ ಸ ವಿಪಾಕಃ; ವಚನಂ ಹಿ- “ಜಾಠರೇಣಾಗ್ನಿನಾ ಯೋಗಾದ್ಯದುದೇತಿ ರಸಾನ್ತರಮ್| ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಾನ್ತೇ ಸ ವಿಪಾಕಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ” (ವಾ. ಸೂ. ೯)||೫೭-೫೮||

Adhikarana 38 (59-60) · Śloka 60

ಮಧುರೋ ಲವಣಾಮ್ಲೌ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಭಾವಾತ್ತ್ರಯೋ ರಸಾಃ| ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ ಪ್ರಾಯೋ ಮೋಕ್ಷೇ ಸುಖಾ ಮತಾಃ||೫೯|| ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಸ್ತು ರೂಕ್ಷಭಾವಾತ್ತ್ರಯೋ ರಸಾಃ| ದುಃಖಾಯ ಮೋಕ್ಷೇ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರರೇತಸಾಮ್||೬೦||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಿಪಾಕಲಕ್ಷಣೇ ಮಧುರಾಮ್ಲಪಾಕಯೋರ್ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾನವರೋಧಕತ್ವೇ ತಥಾ ಕಟೋರ್ವಿಪಾಕಸ್ಯ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷವಿಬನ್ಧಕತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಮಧುರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾ ನಿಷ್ಠಾಪಾಕಂ ಗತಾ ಅಪಿ ಸನ್ತಃ ಸ್ನೇಹಗುಣಯೋಗಾದ್ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ ವಿಸರ್ಗಂ ಸುಖೇನ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ತೇನ ಮಧುರಾಮ್ಲಪಾಕಯೋರೇತತ್ ಸಮಾನಂ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಏವಂ ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯೇಷ್ವಪಿ ವಿಪರ್ಯಯೇಽಪಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ||೫೯-೬೦||

Adhikarana 39 (61-62) · Śloka 62

ಶುಕ್ರಹಾ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರೋ ವಿಪಾಕೋ ವಾತಲಃ ಕಟುಃ| ಮಧುರಃ ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರೋ ವಿಪಾಕಃ ಕಫಶುಕ್ರಲಃ||೬೧|| ಪಿತ್ತಕೃತ್ ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರಃ ಪಾಕೋಽಮ್ಲಃ ಶುಕ್ರನಾಶನಃ| ತೇಷಾಂ ಗುರುಃ ಸ್ಯಾನ್ಮಧುರಃ ಕಟುಕಾಮ್ಲಾವತೋಽನ್ಯಥಾ||೬೨||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವಿಪಾಕಲಕ್ಷಣಂ ಹೇತುವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಂ ಶುಕ್ರಹತ್ವಾದಿವಿಶೇಷಯುಕ್ತಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಶುಕ್ರಹೇತ್ಯಾದಿ| ಅತೋಽನ್ಯಥೇತಿ ಲಘುಃ||೬೧-೬೨||

Adhikarana 40 (63) · Śloka 63

ವಿಪಾಕಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾಲ್ಪಮಧ್ಯಭೂಯಿಷ್ಠತಾಂ ಪ್ರತಿ| ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಗುಣವೈಶೇಷ್ಯಾತ್ತತ್ರ ತತ್ರೋಪಲಕ್ಷಯೇತ್||೬೩||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಯಥೋಕ್ತವಿಪಾಕಲಕ್ಷಣಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಭೇದೇ ಕ್ವಚಿದಲ್ಪತ್ವಂ ಕ್ವಚಿನ್ಮಧ್ಯತ್ವಂ ಕ್ವಚಿಚ್ಚೋತ್ಕೃಷ್ಟತ್ವಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತದಾಹ- ವಿಪಾಕೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಪಾಕಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾಲ್ಪಮಧ್ಯಭೂಯಿಷ್ಠತಾಮುಪಲಕ್ಷಯೇತ್, ಪ್ರತಿ ಪ್ರತಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಗುಣವೈಶೇಷ್ಯಾದ್ಧೇತೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ, ದ್ರವ್ಯೇಷು ಯದ್ಗುಣವೈಶೇಷ್ಯಂ ಮಧುರತ್ವಮಧುರತರತ್ವಮಧುರತಮತ್ವಾದಿ, ತತೋ ಹೇತೋರ್ವಿಪಾಕಾನಾಮಲ್ಪತ್ವಾದಯೋ ವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿದ್ಬ್ರುವತೇ- ಪ್ರತಿರಸಂ ಪಾಕೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ ಮಧುರಾದೀನಾಂ ಷಣ್ಣಾಂ ಷಣ್ಮಧುರಾದಯಃ ಪಾಕಾ ಇತಿ; ಕೇಚಿದ್ಬ್ರುವತೇ- ಬಲವತಾಂ ರಸಾನಾಮಬಲವನ್ತೋ ರಸಾ ವಶತಾಂ ಯಾನ್ತಿ, ತತಶ್ಚಾನವಸ್ಥಿತಃ ಪಾಕಃ| ತತ್ರೈತದ್ದ್ವಿತಯಮಪಿ ಪಾಕೇ ವ್ಯವಸ್ಥಾಽಕರಣಮನಾದೃತ್ಯ ಸುಶ್ರುತೇನ ದ್ವಿವಿಧಃ ಪಾಕೋ ಮಧುರಃ ಕಟುಶ್ಚಾಙ್ಗೀಕೃತಃ| ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ಚ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕೇ ದ್ರವ್ಯೇ ಗುರುಭೂತಪೃಥಿವೀತೋಯಾತಿರೇಕಾನ್ಮಧುರಃ ಪಾಕೋ ಭವತಿ, ಶೇಷಲಘುಭೂತಾತಿರೇಕಾತ್ತು ಕಟುಕಃ ಪಾಕೋ ಭವತಿ; ಯದುಕ್ತಂ- “ದ್ರವ್ಯೇಷು ಪಚ್ಯಮಾನೇಷು ಯೇಷ್ವಮ್ಬುಪೃಥಿವೀಗುಣಾಃ| ನಿರ್ವರ್ತನ್ತೇಽಧಿಕಾಸ್ತತ್ರ ಪಾಕೋ ಮಧುರ ಉಚ್ಯತೇ|| ತೇಜೋಽನಿಲಾಕಾಶಗುಣಾಃ ಪಚ್ಯಮಾನೇಷು ಯೇಷು ತು| ನಿರ್ವರ್ತನ್ತೇಽಧಿಕಾಸ್ತತ್ರ ಪಾಕಃ ಕಟುಕ ಉಚ್ಯತೇ ” (ಸು. ಸೂ. ೪೦) ಇತಿ| ಪ್ರತಿರಸಪಾಕೇ ತಥಾಽನವಸ್ಥಿತಪಾಕೇ ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ರಸಗುಣೇನೈವ ತುಲ್ಯಂ ಪಾಕಾವಸ್ಥಾಯಾಮಪಿ ಭವತಿ, ತೇನ ನ ಕಶ್ಚಿದ್ವಿಶೇಷೋ ವಿಪಾಕೇನ ತತ್ರ ಬೋಧ್ಯತ ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇನ ತತ್ಪಕ್ಷದ್ವಯಮುಪೇಕ್ಷಿತಮಿತಿ ಸಾಧುಕೃತಮ್| ತೃತೀಯಾಮ್ಲಪಾಕನಿರಾಸಸ್ತು ದೋಷಮಾವಹತಿ, ಯತೋ ವ್ರೀಹಿಕುಲತ್ಥಾದೀನಾಮಮ್ಲಪಾಕತಯಾ ಪಿತ್ತಕರ್ತೃತ್ವಮುಪಲಭ್ಯತೇ; ಅಥ ಮನ್ಯಸೇ- ವ್ರೀಹ್ಯಾದೇರುಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವೇನ ತತ್ರ ಪಿತ್ತಕರ್ತೃತ್ವಂ; ತನ್ನ, ಮಧುರಸ್ಯ ವ್ರೀಹೇಸ್ತನ್ಮತೇ ಮಧುರವಿಪಾಕಸ್ಯೋಷ್ಣವೀರ್ಯತಾಯಾಮಪಿ ಸತ್ಯಾಂ ನ ಪಿತ್ತಕರ್ತೃತ್ವಮುಪಪದ್ಯತೇ, ರಸವಿಪಾಕಾಭ್ಯಾಮೇಕಸ್ಯ ವೀರ್ಯಸ್ಯ ಬಾಧನೀಯತ್ವಾತ್| ಕಿಞ್ಚ, ಅಮ್ಲಪಾಕತ್ವಾದ್ವ್ರೀಹ್ಯಾದೇಃ ಪಿತ್ತಮಮ್ಲಗುಣಮುತ್ಪದ್ಯತೇ, ಯದಿ ತು ತದುಷ್ಣವೀರ್ಯತಾಕೃತಂ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಕಟುಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಪಿತ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್; ದೃಶ್ಯತೇ ಚ ವ್ರೀಹಿಭಕ್ಷಣಾದಮ್ಲೋದ್ಗಾರಾದಿನಾಽಮ್ಲಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠತೈವೇತಿ| ಕಿಞ್ಚ, ಪೃಥಿವೀಸೋಮಗುಣಾತಿರೇಕಾನ್ಮಧುರಃ ಪಾಕೋ ಭವತಿ, ವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯಾಕಾಶಾತಿರೇಕಾಚ್ಚ ಕಟುರ್ಭವತೀತಿ ಪಕ್ಷೇ ಯದಾ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಗುಣಾತಿರೇಕತಾ ಭವತಿ ತದಾ ಸೋಮಾಗ್ನ್ಯಾತ್ಮಕಸ್ಯಾಮ್ಲಸ್ಯೋತ್ಪಾದಃ ಕಥಂ ಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಣೀಯಃ| ಅಥವಾ, ತನ್ತ್ರಕಾರಯೋಃ ಕಿಮನಯೋರನೇನ ವಚನಮಾತ್ರವಿರೋಧೇನ ಕರ್ತವ್ಯಂ; ಯತೋ ಯದಮ್ಲಪಾಕಂ ಚರಕೋ ಬ್ರೂತೇ, ತತ್ ಸುಶ್ರುತೇನ ವೀರ್ಯೋಷ್ಣಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಸಮಾಧೀಯತೇ; ತೇನ ನ ಕಶ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಗುಣೇ ವಿರೋಧಃ| ಯತ್ತು ಸುಶ್ರುತೇಽಮ್ಲಪಾಕನಿರಾಸಾರ್ಥಂ ದೂಷಣಮುಚ್ಯತೇ “ಪಿತ್ತಂ ಹಿ ವಿದಗ್ಧಮಮ್ಲತಾಮುಪೈತಿ” (ಸು. ಸೂ. ೪೦) ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ತದನಭ್ಯುಪಗಮಾದೇವ ನಿರಸ್ತಮ್| ನನು, ಲವಣಸ್ಯ ಮಧುರಪಾಕಿತ್ವೇ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾದಿಕರ್ತೃತ್ವಮನುಪಪನ್ನಂ, ತಥಾ ತಿಕ್ತಕಷಾಯಯೋಃ ಕಟುಪಾಕಿತ್ವೇ ಪಿತ್ತಹನ್ತೃತ್ವಮನುಪಪನ್ನಂ? ನೈವಂ, ಸತ್ಯಪಿ ಲವಣಸ್ಯ ಮಧುರಪಾಕಿತ್ವೇ ತತ್ರ ಲವಣರಸ ಉಷ್ಣಂ ಚ ವೀರ್ಯಂ ಯದಸ್ತಿ ತೇನ ತತ್ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾದಿಕಾರಕಂ, ವಿಪಾಕಸ್ತು ತತ್ರ ಪಿತ್ತರಕ್ತಹರಣಲಕ್ಷಣೇ ಕಾರ್ಯೇ ಬಾಧಿತಃ ಸನ್ ‘ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಲಕ್ಷಣೇನ ಲಕ್ಷ್ಯತ ಏವ| ಏತೇನ ಯದುಚ್ಯತೇ- ಲವಣೇ ಮಧುರೋ ವಿಪಾಕಶ್ಚೇದ್ರಸವೀರ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಬಾಧಿತಃ ಸನ್ ಸ್ವಕಾರ್ಯಕರೋ ನ ಭವತಿ ತತ್ ಕಿಂ ತೇನೋಪದಿಷ್ಟೇನೇತಿ, ತನ್ನಿರಸ್ತಂ ಭವತಿ| ಯತೋಽಸ್ತ್ಯೇವ ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರತಾದಿನಾ ತತ್ರ ಲವಣೇ ಮಧುರವಿಪಾಕಿತ್ವಂ ಲಕ್ಷಣೀಯಮ್| ಅನಯಾ ದಿಶಾ ತಿಕ್ತಕಷಾಯಯೋರಪಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಪರಿಹಾರಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇತದ್ದೋಷಭಯಾಲ್ಲವಣೋಽಪ್ಯಮ್ಲಂ ಪಚ್ಯತ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ, ಲವಣಸ್ತಥೇತ್ಯತ್ರ ತಥಾಶಬ್ದೇನ ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಸ್ಯಾಮ್ಲಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಕರ್ಷಣಾದಿತಿ| ತನ್ನ, “ಕಟ್ವಾದೀನಾಂ ಕಟುರ್ವಿಪಾಕೋಽಮ್ಲೋಽಮ್ಲಸ್ಯ ಶೇಷಯೋರ್ಮಧುರಃ” ಇತಿ ಜತೂಕರ್ಣವಚನಾತ್| ನಚ ವಾಚ್ಯಂ, ಕಸ್ಮಾತ್ತ್ರಯ ಏವ ವಿಪಾಕಾ ಭವನ್ತಿ ನ ಪುನಸ್ತಿಕ್ತಾದಯೋಽಪೀತಿ; ಯತೋ ಭೂತಸ್ವಭಾವ ಏವೈಷಃ, ಯೇನ ಮಧುರಾದಯಸ್ತ್ರಯ ಏವ ಭವನ್ತಿ, ಭೂತಸ್ವಭಾವಾಶ್ಚಾಪರ್ಯನುಯೋಜ್ಯಾಃ| ನನು, ಯಶ್ಚ ರಸವಿಪರೀತಃ ಪಾಕೋ ಯಥಾ- ಲವಣಸ್ಯ ಮಧುರಃ, ತಿಕ್ತಕಷಾಯಯೋಶ್ಚ ಕಟುಃ, ಸ ಉಚ್ಯತಾಂ; ಯಸ್ತು ಸಮಾನಗುಣೋ ಮಧುರಸ್ಯ ಮಧುರೋಽಮ್ಲಸ್ಯಾಮ್ಲಃ ಕಟುಕಸ್ಯ ವಾ ಕಟುಕಃ, ತತ್ಕಥನೇ ಕಿಂ ಪ್ರಯೋಜನಂ? ಯತೋ ರಸಗುಣೈರೇವ ತತ್ರ ವಿಪಾಕಗುಣೋಽಪಿ ಜ್ಞಾಸ್ಯತೇ| ನೈವಂ, ಯೇನ ಲವಣಾದಿವದ್ವಿಸದೃಶರಸಾನ್ತರೋತ್ಪಾದಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮಪಿ ತತ್ರಾನುಗುಣೋಽಪಿ ವಿಪಾಕೋ ವಕ್ತವ್ಯ ಏವ; ವಿಪಾಕಜಶ್ಚ ರಸ ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಾನ್ತೇ ಭವತಿ, ಪ್ರಾಕೃತಸ್ತು ರಸೋ ವಿಪಾಕವಿರುದ್ಧಃ ಪರಿಣಾಮಕಾಲಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಜ್ಞೇಯಃ; ತೇನ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಃ ಕಟುಕರಸತ್ವಮಾದೌ ಕಣ್ಠಸ್ಥಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಪಣಮುಖಶೋಧನಾದಿಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ, ಮಧುರವಿಪಾಕತ್ವಂ ತು ಪರಿಣಾಮೇನ ವೃಷ್ಯತ್ವಾದಿಜ್ಞಾಪನೇನ ಸಪ್ರಯೋಜನಮ್| ತಥಾ, ಯತ್ರ ವಿಪಾಕಸ್ಯ ರಸಾಃ ಸಮಾನಗುಣತಯಾಽನುಗುಣಾ ಭವನ್ತಿ ತತ್ರ ಬಲವತ್ ಕಾರ್ಯಂ ಭವತಿ, ವಿಪರ್ಯಯೇ ತು ದುರ್ಬಲಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏತಚ್ಚ ಪಾಕತ್ರಯಂ ದ್ರವ್ಯನಿಯತಂ, ತೇನ ಗ್ರಹಣ್ಯಧ್ಯಾಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಹಾರಾವಸ್ಥಾಪಾಕಾದ್ಭಿನ್ನಮೇವ; ತತ್ರ ಹ್ಯವಿಶೇಷೇಣ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ರಸಾನಾಮವಸ್ಥಾವಶಾತ್ ತ್ರಯಃ ಪಾಕಾ ವಾಚ್ಯಾಃ “ಅನ್ನಸ್ಯ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರಸ್ಯ ಷಡ್ರಸಸ್ಯ ಪ್ರಪಾಕತಃ” (ಚಿ. ೧೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ||೬೩||

Adhikarana 41 (64-65) · Śloka 65

ಮೃದುತೀಕ್ಷ್ಣಗುರುಲಘುಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಶೀತಲಮ್| ವೀರ್ಯಮಷ್ಟವಿಧಂ ಕೇಚಿತ್, ಕೇಚಿದ್ದ್ವಿವಿಧಮಾಸ್ಥಿತಾಃ||೬೪|| ಶೀತೋಷ್ಣಮಿತಿ, ವೀರ್ಯಂ ತು ಕ್ರಿಯತೇ ಯೇನ ಯಾ ಕ್ರಿಯಾ| ನಾವೀರ್ಯಂ ಕುರುತೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸರ್ವಾ ವೀರ್ಯಕೃತಾ ಕ್ರಿಯಾ||೬೫||

ಏಕೀಯಮತೇನ ವೀರ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಮೃದ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚೈಕೀಯಮತದ್ವಯಂ ಪಾರಿಭಾಷಿಕೀಂ ವೀರ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಮ್| ವೈದ್ಯಕೇ ಹಿ ರಸವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇ ಪ್ರಭೂತಕಾರ್ಯಕಾರಿಣೀ ಗುಣೇ ವೀರ್ಯಮತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ತೇನಾಷ್ಟವಿಧವೀರ್ಯವಾದಿಮತೇ ಪಿಚ್ಛಿಲವಿಶದಾದಯೋ ಗುಣಾ ನ ರಸಾದಿವಿಪರೀತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರಾಯಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತೇನ ತೇಷಾಂ ರಸಾದ್ಯುಪದೇಶೇನೈವ ಗ್ರಹಣಂ; ಮೃದ್ವಾದೀನಾಂ ತು ರಸಾದ್ಯಭಿಭಾವಕತ್ವಮಸ್ತಿ, ಯಥಾ- ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಂ ಕಟುರಸಕಾರ್ಯಂ ಪಿತ್ತಕೋಪನಮಭಿಭೂಯ ತದ್ಗತೇ ಮೃದುಶೀತವೀರ್ಯೇ ಪಿತ್ತಮೇವ ಶಮಯತ ಇತಿ, ತಥಾ ಕಷಾಯೇ ತಿಕ್ತಾನುರಸೇ ಮಹತಿ ಪಞ್ಚಮೂಲೇ ತತ್ಕಾರ್ಯಂ ವಾತಕೋಪನಮಭಿಭೂಯೋಷ್ಣೇನ ವೀರ್ಯೇಣ ತದ್ವಿರುದ್ಧಂ ವಾತಶಮನಮೇವ ಕ್ರಿಯತೇ, ತಥಾ ಮಧುರೇಽಪೀಕ್ಷೌ ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವೇನ ವಾತವೃದ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಏತಾನಿ ಖಲು ವೀರ್ಯಾಣಿ ಸ್ವಬಲಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾದ್ರಸಮಭಿಭೂಯಾತ್ಮಕರ್ಮ ದರ್ಶಯನ್ತಿ ” (ಸು. ಸೂ. ೪೦) ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತೋಷ್ಣವೀರ್ಯವಾದಿಮತಂ ತ್ವಗ್ನೀಷೋಮೀಯತ್ವಾಜ್ಜಗತಃ ಶೀತೋಷ್ಣಯೋರೇವ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ “ನಾನಾಽಽತ್ಮಕಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಮಗ್ನೀಷೋಮೌ ಮಹಾಬಲೌ| ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಂ ಜಗದಿವ ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ ಜಾತುಚಿತ್” (ವಾ. ಸೂ. ೯) ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ಮತದ್ವಯಮಪ್ಯಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಭಾಷಾಸಿದ್ಧಮನುಮತಮೇವ, ಯೇನೋತ್ತರತ್ರ “ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಯತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ” ಇತ್ಯಾದೌ ಪಾರಿಭಾಷಿಕಮೇವ ವೀರ್ಯಂ ನಿರ್ದೇಕ್ಷ್ಯತಿ| ಪಾರಿಭಾಷಿಕವೀರ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಾಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ತು ಶಕ್ತಿಪರ್ಯಾಯಸ್ಯ ವೀರ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ವೀರ್ಯಂ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ | ವೀರ್ಯಮಿತಿ ಶಕ್ತಿಃ| ಯೇನೇತಿ ರಸೇನ ವಾ ವಿಪಾಕೇನ ವಾ ಪ್ರಭಾವೇಣ ವಾ ಗುರ್ವಾದಿಪರಾದಿಭಿರ್ವಾ ಗುಣೈರ್ಯಾ ಕ್ರಿಯಾ ತರ್ಪಣಹ್ಲಾದನಶಮನಾದಿರೂಪಾ ಕ್ರಿಯತೇ , ತಸ್ಯಾಂ ಕ್ರಿಯಾಯಾಂ ತದ್ ರಸಾದಿ ವೀರ್ಯಮ್| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಯೇನ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತದ್ವೀರ್ಯಮ್” (ಸು. ಸೂ. ೪೦) ಇತಿ| ಅತ್ರೈವ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಾಮುಪಪತ್ತಿಮಾಹ- ನಾವೀರ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ | ಅವೀರ್ಯಮ್ ಅಶಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವೀರ್ಯಕೃತೇತಿ ವೀರ್ಯವತಾ ಕೃತಾ ವೀರ್ಯಕೃತಾ||೬೪-೬೫||

Adhikarana 42 (66) · Śloka 66

ರಸೋ ನಿಪಾತೇ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ, ವಿಪಾಕಃ ಕರ್ಮನಿಷ್ಠಯಾ| ವೀರ್ಯಂ ಯಾವದಧೀವಾಸಾನ್ನಿಪಾತಾಚ್ಚೋಪಲಭ್ಯತೇ||೬೬||

ರಸಾದೀನಾಮೇಕದ್ರವ್ಯನಿವಿಷ್ಟಾನಾಂ ಭೇದೇನ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ರಸೋ ನಿಪಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿಪಾತ ಇತಿ ರಸನಾಯೋಗೇ| ಕರ್ಮನಿಷ್ಠಯೇತಿ ಕರ್ಮಣೋ ನಿಷ್ಠಾ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಃ ಕರ್ಮನಿಷ್ಠಾ ಕ್ರಿಯಾಪರಿಸಮಾಪ್ತಿಃ, ರಸೋಪಯೋಗೇ ಸತಿ ಯೋಽನ್ತ್ಯಾಹಾರಪರಿಣಾಮಕೃತಃ ಕರ್ಮವಿಶೇಷಃ ಕಫಶುಕ್ರಾಭಿವೃದ್ಧ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಃ, ತೇನ ವಿಪಾಕೋ ನಿಶ್ಚೀಯತೇ| ಅಧೀವಾಸಃ ಸಹಾವಸ್ಥಾನಂ, ಯಾವದಧೀವಾಸಾದಿತಿ ಯಾವಚ್ಛರೀರನಿವಾಸಾತ್; ಏತಚ್ಚ ವಿಪಾಕಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ನಿಪಾತಾಚ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ನಿಪಾತಾಚ್ಚೇತಿ ಶರೀರಸಂಯೋಗಮಾತ್ರಾತ್; ತೇನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವೀರ್ಯಮಧೀವಾಸಾದುಪಲಭ್ಯತೇ, ಯಥಾ- ಆನೂಪಮಾಂಸಾದೇರುಷ್ಣತ್ವಂ; ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚ ನಿಪಾತಾದೇವ ಲಭ್ಯತೇ, ಯಥಾ- ಮರೀಚಾದೀನಾಂ ತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾದಿ; ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚ ನಿಪಾತಾಧೀವಾಸಾಭ್ಯಾಂ, ಯಥಾ- ಮರೀಚಾದೀನಾಮೇವ| ಏತೇನ ರಸಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣೈವ; ವಿಪಾಕಸ್ತು ನಿತ್ಯಪರೋಕ್ಷಃ, ತತ್ಕಾರ್ಯೇಣಾನುಮೀಯತೇ; ವೀರ್ಯಂ ತು ಕಿಞ್ಚಿದನುಮಾನೇನ, ಯಥಾ- ಸೈನ್ಧವಗತಂ ಶೈತ್ಯಮಾನೂಪಮಾಂಸಗತಂ ವಾ ಔಷ್ಣ್ಯಂ, ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣೈವ, ಯಥಾ- ರಾಜಿಕಾಗತಂ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಘ್ರಾಣೇನ, ಪಿಚ್ಛಿಲವಿಶದಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಾದಯಃ ಚಕ್ಷುಃಸ್ಪರ್ಶನಾಭ್ಯಾಂ ನಿಶ್ಚೀಯನ್ತ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಏತಚ್ಚ ವೀರ್ಯಂ ಸಹಜಂ ಕೃತ್ರಿಮಂ ಚ ಜ್ಞೇಯಮ್ | ಏತಚ್ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಗುರುಲಘ್ವಾದಿಷು ವೀರ್ಯೇಷು ಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಿತಿ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್| ಏತಚ್ಚ ವೀರ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಪಾರಿಭಾಷಿಕವೀರ್ಯವಿಷಯಮೇವ||೬೬||

Adhikarana 43 (67) · Śloka 67

ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಯತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ವಿಶೇಷಃ ಕರ್ಮಣಾಂ ಚೈವ ಪ್ರಭಾವಸ್ತಸ್ಯ ಸ ಸ್ಮೃತಃ||೬೭||

ಪ್ರಭಾವಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ರಸವೀರ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸಾಮಾನ್ಯಮಿತಿ ತುಲ್ಯತಾ| ವಿಶೇಷಃ ಕರ್ಮಣಾಮಿತಿ ದನ್ತ್ಯಾದ್ಯಾಶ್ರಯಾಣಾಂ ವಿರೇಚನತ್ವಾದೀನಾಮ್| ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯನೇನ ರಸಾದಿಕಾರ್ಯತ್ವೇನ ಯನ್ನಾವಧಾರಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ ಕಾರ್ಯಂ ತತ್ ಪ್ರಭಾವಕೃತಮಿತಿ ಸೂಚಯತಿ, ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್- ಪ್ರಭಾವೋಽಚಿನ್ತ್ಯ ಉಚ್ಯತೇ; ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಕಾರ್ಯತಯಾಽಚಿನ್ತ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೬೭||

Adhikarana 44 (68-72) · Śloka 73

ಕಟುಕಃ ಕಟುಕಃ ಪಾಕೇ ವೀರ್ಯೋಷ್ಣಶ್ಚಿತ್ರಕೋ ಮತಃ| ತದ್ವದ್ದನ್ತೀ ಪ್ರಭಾವಾತ್ತು ವಿರೇಚಯತಿ ಮಾನವಮ್ ||೬೮|| ವಿಷಂ ವಿಷಘ್ನಮುಕ್ತಂ ಯತ್ ಪ್ರಭಾವಸ್ತತ್ರ ಕಾರಣಮ್| ಊರ್ಧ್ವಾನುಲೋಮಿಕಂ ಯಚ್ಚ ತತ್ ಪ್ರಭಾವಪ್ರಭಾವಿತಮ್||೬೯|| ಮಣೀನಾಂ ಧಾರಣೀಯಾನಾಂ ಕರ್ಮ ಯದ್ವಿವಿಧಾತ್ಮಕಮ್| ತತ್ ಪ್ರಭಾವಕೃತಂ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಭಾವೋಽಚಿನ್ತ್ಯ ಉಚ್ಯತೇ ||೭೦|| ಸಮ್ಯಗ್ವಿಪಾಕವೀರ್ಯಾಣಿ ಪ್ರಭಾವಶ್ಚಾಪ್ಯುದಾಹೃತಃ| ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಸೇನ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮ ವೀರ್ಯೇಣ ಚಾಪರಮ್||೭೧|| ದ್ರವ್ಯಂ ಗುಣೇನ ಪಾಕೇನ ಪ್ರಭಾವೇಣ ಚ ಕಿಞ್ಚನ| ರಸಂ ವಿಪಾಕಸ್ತೌ ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಭಾವಸ್ತಾನಪೋಹತಿ||೭೨|| ಬಲಸಾಮ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಮಿತಿ ನೈಸರ್ಗಿಕಂ ಬಲಮ್|೭೩|

ಅಸ್ಯೈವ ದುರಭಿಗಮತ್ವಾದುದಾಹರಣಾನಿ ಬಹೂನ್ಯಾಹ- ಕಟುಕ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ತದ್ವದಿತಿ ಚಿತ್ರಕಸಮಾನಗುಣಾ | ವಿಷಘ್ನಮುಕ್ತಮಿತಿ “ತಸ್ಮಾದ್ದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಷಂ ಮೌಲಂ” (ಚಿ. ೨೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಊರ್ಧ್ವಾನುಲೋಮಿಕಮಿತಿ ಯುಗಪದುಭಯಭಾಗಹರಂ, ಕಿಂವಾ ಊರ್ಧ್ವಹರಂ ತಥಾಽನುಲೋಮಹರಂ ಚ| ಕರ್ಮ ಯದ್ವಿವಿಧಾತ್ಮಕಮಿತಿ ವಿಷಹರಣಶೂಲಹರಣಾದಿ| ಏತಚ್ಚೋದಾಹರಣಮಾತ್ರಂ, ತೇನ ಜೀವನಮೇಧ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ರಸಾದ್ಯಚಿನ್ತ್ಯಂ ಸರ್ವಂ ‘ಪ್ರಭಾವ’ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪ್ರಭಾವಶ್ಚೇಹ ದ್ರವ್ಯಶಕ್ತಿರಭಿಪ್ರೇತಾ, ಸಾ ಚ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಃ ದನ್ತೀತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಾ ವ್ಯಕ್ತಿರೇವ, ಯತಃ ಶಕ್ತಿರ್ಹಿ ಸ್ವರೂಪಮೇವ ಭಾವಾನಾಂ, ನಾತಿರಿಕ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧರ್ಮಾನ್ತರಮ್; ಏವಂ ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೋಕ್ತಗುಣಪ್ರಭಾವಾದಿಷ್ವಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್; ಯಥೋಕ್ತಂ- ‘ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಾದ್ಗುಣಪ್ರಭಾವಾತ್’ ಇತ್ಯಾದಿ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ದನ್ತ್ಯಾದಿಃ ಸ್ವರೂಪತ ಏವ ವಿರೇಚಯತಿ, ತೇನ ಕಿಮಿತಿ ಜಲಾದ್ಯುಪಹತಾ ದನ್ತೀ ನ ವಿರೇಚಯತೀತಿ; ಪ್ರತಿಬನ್ಧಕಾಭಾವವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯೈವ ಪ್ರಭಾವಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಾತ್, ಜಲೋಪಹತಾಯಾಂ ದನ್ತ್ಯಾಂ ಜಲೋಪಘಾತಃ ಪ್ರತಿಬನ್ಧಕ ಇತ್ಯಾದ್ಯನುಸರಣೀಯಮ್| ನೈಯಾಯಿಕಶಕ್ತಿವಾದೇ ಯಾ ಚ ವಿಷಸ್ಯ ವಿಷಘ್ನತ್ವೇ ಉಪಪತ್ತಿರುಕ್ತಾ ಊರ್ಧ್ವಾಧೋಗಾಮಿತ್ವವಿರೋಧಲಕ್ಷಣಾ ಸಾಽನ್ತರ್ಭಾಗತ್ವಾತ್ ಪ್ರಭಾವಾದೇವ ಭವತಿ| ಏವಮೂರ್ಧ್ವಾನುಲೋಮಿಕತ್ವಾದೌ ಪಾರ್ಥಿವತ್ವಾದಿಕಥನೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್||೬೮-೭೨||-

Adhikarana 45 (74-79) · Śloka 79

ಷಣ್ಣಾಂ ರಸಾನಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯತಃ ಪರಮ್||೭೩|| ಸ್ನೇಹನಪ್ರೀಣನಾಹ್ಲಾದಮಾರ್ದವೈರುಪಲಭ್ಯತೇ| ಮುಖಸ್ಥೋ ಮಧುರಶ್ಚಾಸ್ಯಂ ವ್ಯಾಪ್ನುವಲ್ಲಿಮ್ಪತೀವ ಚ||೭೪|| ದನ್ತಹರ್ಷಾನ್ಮುಖಾಸ್ರಾವಾತ್ ಸ್ವೇದನಾನ್ಮುಖಬೋಧನಾತ್| ವಿದಾಹಾಚ್ಚಾಸ್ಯಕಣ್ಠಸ್ಯ ಪ್ರಾಶ್ಯೈವಾಮ್ಲಂ ರಸಂ ವದೇತ್||೭೫|| ಪ್ರಲೀಯನ್ ಕ್ಲೇದವಿಷ್ಯನ್ದಮಾರ್ದವಂ ಕುರುತೇ ಮುಖೇ| ಯಃ ಶೀಘ್ರಂ ಲವಣೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಸ ವಿದಾಹಾನ್ಮುಖಸ್ಯ ಚ||೭೬|| ಸಂವೇಜಯೇದ್ಯೋ ರಸಾನಾಂ ನಿಪಾತೇ ತುದತೀವ ಚ| ವಿದಹನ್ಮುಖನಾಸಾಕ್ಷಿ ಸಂಸ್ರಾವೀ ಸ ಕಟುಃ ಸ್ಮೃತಃ||೭೭|| ಪ್ರತಿಹನ್ತಿ ನಿಪಾತೇ ಯೋ ರಸನಂ ಸ್ವದತೇ ನ ಚ| ಸ ತಿಕ್ತೋ ಮುಖವೈಶದ್ಯಶೋಷಪ್ರಹ್ಲಾದಕಾರಕಃ ||೭೮|| ವೈಶದ್ಯಸ್ತಮ್ಭಜಾಡ್ಯೈರ್ಯೋ ರಸನಂ ಯೋಜಯೇದ್ರಸಃ| ಬಧ್ನಾತೀವ ಚ ಯಃ ಕಣ್ಠಂ ಕಷಾಯಃ ಸ ವಿಕಾಸ್ಯಪಿ||೭೯||

ವಿಜ್ಞಾಯತೇಽನೇನೇತಿ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಲೀಯನ್ನಿತಿ ವಿಲೀನೋ ಭವನ್ | ಸಂಸ್ರಾವಯತೀತಿ ಸಂಸ್ರಾವೀ| ವಿಕಾಸೀತಿ ಹೃದಯವಿಕಸನಶೀಲಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಹೃದಯಂ ಪೀಡಯತಿ” (ಸು. ಸೂ. ೪೨) ಇತಿ||೭೪-೭೯||

Adhikarana 46 (80) · Śloka 80

ಏವಮುಕ್ತವನ್ತಂ ಭಗವನ್ತಮಾತ್ರೇಯಮಗ್ನಿವೇಶ ಉವಾಚ- ಭಗವನ್! ಶ್ರುತಮೇತದವಿತಥಮರ್ಥಸಮ್ಪದ್ಯುಕ್ತಂ ಭಗವತೋ ಯಥಾವದ್ದ್ರವ್ಯಗುಣಕರ್ಮಾಧಿಕಾರೇ ವಚಃ, ಪರಂ ತ್ವಾಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಂ ವೈರೋಧಿಕಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣೋಪದಿಶ್ಯಮಾನಂ ಶುಶ್ರೂಷಾಮಹ ಇತಿ||೮೦||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶರೀರಧಾತುವಿರೋಧಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ವೈರೋಧಿಕಾಃ, ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ವೈರೋಧಿಕಮನೇನೇತಿ ಲಕ್ಷಣಂ ವೈರೋಧಿಕಾಭಿಧಾಯಕೋ ಗ್ರನ್ಥ ಏವ| ‘ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೋಷಮಾಸ್ರಾವ್ಯ’ ಇತ್ಯಾದಿ ವೈರೋಧಿಕಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೮೦||

Adhikarana 47 (81) · Śloka 81

ತಮುವಾಚ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ- ದೇಹಧಾತುಪ್ರತ್ಯನೀಕಭೂತಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ದೇಹಧಾತುಭಿರ್ವಿರೋಧಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ; ಪರಸ್ಪರಗುಣವಿರುದ್ಧಾನಿ ಕಾನಿಚಿತ್, ಕಾನಿಚಿತ್ ಸಂಯೋಗಾತ್, ಸಂಸ್ಕಾರಾದಪರಾಣಿ, ದೇಶಕಾಲಮಾತ್ರಾದಿಭಿಶ್ಚಾಪರಾಣಿ, ತಥಾ ಸ್ವಭಾವಾದಪರಾಣಿ||೮೧||

ದೇಹಧಾತುಪ್ರತ್ಯನೀಕಭೂತಾನೀತಿ ದೇಹಧಾತೂನಾಂ ರಸಾದೀನಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಚ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಸ್ವರೂಪಾಣಿ| ವಿರೋಧಮಾಪದ್ಯನ್ತ ಇತಿ ದೇಹಧಾತೂನಾಂ ವಿರೋಧಮಾಚರನ್ತಿ, ದೂಷಯನ್ತೀತಿ ಯಾವತ್| ಯಥಾಭೂತಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ದೇಹಧಾತುಭಿರ್ವಿರೋಧಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ ತದಾಹ- ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧಾನಿ ಕಾನಿಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಪರಸ್ಪರಗುಣವಿರುದ್ಧಾನಿ ಯಥಾ- “ನ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ಪಯಸಾಽಭ್ಯವಹರೇತ್, ಉಭಯಂ ಹ್ಯೇತತ್” ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಾನಿ| ಸಂಯೋಗವಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ- “ತದೇವ ನಿಕುಚಂ ಪಕ್ವಂ ನ ಮಾಷ” ಇತ್ಯಾದಿ ನೋಕ್ತಂ; ಯತ್ ಸಂಸ್ಕಾರಾದಿವಿರುದ್ಧಗುಣಕಥನಂ ವಿನಾ ಸಾಹಿತ್ಯಮಾತ್ರೇಣ ವಿರುದ್ಧಮುಚ್ಯತೇ, ತತ್ ಸಂಯೋಗವಿರುದ್ಧಮ್| ಮತ್ಸ್ಯಪಯಸೋಸ್ತು ಯದ್ಯಪಿ ಸಹೋಪಯೋಗೋ ವಿರುದ್ಧತ್ವೇನೋಕ್ತಃ, ತಥಾಽಪ್ಯಸೌ ಗುಣವಿರುದ್ಧತ್ವೇನ ಕಥಿತ ಇತಿ ಗುಣವಿರೋಧಕಸ್ಯೈವೋದಾಹರಣಮ್| ವಿರೋಧಶ್ಚ ವಿರುದ್ಧಗುಣತ್ವೇ ಸತ್ಯಪಿ ಕ್ವಚಿದೇವ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಾದ್ಭವತಿ; ತೇನ ಷಡ್ರಸಾಹಾರೋಪಯೋಗೇ ಮಧುರಾಮ್ಲಯೋರ್ವಿರುದ್ಧಶೀತೋಷ್ಣವೀರ್ಯಯೋರ್ವಿರೋಧೋ ನೋದ್ಭಾವನೀಯಃ| ಸಂಸ್ಕಾರತೋ ವಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ- “ನ ಕಪೋತಾನ್ ಸರ್ಷಪತೈಲಭೃಷ್ಟಾನ್” ಇತ್ಯಾದಿ| ದೇಶೋ ದ್ವಿವಿಧಃ- ಭೂಮಿಃ, ಶರೀರಂ ಚ| ತತ್ರ ಭೂಮಿವಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ- “ತದೇವ ಭಸ್ಮಪಾಂಶುಪರಿಧ್ವಸ್ತಮ್”, ಕಿಂವಾ ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿದಗೋಚರಭೃತಂ ತದ್ದೇಶವಿರುದ್ಧಂ; ಶರೀರವಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ- ಉಷ್ಣಾರ್ತಸ್ಯ ಮಧು ಮರಣಾಯ| ಕಾಲವಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ- ಪರ್ಯುಷಿತಾ ಕಾಕಮಾಚೀ ಮರಣಾಯ| ಮಾತ್ರಾವಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ- ಸಮಘೃತೇ ಮಧುಸರ್ಪಿಷೀ ಮರಣಾಯ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದ್ದೋಷಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿವಿರುದ್ಧಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಸ್ವಭಾವವಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ- ವಿಷಮ್||೮೧||

Adhikarana 48 (82-83) · Śloka 83

ತತ್ರ ಯಾನ್ಯಾಹಾರಮಧಿಕೃತ್ಯ ಭೂಯಿಷ್ಠಮುಪಯುಜ್ಯನ್ತೇ ತೇಷಾಮೇಕದೇಶಂ ವೈರೋಧಿಕಮಧಿಕೃತ್ಯೋಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ನ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ಪಯಸಾ ಸಹಾಭ್ಯವಹರೇತ್, ಉಭಯಂ ಹ್ಯೇತನ್ಮಧುರಂ ಮಧುರವಿಪಾಕಂ ಮಹಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಶೀತೋಷ್ಣತ್ವಾದ್ವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯಂ ವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯತ್ವಾಚ್ಛೋಣಿತಪ್ರದೂಷಣಾಯ ಮಹಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿತ್ವಾನ್ಮಾರ್ಗೋಪರೋಧಾಯ ಚ||೮೨|| ತನ್ನಿಶಮ್ಯಾತ್ರೇಯವಚನಮನು ಭದ್ರಕಾಪ್ಯೋಽಗ್ನಿವೇಶಮುವಾಚ- ಸರ್ವಾನೇವ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ಪಯಸಾ ಸಹಾಭ್ಯವಹರೇದನ್ಯತ್ರೈಕಸ್ಮಾಚ್ಚಿಲಿಚಿಮಾತ್, ಸ ಪುನಃ ಶಕಲೀ ಲೋಹಿತನಯನಃ ಸರ್ವತೋ ಲೋಹಿತರಾಜೀ ರೋಹಿತಾಕಾರಃ ಪ್ರಾಯೋ ಭೂಮೌ ಚರತಿ, ತಂ ಚೇತ್ ಪಯಸಾ ಸಹಾಭ್ಯವಹರೇನ್ನಿಃಸಂಶಯಂ ಶೋಣಿತಜಾನಾಂ ವಿಬನ್ಧಜಾನಾಂ ಚ ವ್ಯಾಧೀನಾಮನ್ಯತಮಮಥವಾ ಮರಣಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾದಿತಿ||೮೩||

ವೈರೋಧಿಕಮಧಿಕೃತ್ಯೇತಿ ವೈರೋಧಿಕಮುದ್ದಿಶ್ಯ| ಶೀತೋಷ್ಣತ್ವಾದಿತಿ ಪಯಃ ಶೀತಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಾಶ್ಚ ಮತ್ಸ್ಯಾಃ, ಶೇಷಂ ಮಧುರತ್ವಾದಿ ಸಮಾನಮ್| ಏತಚ್ಚ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಾದೇವ ವಿರೋಧಿ| ‘ಸ ಪುನಃ ಶಕಲೀ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ‘ನಾನ್ದಿನಿಃ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತೋ ಮತ್ಸ್ಯ ಉಚ್ಯತೇ||೮೨-೮೩||

Adhikarana 49 (84) · Śloka 84

ನೇತಿ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ- ಸರ್ವಾನೇವ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ನ ಪಯಸಾ ಸಹಾಭ್ಯವಹರೇದ್ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಚಿಲಿಚಿಮಂ, ಸ ಹಿ ಮಹಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿತ್ವಾತ್ ಸ್ಥೂಲಲಕ್ಷಣತರಾನೇತಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನುಪಜನಯತ್ಯಾಮವಿಷಮುದೀರಯತಿ ಚ| ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕಪಿಶಿತಾನಿ ಚ ಮಧುತಿಲಗುಡಪಯೋಮಾಷಮೂಲಕಬಿಸೈರ್ವಿರೂಢಧಾನ್ಯೈರ್ವಾ ನೈಕಧ್ಯಮದ್ಯಾತ್, ತನ್ಮೂಲಂ ಹಿ ಬಾಧಿರ್ಯಾನ್ಧ್ಯವೇಪಥುಜಾಡ್ಯಕಲಮೂಕತಾಮೈಣ್ಮಿಣ್ಯಮಥವಾ ಮರಣಮಾಪ್ನೋತಿ| ನ ಪೌಷ್ಕರಂ ರೋಹಿಣೀಕಂ ಶಾಕಂ ಕಪೋತಾನ್ ವಾ ಸರ್ಷಪತೈಲಭ್ರಷ್ಟಾನ್ಮಧುಪಯೋಭ್ಯಾಂ ಸಹಾಭ್ಯವಹರೇತ್, ತನ್ಮೂಲಂ ಹಿ ಶೋಣಿತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಧಮನೀಪ್ರವಿ(ತಿ)ಚಯಾಪಸ್ಮಾರಶಙ್ಖಕಗಲಗಣ್ಡರೋಹಿಣೀನಾಮನ್ಯತಮಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತ್ಯಥವಾ ಮರಣಮಿತಿ| ನ ಮೂಲಕಲಶುನಕೃಷ್ಣಗನ್ಧಾರ್ಜಕಸುಮುಖಸುರಸಾದೀನಿ ಭಕ್ಷಯಿತ್ವಾ ಪಯಃ ಸೇವ್ಯಂ, ಕುಷ್ಠಾಬಾಧಭಯಾತ್| ನ ಜಾತುಕಶಾಕಂ ನ ನಿಕುಚಂ ಪಕ್ವಂ ಮಧುಪಯೋಭ್ಯಾಂ ಸಹೋಪಯೋಜ್ಯಮ್, ಏತದ್ಧಿ ಮರಣಾಯಾಥವಾ ಬಲವರ್ಣತೇಜೋವೀರ್ಯೋಪರೋಧಾಯಾಲಘುವ್ಯಾಧಯೇ ಷಾಣ್ಢ್ಯಾಯ ಚೇತಿ| ತದೇವ ನಿಕುಚಂ ಪಕ್ವಂ ನ ಮಾಷಸೂಪಗುಡಸರ್ಪಿರ್ಭಿಃ ಸಹೋಪಯೋಜ್ಯಂ ವೈರೋಧಿಕತ್ವಾತ್| ತಥಾಽಽಮ್ರಾಮ್ರಾತಕಮಾತುಲುಙ್ಗನಿಕುಚಕರಮರ್ದಮೋಚದನ್ತಶಠಬದರಕೋಶಾಮ್ರಭವ್ಯಜಾಮ್ಬವಕಪಿತ್ಥತಿನ್ತಿಡೀಕ- ಪಾರಾವತಾಕ್ಷೋಡಪನಸನಾಲಿಕೇರದಾಡಿಮಾಮಲಕಾನ್ಯೇವಮ್ಪ್ರಕಾರಾಣಿ ಚಾನ್ಯಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಸರ್ವಂ ಚಾಮ್ಲಂ ದ್ರವಮದ್ರವಂ ಚ ಪಯಸಾ ಸಹ ವಿರುದ್ಧಮ್| ತಥಾ ಕಙ್ಗುವನಕಮಕುಷ್ಠಕಕುಲತ್ಥಮಾಷನಿಷ್ಪಾವಾಃ ಪಯಸಾ ಸಹ ವಿರುದ್ಧಾಃ| ಪದ್ಮೋತ್ತರಿಕಾಶಾಕಂ ಶಾರ್ಕರೋ ಮೈರೇಯೋ ಮಧು ಚ ಸಹೋಪಯುಕ್ತಂ ವಿರುದ್ಧಂ ವಾತಂ ಚಾತಿಕೋಪಯತಿ| ಹಾರಿದ್ರಕಃ ಸರ್ಷಪತೈಲಭೃಷ್ಟೋ ವಿರುದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ಚಾತಿಕೋಪಯತಿ| ಪಾಯಸೋ ಮನ್ಥಾನುಪಾನೋ ವಿರುದ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಚಾತಿಕೋಪಯತಿ| ಉಪೋದಿಕಾ ತಿಲಕಲ್ಕಸಿದ್ಧಾ ಹೇತುರತೀಸಾರಸ್ಯ| ಬಲಾಕಾ ವಾರುಣ್ಯಾ ಸಹ ಕುಲ್ಮಾಷೈರಪಿ ವಿರುದ್ಧಾ, ಸೈವ ಶೂಕರವಸಾಪರಿಭೃಷ್ಟಾ ಸದ್ಯೋ ವ್ಯಾಪಾದಯತಿ| ಮಯೂರಮಾಂಸಮೇರಣ್ಡಸೀಸಕಾವಸಕ್ತಮೇರಣ್ಡಾಗ್ನಿಪ್ಲುಷ್ಟಮೇರಣ್ಡತೈಲಯುಕ್ತಂ ಸದ್ಯೋ ವ್ಯಾಪಾದಯತಿ| ಹಾರಿದ್ರಕಮಾಂಸಂ ಹಾರಿದ್ರಸೀಸಕಾವಸಕ್ತಂ ಹಾರಿದ್ರಾಗ್ನಿಪ್ಲುಷ್ಟಂ ಸದ್ಯೋ ವ್ಯಾಪಾದಯತಿ; ತದೇವ ಭಸ್ಮಪಾಂಶುಪರಿಧ್ವಸ್ತಂ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಸದ್ಯೋ ಮರಣಾಯ| ಮತ್ಸ್ಯನಿಸ್ತಾಲನಸಿದ್ಧಾಃ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಸ್ತಥಾ ಕಾಕಮಾಚೀ ಮಧು ಚ ಮರಣಾಯ| ಮಧು ಚೋಷ್ಣಮುಷ್ಣಾರ್ತಸ್ಯ ಚ ಮಧು ಮರಣಾಯ| ಮಧುಸರ್ಪಿಷೀ ಸಮಘೃತೇ, ಮಧು ವಾರಿ ಚಾನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಸಮಘೃತಂ, ಮಧು ಪುಷ್ಕರಬೀಜಂ, ಮಧು ಪೀತ್ವೋಷ್ಣೋದಕಂ, ಭಲ್ಲಾತಕೋಷ್ಣೋದಕಂ, ತಕ್ರಸಿದ್ಧಃ ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಃ, ಪರ್ಯುಷಿತಾ ಕಾಕಮಾಚೀ, ಅಙ್ಗಾರಶೂಲ್ಯೋ ಭಾಸಶ್ಚೇತಿ ವಿರುದ್ಧಾನಿ| ಇತ್ಯೇತದ್ಯಥಾಪ್ರಶ್ನಮಭಿನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಭವತೀತಿ||೮೪||

ಗ್ರಾಮ್ಯಪಿಶಿತಾದೀನಿ ಮಧ್ವಾದೀನಾಮನ್ಯತರೇಣಾಪಿ ವಿರುದ್ಧಾನಿ| ಕಲಮೂಕತೇತಿ ಕಲಮೂಕತಾ ಅವ್ಯಕ್ತವಚನತಾ| ಪೌಷ್ಕರಾದೀನಾಂ ಮಧುಪಯೋಭ್ಯಾಂ ಸಹಾಭ್ಯವಹಾರೋ ವಿರುದ್ಧಃ, ಪೌಷ್ಕರಂ ಪುಷ್ಕರತ್ರತ್ರರೂಪಂ ಶಾಕಂ, ರೋಹಿಣೀ ಕಟುರೋಹಿಣೀ| (ಧಮನೀಪ್ರತಿಚಯಃ ಸಿರಾಜಗ್ರನ್ಥಿಃ |) ಜಾತುಶಾಕಂ ವಂಶಪತ್ರಿಕಾ| ವೈರೋಧಿಕತ್ವಾದಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕರಣಲಬ್ಧಸ್ಯಾಪಿ ವೈರೋಧಿಕತ್ವಸ್ಯ ಪುನರಭಿಧಾನಂ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಷಾಣ್ಢ್ಯಾದಿವ್ಯಾಧಿಕರ್ತೃತೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್, ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇಽಪಿ ವೈರೋಧಿಕತ್ವಮಾತ್ರಾಭಿಧಾನೇ ವಕ್ತವ್ಯಮ್| ತಥಾಽಮ್ಲೇತ್ಯಾದೌ ಅಮ್ಲಗ್ರಹಣೇನ ಲಬ್ಧಾನಾಪ್ಯಮ್ಲಾಮ್ರಾತಕಾದೀನಾಮಭಿಧಾನಂ ವಿಶೇಷವಿರೋಧಸೂಚನಾರ್ಥಮ್| ಸರ್ವಗ್ರಹಣೇನೈವ ದ್ರವಾದ್ರವಾಮ್ಲೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಪುನರ್ದ್ರವಾದ್ರವವಚನಂ ‘ಸರ್ವ’ ಶಬ್ದಸ್ಯ ದ್ರವಾದ್ರವಾಮ್ಲಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯಾರ್ಥತಾಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಂ, ಭವತಿ ಹಿ ಪ್ರಕರಣಾದೇಕದೇಶೇಽಪಿ ಸರ್ವವ್ಯಪದೇಶಃ, ಯಥಾ ಸರ್ವಾನ್ ಭೋಜಯೇದಿತಿಃ, ಕಿಂವಾ ಸರ್ವಗ್ರಹಣಮಮ್ಲವಿಪಾಕಾನಾಂ ವ್ರೀಹ್ಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್| ಪಯಸೇತಿ ತೃತೀಯಯೈವ ಸಹಾರ್ಥೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಃ ಸಹೇತ್ಯಭಿಧಾನಂ ಕೇವಲಾಮ್ಲಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯೈವ ವಿರೋಧಿತೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ; ತೇನ, ಅಮ್ಲಪಯಃಸಂಯೋಗೇ ಗುಡಾದಿಸಂಯೋಗೇ ಸತಿ ವಿರುದ್ಧತ್ವಂ ನ ದುಗ್ಧಾಮ್ರಾದೀನಾಮ್| ವನಕೋ ವನಕೋದ್ರವಃ| ಪದ್ಮೋತ್ತರಿಕಾ ಕುಸುಮ್ಭಃ| ಶಾರ್ಕರ ಇತಿ ಮೈರೇಯವಿಶೇಷಣಮ್| ವಾತಂ ಚಾತಿಕೋಪಯತೀತಿ ವಚನೇನ ಪಿತ್ತಕಫಾವಲ್ಪಂ ಕೋಪಯತೀತಿ ಬೋಧಯತಿ; ಏವಂ ಪಿತ್ತಂ ಚಾತಿಕೋಪಯತಿ ಕಫಂ ಚಾತಿಕೋಪಯತೀತ್ಯೇತಯೋರಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ಹಾರಿದ್ರಕೋ ‘ಹರಿತಾಲ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ ಪಕ್ಷೀ| ಬಲಾಕಾ ವಾರುಣ್ಯಾ ಸಹ ವಿರುದ್ಧಾ, ತಥಾ ಕುಲ್ಮಾಷೈಶ್ಚ ಬಲಾಕಾ ವಿರುದ್ಧಾ| ಏರಣ್ಡಸೀಸಕಾವಸಕ್ತಮಿತಿ ಏರಣ್ಡಕಾಷ್ಠಾವಸಕ್ತಂ, ಸೀಸಕೋ ಹಿ ಭಟಿತ್ರಕರಣಕಾಷ್ಠಮುಚ್ಯತೇ| ತದೇವೇತಿ ಹಾರಿದ್ರಕಮಾಂಸಮ್| ಮತ್ಸ್ಯಾ ನಿಸ್ತಾಲ್ಯನ್ತೇ ಪಚ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ತನ್ಮತ್ಸ್ಯನಿಸ್ತಾಲನಂ; ಕಿಂವಾ ನಿಸ್ತಾಲನಂ ವಸಾ, ಜತೂಕರ್ಣೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಮತ್ಸ್ಯವಸಾಸಿದ್ಧಾಃ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಃ” ಇತಿ| ಕಾಕಮಾಚೀ ಮಧು ಚೇತಿ ಸಂಯೋಗವಿರುದ್ಧಮ್| ಭಾಸೋ ಗೋಷ್ಠಕುಕ್ಕುಟಃ||೮೪||

Adhikarana 50 (85) · Śloka 85

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೋಷಮಾಸ್ರಾವ್ಯ ನ ನಿರ್ಹರತಿ ಕಾಯತಃ| ಆಹಾರಜಾತಂ ತತ್ ಸರ್ವಮಹಿತಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ||೮೫||

ಅನುಕ್ತವೈರೋಧಿಕಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಮಾಹ- ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಆಹ್ರಿಯತ ಇತ್ಯಾಹಾರೋ ಭೇಷಜಮಪಿ| ದೋಷಮಾಸ್ರಾವ್ಯೇತಿ ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟರೂಪಾನ್ ಜನಯಿತ್ವಾ ನ ನಿರ್ಹರತೀತಿ| ಅನೇನ ವಮನವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಿ ನಿರಾಕರೋತಿ, ತಾನಿ ಹಿ ದೋಷಾನಾಸ್ರಾವ್ಯ ನಿರ್ಹರನ್ತಿ||೮೫||

Adhikarana 51 (86-101) · Śloka 101

ಯಚ್ಚಾಪಿ ದೇಶಕಾಲಾಗ್ನಿಮಾತ್ರಾಸಾತ್ಮ್ಯಾನಿಲಾದಿಭಿಃ| ಸಂಸ್ಕಾರತೋ ವೀರ್ಯತಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠಾವಸ್ಥಾಕ್ರಮೈರಪಿ||೮೬|| ಪರಿಹಾರೋಪಚಾರಾಭ್ಯಾಂ ಪಾಕಾತ್ ಸಂಯೋಗತೋಽಪಿ ಚ| ವಿರುದ್ಧಂ ತಚ್ಚ ನ ಹಿತಂ ಹೃತ್ಸಮ್ಪದ್ವಿಧಿಭಿಶ್ಚ ಯತ್||೮೭|| ವಿರುದ್ಧಂ ದೇಶತಸ್ತಾವದ್ರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿ ಧನ್ವನಿ| ಆನೂಪೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಾದಿ ಭೇಷಜಂ ಯನ್ನಿಷೇವ್ಯತೇ||೮೮|| ಕಾಲತೋಽಪಿ ವಿರುದ್ಧಂ ಯಚ್ಛೀತರೂಕ್ಷಾದಿಸೇವನಮ್| ಶೀತೇ ಕಾಲೇ, ತಥೋಷ್ಣೇ ಚ ಕಟುಕೋಷ್ಣಾದಿಸೇವನಮ್||೮೯|| ವಿರುದ್ಧಮನಲೇ ತದ್ವದನ್ನಪಾನಂ ಚತುರ್ವಿಧೇ| ಮಧುಸರ್ಪಿಃ ಸಮಧೃತಂ ಮಾತ್ರಯಾ ತದ್ವಿರುಧ್ಯತೇ||೯೦|| ಕಟುಕೋಷ್ಣಾದಿಸಾತ್ಮ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವಾದುಶೀತಾದಿಸೇವನಮ್| ಯತ್ತತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯವಿರುದ್ಧಂ ತು ವಿರುದ್ಧಂ ತ್ವನಿಲಾದಿಭಿಃ||೯೧|| ಯಾ ಸಮಾನಗುಣಾಭ್ಯಾಸವಿರುದ್ಧಾನ್ನೌಷಧಕ್ರಿಯಾ| ಸಂಸ್ಕಾರತೋ ವಿರುದ್ಧಂ ತದ್ಯದ್ಭೋಜ್ಯಂ ವಿಷವದ್ಭವೇತ್||೯೨|| ಏರಣ್ಡಸೀಸಕಾಸಕ್ತಂ ಶಿಖಿಮಾಂಸಂ ಯಥೈವ ಹಿ| ವಿರುದ್ಧಂ ವೀರ್ಯತೋ ಜ್ಞೇಯಂ ವೀರ್ಯತಃ ಶೀತಲಾತ್ಮಕಮ್||೯೩|| ತತ್ ಸಂಯೋಜ್ಯೋಷ್ಣವೀರ್ಯೇಣ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಸಹ ಸೇವ್ಯತೇ| ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಚಾತ್ಯಲ್ಪಂ ಮನ್ದವೀರ್ಯಮಭೇದನಮ್||೯೪|| ಮೃದಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಗುರು ಚ ಭೇದನೀಯಂ ತಥಾ ಬಹು| ಏತತ್ ಕೋಷ್ಠವಿರುದ್ಧಂ ತು, ವಿರುದ್ಧಂ ಸ್ಯಾದವಸ್ಥಯಾ||೯೫|| ಶ್ರಮವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮಸಕ್ತಸ್ಯಾನಿಲಕೋಪನಮ್| ನಿದ್ರಾಲಸಸ್ಯಾಲಸಸ್ಯ ಭೋಜನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪನಮ್||೯೬|| ಯಚ್ಚಾನುತ್ಸೃಜ್ಯ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಯಶ್ಚಾಬುಭುಕ್ಷಿತಃ| ತಚ್ಚ ಕ್ರಮವಿರುದ್ಧಂ ಸ್ಯಾದ್ಯಚ್ಚಾತಿಕ್ಷುದ್ವಶಾನುಗಃ||೯೭|| ಪರಿಹಾರವಿರುದ್ಧಂ ತು ವರಾಹಾದೀನ್ನಿಷೇವ್ಯ ಯತ್| ಸೇವೇತೋಷ್ಣಂ ಘೃತಾದೀಂಶ್ಚ ಪೀತ್ವಾ ಶೀತಂ ನಿಷೇವತೇ||೯೮|| ವಿರುದ್ಧಂ ಪಾಕತಶ್ಚಾಪಿ ದುಷ್ಟದುರ್ದಾರುಸಾಧಿತಮ್| ಅಪಕ್ವತಣ್ಡುಲಾತ್ಯರ್ಥಪಕ್ವದಗ್ಧಂ ಚ ಯದ್ಭವೇತ್| ಸಂಯೋಗತೋ ವಿರುದ್ಧಂ ತದ್ಯಥಾಽಮ್ಲಂ ಪಯಸಾ ಸಹ||೯೯|| ಅಮನೋರುಚಿತಂ ಯಚ್ಚ ಹೃದ್ವಿರುದ್ಧಂ ತದುಚ್ಯತೇ| ಸಮ್ಪದ್ವಿರುದ್ಧಂ ತದ್ವಿದ್ಯಾದಸಞ್ಜಾತರಸಂ ತು ಯತ್||೧೦೦|| ಅತಿಕ್ರಾನ್ತರಸಂ ವಾಽಪಿ ವಿಪನ್ನರಸಮೇವ ವಾ| ಜ್ಞೇಯಂ ವಿಧಿವಿರುದ್ಧಂ ತು ಭುಜ್ಯತೇ ನಿಭೃತೇ ನ ಯತ್| ತದೇವಂವಿಧಮನ್ನಂ ಸ್ಯಾದ್ವಿರುದ್ಧಮುಪಯೋಜಿತಮ್||೧೦೧||

ಯಚ್ಚಾಪಿ ದೇಶಕಾಲಾಗ್ನೀತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚ ವ್ಯಕ್ತ ಏವ||೮೬-೧೦೧||

Adhikarana 52 (102-103) · Śloka 103

ಷಾಣ್ಢ್ಯಾನ್ಧ್ಯವೀಸರ್ಪದಕೋದರಾಣಾಂ ವಿಸ್ಫೋಟಕೋನ್ಮಾದಭಗನ್ದರಾಣಾಮ್| ಮೂರ್ಚ್ಛಾಮದಾಧ್ಮಾನಗಲಗ್ರಹಾಣಾಂ ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಸ್ಯಾಮವಿಷಸ್ಯ ಚೈವ||೧೦೨|| ಕಿಲಾಸಕುಷ್ಠಗ್ರಹಣೀಗದಾನಾಂ ಶೋಥಾಮ್ಲಪಿತ್ತಜ್ವರಪೀನಸಾನಾಮ್ | ಸನ್ತಾನದೋಷಸ್ಯ ತಥೈವ ಮೃತ್ಯೋರ್ವಿರುದ್ಧಮನ್ನಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಹೇತುಮ್||೧೦೩||

ಷಾಣ್ಢ್ಯಂ ನಪುಂಸಕತಾ| ಸನ್ತಾನದೋಷೋ ಮೃತವತ್ಸತ್ವಾದಿಃ| ಏತಚ್ಚ ವೈರೋಧಿಕಕಥನಂ ವಿಶೇಷವಚನೇನ ಬಾಧ್ಯತೇ; ತೇನ ಲಶುನಸ್ಯ ಕ್ಷೀರೇಣ ಪಾನಂ ಕ್ವಚಿನ್ನ ವಿರೋಧಿ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಸಾಧಯೇಚ್ಛುದ್ಧಶುಷ್ಕಸ್ಯ ಲಶುನಸ್ಯ ಚತುಷ್ಪಲಮ್| ಕ್ಷೀರೋದಕೇಽಷ್ಟಗುಣಿತೇ ಕ್ಷೀರಶೇಷಂ ಚ ಪಾಯಯೇತ್” (ಚಿ.ಅ.೫), ತಥಾ “ಮೂಲಕಸ್ವರಸಂ ಕ್ಷೀರಂ” ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಯೋಗೇಷೂನ್ನೇಯಮ್| ಕಿಂವಾ, ಅನೇಕದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಾದತ್ರ ವಿರೋಧಿನಾಮವಿರೋಧಃ; ವಿರೋಧಿಮಾತ್ರಸಂಯೋಗ ಏವ ವಿರೋಧೀ ಭವತಿ| ಯತು ಮಧುನ ಉಷ್ಣೇನ ವಮನೇನ ಸಂಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸತ್ಯಪಿ ಮದನಫಲಾದಿದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗೇಽವಿರೋಧಾರ್ಥಮುಕ್ತಮಪಕ್ವಗಮನಾದಿ, ತನ್ಮಧುನೋ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಯೋಗೇಽಪ್ಯುಷ್ಣಸಮ್ಬನ್ಧತ್ವೇ ವಿರೋಧಿತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ; ಯತೋ ವಿಷಾನ್ವಯಂ ಮಧು, ವಿಷಸ್ಯ ಚೋಷ್ಣವಿರೋಧಿ| ಲಶುನಾದೀನಾಂ ತು ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಾಸಂಯೋಗೇ ಸತ್ಯೇವ ಮೇಲಕೋ ವಿರುದ್ಧ ಇತಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಚನಾದುನ್ನೀಯತೇ||೧೦೨-೧೦೩||

Adhikarana 53 (104-106) · Śloka 106

ಏಷಾಂ ಖಲ್ವಪರೇಷಾಂ ಚ ವೈರೋಧಿಕನಿಮಿತ್ತಾನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಮಿಮೇ ಭಾವಾಃ ಪ್ರತಿಕಾರಾ ಭವನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ವಮನಂ ವಿರೇಚನಂ ಚ, ತದ್ವಿರೋಧಿನಾಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಂಶಮನಾರ್ಥಮುಪಯೋಗಃ, ತಥಾವಿಧೈಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯೈಃ ಪೂರ್ವಮಭಿಸಂಸ್ಕಾರಃ ಶರೀರಸ್ಯೇತಿ||೧೦೪|| ಭವತಶ್ಚಾತ್ರ- ವಿರುದ್ಧಾಶನಜಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಪ್ರತಿಹನ್ತಿ ವಿವೇಚನಮ್| ವಮನಂ ಶಮನಂ ಚೈವ ಪೂರ್ವಂ ವಾ ಹಿತಸೇವನಮ್||೧೦೫|| ಸಾತ್ಮ್ಯತೋಽಲ್ಪತಯಾ ವಾಽಪಿ ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇಸ್ತರುಣಸ್ಯ ಚ| ಸ್ನಿಗ್ಧವ್ಯಾಯಾಮಬಲಿನಾಂ ವಿರುದ್ಧಂ ವಿತಥಂ ಭವೇತ್||೧೦೬||

ತದ್ವಿರೋಧಿನಾಮಿತಿ ಷಾಢ್ಯಾದಿಹರಾಣಾಮ್| ತಥಾವಿಧೈರಿತಿ ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಜವ್ಯಾಧಿವಿರುದ್ಧೈಃ| ಅಭಿಸಂಸ್ಕಾರ ಇತಿ ಸತತೋಪಯೋಗೇನ ಶರೀರಭಾವನಮ್| ಕಿಂವಾ ತಥಾವಿಧೈರಿತಿ ರಸಾಯನಪ್ರಯೋಗೈಃ| ಏತಚ್ಚಾನಾಗತಾಬಾಧಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೦೪-೧೦೬||

Adhikarana 54 (107-113) · Śloka 113

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಮತಿರಾಸೀನ್ಮಹರ್ಷೀಣಾಂ ಯಾ ಯಾ ರಸವಿನಿಶ್ಚಯೇ| ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಗುಣಕರ್ಮಭ್ಯಾಂ ದ್ರವ್ಯಸಙ್ಖ್ಯಾ ರಸಾಶ್ರಯಾ||೧೦೭|| ಕಾರಣಂ ರಸಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾ ರಸಾನುರಸಲಕ್ಷಣಮ್| ಪರಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್||೧೦೮|| ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕಾನಾಂ ಷಟ್ತ್ವಂ ಚ ರಸಾನಾಂ ಯೇನ ಹೇತುನಾ| ಊರ್ಧ್ವಾನುಲೋಮಭಾಜಶ್ಚ ಯದ್ಗುಣಾತಿಶಯಾದ್ರಸಾಃ||೧೦೯|| ಷಣ್ಣಾಂ ರಸಾನಾಂ ಷಟ್ತ್ವೇ ಚ ಸವಿಭಕ್ತಾ ವಿಭಕ್ತಯಃ| ಉದ್ದೇಶಶ್ಚಾಪವಾದಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಗುಣಕರ್ಮಣಿ||೧೧೦|| ಪ್ರವರಾವರಮಧ್ಯತ್ವಂ ರಸಾನಾಂ ಗೌರವಾದಿಷು| ಪಾಕಪ್ರಭಾವಯೋರ್ಲಿಙ್ಗಂ ವೀರ್ಯಸಙ್ಖ್ಯಾವಿನಿಶ್ಚಯಃ||೧೧೧|| ಷಣ್ಣಾಮಾಸ್ವಾದ್ಯಮಾನಾನಾಂ ರಸಾನಾಂ ಯತ್ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಮ್| ಯದ್ಯದ್ವಿರುಧ್ಯತೇ ಯಸ್ಮಾದ್ಯೇನ ಯತ್ಕಾರಿ ಚೈವ ಯತ್||೧೧೨|| ವೈರೋಧಿಕನಿಮಿತ್ತಾನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಮೌಷಧಂ ಚ ಯತ್| ಆತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯೇ ತತ್ ಸರ್ವಮವದನ್ಮುನಿಃ||೧೧೩||

ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ದ್ರವ್ಯಸಙ್ಖ್ಯಾ ರಸಾಶ್ರಯಾ ಇತಿ ‘ಭೇದಶ್ಚೈಷಾಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ; ರಸಸಙ್ಖ್ಯಾ ಹಿ ಪರಮಾರ್ಥತೋ ದ್ರವ್ಯಸಙ್ಖ್ಯೈವ, ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾದ್ರಸಾನಾಮಿತಿ ಭಾವಃ| ಕಾರಣಂ ರಸಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾ ಇತಿ ‘ರಸಾನಾಂ ತತ್ರ ಯೋಗ್ಯತ್ವಾತ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ವಿಭಕ್ತಯೋ ಭೇದಃ ‘ತತ್ರ ಮಧುರ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಉದ್ದೇಶೋ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ‘ಶೀತಂ ವೀರ್ಯೇಣ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ಅಪವಾದೋ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ‘ಮಧುರಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ||೧೦೭-೧೧೩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 26

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ ಆತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯೋ ನಾಮ ಷಡ್ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೬||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಅನ್ನಪಾನಚತುಷ್ಕೇ ಆತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯೋ ನಾಮ ಷಡ್ವಿಂಶತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೬||