Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാത ആത്രേയഭദ്രകാപ്യീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथात आत्रेयभद्रकाप्यीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ഹിതാഹിതൈകദേശമഭിധായ കൃത്സ്നദ്രവ്യഹിതാഹിതത്വജ്ഞാനാര്ഥം രസവീര്യവിപാകാഭിധായക ആത്രേയഭദ്രകാപ്യീയോऽഭിധീയതേ| തത്രാപി വിപാകാദീനാമപി രസേനൈവ പ്രായോ ലക്ഷണീയത്വാദ്രസപ്രകരണമാദൌ കൃതമ്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
ആത്രേയോ ഭദ്രകാപ്യശ്ച ശാകുന്തേയസ്തഥൈവ ച| പൂര്ണാക്ഷശ്ചൈവ മൌദ്ഗല്യോ ഹിരണ്യാക്ഷശ്ച കൌശികഃ||൩|| യഃ കുമാരശിരാ നാമ ഭരദ്വാജഃ സ ചാനഘഃ| ശ്രീമാന് വാര്യോവിദശ്ചൈവ രാജാ മതിമതാം വരഃ||൪|| നിമിശ്ച രാജാ വൈദേഹോ ബഡിശശ്ച മഹാമതിഃ| കാങ്കായനശ്ച ബാഹ്ലീകോ ബാഹ്ലീകഭിഷജാം വരഃ||൫|| ഏതേ ശ്രുതവയോവൃദ്ധാ ജിതാത്മാനോ മഹര്ഷയഃ| വനേ ചൈത്രരഥേ രമ്യേ സമീയുര്വിജിഹീര്ഷവഃ||൬|| തേഷാം തത്രോപവിഷ്ടാനാമിയമര്ഥവതീ കഥാ| ബഭൂവാര്ഥവിദാം സമ്യഗ്രസാഹാരവിനിശ്ചയേ||൭||
आत्रेयो भद्रकाप्यश्च शाकुन्तेयस्तथैव च| पूर्णाक्षश्चैव मौद्गल्यो हिरण्याक्षश्च कौशिकः||३|| यः कुमारशिरा नाम भरद्वाजः स चानघः| श्रीमान् वार्योविदश्चैव राजा मतिमतां वरः||४|| निमिश्च राजा वैदेहो बडिशश्च महामतिः| काङ्कायनश्च बाह्लीको बाह्लीकभिषजां वरः||५|| एते श्रुतवयोवृद्धा जितात्मानो महर्षयः| वने चैत्ररथे रम्ये समीयुर्विजिहीर्षवः||६|| तेषां तत्रोपविष्टानामियमर्थवती कथा| बभूवार्थविदां सम्यग्रसाहारविनिश्चये||७||
🔊 Audio coming soon
മുനിമതൈഃ പൂര്വപക്ഷം കൃത്വാ സിദ്ധാന്തവ്യവസ്ഥാപനം ശിഷ്യവ്യുത്പത്ത്യര്ഥമ്| രസേനാഹാരവിനിശ്ചയോ രസാഹാരവിനിശ്ചയഃ; കിംവാ അയം രസവിനിശ്ചയഃ, തഥാ ‘പരം ചാതോ വിപാകാനാം’ ഇത്യാദിരാഹാരവിനിശ്ചയഃ ||൩-൭||
Adhikarana 3 (8) · Śloka 8
ഏക ഏവ രസ ഇത്യുവാച ഭദ്രകാപ്യഃ, യം പഞ്ചാനാമിന്ദ്രിയാര്ഥാനാമന്യതമം ജിഹ്വാവൈഷയികം ഭാവമാചക്ഷതേ കുശലാഃ, സ പുനരുദകാദനന്യ ഇതി| ദ്വൌ രസാവിതി ശാകുന്തേയോ ബ്രാഹ്മണഃ, ഛേദനീയ ഉപശമനീയശ്ചേതി| ത്രയോ രസാ ഇതി പൂര്ണാക്ഷോ മൌദ്ഗല്യഃ, ഛേദനീയോപശമനീയസാധാരണാ ഇതി| ചത്വാരോ രസാ ഇതി ഹിരണ്യാക്ഷഃ കൌശികഃ, സ്വാദുര്ഹിതശ്ച സ്വാദുരഹിതശ്ചാസ്വാദുര്ഹിതശ്ചാസ്വാദുരഹിതശ്ചേതി| പഞ്ച രസാ ഇതി കുമാരശിരാ ഭരദ്വാജഃ, ഭൌമൌദകാഗ്നേയവായവ്യാന്തരിക്ഷാഃ| ഷഡ്രസാ ഇതി വാര്യോവിദോ രാജര്ഷിഃ, ഗുരുലഘുശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാഃ| സപ്ത രസാ ഇതി നിമിര്വൈദേഹഃ, മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായക്ഷാരാഃ| അഷ്ടൌ രസാ ഇതി ബഡിശോ ധാമാര്ഗവഃ, മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായക്ഷാരാവ്യക്താഃ| അപരിസങ്ഖ്യേയാ രസാ ഇതി കാങ്കായനോ ബാഹ്ലീകഭിഷക്, ആശ്രയഗുണകര്മസംസ്വാദവിശേഷാണാമപരിസങ്ഖ്യേയത്വാത്||൮||
एक एव रस इत्युवाच भद्रकाप्यः, यं पञ्चानामिन्द्रियार्थानामन्यतमं जिह्वावैषयिकं भावमाचक्षते कुशलाः, स पुनरुदकादनन्य इति| द्वौ रसाविति शाकुन्तेयो ब्राह्मणः, छेदनीय उपशमनीयश्चेति| त्रयो रसा इति पूर्णाक्षो मौद्गल्यः, छेदनीयोपशमनीयसाधारणा इति| चत्वारो रसा इति हिरण्याक्षः कौशिकः, स्वादुर्हितश्च स्वादुरहितश्चास्वादुर्हितश्चास्वादुरहितश्चेति| पञ्च रसा इति कुमारशिरा भरद्वाजः, भौमौदकाग्नेयवायव्यान्तरिक्षाः| षड्रसा इति वार्योविदो राजर्षिः, गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाः| सप्त रसा इति निमिर्वैदेहः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराः| अष्टौ रसा इति बडिशो धामार्गवः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराव्यक्ताः| अपरिसङ्ख्येया रसा इति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक्, आश्रयगुणकर्मसंस्वादविशेषाणामपरिसङ्ख्येयत्वात्||८||
🔊 Audio coming soon
ഏക ഏവേത്യാദി | ഇന്ദ്രിയാര്ഥാനാമിതി നിര്ധാരണേ ഷഷ്ഠീ| അന്യതമമിതി ഏകമ്; അന്യശബ്ദോ ഹ്യയമേകവചനഃ, യഥാ- അന്യോ ദക്ഷിണേന ഗതോऽന്യ ഉത്തരേണ; ഏക ഇത്യര്ഥഃ; തമപ്പ്രത്യയശ്ച സ്വാര്ഥികഃ| ജിഹ്വാവൈഷയികമിതി ജിഹ്വാഗ്രാഹ്യമ്| രസാഭാവോऽപി ജിഹ്വയാ ഗൃഹ്യതേऽത ആഹ- ഭാവമിതി| ഉദകാദനന്യ ഇതി രസോദകയോരേകത്വഖ്യാപനാര്ഥം, പൂര്വപക്ഷത്വാദദുഷ്ടമ്| പൂര്വപക്ഷശ്ച കപിലമതേന, തേ ഹി രസതന്മാത്രം ഗന്ധതന്മാത്രമിത്യാദിവചനേന ഗുണാവ്യതിരിക്തം ദ്രവ്യമിതി ബ്രുവതേ| ഛേദനീയ ഇതി അപതര്പണകാരകഃ| ഉപശമനീയ ഇതി ബൃംഹണഃ| സാധാരണ ഇത്യാഗ്നേയസൌമ്യസാമാന്യാദുഭയോരപി ലങ്ഘനബൃംഹണയോഃ കര്താ , പരസ്പരവിരോധാദകര്താ വാ| സ്വാദുരിതി അഭീഷ്ടഃ, ഹിത ഇതി ആയതാവനപകാരീ| ആശ്രീയത ഇത്യാശ്രയോ ദ്രവ്യം, ഗുണാഃ സ്നിഗ്ധഗുര്വാദയഃ; കര്മ ധാതുവര്ധനക്ഷപണാദി, സംസ്വാദഃ രസാനാമവാന്തരഭേദഃ; ഏഷാം വിശേഷാണാം ഭേദാനാമിത്യര്ഥഃ| തത്ര ദ്രവ്യഭേദാദാധാരഭേദേനാശ്രിതസ്യാപി രസസ്യ ഭേദോ ഭവതി, ആശ്രയോ ഹി കാരണം, കാരണഭേദാച്ച കാര്യഭേദോऽവശ്യം ഭവതീത്യര്ഥഃ| ഗുര്വാദിഗുണഭേദാസ്തഥാ കര്മഭേദാശ്ച രസകൃതാ ഏവ| തതശ്ച കാര്യഭേദാദവശ്യം കാരണഭേദ ഇതി പൂര്വപക്ഷാഭിപ്രായഃ| സംസ്വാദഭേദസ്തു ഏകസ്യാമപി മധുരജാതാവിക്ഷുക്ഷീരഗുഡാദിഗതഃ പ്രത്യക്ഷമേവ ഭേദോ ദൃശ്യതേ, സ തു സംസ്വാദഭേദഃ സ്വസംവേദ്യ ഏവ; യദുക്തം- “ഇക്ഷുക്ഷീരഗുഡാദീനാം മാധുര്യസ്യാന്തരം മഹത്| ഭേദസ്തഥാऽപി നാഖ്യാതും സരസ്വത്യാऽപി ശക്യതേ” ഇതി||൮||
Adhikarana 4 (9) · Śloka 9
ഷഡേവ രസാ ഇത്യുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ പുനര്വസുഃ, മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായാഃ| തേഷാം ഷണ്ണാം രസാനാം യോനിരുദകം, ഛേദനോപശമനേ ദ്വേ കര്മണീ, തയോര്മിശ്രീഭാവാത് സാധാരണത്വം, സ്വാദ്വസ്വാദുതാ ഭക്തിഃ , ഹിതാഹിതൌ പ്രഭാവൌ, പഞ്ചമഹാഭൂതവികാരാസ്ത്വാശ്രയാഃ പ്രകൃതിവികൃതിവിചാരദേശകാലവശാഃ, തേഷ്വാശ്രയേഷു ദ്രവ്യസഞ്ജ്ഞകേഷു ഗുണാ ഗുരുലഘുശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദ്യാഃ; ക്ഷരണാത് ക്ഷാരഃ, നാസൌ രസഃ ദ്രവ്യം തദനേകരസസമുത്പന്നമനേകരസം കടുകലവണഭൂയിഷ്ഠമനേകേന്ദ്രിയാര്ഥസമന്വിതം കരണാഭിനിര്വൃത്തമ്; അവ്യക്തീഭാവസ്തു ഖലു രസാനാം പ്രകൃതൌ ഭവത്യനുരസേऽനുരസസമന്വിതേ വാ ദ്രവ്യേ; അപരിസങ്ഖ്യേയത്വം പുനസ്തേഷാമാശ്രയാദീനാം ഭാവാനാം വിശേഷാപരിസങ്ഖ്യേയത്വാന്ന യുക്തമ്, ഏകൈകോऽപി ഹ്യേഷാമാശ്രയാദീനാം ഭാവാനാം വിശേഷാനാശ്രയതേ വിശേഷാപരിസങ്ഖ്യേയത്വാത്, ന ച തസ്മാദന്യത്വമുപപദ്യതേ; പരസ്പരസംസൃഷ്ടഭൂയിഷ്ഠത്വാന്ന ചൈഷാമഭിനിര്വൃത്തേര്ഗുണപ്രകൃതീനാമപരിസങ്ഖ്യേയത്വം ഭവതി; തസ്മാന്ന സംസൃഷ്ടാനാം രസാനാം കര്മോപദിശന്തി ബുദ്ധിമന്തഃ| തച്ചൈവ കാരണമപേക്ഷമാണാഃ ഷണ്ണാം രസാനാം പരസ്പരേണാസംസൃഷ്ടാനാം ലക്ഷണപൃഥക്ത്വമുപദേക്ഷ്യാമഃ||൯||
षडेव रसा इत्युवाच भगवानात्रेयः पुनर्वसुः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः| तेषां षण्णां रसानां योनिरुदकं, छेदनोपशमने द्वे कर्मणी, तयोर्मिश्रीभावात् साधारणत्वं, स्वाद्वस्वादुता भक्तिः , हिताहितौ प्रभावौ, पञ्चमहाभूतविकारास्त्वाश्रयाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाः, तेष्वाश्रयेषु द्रव्यसञ्ज्ञकेषु गुणा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्याः; क्षरणात् क्षारः, नासौ रसः द्रव्यं तदनेकरससमुत्पन्नमनेकरसं कटुकलवणभूयिष्ठमनेकेन्द्रियार्थसमन्वितं करणाभिनिर्वृत्तम्; अव्यक्तीभावस्तु खलु रसानां प्रकृतौ भवत्यनुरसेऽनुरससमन्विते वा द्रव्ये; अपरिसङ्ख्येयत्वं पुनस्तेषामाश्रयादीनां भावानां विशेषापरिसङ्ख्येयत्वान्न युक्तम्, एकैकोऽपि ह्येषामाश्रयादीनां भावानां विशेषानाश्रयते विशेषापरिसङ्ख्येयत्वात्, न च तस्मादन्यत्वमुपपद्यते; परस्परसंसृष्टभूयिष्ठत्वान्न चैषामभिनिर्वृत्तेर्गुणप्रकृतीनामपरिसङ्ख्येयत्वं भवति; तस्मान्न संसृष्टानां रसानां कर्मोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः| तच्चैव कारणमपेक्षमाणाः षण्णां रसानां परस्परेणासंसृष्टानां लक्षणपृथक्त्वमुपदेक्ष्यामः||९||
🔊 Audio coming soon
സിദ്ധാന്തം പുനര്വസുവചനേനാഹ- ഷഡേവേത്യാദി| പൂര്വപക്ഷോക്തരസൈകത്വാദിവ്യവസ്ഥാമാഹ- തേഷാം ഷണ്ണാമിത്യാദി| യോനിഃ ആധാരകാരണം, കാര്യകാരണയോശ്ച ഭേദാത് സിദ്ധ ഉദകാദ്രസഭേദഃ പ്രത്യക്ഷ ഏവേതി ഭാവഃ| ക്ഷിതിവ്യതിരിക്തമുദകമേവ യഥാ രസയോനിസ്തഥാ “രസനാര്ഥോ രസസ്തസ്യ” (സൂ. ൧) ഇത്യാദൌ വിവൃതമേവ ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയേ| തയോര്മിശ്രീഭാവാദിതി കര്മണോരമൂര്തയോര്മിശ്രീഭാവാനുപപത്തൌ തദാധാരയോര്ദ്രവ്യയോര്മിശ്രീഭാവാദിതി ബോദ്ധവ്യമ്| സാധാരണമിതി സാധാരണകാര്യയോഗിത്വമ് | ഭക്തിഃ ഇച്ഛേത്യര്ഥഃ| തേന, യോയമിച്ഛതി സ തസ്യ സ്വാദുരസ്വാദുരിതര ഇതി പുരുഷാപേക്ഷൌ ധര്മൌ, ന രസഭേദകാര്യാവിത്യര്ഥഃ| പഞ്ചമഹാഭൂതേത്യാദൌ ‘തു’ ശബ്ദോऽവധാരണേ; തേന ആശ്രയാ ഏവ, ന രസാ ഇത്യര്ഥഃ| കിമ്ഭൂതാ ഭൌമാദയോ ഭൂതവികാരാ ആശ്രയാ ഇത്യാഹ- പ്രകൃതിവികൃതിവിചാരദേശകാലവശാ ഇതി; വശശബ്ദോऽധീനാര്ഥഃ, സ ച പ്രകൃത്യാദിഭിഃ പ്രത്യേകം യോജ്യഃ| തത്ര പ്രകൃതിവശാ യഥാ- മുദ്ഗാഃ കഷായാ മധുരാശ്ച സന്തഃ പ്രകൃത്യാ ലഘവഃ; ഏതദ്ധി ലാഘവം ന രസവശം, തഥാഹി സതി കഷായമധുരത്വാദ്ഗുരുത്വം സ്യാത് ; വികൃതിവശം ച വ്രീഹേര്ലാജാനാം ലഘുത്വം, തഥാ സക്തുസിദ്ധപിണ്ഡകാനാം ച ഗുരുത്വമ്; വിചാരണാ വിചാരോ ദ്രവ്യാന്തരസംയോഗ ഇത്യര്ഥഃ, തേന വിചാരണാവശം യഥാ- മധുസര്പിഷീ സംയുക്തേ വിഷം, തഥാ വിഷം ചാഗദസംയുക്തം സ്വകാര്യവ്യതിരിക്തകാര്യകാരി ; ദേശോ ദ്വിവിധോ ഭൂമിരാതുരശ്ച, തത്ര ഭൂമൌ ‘ശ്വേതകാപോതീ വല്മീകാധിരൂഢാ വിഷഹരീ’, തഥാ “ഹിമവതി ഭേഷജാനി മഹാഗുണാനി ഭവന്തി”, ശരീരദേശേ യഥാ- “സക്ഥിമാംസാദ്ഗുരുതരം സ്കന്ധക്രോഡശിരസ്പദാമ്” (സൂ. ൨൭) ഇത്യാദി; കാലവശം തു യഥാ മൂലകമധികൃത്യോക്തം- “തദ്ബാലം ദോഷഹരം വൃദ്ധം ത്രിദോഷമ്” (സൂ. ൨൭), തഥാ “യഥര്തുപുഷ്പഫലമാദദീത” (ക. ൧) ഇത്യാദി| അത്ര ചൈകപ്രകരണോക്താ യേऽനുക്താസ്തേ ചകാരാത് സ്വഭാവാദിഷ്വേവാന്തര്ഭാവനീയാഃ| യദുക്തം- “ചരഃ ശരീരാവയവാഃ സ്വഭാവോ ധാതവഃ ക്രിയാഃ| ലിങ്ഗം പ്രമാണം സംസ്കാരോ മാത്രാ ചാസ്മിന് പരീക്ഷ്യതേ” (സൂ. ൨൭) ഇതി| തത്ര, ചരശരീരാവയവധാതൂനാം ദേശേന ഗ്രഹണം, മാത്രാ വിചാരേ പ്രവിശതി, ശേഷം സ്വഭാവേ; തഥാ രസവിമാനേ വക്ഷ്യമാണം ചാത്രാപ്രവിഷ്ടമാഹാരവിശേഷായതനമന്തര്ഭാവനീയം യഥാസമ്ഭവമ്| സ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദ്യാ ഇത്യത്രാദിഗ്രഹണേനാനുക്താ അപി തീക്ഷ്ണമൃദ്വാദയോ ന രസാഃ, കിന്തു ദ്രവ്യഗുണാഃ പൃഥഗേവേതി ദര്ശയതി| ക്ഷരണാത് അധോഗമനക്രിയായോഗാത് ക്ഷാരോ ദ്രവ്യം നാസൌ രസഃ, രസസ്യ ഹി നിഷ്ക്രിയസ്യ ക്രിയാऽനുപപന്നേത്യര്ഥഃ| ക്ഷരണം ച ക്ഷാരസ്യ പാനീയയുക്തസ്യാധോഗമനേന, വദന്തി ഹി ലൌകികാഃ- ‘ക്ഷാരം സ്രാവയാമഃ’ ഇതി; ശാസ്ത്രം ച- “ഛിത്ത്വാ ഛിത്ത്വാऽऽശയാത് ക്ഷാരഃ ക്ഷരത്വാത് ക്ഷാരയത്യധഃ” (ചി. ൫) ഇതി| ഹേത്വന്തരമാഹ- ദ്രവ്യം തദനേകരസോത്പന്നമിതി; അനേകരസേഭ്യോ മുഷ്കകാപാമാര്ഗാദിഭ്യ ഉത്പന്നമനേകരസോത്പന്നം; യതശ്ചാനേകരസോത്പന്നമത ഏവാനേകരസം, കാരണഗുണാനുവിധായിത്വാത് കാര്യഗുണസ്യേതി ഭാവഃ| അനേകരസത്വമേവാഹ- കടുകലവണഭൂയിഷ്ഠമിതി|- ഭൂയിഷ്ഠശബ്ദേനാപ്രധാനരസാന്തരസമ്ബന്ധോऽസ്തീതി ദര്ശയതി| ഹേത്വന്തരമാഹ- അനേകേന്ദ്രിയാര്ഥസമന്വിതമിതി| ക്ഷാരോ ഹി സ്പര്ശേന ഗന്ധേന ചാന്വിതഃ, തേന ദ്രവ്യം, രസേ ഹി ഗുണേ ന സ്പര്ശോ നാപി ഗന്ധ ഇതി ഭാവഃ| ഹേത്വന്തരമാഹ- കരണാഭിനിര്വൃത്തമിതി; കരണേന ഭസ്മപരിസ്രാവണാദിനാऽഭിനിര്വൃത്തം കൃതമിത്യര്ഥഃ, ന രസോऽനേന പ്രകാരേണ ക്രിയത ഇതി ഭാവഃ| അവ്യക്തരസപക്ഷം നിഷേധയതി- അവ്യക്തീഭാവ ഇത്യാദി| അവ്യക്തീഭാവ ഇത്യഭൂതതദ്ഭാവേ ച്വിപ്രത്യയേന രസാനാം മധുരാദീനാം വ്യക്താനാമേവ ക്വചിദാധാരേऽവ്യക്തത്വം, നാന്യോ മധുരാദിഭ്യോऽവ്യക്തരസ ഇത്യര്ഥഃ| രസാനാമിതി മധുരാദീനാം ഷണ്ണാമ്| പ്രകൃതാവിത്യാദി| പ്രകൃതൌ കാരണേ ജല ഇത്യര്ഥഃ| അവ്യക്തത്വം ച രസസാമാന്യമാത്രോപലബ്ധിര്മധുരാദിവിശേഷശൂന്യാ, സാ ച ജലേ ഭവതി; യത ഉക്തം ജലഗുണകഥനേ സുശ്രുതേ- “വ്യക്തരസതാ രസദോഷഃ” (സു. സൂ. ൪൫) ഇതി, ഇഹാപി ച ‘അവ്യക്തരസം ച’ ഇതി വക്ഷ്യതി, ലോകേऽപി ചാവ്യക്തരസം ദ്രവ്യമാസ്വാദ്യ വക്താരോ വദന്തി- ജലസ്യേവാസ്യ രസോ ന കശ്ചിന്മധുരാദിര്വ്യക്ത ഇതി| വിശേഷമധുരാദ്യനുപലബ്ധിശ്ചാനുദ്ഭൂതത്വേന| യഥാ- ദൂരാദവിജ്ഞായമാനവിശേഷവര്ണേ വസ്തുനി രൂപസാമാന്യപ്രതീതിര്ഭവതി, ന ശുക്ലത്വാദിവിശേഷബുദ്ധിഃ, തഥാऽനുരസേऽവ്യക്തീഭാവോ ഭവതി; പ്രധാനം വ്യക്തം രസമനുഗതോऽവ്യക്തത്വേനേത്യനുരസഃ, യഥാ വേണുയവേ മധുരേ കഷായോऽനുരസഃ| യദുക്തം- “രൂക്ഷഃ കഷായാനുരസോ മധുരഃ കഫപിത്തഹാ” (സൂ. ൨൭) ഇതി| അനുരസസമന്വിത ഇതി സര്വാനുരസയുക്തേ, യഥാ- വിഷേ; വചനം ഹി- “ഉഷ്ണമനിര്ദേശ്യരസം” (ചി. ൨൩) ഇത്യാദി| കിംവാ, ‘അണുരസസമന്വിതേ’ ഇതി പാഠഃ; തേന, അണുരസേനൈകേന മരിചേന ശര്കരാപാനകേ കടുത്വമവ്യക്തം സ്യാത്| അപരിസങ്ഖ്യേയപക്ഷം ദൂഷയതി- അപരീത്യാദി| തേഷാമിതി രസാനാമ്, അപരിസങ്ഖ്യേയത്വം ന യുക്തമ്; ആശ്രയാദീനാം ഭാവാനാമിതി ആശ്രയഗുണകര്മസംസ്വാദാനാമ്; വിശേഷാപരിസങ്ഖ്യേയത്വാദിതി ആശ്രയാദി ഭേദസ്യാപരിസങ്ഖ്യേയത്വാത്| അത്ര ഹേതുമാഹ- ഏകൈകോऽപി ഹീത്യാദി| ഏഷാമാശ്രയഗുണകര്മസംസ്വാദാനാം വിശേഷാനേകൈകോऽപി മധുരാദിരാശ്രയതേ, ന ച തസ്മാദാശ്രയാദിഭേദാദന്യത്വമാശ്രിതസ്യ മധുരാദേര്ഭവതി| ഏവം മന്യതേ- യദ്യപി ശാലിമുദ്ഗഘൃതക്ഷീരാദയോ മധുരസ്യാശ്രയാ ഭിന്നാഃ, തഥാऽപി തത്ര മധുരത്വജാത്യാക്രാന്ത ഏക ഏവ രസോ ഭവതി ബലാകാക്ഷീരകാര്പാസാദിഷു ശുക്ലവര്ണ ഇവ| തഥാ ഗുണാനാം ഗുരുപിച്ഛിലസ്നിഗ്ധാദീനാമന്യത്വേऽപി കര്മണാം വാ രസാദിവര്ധനായുര്ജനനവര്ണകരത്വാദീനാം ഭിന്നത്വേ സത്യപി ന മധുരരസസ്യാന്യത്വം, യത ഏക ഏവ മധുരസ്തത്തദ്ഗുണയുക്തോ ഭവതി തത്കര്മകാരീ ചേതി കോ വിരോധഃ| തഥാ മധുരസ്യാവാന്തരാസ്വാദഭേദേऽപി മധുരത്വജാത്യനതിക്രമഃ, കൃഷ്ണവര്ണാവാന്തരഭേദേ യഥാ കൃഷ്ണത്വാനതിക്രമഃ| നനു, മൈവം ഭവത്വപരിസങ്ഖ്യേയത്വം രസാനാം, പരസ്പരസംയോഗാത്തു യ ആസ്വാദവിശേഷഃ സ കാര്യവിശേഷകരോऽപി; നഹി യന്മധുരാമ്ലേന ക്രിയതേ, തന്മധുരേണ വാऽമ്ലേന വാ ശക്യമ്; അതസ്തേന പരസ്പരസംയോഗേനാപരിസങ്ഖ്യേയത്വം ഭവിഷ്യതീത്യാഹ- പരസ്പരേത്യാദി| സംസൃഷ്ടമിതി ഭാവേക്തഃ, തേന പരസ്പരസംസര്ഗഭൂയിഷ്ഠത്വാദേഷാം മധുരാദീനാമഭിനിര്വൃത്തേര്ന ഗുണപ്രകൃതീനാമസങ്ഖ്യേയത്വമിതി യോജനാ; അയമര്ഥഃ- യദ്യപി രസാഃ പരസ്പരസംസര്ഗേണാതിഭൂയസാ യുക്താഃ സന്തോऽഭിനിര്വൃത്താ ദ്വിരസാദൌ ദ്രവ്യേ ഭവന്തി, തഥാऽപി ന തേഷാം ഗുണാ ഗുരുലഘ്വാദയഃ, പ്രകൃതയോ വാ മധുരാദീനാം യാ യാ ആയുഷ്യത്വരസാഭിവര്ധകത്വാദ്യാസ്താ അസങ്ഖ്യേയാ ഭവന്തി, കിന്തു യ ഏവ മധുരാദീനാം പ്രത്യേകം ഗുണാഃ പ്രകൃതയശ്ച ഉദ്ദിഷ്ടാസ്ത ഏവ മിശ്രാ ഭവന്തി| കിംവാ ഗുണപ്രകൃതീനാമിതി മധുരാദിഷഡ്ഗുണസ്വരൂപാണാമിത്യര്ഥഃ; തേന, രസസ്യ രസാന്തരസംസര്ഗേ ദോഷാണാമിവ ദോഷാന്തരസംസര്ഗേ രസാനാം നാപരിസങ്ഖ്യേയത്വമിത്യര്ഥഃ| പ്രകൃതിശബ്ദേന കര്മ വോച്യതേ, തേന ഗുണകര്മണാമിത്യര്ഥഃ| മധുരാദീനാമവാന്തരാസ്വാദവിശേഷോऽപി പരസ്പരസംസര്ഗകൃതേ ജ്ഞേയഃ| യത ഏവ ഹേതോ രസാനാം സംസൃഷ്ടാനാം നാന്യേ ഗുണകര്മണീ ഭവതഃ, അത ഏവ സംസൃഷ്ടാനാം രസാനാം പൃഥക്കര്മ ശാസ്ത്രാന്തരേऽപി നോക്തമിത്യാഹ- തസ്മാദിത്യാദി| കര്മശബ്ദേനേഹ ഗൌരവലാഘവാദികാരകാ ഗുരുത്വാദയോ രസരക്താദിജനനാദയശ്ചാപി ബോദ്ധവ്യാഃ| ന കേവലമന്യശാസ്ത്രകാരൈ രസാനാം സംസൃഷ്ടാനാം കര്മ നോപദിഷ്ടം, കിന്തു വയമപി നോപദേക്ഷ്യാമ ഇത്യാഹ- തച്ചൈവേത്യാദി| തച്ചൈവ കാരണമിതി പരസ്പരസംസര്ഗേऽപി രസാനാമനധികഗുണകര്മത്വമ്| ലക്ഷണേന പൃഥക്ത്വം ലക്ഷണപൃഥക്ത്വമ്| തത്ര ലക്ഷ്യതേ യേന തല്ലക്ഷണമ്; അതസ്തു ‘മധുരോ രസഃ’ ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന, തഥാ ‘സ്നേഹനപ്രീണനഹ്ലാദന’ ഇത്യാദിനാ ച യദ്വാച്യം, തത് സര്വം ഗൃഹ്യതേ;| കിംവാ, ലക്ഷണശബ്ദേന ‘മധുരോ രസ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥവാച്യം ലക്ഷണമുച്യതേ, പൃഥക്ത്വം ച രസഭേദജ്ഞാനാര്ഥം യദ്വക്ഷ്യതി ‘സ്നേഹനപ്രീണന’ ഇത്യാദി തദ്ഗൃഹ്യതേ||൯||
Adhikarana 5 (10) · Śloka 10
അഗ്രേ തു താവദ്ദ്രവ്യഭേദമഭിപ്രേത്യ കിഞ്ചിദഭിധാസ്യാമഃ| സര്വം ദ്രവ്യം പാഞ്ചഭൌതികമസ്മിന്നര്ഥേ ; തച്ചേതനാവദചേതനം ച, തസ്യ ഗുണാഃ ശബ്ദാദയോ ഗുര്വാദയശ്ച ദ്രവാന്താഃ, കര്മ പഞ്ചവിധമുക്തം വമനാദി||൧൦||
अग्रे तु तावद्द्रव्यभेदमभिप्रेत्य किञ्चिदभिधास्यामः| सर्वं द्रव्यं पाञ्चभौतिकमस्मिन्नर्थे ; तच्चेतनावदचेतनं च, तस्य गुणाः शब्दादयो गुर्वादयश्च द्रवान्ताः, कर्म पञ्चविधमुक्तं वमनादि||१०||
🔊 Audio coming soon
അഗ്രേ ത്വിത്യാദി| രസേഷു വാച്യേഷു ദ്രവ്യഭേദമഭിപ്രേത്യ പ്രതിപാദനീയതയാ പരിഗൃഹ്യ രസാനാം ദ്രവ്യജ്ഞാനാധീനജ്ഞാനത്വാദ്ദ്രവ്യാഭിധാനമഗ്രേ കൃതമിത്യര്ഥഃ| കിഞ്ചിദിതി ആയുര്വേദോപയോഗിദ്രവ്യസ്വരൂപം ന സര്വമ്, അപ്രസങ്ഗദോഷാദിതി ഭാവഃ| സര്വദ്രവ്യമിതി കാര്യദ്രവ്യമ്| അസ്മിന്നര്ഥേ അസ്മിന് പ്രകരണേ| ദ്രവാന്താ ഇതി വചനേന പൂര്വോക്താന് വിംശതിഗുണാനാഹ| അത്ര ച പരത്വാപരത്വാദീനാമിഹാനഭിധാനേന ചികിത്സായാം പരത്വാദീനാമപ്രാധാന്യം ദര്ശയതി; യേऽപി തത്രാപി യുക്തിസംയോഗപരിമാണസംസ്കാരാഭ്യാസാ അത്യര്ഥചികിത്സോപയോഗിനോऽപി ന തേ പര്ഥിവാദിദ്രവ്യാണാം ശബ്ദാദിവത് സാംസിദ്ധികാഃ കിന്തര്ഹ്യാധേയാഃ, അത ഇഹ നൈസര്ഗികഗുണകഥനേ നോക്താഃ| ഉക്തമിതി അപാമാര്ഗതണ്ഡുലീയേ| ഏതച്ച പ്രാധാന്യാദുച്യതേ, തേന ബൃംഹണാദ്യപി ബോദ്ധവ്യമ്||൧൦||
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
തത്ര ദ്രവ്യാണി ഗുരുഖരകഠിനമന്ദസ്ഥിരവിശദസാന്ദ്രസ്ഥൂലഗന്ധഗുണബഹുലാനി പാര്ഥിവാനി , താന്യുപചയസങ്ഘാതഗൌരവസ്ഥൈര്യകരാണി; ദ്രവസ്നിഗ്ധശീതമന്ദമൃദുപിച്ഛിലരസഗുണബഹുലാന്യാപ്യാനി, താന്യുപക്ലേദസ്നേഹബന്ധവിഷ്യന്ദമാര്ദവപ്രഹ്ലാദകരാണി; ഉഷ്ണതീക്ഷ്ണസൂക്ഷ്മലഘുരൂക്ഷവിശദരൂപഗുണബഹുലാന്യാഗ്നേയാനി, താനി ദാഹപാകപ്രഭാപ്രകാശവര്ണകരാണി; ലഘുശീതരൂക്ഷഖരവിശദസൂക്ഷ്മസ്പര്ശഗുണബഹുലാനി വായവ്യാനി, താനി രൌക്ഷ്യഗ്ലാനിവിചാരവൈശദ്യലാഘവകരാണി; മൃദുലഘുസൂക്ഷ്മശ്ലക്ഷ്ണശബ്ദഗുണബഹുലാന്യാകാശാത്മകാനി, താനി മാര്ദവസൌഷിര്യലാഘവകരാണി||൧൧||
तत्र द्रव्याणि गुरुखरकठिनमन्दस्थिरविशदसान्द्रस्थूलगन्धगुणबहुलानि पार्थिवानि , तान्युपचयसङ्घातगौरवस्थैर्यकराणि; द्रवस्निग्धशीतमन्दमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलान्याप्यानि, तान्युपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकराणि; उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मलघुरूक्षविशदरूपगुणबहुलान्याग्नेयानि, तानि दाहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि; लघुशीतरूक्षखरविशदसूक्ष्मस्पर्शगुणबहुलानि वायव्यानि, तानि रौक्ष्यग्लानिविचारवैशद्यलाघवकराणि; मृदुलघुसूक्ष्मश्लक्ष्णशब्दगुणबहुलान्याकाशात्मकानि, तानि मार्दवसौषिर्यलाघवकराणि||११||
🔊 Audio coming soon
ബഹുലശബ്ദോ ഗുര്വാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; കിംവാ ഗന്ധേനൈവ, യതോ ഗന്ധഗുണബഹുലാ പൃഥിവ്യേവ ഭവതി; അത ഏവ ദ്രവ്യാന്തരലക്ഷണേऽപി വൈശേഷികഗുണോऽന്ത ഏവ പഠ്യതേ ‘രസഗുണബഹുലാനി’ ഇത്യാദി; തേന തത്രാപി രസാദിഭിരേവ ബഹുലശബ്ദോ യോജ്യഃ| സര്വകാര്യദ്രവ്യാണാം പാഞ്ചഭൌതികത്വേऽപി പൃഥിവ്യാദ്യുത്കര്ഷേണ പാര്ഥിവത്വാദി ജ്ഞേയമ്| സങ്ഘാതഃ കാഠിന്യം, സ്ഥൈര്യമ് അവിചാല്യമ്| ബന്ധനം പരസ്പരയോജനം, പ്രഹ്ലാദഃ ശരീരേന്ദ്രിയതര്പണമ്| സൂക്ഷ്മം സൂക്ഷ്മസ്രോതോऽനുസാരി| പ്രഭാ വര്ണപ്രകാശിനീ ദീപ്തിഃ; യദുക്തം- “വര്ണമാക്രാമതി ച്ഛായാ പ്രഭാ വര്ണപ്രകാശികാ” (ഇം.അ.൭) ഇത്യാദി| വിചരണം വിചാരോ ഗതിരിത്യര്ഥഃ| സൌഷിര്യം രന്ധ്രബഹുലതാ| അത്രാകാശബാഹുല്യം ദ്രവ്യസ്യ പൃഥിവ്യാദിഭൂതാന്തരാല്പത്വേന ഭൂരിവ്യക്താകാശത്വേന ച ജ്ഞേയം, യദേവ ഭൂരിശുഷിരം തന്നാഭസം; കിംവാ ആകാശഗുണബഹുലത്വേന നാഭസം ദ്രവ്യമിത്യുച്യതേ||൧൧||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
അനേനോപദേശേന നാനൌഷധിഭൂതം ജഗതി കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യമുപലഭ്യതേ താം താം യുക്തിമര്ഥം ച തം തമഭിപ്രേത്യ||൧൨||
अनेनोपदेशेन नानौषधिभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमुपलभ्यते तां तां युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य||१२||
🔊 Audio coming soon
അനേനേതി പ്രതിനിയതദ്രവ്യഗുണോപദേശേന; യത് പാര്ഥിവാദി ദ്രവ്യം യദ്ഗുണം തദ്ഗുണേ ദേഹേ സമ്പാദ്യേ തദ് ഭേഷജം ഭവതീത്യര്ഥഃ| തച്ച പാര്ഥിവാദി ദ്രവ്യം ന സര്വഥാ ന ച സര്വസ്മിന് വ്യാധൌ ഭേഷജമിത്യാഹ- താം താം യുക്തിമിത്യാദി|- യുക്തിമിതി ഉപായമ്, അര്ഥമിതി പ്രയോജനമ്, അഭിപ്രേത്യേതി അധികൃത്യ; തേന കേനചിദുപായേന ക്വചിത് പ്രയോജനേ കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യമൌഷധം ഭവതി ന സര്വത്ര| തേന യദുച്യതേ- വൈരോധികാനാം സര്വദാऽപഥ്യത്വേന ‘നാനൌഷധം ദ്രവ്യമ്’ ഇതി വചോ വിരോധി; തന്ന ഭവതി, വൈരോധികാനി ഹി സംയോഗസംസ്കാരദേശകാലാദ്യപേക്ഷാണി ഭവന്തി, വൈരോധികസംയോഗാദ്യഭാവേ തു പഥ്യാന്യപി ക്വചിത് സ്യുഃ| യാന്യപി (സര്വദാऽപി ) സ്വഭാവാദേവ വിഷമന്ദകാദീന്യപഥ്യാനി, താന്യപ്യുപായയുക്താനി ക്വചിത് പഥ്യാനി ഭവന്തി; യഥാ ഉദരേ- “വിഷസ്യ തിലം ദദ്യാത്” (ചി. ൧൩) ഇത്യാദി| യത്തു തൃണപാംശുപ്രഭൃതീനി നോപയുജ്യന്തേ, അതോ ന താനി ഭേഷജാനീത്യുച്യതേ; തന്ന, തേഷാമപി ഭേഷജസ്വേദാദ്യുപായത്വേന ഭേഷജത്വാത്||൧൨||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
ന തു കേവലം ഗുണപ്രഭാവാദേവ ദ്രവ്യാണി കാര്മുകാണി ഭവന്തി; ദ്രവ്യാണി ഹി ദ്രവ്യപ്രഭാവാദ്ഗുണപ്രഭാവാദ്ദ്രവ്യഗുണപ്രഭാവാച്ച തസ്മിംസ്തസ്മിന് കാലേ തത്തദധികരണമാസാദ്യ താം താം ച യുക്തിമര്ഥം ച തം തമഭിപ്രേത്യ യത് കുര്വന്തി, തത് കര്മ; യേന കുര്വിന്തി, തദ്വീര്യം; യത്ര കുര്വന്തി, തദധികരണം; യദാ കുര്വന്തി, സ കാലഃ; യഥാ കുര്വന്തി, സ ഉപായഃ; യത് സാധയന്തി, തത് ഫലമ്||൧൩||
न तु केवलं गुणप्रभावादेव द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति; द्रव्याणि हि द्रव्यप्रभावाद्गुणप्रभावाद्द्रव्यगुणप्रभावाच्च तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्तदधिकरणमासाद्य तां तां च युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य यत् कुर्वन्ति, तत् कर्म; येन कुर्विन्ति, तद्वीर्यं; यत्र कुर्वन्ति, तदधिकरणं; यदा कुर्वन्ति, स कालः; यथा कुर्वन्ति, स उपायः; यत् साधयन्ति, तत् फलम्||१३||
🔊 Audio coming soon
പാര്ഥിവാദിദ്രവ്യാണാം ഗുരുഖരാദിഗുണയോഗാദ്ഭേഷജത്വമുക്തം, തേന ഗുണപ്രഭാവാദേവ ഭേഷജം സ്യാദിതി ശങ്കാം നിരസ്യന്നാഹ- ന തു കേവലമിത്യാദി| ദ്രവ്യപ്രഭാവാദ്യഥാ- ദന്ത്യാ വിരേചകത്വം, തഥാ മണീനാം വിഷാദിഹന്തൃത്വമിത്യാദി| ഗുണപ്രഭാവാദ്യഥാ- ജ്വരേ തിക്തകോ രസഃ, ശീതേऽഗ്നിരിത്യാദി| ദ്രവ്യഗുണപ്രഭാവാദ്യഥാ- കൃഷ്ണാജിനസ്യോപരീതി, അത്രാപി കൃഷ്ണത്വം ഗുണോऽജിനം ച ദ്രവ്യമഭിപ്രേതം; യഥാ വാ- “മണ്ഡലൈര്ജാതരൂപസ്യ തസ്യാ ഏവ പയഃ ശൃതമ്” (ചി. അ. ൨. പാ. ൩); തത്ര മണ്ഡലഗുണയുക്തസ്യൈവ ജാതരൂപസ്യ കാര്മുകത്വമ് | കഥം കുര്വന്തീത്യാഹ- തസ്മിംസ്തസ്മിന്നിത്യാദി| താം താം യുക്തിമാസാദ്യേതി താം താം യോജനാം പ്രാപ്യ| യത് കുര്വന്തീത്യാദാവുദാഹരണം യഥാ- ശിരോവിരേചനദ്രവ്യാണി യച്ഛിരോവിരേചനം കുര്വന്തി, തച്ഛിരോവിരേചനം കര്മ; യേനോഷ്ണത്വാദികാരണേന ശിരോവിരേചനം കുര്വന്തി, തദ്വീര്യം, വീര്യം ശക്തിഃ, സാ ച ദ്രവ്യസ്യ ഗുണസ്യ വാ; യത്ര ശിരോവിരേചനം കുര്വന്തി തദധികരണം ശിരഃ, നാന്യത്രാധികരണേ ശിരോവിരേചനദ്രവ്യം പ്രഭവതീത്യര്ഥഃ; യദേതി വസന്താദൌ ശിരോഗൌരവാദിയുക്തേ ച കാലേ, ഏതേനാകാലേ ശീതേ ശിരോവിരേചനം സ്തബ്ധത്വാന്ന കാര്മുകം, കിന്തു സ്വകാല ഏവ; യഥാ യേന പ്രകാരേണ പ്രധമനാവപീഡനാദിനാ തഥാ “പ്രസാരിതാങ്ഗമുത്താനം ശയനേ സംസ്തരാസ്തൃതേ| ഈഷത്പ്രലമ്ബശിരസം സംവേശ്യ ചാവൃതേക്ഷണമ്” ഇത്യാദിനാ വിധിനാ കുര്വന്തി, സ ഉപായഃ; യത് സാധയന്തി ശിരോഗൌരവശൂലാദ്യുപരമം , തത് ഫലം; ഫലമ് ഉദ്ദേശ്യമ്| കര്മ കാര്യം സാധനമ്, ഉദ്ദേശ്യം ഫലം സാധ്യം; യഥാ- യാഗനിഷ്പാദ്യോ ധര്മഃ കാര്യതയാ കര്മ, തജ്ജന്യസ്തു സ്വര്ഗാദിരുദ്ദേശ്യഃ ഫലമ്; ഏവം വമനാദിഷ്വപി കര്മാധികരണാദ്യുന്നേയമ്||൧൩||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
ഭേദശ്ചൈഷാം ത്രിഷഷ്ടിവിധവികല്പോ ദ്രവ്യദേശകാലപ്രഭാവാദ്ഭവതി, തമുപദേക്ഷ്യാമഃ||൧൪||
भेदश्चैषां त्रिषष्टिविधविकल्पो द्रव्यदेशकालप्रभावाद्भवति, तमुपदेक्ष्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ദ്രവ്യമഭിധായ വികൃതാനാം രസാനാമേവ ഭേദമാഹ - ഭേദശ്ചൈഷാമിത്യാദി| പ്രഭാവശബ്ദോ ദ്രവ്യദേശകാലൈഃ പ്രത്യേകം യുജ്യതേ; തത്ര ദ്രവ്യപ്രഭാവാദ്യഥാ- ’സോമഗുണാതിരേകാന്മധുരഃ’ ഇത്യാദി; ദേശപ്രഭാവാദ്യഥാ- ഹിമവതി ദ്രാക്ഷാദാഡിമാദീനി മധുരാണി ഭവന്ത്യന്യത്രാമ്ലാനീത്യാദി; കാലപ്രഭാവാദ്യഥാ- ബാലാമ്രം സകഷായം തരുണമമ്ലം പക്വം മധുരം, തഥാ ഹേമന്തേ ഓഷധ്യോ മധുരാ വര്ഷാസ്വമ്ലാ ഇത്യാദി| അഗ്നിസംയോഗാദയോ യേऽന്യേ രസഹേതവസ്തേऽപി കാലേ ദ്രവ്യേ വാऽന്തര്ഭാവനീയാഃ||൧൪||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
സ്വാദുരമ്ലാദിഭിര്യോഗം ശേഷൈരമ്ലാദയഃ പൃഥക്| യാന്തി പഞ്ചദശൈതാനി ദ്രവ്യാണി ദ്വിരസാനി തു||൧൫||
स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः पृथक्| यान्ति पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु||१५||
🔊 Audio coming soon
ഭേദമാഹ- സ്വാദുരിത്യാദി| തത്ര സ്വാദോരമ്ലാദിയോഗാത് പഞ്ച, ശേഷൈരിതി ആദിത്വേനോപയുക്താദന്യൈഃ; തേനാമ്ലസ്യ ലവണാദിയോഗാച്ചത്വാരി, ഏവം ലവണസ്യ കട്വാദിയോഗാത്ത്രീണി, കടുകസ്യ തിക്തകഷായയോഗാദ്ദ്വേ, തിക്തസ്യ കഷായയോഗാദേകമ്, ഏവം പഞ്ചദശ ദ്വിരസാനി ||൧൫||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 17
പൃഥഗമ്ലാദിയുക്തസ്യ യോഗഃ ശേഷൈഃ പൃഥഗ്ഭവേത്| മധുരസ്യ തഥാऽമ്ലസ്യ ലവണസ്യ കടോസ്തഥാ||൧൬|| ത്രിരസാനി യഥാസങ്ഖ്യം ദ്രവ്യാണ്യുക്താനി വിംശതിഃ|൧൭|
पृथगम्लादियुक्तस्य योगः शेषैः पृथग्भवेत्| मधुरस्य तथाऽम्लस्य लवणस्य कटोस्तथा||१६|| त्रिरसानि यथासङ्ख्यं द्रव्याण्युक्तानि विंशतिः|१७|
🔊 Audio coming soon
ത്രിരസമാഹ- പൃഥഗിത്യാദി| മധുരസ്യാമ്ലാദിരസചതുഷ്ടയേന പൃഥഗിത്യേകൈകശോ യുക്തസ്യ ശേഷൈര്ലവണാദിഭിര്യോഗോ ഭവതി; തത്ര മധുരസ്യാമ്ലയുക്തസ്യ ശേഷലവണാദിയോഗാച്ചത്വാരി, തഥാ മധുരസ്യ ലവണയുക്തസ്യ കട്വാദിയോഗാത്ത്രീണി, തഥാ കടുയുക്തസ്യ തിക്താദിയോഗാദ്ദ്വേ, തഥാ തിക്തയുക്തസ്യ കഷായയോഗാദേകമ്, ഏവം മധുരേണാദിസ്ഥിതേന ദശ| ഏവമമ്ലസ്യാദിസ്ഥിതസ്യ ലവണയുക്തസ്യ കട്വാദിയോഗാത്ത്രീണി, തഥാ കടുകയുക്തസ്യ ശേഷാഭ്യാം യോഗാദ്ദ്വേ, ഏവം തിക്തയുക്തസ്യ കഷായയോഗാദേകമ്, ഏവമമ്ലസ്യ ഷട്| അനേനൈവ ന്യായേന ലവണസ്യ ത്രീണി, കടോശ്ചൈകമേവ; ഏവം മിലിത്വാ ത്രിരസാനി വിംശതിഃ ||൧൬||-
Adhikarana 12 (17-20) · Śloka 21
വക്ഷ്യന്തേ തു ചതുഷ്കേണ ദ്രവ്യാണി ദശ പഞ്ച ച||൧൭|| സ്വാദ്വമ്ലൌ സഹിതൌ യോഗം ലവണാദ്യൈഃ പൃഥഗ്ഗതൌ| യോഗം ശേഷൈഃ പൃഥഗ്യാതശ്ചതുഷ്കരസസങ്ഖ്യയാ||൧൮|| സഹിതൌ സ്വാദുലവണൌ തദ്വത് കട്വാദിഭിഃ പൃഥക്| യുക്തൌ ശേഷൈഃ പൃഥഗ്യോഗം യാതഃ സ്വാദൂഷണൌ തഥാ||൧൯|| കട്വാദ്യൈരമ്ലലവണൌ സംയുക്തൌ സഹിതൌ പൃഥക്| യാതഃ ശേഷൈഃ പൃഥഗ്യോഗം ശേഷൈരമ്ലകടൂ തഥാ||൨൦|| യുജ്യതേ തു കഷായേണ സതിക്തൌ ലവണോഷണൌ|൨൧|
वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च||१७|| स्वाद्वम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः पृथग्गतौ| योगं शेषैः पृथग्यातश्चतुष्करससङ्ख्यया||१८|| सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत् कट्वादिभिः पृथक्| युक्तौ शेषैः पृथग्योगं यातः स्वादूषणौ तथा||१९|| कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक्| यातः शेषैः पृथग्योगं शेषैरम्लकटू तथा||२०|| युज्यते तु कषायेण सतिक्तौ लवणोषणौ|२१|
🔊 Audio coming soon
ചതൂരസേ സ്വാദ്വമ്ലാവാദിസ്ഥിതൌ ലവണാദിഭിരേകൈകശ്യേന യുക്തൌ ശേഷൈഃ കട്വാദിഭിര്യോഗാത് ഷഡ് ഭവന്തി| സ്വാദുലവണൌ സഹിതൌ ആദിസ്ഥിതൌ, കട്വാദിഭിരിതി കടുതിക്താഭ്യാം പൃഥഗ്യുക്തൌ, ശേഷൈരിതി തിക്തകഷായാഭ്യാം, തേനേഹ ബഹുവചനം ജാതൌ ബോദ്ധവ്യമ്; ഏവം ത്രീണി| സ്വാദൂഷണൌ തഥേത്യനേന സ്വാദുകടുകതിക്തകഷായരൂപമേകമ്| കട്വാദ്യൈരിത്യാദാവപി ബഹുവചനം ജാതൌ| അമ്ലലവണൌ സംയുക്തൌ കടുനാ സഹിതൌ ശേഷാഭ്യാം യോഗാദ്ദ്വേ, തഥാऽമ്ലലവണൌ തിക്തയുക്തൌ ശേഷയോഗാദേകമ്| അമ്ലകടൂ തഥേത്യനേനാമ്ലകടുതിക്തകഷായരൂപമേകമ്| യുജ്യേതേ ത്വിത്യാദിനാ ചൈകമ്| ഏവം പഞ്ചദശ ചതൂരസാനി||൧൭-൨൦||-
Adhikarana 13 (21) · Śloka 22
ഷട് തു പഞ്ചരസാന്യാഹുരേകൈകസ്യാപവര്ജനാത്||൨൧|| ഷട് ചൈവൈകരസാനി സ്യുരേകം ഷഡ്രസമേവ തു|൨൨|
षट् तु पञ्चरसान्याहुरेकैकस्यापवर्जनात्||२१|| षट् चैवैकरसानि स्युरेकं षड्रसमेव तु|२२|
🔊 Audio coming soon
അപവര്ജനാദിതി ത്യാഗാത്| അത്ര ച രസാനാം ഗുണത്വേനൈകസ്മിന് ദ്രവ്യേ സമവായോ യോഗശബ്ദേനോച്യതേ||൨൧||-
Adhikarana 14 (22-23) · Śloka 23
ഇതി ത്രിഷഷ്ടിര്ദ്രവ്യാണാം നിര്ദിഷ്ടാ രസസങ്ഖ്യയാ||൨൨|| ത്രിഷഷ്ടിഃ സ്യാത്ത്വസങ്ഖ്യേയാ രസാനുരസകല്പനാത് | രസാസ്തരതമാഭ്യാം താം സങ്ഖ്യാമതിപതന്തി ഹി||൨൩||
इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्दिष्टा रससङ्ख्यया||२२|| त्रिषष्टिः स्यात्त्वसङ्ख्येया रसानुरसकल्पनात् | रसास्तरतमाभ्यां तां सङ्ख्यामतिपतन्ति हि||२३||
🔊 Audio coming soon
രസസംസര്ഗസ്യ പ്രകാരാന്തരേണാസങ്ഖ്യേയതാമാഹ- ത്രിഷഷ്ടിഃ സ്യാദിത്യാദി| അനുരസോऽഗ്രേ വക്ഷ്യമാണഃ| അത്ര ച ത്രിഷഷ്ട്യാത്മകരസേ രസാനുരസകല്പനാ നാസ്തി, കേവലേ മധുരാദൌ തദഭാവാത്; തേന യഥാസമ്ഭവം സപ്തപഞ്ചാശത്സംയോഗവിഷയം രസാനുരസകല്പനം ജ്ഞേയമ്| കിംവാ, ഏകരസേऽപ്യനുരസോऽസ്ത്യേവാവ്യപദേശ്യഃ| പ്രകാരാന്തരേണാപ്യസങ്ഖ്യേയതാമാഹ- രസാസ്തരതമാഭ്യാമിത്യാദി| മധുരമധുരതരമധുരതമാദിഭേദാദസങ്ഖ്യേയതാ രസാനാം ഭവതീതി ഭാവഃ| കിംവാ, രസാനുരസത്വേനൈവ യാऽസങ്ഖ്യേയതാ തത്രൈവായം ഹേതുഃ- രസാസ്തരതമാഭ്യാമിത്യാദിഃ||൨൨-൨൩||
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
സംയോഗാഃ സപ്തപഞ്ചാശത് കല്പനാ തു ത്രിഷഷ്ടിധാ| രസാനാം തത്ര യോഗ്യത്വാത് കല്പിതാ രസചിന്തകൈഃ||൨൪||
संयोगाः सप्तपञ्चाशत् कल्पना तु त्रिषष्टिधा| रसानां तत्र योग्यत्वात् कल्पिता रसचिन्तकैः||२४||
🔊 Audio coming soon
ഏവമസങ്ഖ്യേയത്വേऽപി ത്രിഷഷ്ടിവിധൈവ കല്പനാ ചികിത്സാവ്യവഹാരാര്ഥമിഹാചാര്യൈഃ കല്പിതേത്യാഹ- സംയോഗാ ഇത്യാദി| തത്ര യോഗ്യത്വാദിതി തത്ര സ്വസ്ഥാതുരഹിതചികിത്സാപ്രയോഗേऽനതിസങ്ക്ഷേപവിസ്തരരൂപതയാ ഹിതത്വാദിത്യര്ഥഃ||൨൪||
Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26
ക്വചിദേകോ രസഃ കല്പ്യഃ സംയുക്താശ്ച രസാഃ ക്വചിത്| ദോഷൌഷധാദീന് സഞ്ചിന്ത്യ ഭിഷജാ സിദ്ധിമിച്ഛതാ||൨൫|| ദ്രവ്യാണി ദ്വിരസാദീനി സംയുക്താംശ്ച രസാന് ബുധാഃ| രസാനേകൈകശോ വാऽപി കല്പയന്തി ഗദാന് പ്രതി||൨൬||
क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश्च रसाः क्वचित्| दोषौषधादीन् सञ्चिन्त्य भिषजा सिद्धिमिच्छता||२५|| द्रव्याणि द्विरसादीनि संयुक्तांश्च रसान् बुधाः| रसानेकैकशो वाऽपि कल्पयन्ति गदान् प्रति||२६||
🔊 Audio coming soon
തമേവ ചികിത്സാപ്രയോഗമാഹ- ക്വചിദിത്യാദി| അത്രാദിഗ്രഹണാദ്ദേശകാലബലാദീനാമനുക്താനാം ഗ്രഹണമ്| ഏതദേവ സംയുക്താസംയുക്തരസകല്പനം ഭിന്നരസദ്രവ്യമേലകാദ്വാऽനേകരസൈകദ്രവ്യപ്രയോഗാദേകരസദ്രവ്യപ്രയോഗാദ്വാ ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ- ദ്രവ്യാണീത്യാദി| ദ്വിരസാദീനി ഉത്പത്തിസിദ്ധദ്വിരസത്രിരസാദീനി; ദ്വിരസം യഥാ- കഷായമധുരോ മുദ്ഗഃ; ത്രിരസം യഥാ- “മധുരാമ്ലകഷായം ച വിഷ്ടമ്ഭി ഗുരു ശീതലമ്| പിത്തശ്ലേഷ്മഹരം ഭവ്യം” (സൂ. ൨൭) ഇത്യാദി; ചതൂരസസ്തിലഃ, യദുക്തം- “സ്നിഗ്ധോഷ്ണമധുരസ്തിക്തഃ കഷായഃ കടുകസ്തിലഃ” (സൂ. ൨൭); പഞ്ചരസം ത്വാമലകം ഹരീതകീ ച, “ശിവാ പഞ്ചരസാ” ഇത്യാദിവചനാത്; വ്യക്തഷഡ്രസം തു ദ്രവ്യമിഹാനുക്തം, വിഷം ത്വവ്യക്തഷഡ്രസസംയുക്തം; ഹാരീതേ ത്വേണമാംസം വ്യക്തഷഡ്രസസംയുക്തമുക്തമ്| ഏവം ദ്വിരസാദിദ്രവ്യയോഗാദ്ദ്വിരസാദ്യുപയോഗഃ| തഥാ സംയുക്താംശ്ച രസാനിതി ഏകൈകരസാദിദ്രവ്യമേലകാത് സംയുക്താന് രസാനേകൈകശഃ കല്പയന്തി പ്രയോജയന്തി| ഗദാന് പ്രതീതി പ്രാധാന്യേന, തേന സ്വസ്ഥവൃത്തേऽപി ബോദ്ധവ്യം; കിംവാ, ദ്വിരസാദിഭേദോ ഗദ ഏവ, സ്വസ്ഥേ തു സര്വരസപ്രയോഗ ഏവ; യദുക്തം- “സമസര്വരസം സാത്മ്യം സമധാതോഃ പ്രശസ്യതേ” (സൂ. ൭) ഇതി| ഏവം ച വ്യാഖ്യാനേ സതി ‘ക്വചിദേകോ രസ’ ഇത്യാദിനാ സമമസ്യ ന പൌനരുക്ത്യമ്| കിംവാ, ‘ക്വചിദേകോ രസ’ ഇത്യാദിനാ സ്വമതമുക്തമ്, അത്രൈവാര്ഥേ ‘ദ്രവ്യാണി ദ്വിരസാദീനി’ ഇത്യാദിനാऽऽചാര്യാന്തരസമ്മതിം ദര്ശയതി; അത ഏവാന്യാചാര്യാന്തരാഭിപ്രായേണ കല്പയന്തീത്യുക്തം, തേന ന പൌനരുക്ത്യമ്||൨൫-൨൬||
Adhikarana 17 (27) · Śloka 27
യഃ സ്യാദ്രസവികല്പജ്ഞഃ സ്യാച്ച ദോഷവികല്പവിത്| ന സ മുഹ്യേദ്വികാരാണാം ഹേതുലിങ്ഗോപശാന്തിഷു ||൨൭||
यः स्याद्रसविकल्पज्ञः स्याच्च दोषविकल्पवित्| न स मुह्येद्विकाराणां हेतुलिङ्गोपशान्तिषु ||२७||
🔊 Audio coming soon
രസജ്ഞാനഫലമാഹ- യഃ സ്യാദിത്യാദി| അത്ര രസവികല്പജ്ഞാനാദേവ വ്യാധിഹേതുദ്രവ്യജ്ഞാനം കൃത്സ്നമവരുദ്ധം, രസജ്ഞാനേനൈവ പ്രായഃ സകലദ്രവ്യഗുണസ്യ വക്ഷ്യമാണത്വാത്| ദോഷവികല്പജ്ഞാനാച്ച ലിങ്ഗജ്ഞാനം, യാവദ്ധി ലിങ്ഗം തത് സര്വം ദോഷവികല്പസമ്ബദ്ധമ്| രസദോഷവികല്പജ്ഞാനാത്തു ഭേഷജജ്ഞാനം, യതോ രസതഃ സ്വരൂപജ്ഞാനം ഭേഷജദ്രവ്യസ്യ, ദോഷതശ്ച ഭേഷജപ്രയോഗവിഷയവിജ്ഞാനമ്| കിംവാ, രസവികല്പാച്ച തഥാ ദോഷവികല്പാച്ച ഹേത്വാദിജ്ഞാനം പൃഥഗേവ വക്തവ്യം; രസഭേദാദ്ധി തത്കാര്യം ലിങ്ഗമപി ജ്ഞായതേ, ഹേതുഭേഷജവിജ്ഞാനം തു രസഭേദവിജ്ഞാനാദേവ വക്തവ്യം, യതോ രസഭേദവദ്ദ്രവ്യമേവ വികാരാണാം ഹേതുര്ഭേഷജം ച ഭവതീതി; ഏവം ദോഷഭേദം ജ്ഞാത്വാ ച തസ്യ സമാനം ഹേതും പ്രത്യേതി, ദോഷവിരോധി ച ദ്രവ്യം ഭേഷജമിതി| തദ്യുക്തമുക്തം- ന സ മുഹ്യേദ്വികാരാണാം ഹേതുലിങ്ഗോപശാന്തിഷ്വിതി||൨൭||
Adhikarana 18 (28) · Śloka 28
വ്യക്തഃ ശുഷ്കസ്യ ചാദൌ ച രസോ ദ്രവ്യസ്യ ലക്ഷ്യതേ| വിപര്യയേണാനുരസോ രസോ നാസ്തി ഹി സപ്തമഃ||൨൮||
व्यक्तः शुष्कस्य चादौ च रसो द्रव्यस्य लक्ष्यते| विपर्ययेणानुरसो रसो नास्ति हि सप्तमः||२८||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വോക്തരസാനുരസലക്ഷണമാഹ- വ്യക്ത ഇത്യാദി| ശുഷ്കസ്യ ചേതി ചകാരാദാര്ദ്രസ്യ ച, ആദൌ ചേതി ചകാരാദന്തേ ച; തേന ശുഷ്കസ്യ വാऽऽര്ദ്രസ്യ വാ പ്രഥമജിഹ്വാസമ്ബന്ധേ വാऽऽസ്വാദാന്തേ വാ യോ വ്യക്തത്വേന മധുരോऽയമമ്ലോऽയമിത്യാദിനാ വികല്പേന ഗൃഹ്യതേ, സ വ്യക്തഃ; യസ്തൂക്താവസ്ഥാചതുഷ്ടയേऽപി വ്യക്തോ നോപലഭ്യതേ, കിന്തര്ഹ്യവ്യപദേശ്യതയാ ഛായാമാത്രേണ കാര്യദര്ശനേന വാ മീയതേ, സോऽനുരസ ഇതി വാക്യാര്ഥഃ| യതശ്ച മധുരാദയ ഏവ വ്യക്തത്വാവ്യക്തത്വാഭ്യാം രസാനുരസരൂപാഃ, അതോऽവ്യക്തോ നാമ സപ്തമോ രസോ നാസ്തി| അയം ചാര്ഥഃ പൂര്വം പ്രതിഷിദ്ധോऽപ്യനുഗുണസ്പഷ്ടഹേതുപ്രാപ്ത്യാ പുനര്നിഷിധ്യതേ| അന്യേ ത്വാഹുഃ- ശുഷ്കസ്യ ചേത്യനേന യസ്യ ദ്രവ്യസ്യ ശുഷ്കസ്യ ചാര്ദ്രസ്യ ചോപയോഗഃ, തത്ര ശുഷ്കാവസ്ഥായാം യോऽവ്യക്തഃ സ രസ ഉച്യതേ; യസ്ത്വാര്ദ്രാവസ്ഥായാം വ്യക്തഃ സന് ശുഷ്കാവസ്ഥായാം നാനുയാതി , നാസൌ രസഃ, കിന്ത്വനുരസഃ| യഥാ- പിപ്പല്യാ ആര്ദ്രായാ മധുരോ രസോ വ്യക്തഃ, ശുഷ്കായാസ്തു പിപ്പല്യാഃ കടുകഃ; തേന കടുക ഏവ രസഃ പിപ്പല്യാഃ, മധുരസ്ത്വനുരസഃ; യസ്തു ദ്രാക്ഷാദീനാമാര്ദ്രാവസ്ഥായാം ശുഷ്കാവസ്ഥായാം ച മധുര ഏവ, തത്ര വിപ്രതിപത്തിരപി നാസ്തി, തേന തത്ര മധുര ഏവ രസഃ; നിത്യാര്ദ്രപ്രയോജ്യാനാം തു കാഞ്ജികതക്രാദീനാമാദൌ വ്യക്തോ യ ഉപലഭ്യതേ രസഃ, അനു ചോപലഭ്യതേ യഃ സോऽനുരസോ യുക്തസ്തിക്തത്വാദിഃ; തഥാ, ആര്ദ്രാവസ്ഥായാം ശുഷ്കാവസ്ഥാവിപരീതോ യഃ പിപ്പല്യാ ഇവ മധുരഃ, സോऽനുരസ ഇതി| കിന്ത്വാര്ദ്രാऽപി പിപ്പലീ മധുരരസൈവേതി പശ്യാമഃ, യതോ വക്ഷ്യതി- “ശ്ലേഷ്മലാ മധുരാ ചാര്ദ്രാ ഗുര്വീ സ്നിഗ്ധാ ച പിപ്പലീ” (സൂ. ൨൭) ഇതി; മധുരസ്യ തത്രാനുരസത്വേ ഗുരുത്വശ്ലേഷ്മകര്തൃത്വാന്യനുപപന്നാനി; തേന, ആര്ദ്രാ പിപ്പലീ വ്യക്തമധുരരസൈവ, ശുഷ്കാ തു മധുരാനുരസേതി യുക്തമ്||൨൮||
Adhikarana 19 (29-35) · Śloka 35
പരാപരത്വേ യുക്തിശ്ച സങ്ഖ്യാ സംയോഗ ഏവ ച| വിഭാഗശ്ച പൃഥക്ത്വം ച പരിമാണമഥാപി ച||൨൯|| സംസ്കാരോऽഭ്യാസ ഇത്യേതേ ഗുണാ ജ്ഞേയാഃ പരാദയഃ| സിദ്ധ്യുപായാശ്ചികിത്സായാ ലക്ഷണൈസ്താന് പ്രചക്ഷ്മഹേ||൩൦|| ദേശകാലവയോമാനപാകവീര്യരസാദിഷു| പരാപരത്വേ, യുക്തിശ്ച യോജനാ യാ തു യുജ്യതേ||൩൧|| സങ്ഖ്യാ സ്യാദ്ഗണിതം, യോഗഃ സഹ സംയോഗ ഉച്യതേ| ദ്രവ്യാണാം ദ്വന്ദ്വസര്വൈകകര്മജോऽനിത്യ ഏവ ച||൩൨|| വിഭാഗസ്തു വിഭക്തിഃ സ്യാദ്വിയോഗോ ഭാഗശോ ഗ്രഹഃ| പൃഥക്ത്വം സ്യാദസംയോഗോ വൈലക്ഷണ്യമനേകതാ||൩൩|| പരിമാണം പുനര്മാനം, സംസ്കാരഃ കരണം മതമ്| ഭാവാഭ്യസനമഭ്യാസഃ ശീലനം സതതക്രിയാ||൩൪|| ഇതി സ്വലക്ഷണൈരുക്താ ഗുണാഃ സര്വേ പരാദയഃ| ചികിത്സാ യൈരവിദിതൈര്ന യഥാവത് പ്രവര്തതേ||൩൫||
परापरत्वे युक्तिश्च सङ्ख्या संयोग एव च| विभागश्च पृथक्त्वं च परिमाणमथापि च||२९|| संस्कारोऽभ्यास इत्येते गुणा ज्ञेयाः परादयः| सिद्ध्युपायाश्चिकित्साया लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे||३०|| देशकालवयोमानपाकवीर्यरसादिषु| परापरत्वे, युक्तिश्च योजना या तु युज्यते||३१|| सङ्ख्या स्याद्गणितं, योगः सह संयोग उच्यते| द्रव्याणां द्वन्द्वसर्वैककर्मजोऽनित्य एव च||३२|| विभागस्तु विभक्तिः स्याद्वियोगो भागशो ग्रहः| पृथक्त्वं स्यादसंयोगो वैलक्षण्यमनेकता||३३|| परिमाणं पुनर्मानं, संस्कारः करणं मतम्| भावाभ्यसनमभ्यासः शीलनं सततक्रिया||३४|| इति स्वलक्षणैरुक्ता गुणाः सर्वे परादयः| चिकित्सा यैरविदितैर्न यथावत् प्रवर्तते||३५||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി പൂര്വോക്തഗുര്വാദിഗുണാതിരിക്താന് പരത്വാപരത്വാദീന് ദശഗുണാന് രസധര്മത്വേനോപദേഷ്ടവ്യാനാഹ- പരേത്യാദി| തച്ച പരത്വം പ്രധാനത്വമ്, അപരത്വമ് അപ്രധാനത്വമ്| തദ്വിവരണം- ദേശകാലേത്യാദി| തത്ര ദേശോ മരുഃ പരഃ, അനൂപോऽപരഃ; കാലോ വിസര്ഗഃ പരഃ, ആദാനമപരഃ; വയസ്തരുണം പരമ്, അപരമിതരത്; മാനം ച ശരീരസ്യ യഥാ വക്ഷ്യമാണം ശാരീരേ പരം, തതോऽന്യദപരം; പാകവീര്യരസാസ്തു യേ യസ്യ യോഗിനസ്തേ തം പ്രതി പരാഃ, അയൌഗികാസ്ത്വപരാഃ| ആദിഗ്രഹണാത് പ്രകൃതിബലാദീനാം ഗ്രഹണമ്| കിംവാ, പരത്വാപരത്വേ വൈശേഷികോക്തേ ജ്ഞേയേ; തത്ര ദേശാപേക്ഷയാ സന്നികൃഷ്ടദേശസമ്ബന്ധിനമപേക്ഷ്യ വിദൂരദേശസമ്ബന്ധിനി പരത്വം, സന്നികൃഷ്ടദേശസമ്ബന്ധിനി ചാപരത്വം ഭവതി; ഏവം സന്നികൃഷ്ടവിപ്രകൃഷ്ടകാലാപേക്ഷയാ ച സ്ഥവിരേ പരത്വം, യൂനി ചാപരത്വം ഭവതി| വയഃപ്രഭൃതിഷു പരത്വാപരത്വം യഥാസമ്ഭവം കാലദേശകൃതമേവേഹോപയോഗാദുപചരിതമപ്യഭിഹിതം, യതോ ന ഗുണേ മാനാദൌ ഗുണാന്തരസമ്ഭവഃ| യുക്തിശ്ചേത്യാദൌ യോജനാ ദോഷാദ്യപേക്ഷയാ ഭേഷജസ്യ സമീചീനകല്പനാ, അത ഏവോക്തം- യാ തു യുജ്യതേ; യാ കല്പനാ യൌഗികീ ഭവതി സാ തു യുക്തിരുച്യതേ, അയൌഗികീ തു കല്പനാऽപി സതീ യുക്തിര്നോച്യതേ പുത്രോऽപ്യപുത്രവത്| യുക്തിശ്ചേയം സംയോഗപരിമാണസംസ്കാരാദ്യന്തര്ഗതാऽപ്യത്യുപയുക്തത്വാത് പൃഥഗുച്യതേ| സങ്ഖ്യാം ലക്ഷയതി- സങ്ഖ്യേത്യാദി| ഗണിതമിഹൈകദ്വിത്ര്യാദി| സംയോഗമാഹ- യോഗ ഇത്യാദി | സഹേതി മിലിതാനാം ദ്രവ്യാണാം യോഗഃ പ്രാപ്തിരിത്യര്ഥഃ, സഹേത്യനേനേഹാകിഞ്ചിത്കരം പരസ്പരസംയോഗം നിരാകരോതി| തദ്ഭേദമാഹ- ദ്വന്ദ്വേത്യാദി| തത്ര ദ്വന്ദ്വകര്മജോ യഥാ- യുധ്യമാനയോര്മേഷയോഃ, സര്വകര്മജോ യഥാ- ഭാണ്ഡേ പ്രക്ഷിപ്യമാണാനാം മാഷാണാം ബഹുലമാഷക്രിയായോഗജഃ, ഏകകര്മജോ യഥാ- വൃക്ഷവായസയോഃ| അനിത്യ ഇതി സംയോഗസ്യ കര്മജത്വേനാനിത്യത്വം ദര്ശയതി| വിഭാഗമാഹ- വിഭാഗസ്ത്വിത്യാദി| വിഭക്തിഃ വിഭജനമ്| വിഭക്തിമേവ വിവൃണോതി- വിയോഗ ഇതി; സംയോഗസ്യ വിഗമോ വിയോഗഃ| തത് കിം സംയോഗാഭാവ ഏവ വിയോഗ ഇത്യാഹ- ഭാഗശോ ഗ്രഹ ഇതി|- വിഭാഗശോ വിഭക്തത്വേന ഗ്രഹണം യതോ ഭവതീതി ഭാവഃ; തേന വിഭക്തിരിത്യേഷാ ഭാവരൂപാ പ്രതീതിഃ, ന സംയോഗാഭാവമാത്രം ഭവതി, കിന്തര്ഹി ഭാവരൂപവിഭാഗഗുണയുക്താ ഇത്യര്ഥഃ | പൃഥക്ത്വം തു ‘ഇദം ദ്രവ്യം പടലക്ഷണം, ഘടാത് പൃഥഗ്’ ഇത്യാദികാ ബുദ്ധിര്യതോ ഭവതി, തത് പൃഥക്ത്വം ഭവതി| തച്ചാചാര്യസ്ത്രൈവിധ്യേനാഹ- പൃഥക്ത്വമിത്യാദി| തത്ര യത് സര്വഥാऽസംയുജ്യമാനയോരിവ മേരുഹിമാചലയോഃ പൃഥക്ത്വമ്, ഏതദസംയോഗ ഇത്യനേനോക്തമ്| തഥാ സംയുജ്യമാനാനാമപി പൃഥക്ത്വം വിജാതീയാനാം മഹിഷവരാഹാദീനാം, തദാഹ- വൈലക്ഷണ്യമിത്യാദി|- വിശിഷ്ടലക്ഷണയുക്തത്വലക്ഷിതം വിജാതീയാനാം പൃഥക്ത്വമിത്യര്ഥഃ| തഥൈകജാതീയാനാമപ്യവിലക്ഷണാനാം മാഷാണാം പൃഥക്ത്വം ഭവതീത്യാഹ- അനേകതേതി| ഏകജാതീയേഷു ഹി സംയുക്തേഷു ന വൈലക്ഷണ്യം നാപ്യസംയോഗഃ, അഥ ചാനേകതാ പൃഥക്ത്വരൂപാ ഭവതീതി ഭാവഃ| കിംവാ, പൃഥക്ത്വം ഗുണാന്തരമിച്ഛന് ലോകവ്യവഹാരാര്ഥമസംയോഗവൈലക്ഷണ്യാനേകതാരൂപമേവ യഥോദാഹൃതം പൃഥക്ത്വം ദര്ശയതി | മാനം പ്രസ്ഥാഢകാദിതുലാദിമേയമ്| കരണം ഗുണാന്തരാധായകത്വം സംസ്കരണമിത്യര്ഥഃ; യദ്വക്ഷ്യതി- “സംസ്കാരോ ഹി ഗുണാന്തരാധാനമുച്യതേ” (വി. ൧) ഇതി| ഭാവസ്യ ഷഷ്ടികാദേര്വ്യായാമാദേശ്ചാഭ്യസനമഭ്യാസഃ| അഭ്യസനമേവ ലോകപ്രസിദ്ധാഭ്യാം പര്യായാഭ്യാം വിവൃണോതി- ശീലനം സതതക്രിയേതി; യം ലോകാഃ ശീലനസതതക്രിയാഭ്യാമഭിദധതി സോऽഭ്യാസ ഇതി ഭാവഃ| അയം ച സംയോഗസംസ്കാരവിശേഷരൂപോऽപി വിശേഷേണ ചികിത്സോപയുക്തത്വാത് പൃഥഗുച്യതേ| ന യഥാവത് പ്രവര്തത ഇതി വചനേന ശബ്ദാദിഷു ച ഗുര്വാദിഷു ച പരാദീനാമപ്രാധാന്യം സൂചയതി||൨൯-൩൫||
Adhikarana 20 (36) · Śloka 36
ഗുണാ ഗുണാശ്രയാ നോക്താസ്തസ്മാദ്രസഗുണാന് ഭിഷക്| വിദ്യാദ്ദ്രവ്യഗുണാന് കര്തുരഭിപ്രായാഃ പൃഥഗ്വിധാഃ||൩൬||
गुणा गुणाश्रया नोक्तास्तस्माद्रसगुणान् भिषक्| विद्याद्द्रव्यगुणान् कर्तुरभिप्रायाः पृथग्विधाः||३६||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി രസാനാം പരസ്പരസംയോഗോ ഗുണ ഉക്തഃ, തഥാऽഗ്രേ ച സ്നിഗ്ധത്വാദിര്ഗുണോ വാച്യഃ, സ ച ഗുണരൂപരസേ ന സമ്ഭവതീതി യഥാ രസാനാം ഗുണനിര്ദേശോ ബോദ്ധവ്യസ്തദാഹ- ഗുണാ ഇത്യാദി| ഗുണാ ഗുണാശ്രയാ നോക്താ ഇതി ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയേ “സമവായീ തു നിശ്ചേഷ്ടഃ കാരണം ഗുണഃ” (സൂ. ൧) ഇത്യനേന| രസഗുണാനിതി രസേ സ്നിഗ്ധാദീന് ഗുണാന്നിര്ദിഷ്ടാന് തദ്രസാധാരദ്രവ്യഗുണാനേവ വിദ്യാത്| നനു, യദി ദ്രവ്യഗുണാ ഏവ തേ, തത് കിമിതി രസഗുണത്വേനോച്യന്ത ഇത്യാഹ- കര്തുരിത്യാദി; കര്തുരിതി തന്ത്രകര്തുഃ| അഭിപ്രായാ ഇതി തത്ര തത്രോപചാരേണ തഥാ സാമാന്യശബ്ദാദിപ്രയോഗേണ തന്ത്രകരണബുദ്ധയഃ; സാമാന്യശബ്ദോപചാരാദിപ്രയോഗശ്ച പ്രകരണാദിവശാദേവ സ്ഫുടത്വാത് തഥാ പ്രയോജനവശാച്ച ക്രിയതേ| തച്ച പ്രകരണാദി ‘അതശ്ച പ്രകൃതം ബുദ്ധ്വാ’ ഇത്യാദൌ ദര്ശയിഷ്യാമഃ| ഇഹ ച ദ്രവ്യഗുണാനാം രസേഷു യദുപചരണം തസ്യായമഭിപ്രായോ- യത്- മധുരാദിനിര്ദേശേനൈവ സ്നിഗ്ധശീതാദിഗുണാ അപി പ്രായോ മധുരാദ്യവ്യഭിചാരിണോ ദ്രവ്യേ നിര്ദിഷ്ടാ ഭവന്തീതി ന മധുരത്വം നിര്ദിശ്യ സ്നിഗ്ധത്വാദിപ്രതിപാദനം പുനഃ പൃഥക് ക്രിയത ഇതി||൩൬||
Adhikarana 21 (37) · Śloka 37
അതശ്ച പ്രകൃതം ബുദ്ധ്വാ ദേശകാലാന്തരാണി ച| തന്ത്രകര്തുരഭിപ്രായാനുപായാംശ്ചാര്ഥമാദിശേത്||൩൭||
अतश्च प्रकृतं बुद्ध्वा देशकालान्तराणि च| तन्त्रकर्तुरभिप्रायानुपायांश्चार्थमादिशेत्||३७||
🔊 Audio coming soon
അഭിപ്രായപൃഥക്ത്വേ സതി യഥാ ഗ്രന്ഥോ ബോദ്ധവ്യസ്തദാഹ- അതശ്ചേത്യാദി| തത്ര പ്രകൃതം ബുദ്ധ്വാ, യഥാ- “ക്ഷാരാഃ ക്ഷീരം ഫലം പുഷ്പമ്” ഇത്യത്രോദ്ഭിദഗണസ്യ പ്രകൃതത്വാത് ക്ഷീരമിതി സ്നുഹ്യാദിക്ഷീരമേവ ക്ഷീരശബ്ദേന വദേത്| ദേശാന്തരം ബുദ്ധ്വേതി യഥാ- ശിരസി ശോധനേऽഭിധീയമാനേ “ക്രിമിവ്യാധൌ” (സൂ. ൨) ഇതി, തച്ഛിരോഗതക്രിമിവ്യാധാവേവ ഭവതി| കാലാന്തരേ യഥാ- വമനകാലേऽഭിഹിതം “പ്രതിഗ്രഹാംശ്ചോപഹാരയേത്” (സൂ. ൧൫) ഇതി, തത്ര പ്രതിഗ്രഹശബ്ദേന പാത്രമുച്യതേ, ന തു ഗ്രഹണം പ്രതിഗ്രഹഃ| തന്ത്രകര്തുരഭിപ്രായാനിതി യഥോക്തം രസേഷു ഗുണാരോപണേ തദ്ബോദ്ധവ്യമ്| ഉപായാനിതി ശാസ്ത്രോപായാന് തന്ത്രയുക്തിരൂപാന്| അര്ഥമ് അഭിധേയമ്| യദ്യപി പ്രകൃതാദയോऽപി തന്ത്രകര്തുരഭിപ്രായാ ഏവ, തഥാऽപി യത്ര പ്രകൃതത്വാദി ന സ്ഫുടം പ്രതീയതേ തത്ര തന്ത്രകര്തുരഭിപ്രായത്വേന ബോദ്ധവ്യമ്||൩൭||
Adhikarana 22 (38) · Śloka 38
ഷഡ്വിഭക്തീഃ പ്രവക്ഷ്യാമി രസാനാമത ഉത്തരമ്| ഷട് പഞ്ചഭൂതപ്രഭവാഃ സങ്ഖ്യാതാശ്ച യഥാ രസാഃ||൩൮||
षड्विभक्तीः प्रवक्ष्यामि रसानामत उत्तरम्| षट् पञ्चभूतप्रभवाः सङ्ख्याताश्च यथा रसाः||३८||
🔊 Audio coming soon
ഷഡ്വിഭക്തീരിതി മധുരാദിഷഡ്വിഭാഗാനിത്യര്ഥഃ| ഷട് പഞ്ചഭൂതപ്രഭവാ ഇതി പഞ്ചഭൂതപ്രഭവാഃ സന്തോ യഥോക്തേന പ്രകാരേണ ‘സോമഗുണാതിരേകാത്’ ഇത്യാദിനാ യഥാ ഷട് സങ്ഖ്യാതാഃ ഷട്സങ്ഖ്യാപരിച്ഛിന്നാ ഭവന്തി, തഥാ വക്ഷ്യാമീതി യോജനാ||൩൮||
Adhikarana 23 (39) · Śloka 39
സൌമ്യാഃ ഖല്വാപോऽന്തരിക്ഷപ്രഭവാഃ പ്രകൃതിശീതാ ലഘ്വ്യശ്ചാവ്യക്തരസാശ്ച, താസ്ത്വന്തരിക്ഷാദ്ഭ്രശ്യമാനാ ഭ്രഷ്ടാശ്ച പഞ്ചമഹാഭൂതഗുണസമന്വിതാ ജങ്ഗമസ്ഥാവരാണാം ഭൂതാനാം മൂര്തീരഭിപ്രീണയന്തി, താസു മൂര്തിഷു ഷഡഭിമൂര്ച്ഛന്തി രസാഃ||൩൯||
सौम्याः खल्वापोऽन्तरिक्षप्रभवाः प्रकृतिशीता लघ्व्यश्चाव्यक्तरसाश्च, तास्त्वन्तरिक्षाद्भ्रश्यमाना भ्रष्टाश्च पञ्चमहाभूतगुणसमन्विता जङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्तीरभिप्रीणयन्ति, तासु मूर्तिषु षडभिमूर्च्छन्ति रसाः||३९||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി രസാനാമാദികാരണമേവ താവദാഹ- സൌമ്യാ ഇത്യാദി| സൌമ്യാഃ സോമദേവതാകാഃ| ഭ്രശ്യമാനാ ഇതി വദതാ ഭൂമിസമ്ബന്ധവ്യതിരേകേണാന്തരീക്ഷേരിതൈഃ പൃഥിവ്യാദിപരമാണ്വാദിഭിഃ സമ്ബന്ധോ രസാരമ്ഭകോ ഭവതീതി ദര്ശ്യതേ| മൂര്തീരിതി വ്യക്തീഃ| അഭിപ്രീണയന്തീതി തര്പയന്തി, കിംവാ ജനയന്തി| അഭിമൂര്ച്ഛന്തി രസാ ഇതി വ്യക്തിം യാന്തി| അത്ര ചാന്തരീക്ഷമുദകം രസകാരണത്വേ പ്രധാനത്വാദുക്തം, തേന ക്ഷിതിസ്ഥമപി സ്ഥാവരജങ്ഗമോത്പത്തൌ രസകാരണം ഭവത്യേവ||൩൯||
Adhikarana 24 (40) · Śloka 40
തേഷാം ഷണ്ണാം രസാനാം സോമഗുണാതിരേകാന്മധുരോ രസഃ, പൃഥിവ്യഗ്നിഭൂയിഷ്ഠത്വാദമ്ലഃ, സലിലാഗ്നിഭൂയിഷ്ഠത്വാല്ലവണഃ, വായ്വഗ്നിഭൂയിഷ്ഠത്വാത് കടുകഃ, വായ്വാകാശാതിരിക്തത്വാത്തിക്തഃ, പവനപൃഥിവീവ്യതിരേകാത് കഷായ ഇതി| ഏവമേഷാം രസാനാം ഷട്ത്വമുപപന്നം ന്യൂനാതിരേകവിശേഷാന്മഹാഭൂതാനാം ഭൂതാനാമിവ സ്ഥാവരജങ്ഗമാനാം നാനാവര്ണാകൃതിവിശേഷാഃ; ഷഡൃതുകത്വാച്ച കാലസ്യോപപന്നോ മഹാഭൂതാനാം ന്യൂനാതിരേകവിശേഷഃ||൪൦||
तेषां षण्णां रसानां सोमगुणातिरेकान्मधुरो रसः, पृथिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः, सलिलाग्निभूयिष्ठत्वाल्लवणः, वाय्वग्निभूयिष्ठत्वात् कटुकः, वाय्वाकाशातिरिक्तत्वात्तिक्तः, पवनपृथिवीव्यतिरेकात् कषाय इति| एवमेषां रसानां षट्त्वमुपपन्नं न्यूनातिरेकविशेषान्महाभूतानां भूतानामिव स्थावरजङ्गमानां नानावर्णाकृतिविशेषाः; षडृतुकत्वाच्च कालस्योपपन्नो महाभूतानां न्यूनातिरेकविशेषः||४०||
🔊 Audio coming soon
സോമഗുണാതിരേകാദിതി അതിരേകശബ്ദേന സര്വേഷ്വേവ രസേഷു സര്വഭൂതസാന്നിധ്യമസ്തി, ക്വചിത്തു കസ്യചിദ്ഭൂതഗുണസ്യാതിരേകാദ്രസവിശേഷോ ഭവതീതി ദര്ശയതി; ഏതച്ച മധുരം പ്രതി അബ്ഗുണാതിരിക്തത്വം വിശേഷോത്പത്തൌ കാരണത്വേന ജ്ഞേയം; യച്ചാധാരകാരണത്വമപാം, തത് സര്വസാധാരണമ്| ഏവം ലവണേऽപ്യപാം കാരണത്വം ജ്ഞേയമ്| ലവണസ്തു സുശ്രുതേ പൃഥിവ്യഗ്ന്യതിരേകാത് പഠിതഃ, അസ്മിംശ്ച വിരോധേ കാര്യവിരോധോ നാസ്ത്യേവ| നനു, ഉഷ്ണശീതാഭ്യാമഗ്നിസലിലാഭ്യാം കൃതസ്യ ലവണസ്യാപ്യുഷ്ണശീതത്വേന ഭവിതവ്യം, തല്ലവണം കഥമുഷ്ണം ഭവതി? നൈവം, യതോ ഭൂതാനാമയം സ്വഭാവഃ- യത്- കേനചിത് പ്രകാരേണ സന്നിവിഷ്ടാഃ കഞ്ചിദ്ഗുണമാരഭന്തേ, ന സര്വമ്| യഥാ- മകുഷ്ഠകേऽദ്ഭിര്മധുരോ രസഃ ക്രിയതേ, ന സ്നേഹഃ; തഥാ സൈന്ധവേ വഹ്നിനാऽപി നോഷ്ണത്വമാരഭ്യതേ| അയം ച ഭൂതാനാം സന്നിവേശോऽദൃഷ്ടപ്രഭാവകൃത ഏവ, സ ച സന്നിവേശഃ കാര്യദര്ശനേനോന്നേയഃ| തേന യത്ര കാര്യം ദൃശ്യതേ തത്ര കല്പ്യതേ, യഥാ- ലവണേ ഉഷ്ണത്വാദഗ്നിര്വിഷ്യന്ദിത്വാച്ച ജലമനുമീയതേ| ആഗമവേദനീയശ്ചായമര്ഥോ നാത്രാസ്മദ്വിധാനാം കല്പനാഃ പ്രസരന്തി| ഏതേന യദുച്യതേ- തോയവത് പൃഥിവ്യാദയോऽപി കിമിതി പൃഥഗ്രസാന്തരം ന കുര്വന്തി, തഥാ തോയവാതാദിസംയോഗാദിഭ്യഃ കിമിതി രസാന്തരാണി നോത്പദ്യന്ത ഇതി, തദപി ഭൂതസ്വഭാവാപര്യനുയോഗാദേവ പ്രത്യുക്തമ്| ഇഹ ച കാരണത്വം ഭൂതാനാം രസസ്യ മധുരത്വാദിവിശേഷ ഏവ നിമിത്തകാരണരൂപമുച്യതേ, തേന നീരസാനാമപി ഹി ദഹനാദീനാം കാരണത്വമുപപന്നമേവ വ്യുത്പാദിതമ്| രസഭേദം ദൃഷ്ടാന്തേന സാധയന്നാഹ- ഏവമിത്യാദി| രസാനാം ഷട്ത്വം മഹാഭൂതാനാം ന്യൂനാതിരേകവിശേഷാത് സോമഗുണാതിരേകപൃഥിവ്യഗ്ന്യതിരേകാദേഃ ഷഡുത്പാദകാരണാദുപപന്നം, ഷഡ്ഭ്യഃ കാരണേഭ്യഃ ഷട് കാര്യാണി ഭവന്തീതി യുക്തമേവേതി ഭാവഃ| ഭൂതാനാം യഥാ നാനാവര്ണാകൃതിവിശേഷാ മഹാഭൂതാനാം ന്യൂനാതിരേകവിശേഷാത്, തഥാ രസാനാമപീതി| ഭൂതാനാം യഥോക്താനാമതിരേകവിശേഷഹേതുമാഹ- ഷഡൃതുകത്വാദിത്യാദി| ഷഡൃതുകത്വേന കാലോ നാനാഹേമന്താദിരൂപതയാ കഞ്ചിദ്ഭൂതവിശേഷം ക്വചിദ്വര്ധയതി, സ ചാത്മകാര്യം രസം പുഷ്ടം കരോതി, യഥാ- ഹേമന്തകാലേ സോമഗുണാതിരേകോ ഭവതി, ശിശിരേ വായ്വാകാശാതിരേകഃ, ഏവം തസ്യാശിതീയോക്തരസോത്പാദക്രമേണ വസന്താദാവപി ഭൂതോത്കര്ഷോ ജ്ഞേയഃ; ഷഡൃതുകാച്ചേതി ചകാരേണാഹോരാത്രകൃതോऽപി ഭൂതോത്കര്ഷോ ജ്ഞേയഃ, തഥാऽദൃഷ്ടകൃതശ്ച; തേന ഹേമന്താദാവപി രസാന്തരോത്പാദഃ ക്വചിദ്വസ്തുന്യുപപന്നോ ഭവതി| യദ്യപി ച, ഋതുഭേദേऽപി ഭൂതോത്കര്ഷവിശേഷ ഏവ കാരണം, യദുക്തം- “താവേതാവര്കവായൂ” (സൂ. ൬) ഇത്യാദി, തഥാऽപി ബീജാങ്കുരകാര്യകാരണഭാവവത് സംസാരാനാദിതയൈവ ഭൂതവിശേഷര്ത്വോഃ കാര്യകാരണഭാവോ വാച്യഃ||൪൦||
Adhikarana 25 (41) · Śloka 41
തത്രാഗ്നിമാരുതാത്മകാ രസാഃ പ്രായേണോര്ധ്വഭാജഃ, ലാഘവാദുത്പ്ലവനത്വാച്ച വായോരൂര്ധ്വജ്വലനത്വാച്ച വഹ്നേഃ; സലിലപൃഥിവ്യാത്മകാസ്തു പ്രായേണാധോഭാജഃ, പൃഥിവ്യാ ഗുരുത്വാന്നിമ്നഗത്വാച്ചോദകസ്യ; വ്യാമിശ്രാത്മകാഃ പുനരുഭയതോഭാജഃ||൪൧||
तत्राग्निमारुतात्मका रसाः प्रायेणोर्ध्वभाजः, लाघवादुत्प्लवनत्वाच्च वायोरूर्ध्वज्वलनत्वाच्च वह्नेः; सलिलपृथिव्यात्मकास्तु प्रायेणाधोभाजः, पृथिव्या गुरुत्वान्निम्नगत्वाच्चोदकस्य; व्यामिश्रात्मकाः पुनरुभयतोभाजः||४१||
🔊 Audio coming soon
ഭൂതവിശേഷകൃതം രസാനാം ധര്മാന്തരമാഹ- തത്രേത്യാദി| പ്രായേണേതി ന സര്വേ| രസാ ഇതി രസയുക്താനി ദ്രവ്യാണി| പ്ലവനത്വാദിതി ഗതിമത്ത്വാത്; യദ്യപി ഗതിരധോऽപി സ്യാത്, തഥാऽപി ലഘുത്വപരിഗതഗതിരിഹ വായോരൂര്ധ്വമേവ ഗമനം കരോതി, യഥാ- ശാല്മലീതുലാനാമ്| ഹേത്വന്തരമാഹ- ഊര്ധ്വജ്വലനത്വാച്ചാഗ്നേരിതി; അഗ്നേരപ്യൂര്ധ്വഗതിത്വാദിത്യര്ഥഃ| നിമ്നഗത്വമധോഗത്വമേവ||൪൧||
Adhikarana 26 (42) · Śloka 42
തേഷാം ഷണ്ണാം രസാനാമേകൈകസ്യ യഥാദ്രവ്യം ഗുണകര്മാണ്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൪൨||
तेषां षण्णां रसानामेकैकस्य यथाद्रव्यं गुणकर्माण्यनुव्याख्यास्यामः||४२||
🔊 Audio coming soon
യഥാദ്രവ്യമിതി യദ്യസ്യ രസസ്യ ദ്രവ്യമാധാരസ്തദനതിക്രമേണ| ഏതേന രസാനാം ഗുണകര്മണീ രസാധാരേ ദ്രവ്യേ ബോദ്ധവ്യേ ഇതി ദര്ശയതി||൪൨||
Adhikarana 27 (43) · Śloka 43
തത്ര, മധുരോ രസഃ ശരീരസാത്മ്യാദ്രസരുധിരമാംസമേദോസ്ഥിമജ്ജൌജഃശുക്രാഭിവര്ധന ആയുഷ്യഃ ഷഡിന്ദ്രിയപ്രസാദനോ ബലവര്ണകരഃ പിത്തവിഷമാരുതഘ്നസ്തൃഷ്ണാദാഹപ്രശമനസ്ത്വച്യഃ കേശ്യഃ കണ്ഠ്യോ ബല്യഃ പ്രീണനോ ജീവനസ്തര്പണോ ബൃംഹണഃ സ്ഥൈര്യകരഃ ക്ഷീണക്ഷതസന്ധാനകരോ ഘ്രാണമുഖകണ്ഠൌഷ്ഠജിഹ്വാപ്രഹ്ലാദനോ ദാഹമൂര്ച്ഛാപ്രശമനഃ ഷട്പദപിപീലികാനാമിഷ്ടതമഃ സ്നിഗ്ധഃ ശീതോ ഗുരുശ്ച| സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമുപയുജ്യമാനഃ സ്ഥൌല്യം മാര്ദവമാലസ്യമതിസ്വപ്നം ഗൌരവമനന്നാഭിലാഷമഗ്നേര്ദൌര്ബല്യമാസ്യകണ്ഠയോര്മാംസാഭിവൃദ്ധിം ശ്വാസകാസപ്രതിശ്യായാലസകശീതജ്വരാനാഹാസ്യമാധുര്യവമഥുസഞ്ജ്ഞാസ്വരപ്രണാശഗലഗണ്ഡഗണ്ഡമാലാശ്ലീപദ- ഗലശോഫബസ്തിധമനീഗലോപലേപാക്ഷ്യാമയാഭിഷ്യന്ദാനിത്യേവമ്പ്രഭൃതീന് കഫജാന് വികാരാനുപജനയതി (൧)|൪൩|
तत्र, मधुरो रसः शरीरसात्म्याद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जौजःशुक्राभिवर्धन आयुष्यः षडिन्द्रियप्रसादनो बलवर्णकरः पित्तविषमारुतघ्नस्तृष्णादाहप्रशमनस्त्वच्यः केश्यः कण्ठ्यो बल्यः प्रीणनो जीवनस्तर्पणो बृंहणः स्थैर्यकरः क्षीणक्षतसन्धानकरो घ्राणमुखकण्ठौष्ठजिह्वाप्रह्लादनो दाहमूर्च्छाप्रशमनः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमः स्निग्धः शीतो गुरुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः स्थौल्यं मार्दवमालस्यमतिस्वप्नं गौरवमनन्नाभिलाषमग्नेर्दौर्बल्यमास्यकण्ठयोर्मांसाभिवृद्धिं श्वासकासप्रतिश्यायालसकशीतज्वरानाहास्यमाधुर्यवमथुसञ्ज्ञास्वरप्रणाशगलगण्डगण्डमालाश्लीपद- गलशोफबस्तिधमनीगलोपलेपाक्ष्यामयाभिष्यन्दानित्येवम्प्रभृतीन् कफजान् विकारानुपजनयति (१)|४३|
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദി| മധുര ആദാവുച്യതേ പ്രശസ്തായുഷ്യാദിഗുണതയാ പ്രായഃ പ്രാണിപ്രിയതയാ ച| ഷഡിന്ദ്രിയാണി മനസാ സമമ്| ജീവനഃ അഭിഘാതാദിമൂര്ച്ഛിതസ്യ ജീവനഃ| ആയുഷ്യസ്തു ആയുഃപ്രകര്ഷകാരിത്വേന| ക്ഷീണസ്യ സന്ധാനകരോ ധാതുപോഷകത്വേന; കിംവാ ക്ഷീണശ്ചാസൌ ക്ഷതശ്ചേതി, തേന ക്ഷീണക്ഷതസ്യ ഉരഃക്ഷതം സന്ദധാതി| ഷട്പദാദ്യഭീഷ്ടത്വഗുണകഥനം പ്രമേഹപൂര്വരൂപാദിജ്ഞാനോപയുക്തമ് | യദുക്തം- “മൂത്രേऽഭിധാവന്തി പിപീലികാശ്ച” (ചി. ൬) ഇതി, തഥാ രിഷ്ടേ വക്ഷ്യതി- “യസ്മിന് ഗൃധ്നന്തി മക്ഷികാഃ” (ഇ. ൫) ഇതി, അനേന ച മധുരത്വം ജ്ഞായതേ| അക്ഷ്യാമയേനൈവാഭിഷ്യന്ദേ ലബ്ധേ വിശേഷോപാദാനാര്ഥം പുനര്വചനം; കിംവാ അഭിഷ്യന്ദോ നാസാദിഷ്വപി ജ്ഞേയഃ (൧)||൪൩||
Adhikarana 28 (43) · Śloka 43
അമ്ലോ രസോ ഭക്തം രോചയതി, അഗ്നിം ദീപയതി, ദേഹം ബൃംഹയതി ഊര്ജയതി, മനോ ബോധയതി, ഇന്ദ്രിയാണി ദൃഢീകരോതി, ബലം വര്ധയതി, വാതമനുലോമയതി, ഹൃദയം തര്പയതി, ആസ്യമാസ്രാവയതി, ഭുക്തമപകര്ഷയതി ക്ലേദയതി ജരയതി, പ്രീണയതി, ലഘുരുഷ്ണഃ സ്നിഗ്ധശ്ച| സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമുപയുജ്യമാനോ ദന്താന് ഹര്ഷയതി, തര്ഷയതി, സമ്മീലയത്യക്ഷിണീ, സംവേജയതി ലോമാനി, കഫം വിലാപയതി, പിത്തമഭിവര്ധയതി, രക്തം ദൂഷയതി,മാംസം വിദഹതി, കായം ശിഥിലീകരോതി, ക്ഷീണക്ഷതകൃശദുര്ബലാനാം ശ്വയഥുമാപാദയതി, അപി ച ക്ഷതാഭിഹതദഷ്ടദഗ്ധഭഗ്നശൂനപ്രച്യുതാവമൂത്രിതപരിസര്പിതമര്ദിതച്ഛിന്നഭിന്നവിശ്ലിഷ്ടോദ്വിദ്ധോത്പിഷ്ടാദീനി പാചയത്യാഗ്നേയസ്വഭാവാത്, പരിദഹതി കണ്ഠമുരോ ഹൃദയം ച (൨)|൪൩|
अम्लो रसो भक्तं रोचयति, अग्निं दीपयति, देहं बृंहयति ऊर्जयति, मनो बोधयति, इन्द्रियाणि दृढीकरोति, बलं वर्धयति, वातमनुलोमयति, हृदयं तर्पयति, आस्यमास्रावयति, भुक्तमपकर्षयति क्लेदयति जरयति, प्रीणयति, लघुरुष्णः स्निग्धश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो दन्तान् हर्षयति, तर्षयति, सम्मीलयत्यक्षिणी, संवेजयति लोमानि, कफं विलापयति, पित्तमभिवर्धयति, रक्तं दूषयति,मांसं विदहति, कायं शिथिलीकरोति, क्षीणक्षतकृशदुर्बलानां श्वयथुमापादयति, अपि च क्षताभिहतदष्टदग्धभग्नशूनप्रच्युतावमूत्रितपरिसर्पितमर्दितच्छिन्नभिन्नविश्लिष्टोद्विद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात्, परिदहति कण्ठमुरो हृदयं च (२)|४३|
🔊 Audio coming soon
ഹൃദയം തര്പയതീതി ഹൃദ്യോ ഭവതി| ഭുക്തമപകര്ഷയതീതി സാരയതി; ക്ലേദയതി തഥാ ജരയതി ഭുക്തമേവ| അവമൂത്രിതം മൂത്രവിഷൈര്ജന്തുഭിഃ, പരിസര്പിതം ച സ്പര്ശവിശേഷൈഃ കാരണ്ഡാദിഭിഃ (൨)||൪൩||
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
ലവണോ രസഃ പാചനഃ ക്ലേദനോ ദീപനശ്ച്യാവനശ്ഛേദനോ ഭേദനസ്തീക്ഷ്ണഃ സരോ വികാസ്യധഃസ്രംസ്യവകാശകരോ വാതഹരഃ സ്തമ്ഭബന്ധസങ്ഘാതവിധമനഃ സര്വരസപ്രത്യനീകഭൂതഃ, ആസ്യമാസ്രാവയതി, കഫം വിഷ്യന്ദയതി, മാര്ഗാന് വിശോധയതി, സര്വശരീരാവയവാന് മൃദൂകരോതി, രോചയത്യാഹാരമ്, ആഹാരയോഗീ, നാത്യര്ഥം ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധ ഉഷ്ണശ്ച| സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമുപയുജ്യമാനഃ പിത്തം കോപയതി, രക്തം വര്ധയതി, തര്ഷയതി, മൂര്ച്ഛയതി , താപയതി, ദാരയതി, കുഷ്ണാതി മാംസാനി, പ്രഗാലയതി കുഷ്ഠാനി, വിഷം വര്ധയതി, ശോഫാന് സ്ഫോടയതി, ദന്താംശ്ച്യാവയതി, പുംസ്ത്വമുപഹന്തി, ഇന്ദ്രിയാണ്യുപരുണദ്ഭി, വലിപലിതഖാലിത്യമാപാദയതി, അപി ച ലോഹിതപിത്താമ്ലപിത്തവിസര്പവാതരക്തവിചര്ചികേന്ദ്രലുപ്തപ്രഭൃതീന്വികാരാനുപജനയതി (൩)|൪൩|
लवणो रसः पाचनः क्लेदनो दीपनश्च्यावनश्छेदनो भेदनस्तीक्ष्णः सरो विकास्यधःस्रंस्यवकाशकरो वातहरः स्तम्भबन्धसङ्घातविधमनः सर्वरसप्रत्यनीकभूतः, आस्यमास्रावयति, कफं विष्यन्दयति, मार्गान् विशोधयति, सर्वशरीरावयवान् मृदूकरोति, रोचयत्याहारम्, आहारयोगी, नात्यर्थं गुरुः स्निग्ध उष्णश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः पित्तं कोपयति, रक्तं वर्धयति, तर्षयति, मूर्च्छयति , तापयति, दारयति, कुष्णाति मांसानि, प्रगालयति कुष्ठानि, विषं वर्धयति, शोफान् स्फोटयति, दन्तांश्च्यावयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, इन्द्रियाण्युपरुणद्भि, वलिपलितखालित्यमापादयति, अपि च लोहितपित्ताम्लपित्तविसर्पवातरक्तविचर्चिकेन्द्रलुप्तप्रभृतीन्विकारानुपजनयति (३)|४३|
🔊 Audio coming soon
വികാസീ ക്ലേദച്ഛേദനഃ | അധഃസ്രംസീ വിഷ്യന്ദനശീലഃ| സര്വരസപ്രത്യനീകഭൂത ഇതി യത്ര മാത്രാതിരിക്തോ ലവണോ ഭവതി തത്ര നാന്യോ രസ ഉപലക്ഷ്യതേ| ആഹാരയോഗീതി ആഹാരേ സദാ യുജ്യതേ| മോഹയതി വൈചിത്യം കുരുതേ| മൂര്ച്ഛയതീതി സഞ്ജ്ഞാനാശം കരോതി (൩)||൪൩||
Adhikarana 30 (43) · Śloka 43
കടുകോ രസോ വക്ത്രം ശോധയതി, അഗ്നിം ദീപയതി, ഭുക്തം ശോഷയതി, ഘ്രാണമാസ്രാവയതി, ചക്ഷുര്വിരേചയതി, സ്ഫുടീകരോതീന്ദ്രിയാണി, അലസകശ്വയഥൂപചയോദര്ദാഭിഷ്യന്ദസ്നേഹസ്വേദക്ലേദമലാനുപഹന്തി, രോചയത്യശനം, കണ്ഡൂര്വിനാശയതി , വ്രണാനവസാദയതി, ക്രിമീന് ഹിനസ്തി, മാംസം വിലിഖതി, ശോണിതസങ്ഘാതം ഭിനത്തി, ബന്ധാംശ്ഛിനത്തി, മാര്ഗാന് വിവൃണോതി, ശ്ലേഷ്മാണം ശമയതി, ലഘുരുഷ്ണോ രൂക്ഷശ്ച| സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമുപയുജ്യമാനോ വിപാകപ്രഭാവാത് പുംസ്ത്വമുപഹന്തി, രസവീര്യപ്രഭാവാന്മോഹയന്തി, ഗ്ലാപയതി, സാദയതി, കര്ശയതി, മൂര്ച്ഛയതി, നമയതി, തമയതി, ഭ്രമയതി, കണ്ഠം പരിദഹതി, ശരീരതാപമുപജനയതി, ബലം ക്ഷിണോതി, തൃഷ്ണാം ജനയതി; അപി ച വായ്വഗ്നിഗുണബാഹുല്യാദ്ഭ്രമദവഥുകമ്പതോദഭേദൈശ്ചരണഭുജപാര്ശ്വപൃഷ്ഠപ്രഭൃതിഷു മാരുതജാന് വികാരാനുപജനയതി (൪); തിക്തോ രസഃ സ്വയമരോചിഷ്ണുരപ്യരോചകഘ്നോ വിഷഘ്നഃ ക്രിമിഘ്നോ മൂര്ച്ഛാദാഹകണ്ഡൂകുഷ്ഠതൃഷ്ണാപ്രശമനസ്ത്വങ്മാംസയോഃ സ്ഥിരീകരണോ ജ്വരഘ്നോ ദീപനഃ പാചനഃ സ്തന്യശോധനോ ലേഖനഃ ക്ലേദമേദോവസാമജ്ജലസീകാപൂയസ്വേദമൂത്രപുരീഷപിത്തശ്ലേഷ്മോപശോഷണോ രൂക്ഷഃ ശീതോ ലഘുശ്ച| സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമുപയുജ്യമാനോ രൌക്ഷ്യാത്ഖരവിഷദസ്വഭാവാച്ച രസരുധിരമാംസമേദോസ്ഥിമജ്ജശുക്രാണ്യുച്ഛോഷയതി, സ്രോതസാം ഖരത്വമുപപാദയതി, ബലമാദത്തേ, കര്ശയതി, ഗ്ലപയതി, മോഹയതി, ഭ്രമയതി, വദനമുപശോഷയതി, അപരാംശ്ച വാതവികാരാനുപജനയതി (൫); കഷായോ രസഃ സംശമനഃ സങ്ഗ്രാഹീ സന്ധാനകരഃ പീഡനോ രോപണഃ ശോഷണഃ സ്തമ്ഭനഃ ശ്ലേഷ്മരക്തപിത്തപ്രശമനഃ ശരീരക്ലേദസ്യോപയോക്താ രൂക്ഷഃ ശീതോऽലഘുശ്ച| സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമുപയുജ്യമാന ആസ്യം ശോഷയതി, ഹൃദയം പീഡയതി, ഉദരമാധ്മാപയതി, വാചം നിഗൃഹ്ണാതി, സ്രോതാംസ്യവബധ്നാതി, ശ്യാവത്വമാപാദയതി, പുംസ്ത്വമുപഹന്തി, വിഷ്ടഭ്യ ജരാം ഗച്ഛതി, വാതമൂത്രപുരീഷരേതാംസ്യവഗൃഹ്ണാതി, കര്ശയതി, ഗ്ലപയതി, തര്ഷയതി, സ്തമ്ഭയതി, ഖരവിശദരൂക്ഷത്വാത് പക്ഷവധഗ്രഹാപതാനകാര്ദിതപ്രഭൃതീംശ്ച വാതവികാരാനുപജനയതി||൪൩||
कटुको रसो वक्त्रं शोधयति, अग्निं दीपयति, भुक्तं शोषयति, घ्राणमास्रावयति, चक्षुर्विरेचयति, स्फुटीकरोतीन्द्रियाणि, अलसकश्वयथूपचयोदर्दाभिष्यन्दस्नेहस्वेदक्लेदमलानुपहन्ति, रोचयत्यशनं, कण्डूर्विनाशयति , व्रणानवसादयति, क्रिमीन् हिनस्ति, मांसं विलिखति, शोणितसङ्घातं भिनत्ति, बन्धांश्छिनत्ति, मार्गान् विवृणोति, श्लेष्माणं शमयति, लघुरुष्णो रूक्षश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो विपाकप्रभावात् पुंस्त्वमुपहन्ति, रसवीर्यप्रभावान्मोहयन्ति, ग्लापयति, सादयति, कर्शयति, मूर्च्छयति, नमयति, तमयति, भ्रमयति, कण्ठं परिदहति, शरीरतापमुपजनयति, बलं क्षिणोति, तृष्णां जनयति; अपि च वाय्वग्निगुणबाहुल्याद्भ्रमदवथुकम्पतोदभेदैश्चरणभुजपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु मारुतजान् विकारानुपजनयति (४); तिक्तो रसः स्वयमरोचिष्णुरप्यरोचकघ्नो विषघ्नः क्रिमिघ्नो मूर्च्छादाहकण्डूकुष्ठतृष्णाप्रशमनस्त्वङ्मांसयोः स्थिरीकरणो ज्वरघ्नो दीपनः पाचनः स्तन्यशोधनो लेखनः क्लेदमेदोवसामज्जलसीकापूयस्वेदमूत्रपुरीषपित्तश्लेष्मोपशोषणो रूक्षः शीतो लघुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो रौक्ष्यात्खरविषदस्वभावाच्च रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्राण्युच्छोषयति, स्रोतसां खरत्वमुपपादयति, बलमादत्ते, कर्शयति, ग्लपयति, मोहयति, भ्रमयति, वदनमुपशोषयति, अपरांश्च वातविकारानुपजनयति (५); कषायो रसः संशमनः सङ्ग्राही सन्धानकरः पीडनो रोपणः शोषणः स्तम्भनः श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः शरीरक्लेदस्योपयोक्ता रूक्षः शीतोऽलघुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमान आस्यं शोषयति, हृदयं पीडयति, उदरमाध्मापयति, वाचं निगृह्णाति, स्रोतांस्यवबध्नाति, श्यावत्वमापादयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, विष्टभ्य जरां गच्छति, वातमूत्रपुरीषरेतांस्यवगृह्णाति, कर्शयति, ग्लपयति, तर्षयति, स्तम्भयति, खरविशदरूक्षत्वात् पक्षवधग्रहापतानकार्दितप्रभृतींश्च वातविकारानुपजनयति||४३||
🔊 Audio coming soon
വിപാകസ്യ പ്രഭാവോ വിപാകപ്രഭാവഃ, വിപാകശ്ച കടൂനാം കടുരേവ; രസസ്യ വീര്യസ്യ ച പ്രഭാവോ രസവീര്യപ്രഭാവഃ; അയം ച വക്ഷ്യമാണേ സര്വത്ര ഹേതുഃ| ചരണാദീനാം സാക്ഷാദ്ഗ്രഹണം തത്രൈവ പ്രായോ വാതവികാരഭാവാത്| അത്ര ച വിപാകപ്രഭാവാദികഥനമുദാഹരണാര്ഥം, തേന മധുരാദിഷു വിപാകാദികാര്യമുന്നേയമ്| ഗ്ലപയതി ഹര്ഷക്ഷയം കരോതി| പീഡനോ വ്രണപീഡനഃ| ശരീരക്ലേദസ്യോപയോക്തേതി ആചൂഷകഃ| ‘ശീതോऽലഘുശ്ച’ ഇത്യകാരപ്രശ്ലേഷാദലഘുഃ | അവഗൃഹ്ണാതീതി ബദ്ധാനി കരോതി ||൪൩||
Adhikarana 31 (44) · Śloka 44
ഇത്യേവമേതേ ഷഡ്രസാഃ പൃഥക്ത്വേനൈകത്വേന വാ മാത്രശഃ സമ്യഗുപയുജ്യമാനാ ഉപകാരായ ഭവന്ത്യധ്യാത്മലോകസ്യ, അപകാരകരാഃ പുനരതോऽന്യഥാ ഭവന്ത്യുപയുജ്യമാനാഃ; താന് വിദ്വാനുപകാരാര്ഥമേവ മാത്രശഃ സമ്യഗുപയോജയേദിതി||൪൪||
इत्येवमेते षड्रसाः पृथक्त्वेनैकत्वेन वा मात्रशः सम्यगुपयुज्यमाना उपकाराय भवन्त्यध्यात्मलोकस्य, अपकारकराः पुनरतोऽन्यथा भवन्त्युपयुज्यमानाः; तान् विद्वानुपकारार्थमेव मात्रशः सम्यगुपयोजयेदिति||४४||
🔊 Audio coming soon
പൃഥക്ത്വേനേതി ഏകൈകശോ മാത്രശഃ| ഏകത്വേനേതി ഏകീകൃത്യ സമുദായമാത്രശ ഇത്യര്ഥഃ| മാത്രശ ഇതി മാത്രയാ| തച്ചൈകീകരണം ദ്വിത്ര്യാദിഭിഃ സര്വൈര്ജ്ഞേയമ്| അധ്യാത്മലോകസ്യേതി സര്വപ്രാണിജനസ്യ| അന്യഥേതി അമാത്രയാ||൪൪||
Adhikarana 32 (45) · Śloka 45
ഭവന്തി ചാത്ര- ശീതം വീര്യേണ യദ്ദ്രവ്യം മധുരം രസപാകയോഃ| തയോരമ്ലം യദുഷ്ണം ച യദ്ദ്രവ്യം കടുകം തയോഃ||൪൫||
भवन्ति चात्र- शीतं वीर्येण यद्द्रव्यं मधुरं रसपाकयोः| तयोरम्लं यदुष्णं च यद्द्रव्यं कटुकं तयोः||४५||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി രസദ്വാരേണൈവ ദ്രവ്യാണാം വീര്യമാഹ- ശീതമിത്യാദി | യദ്ദ്രവ്യം രസേ പാകേ ച മധുരം തച്ഛീതം വീര്യേണ ജ്ഞേയം; തഥാ തയോരിതി രസപാകയോര്യദമ്ലം ദ്രവ്യം തദുഷ്ണം വീര്യേണ; തഥാ യച്ച ദ്രവ്യം തയോരിതി രസപാകയോഃ കടുകമുക്തം തച്ചോഷ്ണം വീര്യേണ, ‘ഭവതി’ ഇതി ശേഷഃ| കിംവാ ‘യച്ചോഷ്ണം കടുകം തയോഃ’ ഇതി പാഠഃ| തത്ര യദ്രസതോ മധുരം തദ്വീര്യതഃ ശീതമിതി വക്തവ്യേ യദ്രസപാകയോരിതി കരോതി, തന്മധുരരസോചിതപാകസ്യൈവ മധുരദ്രവ്യസ്യ ശീതവീര്യതാപ്രാപ്ത്യര്ഥമ്; ഏവമമ്ലകടുകയോരപി വാച്യമ്||൪൫||
Adhikarana 33 (46-47) · Śloka 47
തേഷാം രസോപദേശേന നിര്ദേശ്യോ ഗുണസങ്ഗ്രഹഃ| വീര്യതോऽവിപരീതാനാം പാകതശ്ചോപദേക്ഷ്യതേ||൪൬|| യഥാ പയോ യഥാ സര്പിര്യഥാ വാ ചവ്യചിത്രകൌ| ഏവമാദീനി ചാന്യാനി നിര്ദിശേദ്രസതോ ഭിഷക്||൪൭||
तेषां रसोपदेशेन निर्देश्यो गुणसङ्ग्रहः| वीर्यतोऽविपरीतानां पाकतश्चोपदेक्ष्यते||४६|| यथा पयो यथा सर्पिर्यथा वा चव्यचित्रकौ| एवमादीनि चान्यानि निर्दिशेद्रसतो भिषक्||४७||
🔊 Audio coming soon
തേഷാമിതി മധുരപാകാദീനാം, രസോപദേശേനേതി രസമാത്രകഥനേനൈവ, യതോ വിപാകോऽപി രസത ഏവ പ്രായോ ജ്ഞായതേ; യദ്വക്ഷ്യതി- ‘കടുതിക്തകഷായാണാം വിപാകഃ പ്രായശഃ കടുഃ’ ഇത്യാദി| ഏതച്ച ന സര്വത്രേത്യാഹ- വീര്യത ഇത്യാദി| വീര്യതോऽവിപരീതാനാം രസദ്വാരാ വീര്യജ്ഞാനം, ന തു രസവിരുദ്ധവീര്യാണാം മഹാപഞ്ചമൂലാദീനാം; ന കേവലം രസേന കിന്തര്ഹി പാകതശ്ച യ ഉപദേക്ഷ്യതേ ഗുണസങ്ഗ്രഹഃ ‘ശുക്രഹാ ബദ്ധവിണ്മൂത്രോ വിപാകോ വാതലഃ കടുഃ’ ഇത്യാദിനാ, സ ച വീര്യതോऽവിരുദ്ധാനാം വിജ്ഞേയഃ; യദി തത്ര വീര്യം വിരോധി ഭവതി തദാ വിപാകോऽപി യഥോക്തഗുണകാരീ ന സ്യാത്| കിംവാ, പാകതശ്ചാവിപരീതാനാം രസോപദേശേന ഗുണസങ്ഗ്രഹഃ ശീതോഷ്ണലക്ഷണോ നിര്ദേശ്യഃ, യസ്യാസ്തു പിപ്പല്യാഃ കടുകായാ അപി വിപരീതമധുരപാകിത്വം, ന തത്ര കടുരസത്വേനോഷ്ണത്വമിത്യര്ഥഃ| അസ്മിംശ്ച പക്ഷേ ‘ഉപദേക്ഷ്യതേ’ ഇതി ‘യഥാ പയഃ’ ഇത്യാദിനാ സമ്ബധ്യതേ| താന്യേവാവിപരീതവീര്യവിപാകാന്യാഹ- യഥാ പയ ഇത്യാദി| പയഃപ്രഭൃതീനി ഹി ദ്രവ്യഗുണകഥനേऽവിരുദ്ധവീര്യവിപാകാന്യുപദേഷ്ടവ്യാനി||൪൬-൪൭||
Adhikarana 34 (48-49) · Śloka 49
മധുരം കിഞ്ചിദുഷ്ണം സ്യാത് കഷായം തിക്തമേവ ച| യഥാ മഹത്പഞ്ചമൂലം യഥാऽബ്ജാനൂപമാമിഷമ്||൪൮|| ലവണം സൈന്ധവം നോഷ്ണമമ്ലമാമലകം തഥാ| അര്കാഗുരുഗുഡൂചീനാം തിക്താനാമുഷ്ണമുച്യതേ||൪൯||
मधुरं किञ्चिदुष्णं स्यात् कषायं तिक्तमेव च| यथा महत्पञ्चमूलं यथाऽब्जानूपमामिषम्||४८|| लवणं सैन्धवं नोष्णमम्लमामलकं तथा| अर्कागुरुगुडूचीनां तिक्तानामुष्णमुच्यते||४९||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി യത്ര വിരുദ്ധവീര്യത്വേന രസേനോഷ്ണത്വാദി ന നിര്ദേശ്യം തദാഹ- മധുരമിത്യാദി| കിഞ്ചിത് കഷായം ചോഷ്ണം തിക്തം ചോഷ്ണമിതി യോജനാ, കഷായതിക്തലവണാനാമുദാഹരണമസൂത്രിതാനാമപി പ്രകരണാത് കൃതമ്| മഹത്പഞ്ചമൂലം ബില്വാദിപഞ്ചമൂലമിഹ| ഏതച്ച തിക്തസ്യ കഷായസ്യ ചോഷ്ണതായാമുദാഹരണമ്, അബ്ജാനൂപാമിഷം തു മധുരസ്യോഷ്ണവീര്യത്വേ||൪൮-൪൯||
Adhikarana 35 (50-52) · Śloka 52
കിഞ്ചിദമ്ലം ഹി സങ്ഗ്രാഹി കിഞ്ചിദമ്ലം ഭിനത്തി ച| യഥാ കപിത്ഥം സങ്ഗ്രാഹി ഭേദി ചാമലകം തഥാ||൫൦|| പിപ്പലീ നാഗരം വൃഷ്യം കടു ചാവൃഷ്യമുച്യതേ| കഷായഃ സ്തമ്ഭനഃ ശീതഃ സോऽഭയായാമതോऽന്യഥാ||൫൧|| തസ്മാദ്രസോപദേശേന ന സര്വം ദ്രവ്യാമാദിശേത്| ദൃഷ്ടം തുല്യരസേऽപ്യേവം ദ്രവ്യേ ദ്രവ്യേ ഗുണാന്തരമ്||൫൨||
किञ्चिदम्लं हि सङ्ग्राहि किञ्चिदम्लं भिनत्ति च| यथा कपित्थं सङ्ग्राहि भेदि चामलकं तथा||५०|| पिप्पली नागरं वृष्यं कटु चावृष्यमुच्यते| कषायः स्तम्भनः शीतः सोऽभयायामतोऽन्यथा||५१|| तस्माद्रसोपदेशेन न सर्वं द्रव्यामादिशेत्| दृष्टं तुल्यरसेऽप्येवं द्रव्ये द्रव्ये गुणान्तरम्||५२||
🔊 Audio coming soon
വീര്യപ്രസങ്ഗാദന്യമപ്യമ്ലാദീനാം വിരുദ്ധഗുണമാഹ- കിഞ്ചിദിത്യാദി| അഭയായാമതോऽന്യഥേതി അഭയായാം കഷായോ രസോ ഭേദനശ്ചോഷ്ണശ്ചേത്യര്ഥഃ||൫൦-൫൨||
Adhikarana 36 (53-56) · Śloka 57
രൌക്ഷ്യാത് കഷായോ രൂക്ഷാണാമുത്തമോ മധ്യമഃ കടുഃ| തിക്തോऽവരസ്തഥോഷ്ണാനാമുഷ്ണത്വാല്ലവണഃ പരഃ||൫൩|| മധ്യോऽമ്ലഃ കടുകശ്ചാന്ത്യഃ സ്നിഗ്ധാനാം മധുരഃ പരഃ| മധ്യോऽമ്ലോ ലവണശ്ചാന്ത്യോ രസഃ സ്നേഹാന്നിരുച്യതേ||൫൪|| മധ്യോത്കൃഷ്ടാവരാഃ ശൈത്യാത് കഷായസ്വാദുതിക്തകാഃ | സ്വാദുര്ഗുരുത്വാദധികഃ കഷായാല്ലവണോऽവരഃ||൫൫|| അമ്ലാത് കടുസ്തതസ്തിക്തോ ലഘുത്വാദുത്തമോത്തമഃ| കേചില്ലഘൂനാമവരമിച്ഛന്തി ലവണം രസമ്||൫൬|| ഗൌരവേ ലാഘവേ ചൈവ സോऽവരസ്തൂഭയോരപി|൫൭|
रौक्ष्यात् कषायो रूक्षाणामुत्तमो मध्यमः कटुः| तिक्तोऽवरस्तथोष्णानामुष्णत्वाल्लवणः परः||५३|| मध्योऽम्लः कटुकश्चान्त्यः स्निग्धानां मधुरः परः| मध्योऽम्लो लवणश्चान्त्यो रसः स्नेहान्निरुच्यते||५४|| मध्योत्कृष्टावराः शैत्यात् कषायस्वादुतिक्तकाः | स्वादुर्गुरुत्वादधिकः कषायाल्लवणोऽवरः||५५|| अम्लात् कटुस्ततस्तिक्तो लघुत्वादुत्तमोत्तमः| केचिल्लघूनामवरमिच्छन्ति लवणं रसम्||५६|| गौरवे लाघवे चैव सोऽवरस्तूभयोरपि|५७|
🔊 Audio coming soon
രൌക്ഷ്യാദിത്യാദി| രൌക്ഷ്യേണ കഷായ ഉത്തമ ഇതി രൂക്ഷതമഃ, തിക്തോ രൂക്ഷഃ, കടുസ്തു മധ്യോ രൂക്ഷതരഃ; ഏവമന്യത്രാപി| കടുകശ്ചാന്ത്യ ഇതി അവര ഇത്യര്ഥഃ| ഏവം ലവണശ്ചാന്ത്യ ഇതി അവര ഇത്യര്ഥഃ| ലവണോऽവര ഇതി ഗുരുത്വേനേത്യര്ഥഃ| അമ്ലാത് കടുരിത്യാദൌ അമ്ലാത് കടുര്ലഘുഃ, തതഃ കടുകാദുത്തമാത്തിക്തോ ലഘുത്വേനോത്തമോത്തമഃ; ഉത്തമാത് കടുകാദുത്തമ ഉത്തമോത്തമഃ| ഏകീയമതമാഹ- കേചിദിത്യാദി| ഏകീയമതം വചനഭങ്ഗ്യാ സ്വീകുര്വന്നാഹ- ഗൌരവ ഇത്യാദി| ഏതേന, ഗൌരവേ ലാഘവേ ചാവരത്വം ലവണസ്യ സ്വീകുര്വന് ഗൌരവേऽവര ഇത്യനേനാമ്ലകടുതിക്തേഭ്യോ ഗുരുത്വം സ്വീകരോതി ലവണസ്യ, ലാഘവേ ചാവര ഇത്യനേനാമ്ലാദപി ലഘുനോऽല്പം ലാഘവം ലവണസ്യ സ്വീകരോതി| ന ച വാച്യമ്- അമ്ലേ പൃഥിവീ കാരണം ലവണേ തു തോയം, തതഃ പൃഥിവ്യപേക്ഷയാ തോയജന്യസ്യ ലവണസ്യൈവ ലാഘവമുചിതമിതി; യതോ ന ഭൂതനിവേശേന ഗൌരവലാഘവേ ശക്യേതേऽവധാരയിതും, തഥാഹി തോയാതിരേകകൃതോ മധുരഃ പൃഥിവ്യതിരേകകൃതാത് കഷായാദ്ഗുരുര്ഭവതി||൫൩-൫൬||-
Adhikarana 37 (57-58) · Śloka 58
പരം ചാതോ വിപാകാനാം ലക്ഷണം സമ്പ്രവക്ഷ്യതേ||൫൭|| കടുതിക്തകഷായാണാം വിപാകഃ പ്രായശഃ കടുഃ| അമ്ലോऽമ്ലം പച്യതേ സ്വാദുര്മധുരം ലവണസ്തഥാ||൫൮||
परं चातो विपाकानां लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते||५७|| कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः| अम्लोऽम्लं पच्यते स्वादुर्मधुरं लवणस्तथा||५८||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി വിപാകസ്യാപി രസരൂപത്വാല്ലക്ഷണമാഹ- പരമിത്യാദി| പ്രായോഗ്രഹണാത് പിപ്പലീകുലത്ഥാദീനാം രസാനനുഗുണപാകിതാം ദര്ശയതി| കടുകാദിശബ്ദേന ച തദാധാരം ദ്രവ്യമുച്യതേ, യതോ ന രസാഃ പച്യന്തേ കിന്തു ദ്രവ്യമേവ| ലവണസ്തഥേതി ലവണോऽപി മധുരവിപാകഃ പ്രായ ഇത്യര്ഥഃ| വിപാകലക്ഷണം തു- ജഠരാഗ്നിയോഗാദാഹാരസ്യ നിഷ്ഠാകാലേ യോ ഗുണ ഉത്പദ്യതേ സ വിപാകഃ; വചനം ഹി- “ജാഠരേണാഗ്നിനാ യോഗാദ്യദുദേതി രസാന്തരമ്| ആഹാരപരിണാമാന്തേ സ വിപാകഃ പ്രകീര്തിതഃ” (വാ. സൂ. ൯)||൫൭-൫൮||
Adhikarana 38 (59-60) · Śloka 60
മധുരോ ലവണാമ്ലൌ ച സ്നിഗ്ധഭാവാത്ത്രയോ രസാഃ| വാതമൂത്രപുരീഷാണാം പ്രായോ മോക്ഷേ സുഖാ മതാഃ||൫൯|| കടുതിക്തകഷായാസ്തു രൂക്ഷഭാവാത്ത്രയോ രസാഃ| ദുഃഖായ മോക്ഷേ ദൃശ്യന്തേ വാതവിണ്മൂത്രരേതസാമ്||൬൦||
मधुरो लवणाम्लौ च स्निग्धभावात्त्रयो रसाः| वातमूत्रपुरीषाणां प्रायो मोक्षे सुखा मताः||५९|| कटुतिक्तकषायास्तु रूक्षभावात्त्रयो रसाः| दुःखाय मोक्षे दृश्यन्ते वातविण्मूत्ररेतसाम्||६०||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി വക്ഷ്യമാണവിപാകലക്ഷണേ മധുരാമ്ലപാകയോര്വാതമൂത്രപുരീഷാനവരോധകത്വേ തഥാ കടോര്വിപാകസ്യ വാതമൂത്രപുരീഷവിബന്ധകത്വേ ഹേതുമാഹ- മധുര ഇത്യാദി| അത്ര മധുരാമ്ലലവണാ നിഷ്ഠാപാകം ഗതാ അപി സന്തഃ സ്നേഹഗുണയോഗാദ്വാതമൂത്രപുരീഷാണാം വിസര്ഗം സുഖേന കുര്വന്തീതി വാക്യാര്ഥഃ| തേന മധുരാമ്ലപാകയോരേതത് സമാനം ലക്ഷണമ്| ഏവം കടുതിക്തകഷായേഷ്വപി വിപര്യയേऽപി വാക്യാര്ഥഃ||൫൯-൬൦||
Adhikarana 39 (61-62) · Śloka 62
ശുക്രഹാ ബദ്ധവിണ്മൂത്രോ വിപാകോ വാതലഃ കടുഃ| മധുരഃ സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രോ വിപാകഃ കഫശുക്രലഃ||൬൧|| പിത്തകൃത് സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രഃ പാകോऽമ്ലഃ ശുക്രനാശനഃ| തേഷാം ഗുരുഃ സ്യാന്മധുരഃ കടുകാമ്ലാവതോऽന്യഥാ||൬൨||
शुक्रहा बद्धविण्मूत्रो विपाको वातलः कटुः| मधुरः सृष्टविण्मूत्रो विपाकः कफशुक्रलः||६१|| पित्तकृत् सृष्टविण्मूत्रः पाकोऽम्लः शुक्रनाशनः| तेषां गुरुः स्यान्मधुरः कटुकाम्लावतोऽन्यथा||६२||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി വിപാകലക്ഷണം ഹേതുവ്യുത്പാദിതം ശുക്രഹത്വാദിവിശേഷയുക്തം വക്തുമാഹ- ശുക്രഹേത്യാദി| അതോऽന്യഥേതി ലഘുഃ||൬൧-൬൨||
Adhikarana 40 (63) · Śloka 63
വിപാകലക്ഷണസ്യാല്പമധ്യഭൂയിഷ്ഠതാം പ്രതി| ദ്രവ്യാണാം ഗുണവൈശേഷ്യാത്തത്ര തത്രോപലക്ഷയേത്||൬൩||
विपाकलक्षणस्याल्पमध्यभूयिष्ठतां प्रति| द्रव्याणां गुणवैशेष्यात्तत्र तत्रोपलक्षयेत्||६३||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി യഥോക്തവിപാകലക്ഷണാനാം ദ്രവ്യഭേദേ ക്വചിദല്പത്വം ക്വചിന്മധ്യത്വം ക്വചിച്ചോത്കൃഷ്ടത്വം യഥാ ഭവതി തദാഹ- വിപാകേത്യാദി| വിപാകലക്ഷണസ്യാല്പമധ്യഭൂയിഷ്ഠതാമുപലക്ഷയേത്, പ്രതി പ്രതി ദ്രവ്യാണാം ഗുണവൈശേഷ്യാദ്ധേതോരിത്യര്ഥഃ| ഏതേന, ദ്രവ്യേഷു യദ്ഗുണവൈശേഷ്യം മധുരത്വമധുരതരത്വമധുരതമത്വാദി, തതോ ഹേതോര്വിപാകാനാമല്പത്വാദയോ വിശേഷാ ഭവന്തീത്യുക്തം ഭവതി| അത്ര കേചിദ്ബ്രുവതേ- പ്രതിരസം പാകോ ഭവതി, യഥാ മധുരാദീനാം ഷണ്ണാം ഷണ്മധുരാദയഃ പാകാ ഇതി; കേചിദ്ബ്രുവതേ- ബലവതാം രസാനാമബലവന്തോ രസാ വശതാം യാന്തി, തതശ്ചാനവസ്ഥിതഃ പാകഃ| തത്രൈതദ്ദ്വിതയമപി പാകേ വ്യവസ്ഥാऽകരണമനാദൃത്യ സുശ്രുതേന ദ്വിവിധഃ പാകോ മധുരഃ കടുശ്ചാങ്ഗീകൃതഃ| ദ്വൈവിധ്യം ച പഞ്ചഭൂതാത്മകേ ദ്രവ്യേ ഗുരുഭൂതപൃഥിവീതോയാതിരേകാന്മധുരഃ പാകോ ഭവതി, ശേഷലഘുഭൂതാതിരേകാത്തു കടുകഃ പാകോ ഭവതി; യദുക്തം- “ദ്രവ്യേഷു പച്യമാനേഷു യേഷ്വമ്ബുപൃഥിവീഗുണാഃ| നിര്വര്തന്തേऽധികാസ്തത്ര പാകോ മധുര ഉച്യതേ|| തേജോऽനിലാകാശഗുണാഃ പച്യമാനേഷു യേഷു തു| നിര്വര്തന്തേऽധികാസ്തത്ര പാകഃ കടുക ഉച്യതേ ” (സു. സൂ. ൪൦) ഇതി| പ്രതിരസപാകേ തഥാऽനവസ്ഥിതപാകേ ച ദ്രവ്യം രസഗുണേനൈവ തുല്യം പാകാവസ്ഥായാമപി ഭവതി, തേന ന കശ്ചിദ്വിശേഷോ വിപാകേന തത്ര ബോധ്യത ഇതി സുശ്രുതേന തത്പക്ഷദ്വയമുപേക്ഷിതമിതി സാധുകൃതമ്| തൃതീയാമ്ലപാകനിരാസസ്തു ദോഷമാവഹതി, യതോ വ്രീഹികുലത്ഥാദീനാമമ്ലപാകതയാ പിത്തകര്തൃത്വമുപലഭ്യതേ; അഥ മന്യസേ- വ്രീഹ്യാദേരുഷ്ണവീര്യത്വേന തത്ര പിത്തകര്തൃത്വം; തന്ന, മധുരസ്യ വ്രീഹേസ്തന്മതേ മധുരവിപാകസ്യോഷ്ണവീര്യതായാമപി സത്യാം ന പിത്തകര്തൃത്വമുപപദ്യതേ, രസവിപാകാഭ്യാമേകസ്യ വീര്യസ്യ ബാധനീയത്വാത്| കിഞ്ച, അമ്ലപാകത്വാദ്വ്രീഹ്യാദേഃ പിത്തമമ്ലഗുണമുത്പദ്യതേ, യദി തു തദുഷ്ണവീര്യതാകൃതം സ്യാത്തദാ കടുഗുണഭൂയിഷ്ഠം പിത്തം സ്യാത്; ദൃശ്യതേ ച വ്രീഹിഭക്ഷണാദമ്ലോദ്ഗാരാദിനാऽമ്ലഗുണഭൂയിഷ്ഠതൈവേതി| കിഞ്ച, പൃഥിവീസോമഗുണാതിരേകാന്മധുരഃ പാകോ ഭവതി, വായ്വഗ്ന്യാകാശാതിരേകാച്ച കടുര്ഭവതീതി പക്ഷേ യദാ വ്യാമിശ്രഗുണാതിരേകതാ ഭവതി തദാ സോമാഗ്ന്യാത്മകസ്യാമ്ലസ്യോത്പാദഃ കഥം പ്രതിക്ഷേപണീയഃ| അഥവാ, തന്ത്രകാരയോഃ കിമനയോരനേന വചനമാത്രവിരോധേന കര്തവ്യം; യതോ യദമ്ലപാകം ചരകോ ബ്രൂതേ, തത് സുശ്രുതേന വീര്യോഷ്ണമിതി കൃത്വാ സമാധീയതേ; തേന ന കശ്ചിദ്ദ്രവ്യഗുണേ വിരോധഃ| യത്തു സുശ്രുതേऽമ്ലപാകനിരാസാര്ഥം ദൂഷണമുച്യതേ “പിത്തം ഹി വിദഗ്ധമമ്ലതാമുപൈതി” (സു. സൂ. ൪൦) ഇത്യാദിനാ, തദനഭ്യുപഗമാദേവ നിരസ്തമ്| നനു, ലവണസ്യ മധുരപാകിത്വേ പിത്തരക്താദികര്തൃത്വമനുപപന്നം, തഥാ തിക്തകഷായയോഃ കടുപാകിത്വേ പിത്തഹന്തൃത്വമനുപപന്നം? നൈവം, സത്യപി ലവണസ്യ മധുരപാകിത്വേ തത്ര ലവണരസ ഉഷ്ണം ച വീര്യം യദസ്തി തേന തത് പിത്തരക്താദികാരകം, വിപാകസ്തു തത്ര പിത്തരക്തഹരണലക്ഷണേ കാര്യേ ബാധിതഃ സന് ‘സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രം’ ഇത്യാദിനാ ലക്ഷണേന ലക്ഷ്യത ഏവ| ഏതേന യദുച്യതേ- ലവണേ മധുരോ വിപാകശ്ചേദ്രസവീര്യാഭ്യാം ബാധിതഃ സന് സ്വകാര്യകരോ ന ഭവതി തത് കിം തേനോപദിഷ്ടേനേതി, തന്നിരസ്തം ഭവതി| യതോऽസ്ത്യേവ സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രതാദിനാ തത്ര ലവണേ മധുരവിപാകിത്വം ലക്ഷണീയമ്| അനയാ ദിശാ തിക്തകഷായയോരപി പൂര്വപക്ഷപരിഹാരഃ| അന്യേ ത്വേതദ്ദോഷഭയാല്ലവണോऽപ്യമ്ലം പച്യത ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി, ലവണസ്തഥേത്യത്ര തഥാശബ്ദേന വിപ്രകൃഷ്ടസ്യാമ്ലമിത്യസ്യ കര്ഷണാദിതി| തന്ന, “കട്വാദീനാം കടുര്വിപാകോऽമ്ലോऽമ്ലസ്യ ശേഷയോര്മധുരഃ” ഇതി ജതൂകര്ണവചനാത്| നച വാച്യം, കസ്മാത്ത്രയ ഏവ വിപാകാ ഭവന്തി ന പുനസ്തിക്താദയോऽപീതി; യതോ ഭൂതസ്വഭാവ ഏവൈഷഃ, യേന മധുരാദയസ്ത്രയ ഏവ ഭവന്തി, ഭൂതസ്വഭാവാശ്ചാപര്യനുയോജ്യാഃ| നനു, യശ്ച രസവിപരീതഃ പാകോ യഥാ- ലവണസ്യ മധുരഃ, തിക്തകഷായയോശ്ച കടുഃ, സ ഉച്യതാം; യസ്തു സമാനഗുണോ മധുരസ്യ മധുരോऽമ്ലസ്യാമ്ലഃ കടുകസ്യ വാ കടുകഃ, തത്കഥനേ കിം പ്രയോജനം? യതോ രസഗുണൈരേവ തത്ര വിപാകഗുണോऽപി ജ്ഞാസ്യതേ| നൈവം, യേന ലവണാദിവദ്വിസദൃശരസാന്തരോത്പാദശങ്കാനിരാസാര്ഥമപി തത്രാനുഗുണോऽപി വിപാകോ വക്തവ്യ ഏവ; വിപാകജശ്ച രസ ആഹാരപരിണാമാന്തേ ഭവതി, പ്രാകൃതസ്തു രസോ വിപാകവിരുദ്ധഃ പരിണാമകാലം വര്ജയിത്വാ ജ്ഞേയഃ; തേന പിപ്പല്യാഃ കടുകരസത്വമാദൌ കണ്ഠസ്ഥശ്ലേഷ്മക്ഷപണമുഖശോധനാദികര്തൃത്വേന സപ്രയോജനം, മധുരവിപാകത്വം തു പരിണാമേന വൃഷ്യത്വാദിജ്ഞാപനേന സപ്രയോജനമ്| തഥാ, യത്ര വിപാകസ്യ രസാഃ സമാനഗുണതയാऽനുഗുണാ ഭവന്തി തത്ര ബലവത് കാര്യം ഭവതി, വിപര്യയേ തു ദുര്ബലമിതി ജ്ഞേയമ്| ഏതച്ച പാകത്രയം ദ്രവ്യനിയതം, തേന ഗ്രഹണ്യധ്യായേ വക്ഷ്യമാണാഹാരാവസ്ഥാപാകാദ്ഭിന്നമേവ; തത്ര ഹ്യവിശേഷേണ സര്വേഷാമേവ രസാനാമവസ്ഥാവശാത് ത്രയഃ പാകാ വാച്യാഃ “അന്നസ്യ ഭുക്തമാത്രസ്യ ഷഡ്രസസ്യ പ്രപാകതഃ” (ചി. ൧൫) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന||൬൩||
Adhikarana 41 (64-65) · Śloka 65
മൃദുതീക്ഷ്ണഗുരുലഘുസ്നിഗ്ധരൂക്ഷോഷ്ണശീതലമ്| വീര്യമഷ്ടവിധം കേചിത്, കേചിദ്ദ്വിവിധമാസ്ഥിതാഃ||൬൪|| ശീതോഷ്ണമിതി, വീര്യം തു ക്രിയതേ യേന യാ ക്രിയാ| നാവീര്യം കുരുതേ കിഞ്ചിത് സര്വാ വീര്യകൃതാ ക്രിയാ||൬൫||
मृदुतीक्ष्णगुरुलघुस्निग्धरूक्षोष्णशीतलम्| वीर्यमष्टविधं केचित्, केचिद्द्विविधमास्थिताः||६४|| शीतोष्णमिति, वीर्यं तु क्रियते येन या क्रिया| नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता क्रिया||६५||
🔊 Audio coming soon
ഏകീയമതേന വീര്യലക്ഷണമാഹ- മൃദ്വിത്യാദി| ഏതച്ചൈകീയമതദ്വയം പാരിഭാഷികീം വീര്യസഞ്ജ്ഞാം പുരസ്കൃത്യ പ്രവൃത്തമ്| വൈദ്യകേ ഹി രസവിപാകപ്രഭാവവ്യതിരിക്തേ പ്രഭൂതകാര്യകാരിണീ ഗുണേ വീര്യമതി സഞ്ജ്ഞാ, തേനാഷ്ടവിധവീര്യവാദിമതേ പിച്ഛിലവിശദാദയോ ഗുണാ ന രസാദിവിപരീതം കാര്യം പ്രായഃ കുര്വന്തി, തേന തേഷാം രസാദ്യുപദേശേനൈവ ഗ്രഹണം; മൃദ്വാദീനാം തു രസാദ്യഭിഭാവകത്വമസ്തി, യഥാ- പിപ്പല്യാം കടുരസകാര്യം പിത്തകോപനമഭിഭൂയ തദ്ഗതേ മൃദുശീതവീര്യേ പിത്തമേവ ശമയത ഇതി, തഥാ കഷായേ തിക്താനുരസേ മഹതി പഞ്ചമൂലേ തത്കാര്യം വാതകോപനമഭിഭൂയോഷ്ണേന വീര്യേണ തദ്വിരുദ്ധം വാതശമനമേവ ക്രിയതേ, തഥാ മധുരേऽപീക്ഷൌ ശീതവീര്യത്വേന വാതവൃദ്ധിരിത്യാദി| യദുക്തം സുശ്രുതേ- “ഏതാനി ഖലു വീര്യാണി സ്വബലഗുണോത്കര്ഷാദ്രസമഭിഭൂയാത്മകര്മ ദര്ശയന്തി ” (സു. സൂ. ൪൦) ഇത്യാദി| ശീതോഷ്ണവീര്യവാദിമതം ത്വഗ്നീഷോമീയത്വാജ്ജഗതഃ ശീതോഷ്ണയോരേവ പ്രാധാന്യാജ്ജ്ഞേയമ്| ഉക്തം ച “നാനാऽऽത്മകമപി ദ്രവ്യമഗ്നീഷോമൌ മഹാബലൌ| വ്യക്താവ്യക്തം ജഗദിവ നാതിക്രാമതി ജാതുചിത്” (വാ. സൂ. ൯) ഇതി| ഏതച്ച മതദ്വയമപ്യാചാര്യസ്യ പരിഭാഷാസിദ്ധമനുമതമേവ, യേനോത്തരത്ര “രസവീര്യവിപാകാനാം സാമാന്യം യത്ര ലക്ഷ്യതേ” ഇത്യാദൌ പാരിഭാഷികമേവ വീര്യം നിര്ദേക്ഷ്യതി| പാരിഭാഷികവീര്യസഞ്ജ്ഞാപരിത്യാഗേന തു ശക്തിപര്യായസ്യ വീര്യസ്യ ലക്ഷണമാഹ- വീര്യം ത്വിത്യാദി | വീര്യമിതി ശക്തിഃ| യേനേതി രസേന വാ വിപാകേന വാ പ്രഭാവേണ വാ ഗുര്വാദിപരാദിഭിര്വാ ഗുണൈര്യാ ക്രിയാ തര്പണഹ്ലാദനശമനാദിരൂപാ ക്രിയതേ , തസ്യാം ക്രിയായാം തദ് രസാദി വീര്യമ്| അത ഏവോക്തം സുശ്രുതേ- “യേന കുര്വന്തി തദ്വീര്യമ്” (സു. സൂ. ൪൦) ഇതി| അത്രൈവ ലോകപ്രസിദ്ധാമുപപത്തിമാഹ- നാവീര്യമിത്യാദി | അവീര്യമ് അശക്തമിത്യര്ഥഃ| വീര്യകൃതേതി വീര്യവതാ കൃതാ വീര്യകൃതാ||൬൪-൬൫||
Adhikarana 42 (66) · Śloka 66
രസോ നിപാതേ ദ്രവ്യാണാം, വിപാകഃ കര്മനിഷ്ഠയാ| വീര്യം യാവദധീവാസാന്നിപാതാച്ചോപലഭ്യതേ||൬൬||
रसो निपाते द्रव्याणां, विपाकः कर्मनिष्ठया| वीर्यं यावदधीवासान्निपाताच्चोपलभ्यते||६६||
🔊 Audio coming soon
രസാദീനാമേകദ്രവ്യനിവിഷ്ടാനാം ഭേദേന ജ്ഞാനാര്ഥം ലക്ഷണമാഹ- രസോ നിപാത ഇത്യാദി| നിപാത ഇതി രസനായോഗേ| കര്മനിഷ്ഠയേതി കര്മണോ നിഷ്ഠാ നിഷ്പത്തിഃ കര്മനിഷ്ഠാ ക്രിയാപരിസമാപ്തിഃ, രസോപയോഗേ സതി യോऽന്ത്യാഹാരപരിണാമകൃതഃ കര്മവിശേഷഃ കഫശുക്രാഭിവൃദ്ധ്യാദിലക്ഷണഃ, തേന വിപാകോ നിശ്ചീയതേ| അധീവാസഃ സഹാവസ്ഥാനം, യാവദധീവാസാദിതി യാവച്ഛരീരനിവാസാത്; ഏതച്ച വിപാകാത് പൂര്വം നിപാതാച്ചോര്ധ്വം ജ്ഞേയമ്| നിപാതാച്ചേതി ശരീരസംയോഗമാത്രാത്; തേന കിഞ്ചിദ്വീര്യമധീവാസാദുപലഭ്യതേ, യഥാ- ആനൂപമാംസാദേരുഷ്ണത്വം; കിഞ്ചിച്ച നിപാതാദേവ ലഭ്യതേ, യഥാ- മരീചാദീനാം തീക്ഷ്ണത്വാദി; കിഞ്ചിച്ച നിപാതാധീവാസാഭ്യാം, യഥാ- മരീചാദീനാമേവ| ഏതേന രസഃ പ്രത്യക്ഷേണൈവ; വിപാകസ്തു നിത്യപരോക്ഷഃ, തത്കാര്യേണാനുമീയതേ; വീര്യം തു കിഞ്ചിദനുമാനേന, യഥാ- സൈന്ധവഗതം ശൈത്യമാനൂപമാംസഗതം വാ ഔഷ്ണ്യം, കിഞ്ചിച്ച വീര്യം പ്രത്യക്ഷേണൈവ, യഥാ- രാജികാഗതം തൈക്ഷ്ണ്യം ഘ്രാണേന, പിച്ഛിലവിശദസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദയഃ ചക്ഷുഃസ്പര്ശനാഭ്യാം നിശ്ചീയന്ത ഇതി വാക്യാര്ഥഃ| ഏതച്ച വീര്യം സഹജം കൃത്രിമം ച ജ്ഞേയമ് | ഏതച്ച യഥാസമ്ഭവം ഗുരുലഘ്വാദിഷു വീര്യേഷു ലക്ഷണം ജ്ഞേയമ്| ദ്രവ്യാണാമിതി ഉപയുജ്യമാനദ്രവ്യാണാമ്| ഏതച്ച വീര്യലക്ഷണം പാരിഭാഷികവീര്യവിഷയമേവ||൬൬||
Adhikarana 43 (67) · Śloka 67
രസവീര്യവിപാകാനാം സാമാന്യം യത്ര ലക്ഷ്യതേ| വിശേഷഃ കര്മണാം ചൈവ പ്രഭാവസ്തസ്യ സ സ്മൃതഃ||൬൭||
रसवीर्यविपाकानां सामान्यं यत्र लक्ष्यते| विशेषः कर्मणां चैव प्रभावस्तस्य स स्मृतः||६७||
🔊 Audio coming soon
പ്രഭാവലക്ഷണമാഹ- രസവീര്യേത്യാദി| സാമാന്യമിതി തുല്യതാ| വിശേഷഃ കര്മണാമിതി ദന്ത്യാദ്യാശ്രയാണാം വിരേചനത്വാദീനാമ്| സാമാന്യം ലക്ഷ്യത ഇത്യനേന രസാദികാര്യത്വേന യന്നാവധാരയിതും ശക്യതേ കാര്യം തത് പ്രഭാവകൃതമിതി സൂചയതി, അത ഏവോക്തമ്- പ്രഭാവോऽചിന്ത്യ ഉച്യതേ; രസവീര്യവിപാകകാര്യതയാऽചിന്ത്യ ഇത്യര്ഥഃ||൬൭||
Adhikarana 44 (68-72) · Śloka 73
കടുകഃ കടുകഃ പാകേ വീര്യോഷ്ണശ്ചിത്രകോ മതഃ| തദ്വദ്ദന്തീ പ്രഭാവാത്തു വിരേചയതി മാനവമ് ||൬൮|| വിഷം വിഷഘ്നമുക്തം യത് പ്രഭാവസ്തത്ര കാരണമ്| ഊര്ധ്വാനുലോമികം യച്ച തത് പ്രഭാവപ്രഭാവിതമ്||൬൯|| മണീനാം ധാരണീയാനാം കര്മ യദ്വിവിധാത്മകമ്| തത് പ്രഭാവകൃതം തേഷാം പ്രഭാവോऽചിന്ത്യ ഉച്യതേ ||൭൦|| സമ്യഗ്വിപാകവീര്യാണി പ്രഭാവശ്ചാപ്യുദാഹൃതഃ| കിഞ്ചിദ്രസേന കുരുതേ കര്മ വീര്യേണ ചാപരമ്||൭൧|| ദ്രവ്യം ഗുണേന പാകേന പ്രഭാവേണ ച കിഞ്ചന| രസം വിപാകസ്തൌ വീര്യം പ്രഭാവസ്താനപോഹതി||൭൨|| ബലസാമ്യേ രസാദീനാമിതി നൈസര്ഗികം ബലമ്|൭൩|
कटुकः कटुकः पाके वीर्योष्णश्चित्रको मतः| तद्वद्दन्ती प्रभावात्तु विरेचयति मानवम् ||६८|| विषं विषघ्नमुक्तं यत् प्रभावस्तत्र कारणम्| ऊर्ध्वानुलोमिकं यच्च तत् प्रभावप्रभावितम्||६९|| मणीनां धारणीयानां कर्म यद्विविधात्मकम्| तत् प्रभावकृतं तेषां प्रभावोऽचिन्त्य उच्यते ||७०|| सम्यग्विपाकवीर्याणि प्रभावश्चाप्युदाहृतः| किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म वीर्येण चापरम्||७१|| द्रव्यं गुणेन पाकेन प्रभावेण च किञ्चन| रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तानपोहति||७२|| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्|७३|
🔊 Audio coming soon
അസ്യൈവ ദുരഭിഗമത്വാദുദാഹരണാനി ബഹൂന്യാഹ- കടുക ഇത്യാദിനാ| തദ്വദിതി ചിത്രകസമാനഗുണാ | വിഷഘ്നമുക്തമിതി “തസ്മാദ്ദംഷ്ട്രാവിഷം മൌലം” (ചി. ൨൩) ഇത്യാദിനാ| ഊര്ധ്വാനുലോമികമിതി യുഗപദുഭയഭാഗഹരം, കിംവാ ഊര്ധ്വഹരം തഥാऽനുലോമഹരം ച| കര്മ യദ്വിവിധാത്മകമിതി വിഷഹരണശൂലഹരണാദി| ഏതച്ചോദാഹരണമാത്രം, തേന ജീവനമേധ്യാദിദ്രവ്യസ്യ രസാദ്യചിന്ത്യം സര്വം ‘പ്രഭാവ’ ഇതി ജ്ഞേയമ്| പ്രഭാവശ്ചേഹ ദ്രവ്യശക്തിരഭിപ്രേതാ, സാ ച ദ്രവ്യാണാം സാമാന്യവിശേഷഃ ദന്തീത്വാദിയുക്താ വ്യക്തിരേവ, യതഃ ശക്തിര്ഹി സ്വരൂപമേവ ഭാവാനാം, നാതിരിക്തം കിഞ്ചിദ്ധര്മാന്തരമ്; ഏവം പ്രദേശാന്തരോക്തഗുണപ്രഭാവാദിഷ്വപി വാച്യമ്; യഥോക്തം- ‘ദ്രവ്യാണി ഹി ദ്രവ്യപ്രഭാവാദ്ഗുണപ്രഭാവാത്’ ഇത്യാദി| ന ച വാച്യം ദന്ത്യാദിഃ സ്വരൂപത ഏവ വിരേചയതി, തേന കിമിതി ജലാദ്യുപഹതാ ദന്തീ ന വിരേചയതീതി; പ്രതിബന്ധകാഭാവവിശിഷ്ടസ്യൈവ പ്രഭാവസ്യ കാരണത്വാത്, ജലോപഹതായാം ദന്ത്യാം ജലോപഘാതഃ പ്രതിബന്ധക ഇത്യാദ്യനുസരണീയമ്| നൈയായികശക്തിവാദേ യാ ച വിഷസ്യ വിഷഘ്നത്വേ ഉപപത്തിരുക്താ ഊര്ധ്വാധോഗാമിത്വവിരോധലക്ഷണാ സാऽന്തര്ഭാഗത്വാത് പ്രഭാവാദേവ ഭവതി| ഏവമൂര്ധ്വാനുലോമികത്വാദൌ പാര്ഥിവത്വാദികഥനേऽപി വാച്യമ്||൬൮-൭൨||-
Adhikarana 45 (74-79) · Śloka 79
ഷണ്ണാം രസാനാം വിജ്ഞാനമുപദേക്ഷ്യാമ്യതഃ പരമ്||൭൩|| സ്നേഹനപ്രീണനാഹ്ലാദമാര്ദവൈരുപലഭ്യതേ| മുഖസ്ഥോ മധുരശ്ചാസ്യം വ്യാപ്നുവല്ലിമ്പതീവ ച||൭൪|| ദന്തഹര്ഷാന്മുഖാസ്രാവാത് സ്വേദനാന്മുഖബോധനാത്| വിദാഹാച്ചാസ്യകണ്ഠസ്യ പ്രാശ്യൈവാമ്ലം രസം വദേത്||൭൫|| പ്രലീയന് ക്ലേദവിഷ്യന്ദമാര്ദവം കുരുതേ മുഖേ| യഃ ശീഘ്രം ലവണോ ജ്ഞേയഃ സ വിദാഹാന്മുഖസ്യ ച||൭൬|| സംവേജയേദ്യോ രസാനാം നിപാതേ തുദതീവ ച| വിദഹന്മുഖനാസാക്ഷി സംസ്രാവീ സ കടുഃ സ്മൃതഃ||൭൭|| പ്രതിഹന്തി നിപാതേ യോ രസനം സ്വദതേ ന ച| സ തിക്തോ മുഖവൈശദ്യശോഷപ്രഹ്ലാദകാരകഃ ||൭൮|| വൈശദ്യസ്തമ്ഭജാഡ്യൈര്യോ രസനം യോജയേദ്രസഃ| ബധ്നാതീവ ച യഃ കണ്ഠം കഷായഃ സ വികാസ്യപി||൭൯||
षण्णां रसानां विज्ञानमुपदेक्ष्याम्यतः परम्||७३|| स्नेहनप्रीणनाह्लादमार्दवैरुपलभ्यते| मुखस्थो मधुरश्चास्यं व्याप्नुवँल्लिम्पतीव च||७४|| दन्तहर्षान्मुखास्रावात् स्वेदनान्मुखबोधनात्| विदाहाच्चास्यकण्ठस्य प्राश्यैवाम्लं रसं वदेत्||७५|| प्रलीयन् क्लेदविष्यन्दमार्दवं कुरुते मुखे| यः शीघ्रं लवणो ज्ञेयः स विदाहान्मुखस्य च||७६|| संवेजयेद्यो रसानां निपाते तुदतीव च| विदहन्मुखनासाक्षि संस्रावी स कटुः स्मृतः||७७|| प्रतिहन्ति निपाते यो रसनं स्वदते न च| स तिक्तो मुखवैशद्यशोषप्रह्लादकारकः ||७८|| वैशद्यस्तम्भजाड्यैर्यो रसनं योजयेद्रसः| बध्नातीव च यः कण्ठं कषायः स विकास्यपि||७९||
🔊 Audio coming soon
വിജ്ഞായതേऽനേനേതി വിജ്ഞാനം ലക്ഷണമിത്യര്ഥഃ| പ്രലീയന്നിതി വിലീനോ ഭവന് | സംസ്രാവയതീതി സംസ്രാവീ| വികാസീതി ഹൃദയവികസനശീലഃ; ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “ഹൃദയം പീഡയതി” (സു. സൂ. ൪൨) ഇതി||൭൪-൭൯||
Adhikarana 46 (80) · Śloka 80
ഏവമുക്തവന്തം ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- ഭഗവന്! ശ്രുതമേതദവിതഥമര്ഥസമ്പദ്യുക്തം ഭഗവതോ യഥാവദ്ദ്രവ്യഗുണകര്മാധികാരേ വചഃ, പരം ത്വാഹാരവികാരാണാം വൈരോധികാനാം ലക്ഷണമനതിസങ്ക്ഷേപേണോപദിശ്യമാനം ശുശ്രൂഷാമഹ ഇതി||൮൦||
एवमुक्तवन्तं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! श्रुतमेतदवितथमर्थसम्पद्युक्तं भगवतो यथावद्द्रव्यगुणकर्माधिकारे वचः, परं त्वाहारविकाराणां वैरोधिकानां लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||८०||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി വിരുദ്ധാഹാരം വക്തുമാഹ- ഏവമിത്യാദി| ശരീരധാതുവിരോധം കുര്വന്തീതി വൈരോധികാഃ, ലക്ഷ്യതേ വൈരോധികമനേനേതി ലക്ഷണം വൈരോധികാഭിധായകോ ഗ്രന്ഥ ഏവ| ‘യത് കിഞ്ചിദ്ദോഷമാസ്രാവ്യ’ ഇത്യാദി വൈരോധികലക്ഷണം ജ്ഞേയമ്||൮൦||
Adhikarana 47 (81) · Śloka 81
തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- ദേഹധാതുപ്രത്യനീകഭൂതാനി ദ്രവ്യാണി ദേഹധാതുഭിര്വിരോധമാപദ്യന്തേ; പരസ്പരഗുണവിരുദ്ധാനി കാനിചിത്, കാനിചിത് സംയോഗാത്, സംസ്കാരാദപരാണി, ദേശകാലമാത്രാദിഭിശ്ചാപരാണി, തഥാ സ്വഭാവാദപരാണി||൮൧||
तमुवाच भगवानात्रेयः- देहधातुप्रत्यनीकभूतानि द्रव्याणि देहधातुभिर्विरोधमापद्यन्ते; परस्परगुणविरुद्धानि कानिचित्, कानिचित् संयोगात्, संस्कारादपराणि, देशकालमात्रादिभिश्चापराणि, तथा स्वभावादपराणि||८१||
🔊 Audio coming soon
ദേഹധാതുപ്രത്യനീകഭൂതാനീതി ദേഹധാതൂനാം രസാദീനാം വാതാദീനാം ച പ്രകൃതിസ്ഥാനാം പ്രത്യനീകസ്വരൂപാണി| വിരോധമാപദ്യന്ത ഇതി ദേഹധാതൂനാം വിരോധമാചരന്തി, ദൂഷയന്തീതി യാവത്| യഥാഭൂതാനി ദ്രവ്യാണി ദേഹധാതുഭിര്വിരോധമാപദ്യന്തേ തദാഹ- പരസ്പരവിരുദ്ധാനി കാനിചിദിത്യാദി| തത്ര പരസ്പരഗുണവിരുദ്ധാനി യഥാ- “ന മത്സ്യാന് പയസാऽഭ്യവഹരേത്, ഉഭയം ഹ്യേതത്” ഇത്യാദിനോക്താനി| സംയോഗവിരുദ്ധം യഥാ- “തദേവ നികുചം പക്വം ന മാഷ” ഇത്യാദി നോക്തം; യത് സംസ്കാരാദിവിരുദ്ധഗുണകഥനം വിനാ സാഹിത്യമാത്രേണ വിരുദ്ധമുച്യതേ, തത് സംയോഗവിരുദ്ധമ്| മത്സ്യപയസോസ്തു യദ്യപി സഹോപയോഗോ വിരുദ്ധത്വേനോക്തഃ, തഥാऽപ്യസൌ ഗുണവിരുദ്ധത്വേന കഥിത ഇതി ഗുണവിരോധകസ്യൈവോദാഹരണമ്| വിരോധശ്ച വിരുദ്ധഗുണത്വേ സത്യപി ക്വചിദേവ ദ്രവ്യപ്രഭാവാദ്ഭവതി; തേന ഷഡ്രസാഹാരോപയോഗേ മധുരാമ്ലയോര്വിരുദ്ധശീതോഷ്ണവീര്യയോര്വിരോധോ നോദ്ഭാവനീയഃ| സംസ്കാരതോ വിരുദ്ധം യഥാ- “ന കപോതാന് സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടാന്” ഇത്യാദി| ദേശോ ദ്വിവിധഃ- ഭൂമിഃ, ശരീരം ച| തത്ര ഭൂമിവിരുദ്ധം യഥാ- “തദേവ ഭസ്മപാംശുപരിധ്വസ്തമ്”, കിംവാ യത് കിഞ്ചിദഗോചരഭൃതം തദ്ദേശവിരുദ്ധം; ശരീരവിരുദ്ധം യഥാ- ഉഷ്ണാര്തസ്യ മധു മരണായ| കാലവിരുദ്ധം യഥാ- പര്യുഷിതാ കാകമാചീ മരണായ| മാത്രാവിരുദ്ധം യഥാ- സമഘൃതേ മധുസര്പിഷീ മരണായ| ആദിഗ്രഹണാദ്ദോഷപ്രകൃത്യാദിവിരുദ്ധാനാം ഗ്രഹണമ്| സ്വഭാവവിരുദ്ധം യഥാ- വിഷമ്||൮൧||
Adhikarana 48 (82-83) · Śloka 83
തത്ര യാന്യാഹാരമധികൃത്യ ഭൂയിഷ്ഠമുപയുജ്യന്തേ തേഷാമേകദേശം വൈരോധികമധികൃത്യോപദേക്ഷ്യാമഃ- ന മത്സ്യാന് പയസാ സഹാഭ്യവഹരേത്, ഉഭയം ഹ്യേതന്മധുരം മധുരവിപാകം മഹാഭിഷ്യന്ദി ശീതോഷ്ണത്വാദ്വിരുദ്ധവീര്യം വിരുദ്ധവീര്യത്വാച്ഛോണിതപ്രദൂഷണായ മഹാഭിഷ്യന്ദിത്വാന്മാര്ഗോപരോധായ ച||൮൨|| തന്നിശമ്യാത്രേയവചനമനു ഭദ്രകാപ്യോऽഗ്നിവേശമുവാച- സര്വാനേവ മത്സ്യാന് പയസാ സഹാഭ്യവഹരേദന്യത്രൈകസ്മാച്ചിലിചിമാത്, സ പുനഃ ശകലീ ലോഹിതനയനഃ സര്വതോ ലോഹിതരാജീ രോഹിതാകാരഃ പ്രായോ ഭൂമൌ ചരതി, തം ചേത് പയസാ സഹാഭ്യവഹരേന്നിഃസംശയം ശോണിതജാനാം വിബന്ധജാനാം ച വ്യാധീനാമന്യതമമഥവാ മരണം പ്രാപ്നുയാദിതി||൮൩||
तत्र यान्याहारमधिकृत्य भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते तेषामेकदेशं वैरोधिकमधिकृत्योपदेक्ष्यामः- न मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेत्, उभयं ह्येतन्मधुरं मधुरविपाकं महाभिष्यन्दि शीतोष्णत्वाद्विरुद्धवीर्यं विरुद्धवीर्यत्वाच्छोणितप्रदूषणाय महाभिष्यन्दित्वान्मार्गोपरोधाय च||८२|| तन्निशम्यात्रेयवचनमनु भद्रकाप्योऽग्निवेशमुवाच- सर्वानेव मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेदन्यत्रैकस्माच्चिलिचिमात्, स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजी रोहिताकारः प्रायो भूमौ चरति, तं चेत् पयसा सहाभ्यवहरेन्निःसंशयं शोणितजानां विबन्धजानां च व्याधीनामन्यतममथवा मरणं प्राप्नुयादिति||८३||
🔊 Audio coming soon
വൈരോധികമധികൃത്യേതി വൈരോധികമുദ്ദിശ്യ| ശീതോഷ്ണത്വാദിതി പയഃ ശീതമുഷ്ണവീര്യാശ്ച മത്സ്യാഃ, ശേഷം മധുരത്വാദി സമാനമ്| ഏതച്ച ദ്രവ്യപ്രഭാവാദേവ വിരോധി| ‘സ പുനഃ ശകലീ’ ഇത്യാദിനാ ‘നാന്ദിനിഃ’ ഇതി ഖ്യാതോ മത്സ്യ ഉച്യതേ||൮൨-൮൩||
Adhikarana 49 (84) · Śloka 84
നേതി ഭഗവാനാത്രേയഃ- സര്വാനേവ മത്സ്യാന്ന പയസാ സഹാഭ്യവഹരേദ്വിശേഷതസ്തു ചിലിചിമം, സ ഹി മഹാഭിഷ്യന്ദിത്വാത് സ്ഥൂലലക്ഷണതരാനേതാന് വ്യാധീനുപജനയത്യാമവിഷമുദീരയതി ച| ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകപിശിതാനി ച മധുതിലഗുഡപയോമാഷമൂലകബിസൈര്വിരൂഢധാന്യൈര്വാ നൈകധ്യമദ്യാത്, തന്മൂലം ഹി ബാധിര്യാന്ധ്യവേപഥുജാഡ്യകലമൂകതാമൈണ്മിണ്യമഥവാ മരണമാപ്നോതി| ന പൌഷ്കരം രോഹിണീകം ശാകം കപോതാന് വാ സര്ഷപതൈലഭ്രഷ്ടാന്മധുപയോഭ്യാം സഹാഭ്യവഹരേത്, തന്മൂലം ഹി ശോണിതാഭിഷ്യന്ദധമനീപ്രവി(തി)ചയാപസ്മാരശങ്ഖകഗലഗണ്ഡരോഹിണീനാമന്യതമം പ്രാപ്നോത്യഥവാ മരണമിതി| ന മൂലകലശുനകൃഷ്ണഗന്ധാര്ജകസുമുഖസുരസാദീനി ഭക്ഷയിത്വാ പയഃ സേവ്യം, കുഷ്ഠാബാധഭയാത്| ന ജാതുകശാകം ന നികുചം പക്വം മധുപയോഭ്യാം സഹോപയോജ്യമ്, ഏതദ്ധി മരണായാഥവാ ബലവര്ണതേജോവീര്യോപരോധായാലഘുവ്യാധയേ ഷാണ്ഢ്യായ ചേതി| തദേവ നികുചം പക്വം ന മാഷസൂപഗുഡസര്പിര്ഭിഃ സഹോപയോജ്യം വൈരോധികത്വാത്| തഥാऽऽമ്രാമ്രാതകമാതുലുങ്ഗനികുചകരമര്ദമോചദന്തശഠബദരകോശാമ്രഭവ്യജാമ്ബവകപിത്ഥതിന്തിഡീക- പാരാവതാക്ഷോഡപനസനാലികേരദാഡിമാമലകാന്യേവമ്പ്രകാരാണി ചാന്യാനി ദ്രവ്യാണി സര്വം ചാമ്ലം ദ്രവമദ്രവം ച പയസാ സഹ വിരുദ്ധമ്| തഥാ കങ്ഗുവനകമകുഷ്ഠകകുലത്ഥമാഷനിഷ്പാവാഃ പയസാ സഹ വിരുദ്ധാഃ| പദ്മോത്തരികാശാകം ശാര്കരോ മൈരേയോ മധു ച സഹോപയുക്തം വിരുദ്ധം വാതം ചാതികോപയതി| ഹാരിദ്രകഃ സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടോ വിരുദ്ധഃ പിത്തം ചാതികോപയതി| പായസോ മന്ഥാനുപാനോ വിരുദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാണം ചാതികോപയതി| ഉപോദികാ തിലകല്കസിദ്ധാ ഹേതുരതീസാരസ്യ| ബലാകാ വാരുണ്യാ സഹ കുല്മാഷൈരപി വിരുദ്ധാ, സൈവ ശൂകരവസാപരിഭൃഷ്ടാ സദ്യോ വ്യാപാദയതി| മയൂരമാംസമേരണ്ഡസീസകാവസക്തമേരണ്ഡാഗ്നിപ്ലുഷ്ടമേരണ്ഡതൈലയുക്തം സദ്യോ വ്യാപാദയതി| ഹാരിദ്രകമാംസം ഹാരിദ്രസീസകാവസക്തം ഹാരിദ്രാഗ്നിപ്ലുഷ്ടം സദ്യോ വ്യാപാദയതി; തദേവ ഭസ്മപാംശുപരിധ്വസ്തം സക്ഷൌദ്രം സദ്യോ മരണായ| മത്സ്യനിസ്താലനസിദ്ധാഃ പിപ്പല്യസ്തഥാ കാകമാചീ മധു ച മരണായ| മധു ചോഷ്ണമുഷ്ണാര്തസ്യ ച മധു മരണായ| മധുസര്പിഷീ സമഘൃതേ, മധു വാരി ചാന്തരിക്ഷം സമഘൃതം, മധു പുഷ്കരബീജം, മധു പീത്വോഷ്ണോദകം, ഭല്ലാതകോഷ്ണോദകം, തക്രസിദ്ധഃ കമ്പില്ലകഃ, പര്യുഷിതാ കാകമാചീ, അങ്ഗാരശൂല്യോ ഭാസശ്ചേതി വിരുദ്ധാനി| ഇത്യേതദ്യഥാപ്രശ്നമഭിനിര്ദിഷ്ടം ഭവതീതി||൮൪||
नेति भगवानात्रेयः- सर्वानेव मत्स्यान्न पयसा सहाभ्यवहरेद्विशेषतस्तु चिलिचिमं, स हि महाभिष्यन्दित्वात् स्थूललक्षणतरानेतान् व्याधीनुपजनयत्यामविषमुदीरयति च| ग्राम्यानूपौदकपिशितानि च मधुतिलगुडपयोमाषमूलकबिसैर्विरूढधान्यैर्वा नैकध्यमद्यात्, तन्मूलं हि बाधिर्यान्ध्यवेपथुजाड्यकलमूकतामैण्मिण्यमथवा मरणमाप्नोति| न पौष्करं रोहिणीकं शाकं कपोतान् वा सर्षपतैलभ्रष्टान्मधुपयोभ्यां सहाभ्यवहरेत्, तन्मूलं हि शोणिताभिष्यन्दधमनीप्रवि(ति)चयापस्मारशङ्खकगलगण्डरोहिणीनामन्यतमं प्राप्नोत्यथवा मरणमिति| न मूलकलशुनकृष्णगन्धार्जकसुमुखसुरसादीनि भक्षयित्वा पयः सेव्यं, कुष्ठाबाधभयात्| न जातुकशाकं न निकुचं पक्वं मधुपयोभ्यां सहोपयोज्यम्, एतद्धि मरणायाथवा बलवर्णतेजोवीर्योपरोधायालघुव्याधये षाण्ढ्याय चेति| तदेव निकुचं पक्वं न माषसूपगुडसर्पिर्भिः सहोपयोज्यं वैरोधिकत्वात्| तथाऽऽम्राम्रातकमातुलुङ्गनिकुचकरमर्दमोचदन्तशठबदरकोशाम्रभव्यजाम्बवकपित्थतिन्तिडीक- पारावताक्षोडपनसनालिकेरदाडिमामलकान्येवम्प्रकाराणि चान्यानि द्रव्याणि सर्वं चाम्लं द्रवमद्रवं च पयसा सह विरुद्धम्| तथा कङ्गुवनकमकुष्ठककुलत्थमाषनिष्पावाः पयसा सह विरुद्धाः| पद्मोत्तरिकाशाकं शार्करो मैरेयो मधु च सहोपयुक्तं विरुद्धं वातं चातिकोपयति| हारिद्रकः सर्षपतैलभृष्टो विरुद्धः पित्तं चातिकोपयति| पायसो मन्थानुपानो विरुद्धः श्लेष्माणं चातिकोपयति| उपोदिका तिलकल्कसिद्धा हेतुरतीसारस्य| बलाका वारुण्या सह कुल्माषैरपि विरुद्धा, सैव शूकरवसापरिभृष्टा सद्यो व्यापादयति| मयूरमांसमेरण्डसीसकावसक्तमेरण्डाग्निप्लुष्टमेरण्डतैलयुक्तं सद्यो व्यापादयति| हारिद्रकमांसं हारिद्रसीसकावसक्तं हारिद्राग्निप्लुष्टं सद्यो व्यापादयति; तदेव भस्मपांशुपरिध्वस्तं सक्षौद्रं सद्यो मरणाय| मत्स्यनिस्तालनसिद्धाः पिप्पल्यस्तथा काकमाची मधु च मरणाय| मधु चोष्णमुष्णार्तस्य च मधु मरणाय| मधुसर्पिषी समघृते, मधु वारि चान्तरिक्षं समघृतं, मधु पुष्करबीजं, मधु पीत्वोष्णोदकं, भल्लातकोष्णोदकं, तक्रसिद्धः कम्पिल्लकः, पर्युषिता काकमाची, अङ्गारशूल्यो भासश्चेति विरुद्धानि| इत्येतद्यथाप्रश्नमभिनिर्दिष्टं भवतीति||८४||
🔊 Audio coming soon
ഗ്രാമ്യപിശിതാദീനി മധ്വാദീനാമന്യതരേണാപി വിരുദ്ധാനി| കലമൂകതേതി കലമൂകതാ അവ്യക്തവചനതാ| പൌഷ്കരാദീനാം മധുപയോഭ്യാം സഹാഭ്യവഹാരോ വിരുദ്ധഃ, പൌഷ്കരം പുഷ്കരത്രത്രരൂപം ശാകം, രോഹിണീ കടുരോഹിണീ| (ധമനീപ്രതിചയഃ സിരാജഗ്രന്ഥിഃ |) ജാതുശാകം വംശപത്രികാ| വൈരോധികത്വാദിത്യനേന പ്രകരണലബ്ധസ്യാപി വൈരോധികത്വസ്യ പുനരഭിധാനം സാമാന്യോക്തഷാണ്ഢ്യാദിവ്യാധികര്തൃതോപദര്ശനാര്ഥമ്, ഏവമന്യത്രാപി സാമാന്യേऽപി വൈരോധികത്വമാത്രാഭിധാനേ വക്തവ്യമ്| തഥാऽമ്ലേത്യാദൌ അമ്ലഗ്രഹണേന ലബ്ധാനാപ്യമ്ലാമ്രാതകാദീനാമഭിധാനം വിശേഷവിരോധസൂചനാര്ഥമ്| സര്വഗ്രഹണേനൈവ ദ്രവാദ്രവാമ്ലേ പ്രാപ്തേ പുനര്ദ്രവാദ്രവവചനം ‘സര്വ’ ശബ്ദസ്യ ദ്രവാദ്രവാമ്ലകാര്ത്സ്ന്യാര്ഥതാപ്രതിഷേധാര്ഥം, ഭവതി ഹി പ്രകരണാദേകദേശേऽപി സര്വവ്യപദേശഃ, യഥാ സര്വാന് ഭോജയേദിതിഃ, കിംവാ സര്വഗ്രഹണമമ്ലവിപാകാനാം വ്രീഹ്യാദീനാം ഗ്രഹണാര്ഥമ്| പയസേതി തൃതീയയൈവ സഹാര്ഥേ ലബ്ധേ പുനഃ സഹേത്യഭിധാനം കേവലാമ്ലാദിയുക്തസ്യൈവ വിരോധിതോപദര്ശനാര്ഥം; തേന, അമ്ലപയഃസംയോഗേ ഗുഡാദിസംയോഗേ സതി വിരുദ്ധത്വം ന ദുഗ്ധാമ്രാദീനാമ്| വനകോ വനകോദ്രവഃ| പദ്മോത്തരികാ കുസുമ്ഭഃ| ശാര്കര ഇതി മൈരേയവിശേഷണമ്| വാതം ചാതികോപയതീതി വചനേന പിത്തകഫാവല്പം കോപയതീതി ബോധയതി; ഏവം പിത്തം ചാതികോപയതി കഫം ചാതികോപയതീത്യേതയോരപി വാച്യമ്| ഹാരിദ്രകോ ‘ഹരിതാല’ ഇതി ഖ്യാതഃ പക്ഷീ| ബലാകാ വാരുണ്യാ സഹ വിരുദ്ധാ, തഥാ കുല്മാഷൈശ്ച ബലാകാ വിരുദ്ധാ| ഏരണ്ഡസീസകാവസക്തമിതി ഏരണ്ഡകാഷ്ഠാവസക്തം, സീസകോ ഹി ഭടിത്രകരണകാഷ്ഠമുച്യതേ| തദേവേതി ഹാരിദ്രകമാംസമ്| മത്സ്യാ നിസ്താല്യന്തേ പച്യന്തേ യസ്മിന് തന്മത്സ്യനിസ്താലനം; കിംവാ നിസ്താലനം വസാ, ജതൂകര്ണേऽപ്യുക്തം- “മത്സ്യവസാസിദ്ധാഃ പിപ്പല്യഃ” ഇതി| കാകമാചീ മധു ചേതി സംയോഗവിരുദ്ധമ്| ഭാസോ ഗോഷ്ഠകുക്കുടഃ||൮൪||
Adhikarana 50 (85) · Śloka 85
ഭവന്തി ചാത്ര ശ്ലോകാഃ- യത് കിഞ്ചിദ്ദോഷമാസ്രാവ്യ ന നിര്ഹരതി കായതഃ| ആഹാരജാതം തത് സര്വമഹിതായോപപദ്യതേ||൮൫||
भवन्ति चात्र श्लोकाः- यत् किञ्चिद्दोषमास्राव्य न निर्हरति कायतः| आहारजातं तत् सर्वमहितायोपपद्यते||८५||
🔊 Audio coming soon
അനുക്തവൈരോധികസങ്ഗ്രഹാര്ഥമാഹ- യത് കിഞ്ചിദിത്യാദി| ആഹ്രിയത ഇത്യാഹാരോ ഭേഷജമപി| ദോഷമാസ്രാവ്യേതി ദോഷാനുത്ക്ലിഷ്ടരൂപാന് ജനയിത്വാ ന നിര്ഹരതീതി| അനേന വമനവിരേചനദ്രവ്യാണി നിരാകരോതി, താനി ഹി ദോഷാനാസ്രാവ്യ നിര്ഹരന്തി||൮൫||
Adhikarana 51 (86-101) · Śloka 101
യച്ചാപി ദേശകാലാഗ്നിമാത്രാസാത്മ്യാനിലാദിഭിഃ| സംസ്കാരതോ വീര്യതശ്ച കോഷ്ഠാവസ്ഥാക്രമൈരപി||൮൬|| പരിഹാരോപചാരാഭ്യാം പാകാത് സംയോഗതോऽപി ച| വിരുദ്ധം തച്ച ന ഹിതം ഹൃത്സമ്പദ്വിധിഭിശ്ച യത്||൮൭|| വിരുദ്ധം ദേശതസ്താവദ്രൂക്ഷതീക്ഷ്ണാദി ധന്വനി| ആനൂപേ സ്നിഗ്ധശീതാദി ഭേഷജം യന്നിഷേവ്യതേ||൮൮|| കാലതോऽപി വിരുദ്ധം യച്ഛീതരൂക്ഷാദിസേവനമ്| ശീതേ കാലേ, തഥോഷ്ണേ ച കടുകോഷ്ണാദിസേവനമ്||൮൯|| വിരുദ്ധമനലേ തദ്വദന്നപാനം ചതുര്വിധേ| മധുസര്പിഃ സമധൃതം മാത്രയാ തദ്വിരുധ്യതേ||൯൦|| കടുകോഷ്ണാദിസാത്മ്യസ്യ സ്വാദുശീതാദിസേവനമ്| യത്തത് സാത്മ്യവിരുദ്ധം തു വിരുദ്ധം ത്വനിലാദിഭിഃ||൯൧|| യാ സമാനഗുണാഭ്യാസവിരുദ്ധാന്നൌഷധക്രിയാ| സംസ്കാരതോ വിരുദ്ധം തദ്യദ്ഭോജ്യം വിഷവദ്ഭവേത്||൯൨|| ഏരണ്ഡസീസകാസക്തം ശിഖിമാംസം യഥൈവ ഹി| വിരുദ്ധം വീര്യതോ ജ്ഞേയം വീര്യതഃ ശീതലാത്മകമ്||൯൩|| തത് സംയോജ്യോഷ്ണവീര്യേണ ദ്രവ്യേണ സഹ സേവ്യതേ| ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യ ചാത്യല്പം മന്ദവീര്യമഭേദനമ്||൯൪|| മൃദകോഷ്ഠസ്യ ഗുരു ച ഭേദനീയം തഥാ ബഹു| ഏതത് കോഷ്ഠവിരുദ്ധം തു, വിരുദ്ധം സ്യാദവസ്ഥയാ||൯൫|| ശ്രമവ്യവായവ്യായാമസക്തസ്യാനിലകോപനമ്| നിദ്രാലസസ്യാലസസ്യ ഭോജനം ശ്ലേഷ്മകോപനമ്||൯൬|| യച്ചാനുത്സൃജ്യ വിണ്മൂത്രം ഭുങ്ക്തേ യശ്ചാബുഭുക്ഷിതഃ| തച്ച ക്രമവിരുദ്ധം സ്യാദ്യച്ചാതിക്ഷുദ്വശാനുഗഃ||൯൭|| പരിഹാരവിരുദ്ധം തു വരാഹാദീന്നിഷേവ്യ യത്| സേവേതോഷ്ണം ഘൃതാദീംശ്ച പീത്വാ ശീതം നിഷേവതേ||൯൮|| വിരുദ്ധം പാകതശ്ചാപി ദുഷ്ടദുര്ദാരുസാധിതമ്| അപക്വതണ്ഡുലാത്യര്ഥപക്വദഗ്ധം ച യദ്ഭവേത്| സംയോഗതോ വിരുദ്ധം തദ്യഥാऽമ്ലം പയസാ സഹ||൯൯|| അമനോരുചിതം യച്ച ഹൃദ്വിരുദ്ധം തദുച്യതേ| സമ്പദ്വിരുദ്ധം തദ്വിദ്യാദസഞ്ജാതരസം തു യത്||൧൦൦|| അതിക്രാന്തരസം വാऽപി വിപന്നരസമേവ വാ| ജ്ഞേയം വിധിവിരുദ്ധം തു ഭുജ്യതേ നിഭൃതേ ന യത്| തദേവംവിധമന്നം സ്യാദ്വിരുദ്ധമുപയോജിതമ്||൧൦൧||
यच्चापि देशकालाग्निमात्रासात्म्यानिलादिभिः| संस्कारतो वीर्यतश्च कोष्ठावस्थाक्रमैरपि||८६|| परिहारोपचाराभ्यां पाकात् संयोगतोऽपि च| विरुद्धं तच्च न हितं हृत्सम्पद्विधिभिश्च यत्||८७|| विरुद्धं देशतस्तावद्रूक्षतीक्ष्णादि धन्वनि| आनूपे स्निग्धशीतादि भेषजं यन्निषेव्यते||८८|| कालतोऽपि विरुद्धं यच्छीतरूक्षादिसेवनम्| शीते काले, तथोष्णे च कटुकोष्णादिसेवनम्||८९|| विरुद्धमनले तद्वदन्नपानं चतुर्विधे| मधुसर्पिः समधृतं मात्रया तद्विरुध्यते||९०|| कटुकोष्णादिसात्म्यस्य स्वादुशीतादिसेवनम्| यत्तत् सात्म्यविरुद्धं तु विरुद्धं त्वनिलादिभिः||९१|| या समानगुणाभ्यासविरुद्धान्नौषधक्रिया| संस्कारतो विरुद्धं तद्यद्भोज्यं विषवद्भवेत्||९२|| एरण्डसीसकासक्तं शिखिमांसं यथैव हि| विरुद्धं वीर्यतो ज्ञेयं वीर्यतः शीतलात्मकम्||९३|| तत् संयोज्योष्णवीर्येण द्रव्येण सह सेव्यते| क्रूरकोष्ठस्य चात्यल्पं मन्दवीर्यमभेदनम्||९४|| मृदकोष्ठस्य गुरु च भेदनीयं तथा बहु| एतत् कोष्ठविरुद्धं तु, विरुद्धं स्यादवस्थया||९५|| श्रमव्यवायव्यायामसक्तस्यानिलकोपनम्| निद्रालसस्यालसस्य भोजनं श्लेष्मकोपनम्||९६|| यच्चानुत्सृज्य विण्मूत्रं भुङ्क्ते यश्चाबुभुक्षितः| तच्च क्रमविरुद्धं स्याद्यच्चातिक्षुद्वशानुगः||९७|| परिहारविरुद्धं तु वराहादीन्निषेव्य यत्| सेवेतोष्णं घृतादींश्च पीत्वा शीतं निषेवते||९८|| विरुद्धं पाकतश्चापि दुष्टदुर्दारुसाधितम्| अपक्वतण्डुलात्यर्थपक्वदग्धं च यद्भवेत्| संयोगतो विरुद्धं तद्यथाऽम्लं पयसा सह||९९|| अमनोरुचितं यच्च हृद्विरुद्धं तदुच्यते| सम्पद्विरुद्धं तद्विद्यादसञ्जातरसं तु यत्||१००|| अतिक्रान्तरसं वाऽपि विपन्नरसमेव वा| ज्ञेयं विधिविरुद्धं तु भुज्यते निभृते न यत्| तदेवंविधमन्नं स्याद्विरुद्धमुपयोजितम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
യച്ചാപി ദേശകാലാഗ്നീത്യാദിഗ്രന്ഥം കേചിത് പഠന്തി, സ ച വ്യക്ത ഏവ||൮൬-൧൦൧||
Adhikarana 52 (102-103) · Śloka 103
ഷാണ്ഢ്യാന്ധ്യവീസര്പദകോദരാണാം വിസ്ഫോടകോന്മാദഭഗന്ദരാണാമ്| മൂര്ച്ഛാമദാധ്മാനഗലഗ്രഹാണാം പാണ്ഡ്വാമയസ്യാമവിഷസ്യ ചൈവ||൧൦൨|| കിലാസകുഷ്ഠഗ്രഹണീഗദാനാം ശോഥാമ്ലപിത്തജ്വരപീനസാനാമ് | സന്താനദോഷസ്യ തഥൈവ മൃത്യോര്വിരുദ്ധമന്നം പ്രവദന്തി ഹേതുമ്||൧൦൩||
षाण्ढ्यान्ध्यवीसर्पदकोदराणां विस्फोटकोन्मादभगन्दराणाम्| मूर्च्छामदाध्मानगलग्रहाणां पाण्ड्वामयस्यामविषस्य चैव||१०२|| किलासकुष्ठग्रहणीगदानां शोथाम्लपित्तज्वरपीनसानाम् | सन्तानदोषस्य तथैव मृत्योर्विरुद्धमन्नं प्रवदन्ति हेतुम्||१०३||
🔊 Audio coming soon
ഷാണ്ഢ്യം നപുംസകതാ| സന്താനദോഷോ മൃതവത്സത്വാദിഃ| ഏതച്ച വൈരോധികകഥനം വിശേഷവചനേന ബാധ്യതേ; തേന ലശുനസ്യ ക്ഷീരേണ പാനം ക്വചിന്ന വിരോധി; യദുക്തം- “സാധയേച്ഛുദ്ധശുഷ്കസ്യ ലശുനസ്യ ചതുഷ്പലമ്| ക്ഷീരോദകേऽഷ്ടഗുണിതേ ക്ഷീരശേഷം ച പായയേത്” (ചി.അ.൫), തഥാ “മൂലകസ്വരസം ക്ഷീരം” ഇത്യാദിപ്രയോഗേഷൂന്നേയമ്| കിംവാ, അനേകദ്രവ്യസംയോഗാദത്ര വിരോധിനാമവിരോധഃ; വിരോധിമാത്രസംയോഗ ഏവ വിരോധീ ഭവതി| യതു മധുന ഉഷ്ണേന വമനേന സംയുക്തസ്യ സത്യപി മദനഫലാദിദ്രവ്യസംയോഗേऽവിരോധാര്ഥമുക്തമപക്വഗമനാദി, തന്മധുനോ ദ്രവ്യാന്തരസംയോഗേऽപ്യുഷ്ണസമ്ബന്ധത്വേ വിരോധിത്വോപദര്ശനാര്ഥം; യതോ വിഷാന്വയം മധു, വിഷസ്യ ചോഷ്ണവിരോധി| ലശുനാദീനാം തു ദ്രവ്യാന്തരാസംയോഗേ സത്യേവ മേലകോ വിരുദ്ധ ഇതി ശാസ്ത്രവചനാദുന്നീയതേ||൧൦൨-൧൦൩||
Adhikarana 53 (104-106) · Śloka 106
ഏഷാം ഖല്വപരേഷാം ച വൈരോധികനിമിത്താനാം വ്യാധീനാമിമേ ഭാവാഃ പ്രതികാരാ ഭവന്തി| തദ്യഥാ- വമനം വിരേചനം ച, തദ്വിരോധിനാം ച ദ്രവ്യാണാം സംശമനാര്ഥമുപയോഗഃ, തഥാവിധൈശ്ച ദ്രവ്യൈഃ പൂര്വമഭിസംസ്കാരഃ ശരീരസ്യേതി||൧൦൪|| ഭവതശ്ചാത്ര- വിരുദ്ധാശനജാന് രോഗാന് പ്രതിഹന്തി വിവേചനമ്| വമനം ശമനം ചൈവ പൂര്വം വാ ഹിതസേവനമ്||൧൦൫|| സാത്മ്യതോऽല്പതയാ വാऽപി ദീപ്താഗ്നേസ്തരുണസ്യ ച| സ്നിഗ്ധവ്യായാമബലിനാം വിരുദ്ധം വിതഥം ഭവേത്||൧൦൬||
एषां खल्वपरेषां च वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामिमे भावाः प्रतिकारा भवन्ति| तद्यथा- वमनं विरेचनं च, तद्विरोधिनां च द्रव्याणां संशमनार्थमुपयोगः, तथाविधैश्च द्रव्यैः पूर्वमभिसंस्कारः शरीरस्येति||१०४|| भवतश्चात्र- विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विवेचनम्| वमनं शमनं चैव पूर्वं वा हितसेवनम्||१०५|| सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च| स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत्||१०६||
🔊 Audio coming soon
തദ്വിരോധിനാമിതി ഷാഢ്യാദിഹരാണാമ്| തഥാവിധൈരിതി വിരുദ്ധാഹാരജവ്യാധിവിരുദ്ധൈഃ| അഭിസംസ്കാര ഇതി സതതോപയോഗേന ശരീരഭാവനമ്| കിംവാ തഥാവിധൈരിതി രസായനപ്രയോഗൈഃ| ഏതച്ചാനാഗതാബാധചികിത്സിതം ജ്ഞേയമ്||൧൦൪-൧൦൬||
Adhikarana 54 (107-113) · Śloka 113
തത്ര ശ്ലോകാഃ- മതിരാസീന്മഹര്ഷീണാം യാ യാ രസവിനിശ്ചയേ| ദ്രവ്യാണി ഗുണകര്മഭ്യാം ദ്രവ്യസങ്ഖ്യാ രസാശ്രയാ||൧൦൭|| കാരണം രസസങ്ഖ്യായാ രസാനുരസലക്ഷണമ്| പരാദീനാം ഗുണാനാം ച ലക്ഷണാനി പൃഥക്പൃഥക്||൧൦൮|| പഞ്ചാത്മകാനാം ഷട്ത്വം ച രസാനാം യേന ഹേതുനാ| ഊര്ധ്വാനുലോമഭാജശ്ച യദ്ഗുണാതിശയാദ്രസാഃ||൧൦൯|| ഷണ്ണാം രസാനാം ഷട്ത്വേ ച സവിഭക്താ വിഭക്തയഃ| ഉദ്ദേശശ്ചാപവാദശ്ച ദ്രവ്യാണാം ഗുണകര്മണി||൧൧൦|| പ്രവരാവരമധ്യത്വം രസാനാം ഗൌരവാദിഷു| പാകപ്രഭാവയോര്ലിങ്ഗം വീര്യസങ്ഖ്യാവിനിശ്ചയഃ||൧൧൧|| ഷണ്ണാമാസ്വാദ്യമാനാനാം രസാനാം യത് സ്വലക്ഷണമ്| യദ്യദ്വിരുധ്യതേ യസ്മാദ്യേന യത്കാരി ചൈവ യത്||൧൧൨|| വൈരോധികനിമിത്താനാം വ്യാധീനാമൌഷധം ച യത്| ആത്രേയഭദ്രകാപ്യീയേ തത് സര്വമവദന്മുനിഃ||൧൧൩||
तत्र श्लोकाः- मतिरासीन्महर्षीणां या या रसविनिश्चये| द्रव्याणि गुणकर्मभ्यां द्रव्यसङ्ख्या रसाश्रया||१०७|| कारणं रससङ्ख्याया रसानुरसलक्षणम्| परादीनां गुणानां च लक्षणानि पृथक्पृथक्||१०८|| पञ्चात्मकानां षट्त्वं च रसानां येन हेतुना| ऊर्ध्वानुलोमभाजश्च यद्गुणातिशयाद्रसाः||१०९|| षण्णां रसानां षट्त्वे च सविभक्ता विभक्तयः| उद्देशश्चापवादश्च द्रव्याणां गुणकर्मणि||११०|| प्रवरावरमध्यत्वं रसानां गौरवादिषु| पाकप्रभावयोर्लिङ्गं वीर्यसङ्ख्याविनिश्चयः||१११|| षण्णामास्वाद्यमानानां रसानां यत् स्वलक्षणम्| यद्यद्विरुध्यते यस्माद्येन यत्कारि चैव यत्||११२|| वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामौषधं च यत्| आत्रेयभद्रकाप्यीये तत् सर्वमवदन्मुनिः||११३||
🔊 Audio coming soon
സങ്ഗ്രഹേ ദ്രവ്യസങ്ഖ്യാ രസാശ്രയാ ഇതി ‘ഭേദശ്ചൈഷാം’ ഇത്യാദിനാ; രസസങ്ഖ്യാ ഹി പരമാര്ഥതോ ദ്രവ്യസങ്ഖ്യൈവ, നിര്ഗുണത്വാദ്രസാനാമിതി ഭാവഃ| കാരണം രസസങ്ഖ്യായാ ഇതി ‘രസാനാം തത്ര യോഗ്യത്വാത്’ ഇത്യാദിനാ| വിഭക്തയോ ഭേദഃ ‘തത്ര മധുര’ ഇത്യാദിനാ| ഉദ്ദേശോ ദ്രവ്യാണാം ‘ശീതം വീര്യേണ’ ഇത്യാദിനാ, അപവാദോ ദ്രവ്യാണാം ‘മധുരം കിഞ്ചിത്’ ഇത്യാദിനാ||൧൦൭-൧൧൩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ ആത്രേയഭദ്രകാപ്യീയോ നാമ ഷഡ്വിംശോऽധ്യായഃ||൨൬||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने आत्रेयभद्रकाप्यीयो नाम षड्विंशोऽध्यायः||२६||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേ അന്നപാനചതുഷ്കേ ആത്രേയഭദ്രകാപ്യീയോ നാമ ഷഡ്വിംശതിതമോऽധ്യായഃ||൨൬||