Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാത ആത്രേയഭദ്രകാപ്യീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथात आत्रेयभद्रकाप्यीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
26. ātrēyabhadrakāpyīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
ആത്രേയോ ഭദ്രകാപ്യശ്ച ശാകുന്തേയസ്തഥൈവ ച| പൂര്ണാക്ഷശ്ചൈവ മൌദ്ഗല്യോ ഹിരണ്യാക്ഷശ്ച കൌശികഃ||൩|| യഃ കുമാരശിരാ നാമ ഭരദ്വാജഃ സ ചാനഘഃ| ശ്രീമാന് വാര്യോവിദശ്ചൈവ രാജാ മതിമതാം വരഃ||൪|| നിമിശ്ച രാജാ വൈദേഹോ ബഡിശശ്ച മഹാമതിഃ| കാങ്കായനശ്ച ബാഹ്ലീകോ ബാഹ്ലീകഭിഷജാം വരഃ||൫|| ഏതേ ശ്രുതവയോവൃദ്ധാ ജിതാത്മാനോ മഹര്ഷയഃ| വനേ ചൈത്രരഥേ രമ്യേ സമീയുര്വിജിഹീര്ഷവഃ||൬|| തേഷാം തത്രോപവിഷ്ടാനാമിയമര്ഥവതീ കഥാ| ബഭൂവാര്ഥവിദാം സമ്യഗ്രസാഹാരവിനിശ്ചയേ||൭||
View original
आत्रेयो भद्रकाप्यश्च शाकुन्तेयस्तथैव च| पूर्णाक्षश्चैव मौद्गल्यो हिरण्याक्षश्च कौशिकः||३|| यः कुमारशिरा नाम भरद्वाजः स चानघः| श्रीमान् वार्योविदश्चैव राजा मतिमतां वरः||४|| निमिश्च राजा वैदेहो बडिशश्च महामतिः| काङ्कायनश्च बाह्लीको बाह्लीकभिषजां वरः||५|| एते श्रुतवयोवृद्धा जितात्मानो महर्षयः| वने चैत्ररथे रम्ये समीयुर्विजिहीर्षवः||६|| तेषां तत्रोपविष्टानामियमर्थवती कथा| बभूवार्थविदां सम्यग्रसाहारविनिश्चये||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (8) · Śloka 8
ഏക ഏവ രസ ഇത്യുവാച ഭദ്രകാപ്യഃ, യം പഞ്ചാനാമിന്ദ്രിയാര്ഥാനാമന്യതമം ജിഹ്വാവൈഷയികം ഭാവമാചക്ഷതേ കുശലാഃ, സ പുനരുദകാദനന്യ ഇതി| ദ്വൌ രസാവിതി ശാകുന്തേയോ ബ്രാഹ്മണഃ, ഛേദനീയ ഉപശമനീയശ്ചേതി| ത്രയോ രസാ ഇതി പൂര്ണാക്ഷോ മൌദ്ഗല്യഃ, ഛേദനീയോപശമനീയസാധാരണാ ഇതി| ചത്വാരോ രസാ ഇതി ഹിരണ്യാക്ഷഃ കൌശികഃ, സ്വാദുര്ഹിതശ്ച സ്വാദുരഹിതശ്ചാസ്വാദുര്ഹിതശ്ചാസ്വാദുരഹിതശ്ചേതി| പഞ്ച രസാ ഇതി കുമാരശിരാ ഭരദ്വാജഃ, ഭൌമൌദകാഗ്നേയവായവ്യാന്തരിക്ഷാഃ| ഷഡ്രസാ ഇതി വാര്യോവിദോ രാജര്ഷിഃ, ഗുരുലഘുശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാഃ| സപ്ത രസാ ഇതി നിമിര്വൈദേഹഃ, മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായക്ഷാരാഃ| അഷ്ടൌ രസാ ഇതി ബഡിശോ ധാമാര്ഗവഃ, മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായക്ഷാരാവ്യക്താഃ| അപരിസങ്ഖ്യേയാ രസാ ഇതി കാങ്കായനോ ബാഹ്ലീകഭിഷക്, ആശ്രയഗുണകര്മസംസ്വാദവിശേഷാണാമപരിസങ്ഖ്യേയത്വാത്||൮||
View original
एक एव रस इत्युवाच भद्रकाप्यः, यं पञ्चानामिन्द्रियार्थानामन्यतमं जिह्वावैषयिकं भावमाचक्षते कुशलाः, स पुनरुदकादनन्य इति| द्वौ रसाविति शाकुन्तेयो ब्राह्मणः, छेदनीय उपशमनीयश्चेति| त्रयो रसा इति पूर्णाक्षो मौद्गल्यः, छेदनीयोपशमनीयसाधारणा इति| चत्वारो रसा इति हिरण्याक्षः कौशिकः, स्वादुर्हितश्च स्वादुरहितश्चास्वादुर्हितश्चास्वादुरहितश्चेति| पञ्च रसा इति कुमारशिरा भरद्वाजः, भौमौदकाग्नेयवायव्यान्तरिक्षाः| षड्रसा इति वार्योविदो राजर्षिः, गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाः| सप्त रसा इति निमिर्वैदेहः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराः| अष्टौ रसा इति बडिशो धामार्गवः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराव्यक्ताः| अपरिसङ्ख्येया रसा इति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक्, आश्रयगुणकर्मसंस्वादविशेषाणामपरिसङ्ख्येयत्वात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (9) · Śloka 9
ഷഡേവ രസാ ഇത്യുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ പുനര്വസുഃ, മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായാഃ| തേഷാം ഷണ്ണാം രസാനാം യോനിരുദകം, ഛേദനോപശമനേ ദ്വേ കര്മണീ, തയോര്മിശ്രീഭാവാത് സാധാരണത്വം, സ്വാദ്വസ്വാദുതാ ഭക്തിഃ , ഹിതാഹിതൌ പ്രഭാവൌ, പഞ്ചമഹാഭൂതവികാരാസ്ത്വാശ്രയാഃ പ്രകൃതിവികൃതിവിചാരദേശകാലവശാഃ, തേഷ്വാശ്രയേഷു ദ്രവ്യസഞ്ജ്ഞകേഷു ഗുണാ ഗുരുലഘുശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദ്യാഃ; ക്ഷരണാത് ക്ഷാരഃ, നാസൌ രസഃ ദ്രവ്യം തദനേകരസസമുത്പന്നമനേകരസം കടുകലവണഭൂയിഷ്ഠമനേകേന്ദ്രിയാര്ഥസമന്വിതം കരണാഭിനിര്വൃത്തമ്; അവ്യക്തീഭാവസ്തു ഖലു രസാനാം പ്രകൃതൌ ഭവത്യനുരസേऽനുരസസമന്വിതേ വാ ദ്രവ്യേ; അപരിസങ്ഖ്യേയത്വം പുനസ്തേഷാമാശ്രയാദീനാം ഭാവാനാം വിശേഷാപരിസങ്ഖ്യേയത്വാന്ന യുക്തമ്, ഏകൈകോऽപി ഹ്യേഷാമാശ്രയാദീനാം ഭാവാനാം വിശേഷാനാശ്രയതേ വിശേഷാപരിസങ്ഖ്യേയത്വാത്, ന ച തസ്മാദന്യത്വമുപപദ്യതേ; പരസ്പരസംസൃഷ്ടഭൂയിഷ്ഠത്വാന്ന ചൈഷാമഭിനിര്വൃത്തേര്ഗുണപ്രകൃതീനാമപരിസങ്ഖ്യേയത്വം ഭവതി; തസ്മാന്ന സംസൃഷ്ടാനാം രസാനാം കര്മോപദിശന്തി ബുദ്ധിമന്തഃ| തച്ചൈവ കാരണമപേക്ഷമാണാഃ ഷണ്ണാം രസാനാം പരസ്പരേണാസംസൃഷ്ടാനാം ലക്ഷണപൃഥക്ത്വമുപദേക്ഷ്യാമഃ||൯||
View original
षडेव रसा इत्युवाच भगवानात्रेयः पुनर्वसुः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः| तेषां षण्णां रसानां योनिरुदकं, छेदनोपशमने द्वे कर्मणी, तयोर्मिश्रीभावात् साधारणत्वं, स्वाद्वस्वादुता भक्तिः , हिताहितौ प्रभावौ, पञ्चमहाभूतविकारास्त्वाश्रयाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाः, तेष्वाश्रयेषु द्रव्यसञ्ज्ञकेषु गुणा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्याः; क्षरणात् क्षारः, नासौ रसः द्रव्यं तदनेकरससमुत्पन्नमनेकरसं कटुकलवणभूयिष्ठमनेकेन्द्रियार्थसमन्वितं करणाभिनिर्वृत्तम्; अव्यक्तीभावस्तु खलु रसानां प्रकृतौ भवत्यनुरसेऽनुरससमन्विते वा द्रव्ये; अपरिसङ्ख्येयत्वं पुनस्तेषामाश्रयादीनां भावानां विशेषापरिसङ्ख्येयत्वान्न युक्तम्, एकैकोऽपि ह्येषामाश्रयादीनां भावानां विशेषानाश्रयते विशेषापरिसङ्ख्येयत्वात्, न च तस्मादन्यत्वमुपपद्यते; परस्परसंसृष्टभूयिष्ठत्वान्न चैषामभिनिर्वृत्तेर्गुणप्रकृतीनामपरिसङ्ख्येयत्वं भवति; तस्मान्न संसृष्टानां रसानां कर्मोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः| तच्चैव कारणमपेक्षमाणाः षण्णां रसानां परस्परेणासंसृष्टानां लक्षणपृथक्त्वमुपदेक्ष्यामः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (10) · Śloka 10
അഗ്രേ തു താവദ്ദ്രവ്യഭേദമഭിപ്രേത്യ കിഞ്ചിദഭിധാസ്യാമഃ| സര്വം ദ്രവ്യം പാഞ്ചഭൌതികമസ്മിന്നര്ഥേ ; തച്ചേതനാവദചേതനം ച, തസ്യ ഗുണാഃ ശബ്ദാദയോ ഗുര്വാദയശ്ച ദ്രവാന്താഃ, കര്മ പഞ്ചവിധമുക്തം വമനാദി||൧൦||
View original
अग्रे तु तावद्द्रव्यभेदमभिप्रेत्य किञ्चिदभिधास्यामः| सर्वं द्रव्यं पाञ्चभौतिकमस्मिन्नर्थे ; तच्चेतनावदचेतनं च, तस्य गुणाः शब्दादयो गुर्वादयश्च द्रवान्ताः, कर्म पञ्चविधमुक्तं वमनादि||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
തത്ര ദ്രവ്യാണി ഗുരുഖരകഠിനമന്ദസ്ഥിരവിശദസാന്ദ്രസ്ഥൂലഗന്ധഗുണബഹുലാനി പാര്ഥിവാനി , താന്യുപചയസങ്ഘാതഗൌരവസ്ഥൈര്യകരാണി; ദ്രവസ്നിഗ്ധശീതമന്ദമൃദുപിച്ഛിലരസഗുണബഹുലാന്യാപ്യാനി, താന്യുപക്ലേദസ്നേഹബന്ധവിഷ്യന്ദമാര്ദവപ്രഹ്ലാദകരാണി; ഉഷ്ണതീക്ഷ്ണസൂക്ഷ്മലഘുരൂക്ഷവിശദരൂപഗുണബഹുലാന്യാഗ്നേയാനി, താനി ദാഹപാകപ്രഭാപ്രകാശവര്ണകരാണി; ലഘുശീതരൂക്ഷഖരവിശദസൂക്ഷ്മസ്പര്ശഗുണബഹുലാനി വായവ്യാനി, താനി രൌക്ഷ്യഗ്ലാനിവിചാരവൈശദ്യലാഘവകരാണി; മൃദുലഘുസൂക്ഷ്മശ്ലക്ഷ്ണശബ്ദഗുണബഹുലാന്യാകാശാത്മകാനി, താനി മാര്ദവസൌഷിര്യലാഘവകരാണി||൧൧||
View original
तत्र द्रव्याणि गुरुखरकठिनमन्दस्थिरविशदसान्द्रस्थूलगन्धगुणबहुलानि पार्थिवानि , तान्युपचयसङ्घातगौरवस्थैर्यकराणि; द्रवस्निग्धशीतमन्दमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलान्याप्यानि, तान्युपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकराणि; उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मलघुरूक्षविशदरूपगुणबहुलान्याग्नेयानि, तानि दाहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि; लघुशीतरूक्षखरविशदसूक्ष्मस्पर्शगुणबहुलानि वायव्यानि, तानि रौक्ष्यग्लानिविचारवैशद्यलाघवकराणि; मृदुलघुसूक्ष्मश्लक्ष्णशब्दगुणबहुलान्याकाशात्मकानि, तानि मार्दवसौषिर्यलाघवकराणि||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
അനേനോപദേശേന നാനൌഷധിഭൂതം ജഗതി കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യമുപലഭ്യതേ താം താം യുക്തിമര്ഥം ച തം തമഭിപ്രേത്യ||൧൨||
View original
अनेनोपदेशेन नानौषधिभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमुपलभ्यते तां तां युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
ന തു കേവലം ഗുണപ്രഭാവാദേവ ദ്രവ്യാണി കാര്മുകാണി ഭവന്തി; ദ്രവ്യാണി ഹി ദ്രവ്യപ്രഭാവാദ്ഗുണപ്രഭാവാദ്ദ്രവ്യഗുണപ്രഭാവാച്ച തസ്മിംസ്തസ്മിന് കാലേ തത്തദധികരണമാസാദ്യ താം താം ച യുക്തിമര്ഥം ച തം തമഭിപ്രേത്യ യത് കുര്വന്തി, തത് കര്മ; യേന കുര്വിന്തി, തദ്വീര്യം; യത്ര കുര്വന്തി, തദധികരണം; യദാ കുര്വന്തി, സ കാലഃ; യഥാ കുര്വന്തി, സ ഉപായഃ; യത് സാധയന്തി, തത് ഫലമ്||൧൩||
View original
न तु केवलं गुणप्रभावादेव द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति; द्रव्याणि हि द्रव्यप्रभावाद्गुणप्रभावाद्द्रव्यगुणप्रभावाच्च तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्तदधिकरणमासाद्य तां तां च युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य यत् कुर्वन्ति, तत् कर्म; येन कुर्विन्ति, तद्वीर्यं; यत्र कुर्वन्ति, तदधिकरणं; यदा कुर्वन्ति, स कालः; यथा कुर्वन्ति, स उपायः; यत् साधयन्ति, तत् फलम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
ഭേദശ്ചൈഷാം ത്രിഷഷ്ടിവിധവികല്പോ ദ്രവ്യദേശകാലപ്രഭാവാദ്ഭവതി, തമുപദേക്ഷ്യാമഃ||൧൪||
View original
भेदश्चैषां त्रिषष्टिविधविकल्पो द्रव्यदेशकालप्रभावाद्भवति, तमुपदेक्ष्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
സ്വാദുരമ്ലാദിഭിര്യോഗം ശേഷൈരമ്ലാദയഃ പൃഥക്| യാന്തി പഞ്ചദശൈതാനി ദ്രവ്യാണി ദ്വിരസാനി തു||൧൫||
View original
स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः पृथक्| यान्ति पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (16) · Śloka 17
പൃഥഗമ്ലാദിയുക്തസ്യ യോഗഃ ശേഷൈഃ പൃഥഗ്ഭവേത്| മധുരസ്യ തഥാऽമ്ലസ്യ ലവണസ്യ കടോസ്തഥാ||൧൬|| ത്രിരസാനി യഥാസങ്ഖ്യം ദ്രവ്യാണ്യുക്താനി വിംശതിഃ|൧൭|
View original
पृथगम्लादियुक्तस्य योगः शेषैः पृथग्भवेत्| मधुरस्य तथाऽम्लस्य लवणस्य कटोस्तथा||१६|| त्रिरसानि यथासङ्ख्यं द्रव्याण्युक्तानि विंशतिः|१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (17-20) · Śloka 21
വക്ഷ്യന്തേ തു ചതുഷ്കേണ ദ്രവ്യാണി ദശ പഞ്ച ച||൧൭|| സ്വാദ്വമ്ലൌ സഹിതൌ യോഗം ലവണാദ്യൈഃ പൃഥഗ്ഗതൌ| യോഗം ശേഷൈഃ പൃഥഗ്യാതശ്ചതുഷ്കരസസങ്ഖ്യയാ||൧൮|| സഹിതൌ സ്വാദുലവണൌ തദ്വത് കട്വാദിഭിഃ പൃഥക്| യുക്തൌ ശേഷൈഃ പൃഥഗ്യോഗം യാതഃ സ്വാദൂഷണൌ തഥാ||൧൯|| കട്വാദ്യൈരമ്ലലവണൌ സംയുക്തൌ സഹിതൌ പൃഥക്| യാതഃ ശേഷൈഃ പൃഥഗ്യോഗം ശേഷൈരമ്ലകടൂ തഥാ||൨൦|| യുജ്യതേ തു കഷായേണ സതിക്തൌ ലവണോഷണൌ|൨൧|
View original
वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च||१७|| स्वाद्वम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः पृथग्गतौ| योगं शेषैः पृथग्यातश्चतुष्करससङ्ख्यया||१८|| सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत् कट्वादिभिः पृथक्| युक्तौ शेषैः पृथग्योगं यातः स्वादूषणौ तथा||१९|| कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक्| यातः शेषैः पृथग्योगं शेषैरम्लकटू तथा||२०|| युज्यते तु कषायेण सतिक्तौ लवणोषणौ|२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (21) · Śloka 22
ഷട് തു പഞ്ചരസാന്യാഹുരേകൈകസ്യാപവര്ജനാത്||൨൧|| ഷട് ചൈവൈകരസാനി സ്യുരേകം ഷഡ്രസമേവ തു|൨൨|
View original
षट् तु पञ्चरसान्याहुरेकैकस्यापवर्जनात्||२१|| षट् चैवैकरसानि स्युरेकं षड्रसमेव तु|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (22-23) · Śloka 23
ഇതി ത്രിഷഷ്ടിര്ദ്രവ്യാണാം നിര്ദിഷ്ടാ രസസങ്ഖ്യയാ||൨൨|| ത്രിഷഷ്ടിഃ സ്യാത്ത്വസങ്ഖ്യേയാ രസാനുരസകല്പനാത് | രസാസ്തരതമാഭ്യാം താം സങ്ഖ്യാമതിപതന്തി ഹി||൨൩||
View original
इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्दिष्टा रससङ्ख्यया||२२|| त्रिषष्टिः स्यात्त्वसङ्ख्येया रसानुरसकल्पनात् | रसास्तरतमाभ्यां तां सङ्ख्यामतिपतन्ति हि||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
സംയോഗാഃ സപ്തപഞ്ചാശത് കല്പനാ തു ത്രിഷഷ്ടിധാ| രസാനാം തത്ര യോഗ്യത്വാത് കല്പിതാ രസചിന്തകൈഃ||൨൪||
View original
संयोगाः सप्तपञ्चाशत् कल्पना तु त्रिषष्टिधा| रसानां तत्र योग्यत्वात् कल्पिता रसचिन्तकैः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26
ക്വചിദേകോ രസഃ കല്പ്യഃ സംയുക്താശ്ച രസാഃ ക്വചിത്| ദോഷൌഷധാദീന് സഞ്ചിന്ത്യ ഭിഷജാ സിദ്ധിമിച്ഛതാ||൨൫|| ദ്രവ്യാണി ദ്വിരസാദീനി സംയുക്താംശ്ച രസാന് ബുധാഃ| രസാനേകൈകശോ വാऽപി കല്പയന്തി ഗദാന് പ്രതി||൨൬||
View original
क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश्च रसाः क्वचित्| दोषौषधादीन् सञ्चिन्त्य भिषजा सिद्धिमिच्छता||२५|| द्रव्याणि द्विरसादीनि संयुक्तांश्च रसान् बुधाः| रसानेकैकशो वाऽपि कल्पयन्ति गदान् प्रति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (27) · Śloka 27
യഃ സ്യാദ്രസവികല്പജ്ഞഃ സ്യാച്ച ദോഷവികല്പവിത്| ന സ മുഹ്യേദ്വികാരാണാം ഹേതുലിങ്ഗോപശാന്തിഷു ||൨൭||
View original
यः स्याद्रसविकल्पज्ञः स्याच्च दोषविकल्पवित्| न स मुह्येद्विकाराणां हेतुलिङ्गोपशान्तिषु ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (28) · Śloka 28
വ്യക്തഃ ശുഷ്കസ്യ ചാദൌ ച രസോ ദ്രവ്യസ്യ ലക്ഷ്യതേ| വിപര്യയേണാനുരസോ രസോ നാസ്തി ഹി സപ്തമഃ||൨൮||
View original
व्यक्तः शुष्कस्य चादौ च रसो द्रव्यस्य लक्ष्यते| विपर्ययेणानुरसो रसो नास्ति हि सप्तमः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (29-35) · Śloka 35
പരാപരത്വേ യുക്തിശ്ച സങ്ഖ്യാ സംയോഗ ഏവ ച| വിഭാഗശ്ച പൃഥക്ത്വം ച പരിമാണമഥാപി ച||൨൯|| സംസ്കാരോऽഭ്യാസ ഇത്യേതേ ഗുണാ ജ്ഞേയാഃ പരാദയഃ| സിദ്ധ്യുപായാശ്ചികിത്സായാ ലക്ഷണൈസ്താന് പ്രചക്ഷ്മഹേ||൩൦|| ദേശകാലവയോമാനപാകവീര്യരസാദിഷു| പരാപരത്വേ, യുക്തിശ്ച യോജനാ യാ തു യുജ്യതേ||൩൧|| സങ്ഖ്യാ സ്യാദ്ഗണിതം, യോഗഃ സഹ സംയോഗ ഉച്യതേ| ദ്രവ്യാണാം ദ്വന്ദ്വസര്വൈകകര്മജോऽനിത്യ ഏവ ച||൩൨|| വിഭാഗസ്തു വിഭക്തിഃ സ്യാദ്വിയോഗോ ഭാഗശോ ഗ്രഹഃ| പൃഥക്ത്വം സ്യാദസംയോഗോ വൈലക്ഷണ്യമനേകതാ||൩൩|| പരിമാണം പുനര്മാനം, സംസ്കാരഃ കരണം മതമ്| ഭാവാഭ്യസനമഭ്യാസഃ ശീലനം സതതക്രിയാ||൩൪|| ഇതി സ്വലക്ഷണൈരുക്താ ഗുണാഃ സര്വേ പരാദയഃ| ചികിത്സാ യൈരവിദിതൈര്ന യഥാവത് പ്രവര്തതേ||൩൫||
View original
परापरत्वे युक्तिश्च सङ्ख्या संयोग एव च| विभागश्च पृथक्त्वं च परिमाणमथापि च||२९|| संस्कारोऽभ्यास इत्येते गुणा ज्ञेयाः परादयः| सिद्ध्युपायाश्चिकित्साया लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे||३०|| देशकालवयोमानपाकवीर्यरसादिषु| परापरत्वे, युक्तिश्च योजना या तु युज्यते||३१|| सङ्ख्या स्याद्गणितं, योगः सह संयोग उच्यते| द्रव्याणां द्वन्द्वसर्वैककर्मजोऽनित्य एव च||३२|| विभागस्तु विभक्तिः स्याद्वियोगो भागशो ग्रहः| पृथक्त्वं स्यादसंयोगो वैलक्षण्यमनेकता||३३|| परिमाणं पुनर्मानं, संस्कारः करणं मतम्| भावाभ्यसनमभ्यासः शीलनं सततक्रिया||३४|| इति स्वलक्षणैरुक्ता गुणाः सर्वे परादयः| चिकित्सा यैरविदितैर्न यथावत् प्रवर्तते||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (36) · Śloka 36
ഗുണാ ഗുണാശ്രയാ നോക്താസ്തസ്മാദ്രസഗുണാന് ഭിഷക്| വിദ്യാദ്ദ്രവ്യഗുണാന് കര്തുരഭിപ്രായാഃ പൃഥഗ്വിധാഃ||൩൬||
View original
गुणा गुणाश्रया नोक्तास्तस्माद्रसगुणान् भिषक्| विद्याद्द्रव्यगुणान् कर्तुरभिप्रायाः पृथग्विधाः||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (37) · Śloka 37
അതശ്ച പ്രകൃതം ബുദ്ധ്വാ ദേശകാലാന്തരാണി ച| തന്ത്രകര്തുരഭിപ്രായാനുപായാംശ്ചാര്ഥമാദിശേത്||൩൭||
View original
अतश्च प्रकृतं बुद्ध्वा देशकालान्तराणि च| तन्त्रकर्तुरभिप्रायानुपायांश्चार्थमादिशेत्||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (38) · Śloka 38
ഷഡ്വിഭക്തീഃ പ്രവക്ഷ്യാമി രസാനാമത ഉത്തരമ്| ഷട് പഞ്ചഭൂതപ്രഭവാഃ സങ്ഖ്യാതാശ്ച യഥാ രസാഃ||൩൮||
View original
षड्विभक्तीः प्रवक्ष्यामि रसानामत उत्तरम्| षट् पञ्चभूतप्रभवाः सङ्ख्याताश्च यथा रसाः||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (39) · Śloka 39
സൌമ്യാഃ ഖല്വാപോऽന്തരിക്ഷപ്രഭവാഃ പ്രകൃതിശീതാ ലഘ്വ്യശ്ചാവ്യക്തരസാശ്ച, താസ്ത്വന്തരിക്ഷാദ്ഭ്രശ്യമാനാ ഭ്രഷ്ടാശ്ച പഞ്ചമഹാഭൂതഗുണസമന്വിതാ ജങ്ഗമസ്ഥാവരാണാം ഭൂതാനാം മൂര്തീരഭിപ്രീണയന്തി, താസു മൂര്തിഷു ഷഡഭിമൂര്ച്ഛന്തി രസാഃ||൩൯||
View original
सौम्याः खल्वापोऽन्तरिक्षप्रभवाः प्रकृतिशीता लघ्व्यश्चाव्यक्तरसाश्च, तास्त्वन्तरिक्षाद्भ्रश्यमाना भ्रष्टाश्च पञ्चमहाभूतगुणसमन्विता जङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्तीरभिप्रीणयन्ति, तासु मूर्तिषु षडभिमूर्च्छन्ति रसाः||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (40) · Śloka 40
തേഷാം ഷണ്ണാം രസാനാം സോമഗുണാതിരേകാന്മധുരോ രസഃ, പൃഥിവ്യഗ്നിഭൂയിഷ്ഠത്വാദമ്ലഃ, സലിലാഗ്നിഭൂയിഷ്ഠത്വാല്ലവണഃ, വായ്വഗ്നിഭൂയിഷ്ഠത്വാത് കടുകഃ, വായ്വാകാശാതിരിക്തത്വാത്തിക്തഃ, പവനപൃഥിവീവ്യതിരേകാത് കഷായ ഇതി| ഏവമേഷാം രസാനാം ഷട്ത്വമുപപന്നം ന്യൂനാതിരേകവിശേഷാന്മഹാഭൂതാനാം ഭൂതാനാമിവ സ്ഥാവരജങ്ഗമാനാം നാനാവര്ണാകൃതിവിശേഷാഃ; ഷഡൃതുകത്വാച്ച കാലസ്യോപപന്നോ മഹാഭൂതാനാം ന്യൂനാതിരേകവിശേഷഃ||൪൦||
View original
तेषां षण्णां रसानां सोमगुणातिरेकान्मधुरो रसः, पृथिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः, सलिलाग्निभूयिष्ठत्वाल्लवणः, वाय्वग्निभूयिष्ठत्वात् कटुकः, वाय्वाकाशातिरिक्तत्वात्तिक्तः, पवनपृथिवीव्यतिरेकात् कषाय इति| एवमेषां रसानां षट्त्वमुपपन्नं न्यूनातिरेकविशेषान्महाभूतानां भूतानामिव स्थावरजङ्गमानां नानावर्णाकृतिविशेषाः; षडृतुकत्वाच्च कालस्योपपन्नो महाभूतानां न्यूनातिरेकविशेषः||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (41) · Śloka 41
തത്രാഗ്നിമാരുതാത്മകാ രസാഃ പ്രായേണോര്ധ്വഭാജഃ, ലാഘവാദുത്പ്ലവനത്വാച്ച വായോരൂര്ധ്വജ്വലനത്വാച്ച വഹ്നേഃ; സലിലപൃഥിവ്യാത്മകാസ്തു പ്രായേണാധോഭാജഃ, പൃഥിവ്യാ ഗുരുത്വാന്നിമ്നഗത്വാച്ചോദകസ്യ; വ്യാമിശ്രാത്മകാഃ പുനരുഭയതോഭാജഃ||൪൧||
View original
तत्राग्निमारुतात्मका रसाः प्रायेणोर्ध्वभाजः, लाघवादुत्प्लवनत्वाच्च वायोरूर्ध्वज्वलनत्वाच्च वह्नेः; सलिलपृथिव्यात्मकास्तु प्रायेणाधोभाजः, पृथिव्या गुरुत्वान्निम्नगत्वाच्चोदकस्य; व्यामिश्रात्मकाः पुनरुभयतोभाजः||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (42) · Śloka 42
തേഷാം ഷണ്ണാം രസാനാമേകൈകസ്യ യഥാദ്രവ്യം ഗുണകര്മാണ്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൪൨||
View original
तेषां षण्णां रसानामेकैकस्य यथाद्रव्यं गुणकर्माण्यनुव्याख्यास्यामः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (43) · Śloka 43
തത്ര, മധുരോ രസഃ ശരീരസാത്മ്യാദ്രസരുധിരമാംസമേദോസ്ഥിമജ്ജൌജഃശുക്രാഭിവര്ധന ആയുഷ്യഃ ഷഡിന്ദ്രിയപ്രസാദനോ ബലവര്ണകരഃ പിത്തവിഷമാരുതഘ്നസ്തൃഷ്ണാദാഹപ്രശമനസ്ത്വച്യഃ കേശ്യഃ കണ്ഠ്യോ ബല്യഃ പ്രീണനോ ജീവനസ്തര്പണോ ബൃംഹണഃ സ്ഥൈര്യകരഃ ക്ഷീണക്ഷതസന്ധാനകരോ ഘ്രാണമുഖകണ്ഠൌഷ്ഠജിഹ്വാപ്രഹ്ലാദനോ ദാഹമൂര്ച്ഛാപ്രശമനഃ ഷട്പദപിപീലികാനാമിഷ്ടതമഃ സ്നിഗ്ധഃ ശീതോ ഗുരുശ്ച| സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമുപയുജ്യമാനഃ സ്ഥൌല്യം മാര്ദവമാലസ്യമതിസ്വപ്നം ഗൌരവമനന്നാഭിലാഷമഗ്നേര്ദൌര്ബല്യമാസ്യകണ്ഠയോര്മാംസാഭിവൃദ്ധിം ശ്വാസകാസപ്രതിശ്യായാലസകശീതജ്വരാനാഹാസ്യമാധുര്യവമഥുസഞ്ജ്ഞാസ്വരപ്രണാശഗലഗണ്ഡഗണ്ഡമാലാശ്ലീപദ- ഗലശോഫബസ്തിധമനീഗലോപലേപാക്ഷ്യാമയാഭിഷ്യന്ദാനിത്യേവമ്പ്രഭൃതീന് കഫജാന് വികാരാനുപജനയതി (൧)|൪൩|
View original
तत्र, मधुरो रसः शरीरसात्म्याद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जौजःशुक्राभिवर्धन आयुष्यः षडिन्द्रियप्रसादनो बलवर्णकरः पित्तविषमारुतघ्नस्तृष्णादाहप्रशमनस्त्वच्यः केश्यः कण्ठ्यो बल्यः प्रीणनो जीवनस्तर्पणो बृंहणः स्थैर्यकरः क्षीणक्षतसन्धानकरो घ्राणमुखकण्ठौष्ठजिह्वाप्रह्लादनो दाहमूर्च्छाप्रशमनः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमः स्निग्धः शीतो गुरुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः स्थौल्यं मार्दवमालस्यमतिस्वप्नं गौरवमनन्नाभिलाषमग्नेर्दौर्बल्यमास्यकण्ठयोर्मांसाभिवृद्धिं श्वासकासप्रतिश्यायालसकशीतज्वरानाहास्यमाधुर्यवमथुसञ्ज्ञास्वरप्रणाशगलगण्डगण्डमालाश्लीपद- गलशोफबस्तिधमनीगलोपलेपाक्ष्यामयाभिष्यन्दानित्येवम्प्रभृतीन् कफजान् विकारानुपजनयति (१)|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (43) · Śloka 43
അമ്ലോ രസോ ഭക്തം രോചയതി, അഗ്നിം ദീപയതി, ദേഹം ബൃംഹയതി ഊര്ജയതി, മനോ ബോധയതി, ഇന്ദ്രിയാണി ദൃഢീകരോതി, ബലം വര്ധയതി, വാതമനുലോമയതി, ഹൃദയം തര്പയതി, ആസ്യമാസ്രാവയതി, ഭുക്തമപകര്ഷയതി ക്ലേദയതി ജരയതി, പ്രീണയതി, ലഘുരുഷ്ണഃ സ്നിഗ്ധശ്ച| സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമുപയുജ്യമാനോ ദന്താന് ഹര്ഷയതി, തര്ഷയതി, സമ്മീലയത്യക്ഷിണീ, സംവേജയതി ലോമാനി, കഫം വിലാപയതി, പിത്തമഭിവര്ധയതി, രക്തം ദൂഷയതി,മാംസം വിദഹതി, കായം ശിഥിലീകരോതി, ക്ഷീണക്ഷതകൃശദുര്ബലാനാം ശ്വയഥുമാപാദയതി, അപി ച ക്ഷതാഭിഹതദഷ്ടദഗ്ധഭഗ്നശൂനപ്രച്യുതാവമൂത്രിതപരിസര്പിതമര്ദിതച്ഛിന്നഭിന്നവിശ്ലിഷ്ടോദ്വിദ്ധോത്പിഷ്ടാദീനി പാചയത്യാഗ്നേയസ്വഭാവാത്, പരിദഹതി കണ്ഠമുരോ ഹൃദയം ച (൨)|൪൩|
View original
अम्लो रसो भक्तं रोचयति, अग्निं दीपयति, देहं बृंहयति ऊर्जयति, मनो बोधयति, इन्द्रियाणि दृढीकरोति, बलं वर्धयति, वातमनुलोमयति, हृदयं तर्पयति, आस्यमास्रावयति, भुक्तमपकर्षयति क्लेदयति जरयति, प्रीणयति, लघुरुष्णः स्निग्धश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो दन्तान् हर्षयति, तर्षयति, सम्मीलयत्यक्षिणी, संवेजयति लोमानि, कफं विलापयति, पित्तमभिवर्धयति, रक्तं दूषयति,मांसं विदहति, कायं शिथिलीकरोति, क्षीणक्षतकृशदुर्बलानां श्वयथुमापादयति, अपि च क्षताभिहतदष्टदग्धभग्नशूनप्रच्युतावमूत्रितपरिसर्पितमर्दितच्छिन्नभिन्नविश्लिष्टोद्विद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात्, परिदहति कण्ठमुरो हृदयं च (२)|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
ലവണോ രസഃ പാചനഃ ക്ലേദനോ ദീപനശ്ച്യാവനശ്ഛേദനോ ഭേദനസ്തീക്ഷ്ണഃ സരോ വികാസ്യധഃസ്രംസ്യവകാശകരോ വാതഹരഃ സ്തമ്ഭബന്ധസങ്ഘാതവിധമനഃ സര്വരസപ്രത്യനീകഭൂതഃ, ആസ്യമാസ്രാവയതി, കഫം വിഷ്യന്ദയതി, മാര്ഗാന് വിശോധയതി, സര്വശരീരാവയവാന് മൃദൂകരോതി, രോചയത്യാഹാരമ്, ആഹാരയോഗീ, നാത്യര്ഥം ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധ ഉഷ്ണശ്ച| സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമുപയുജ്യമാനഃ പിത്തം കോപയതി, രക്തം വര്ധയതി, തര്ഷയതി, മൂര്ച്ഛയതി , താപയതി, ദാരയതി, കുഷ്ണാതി മാംസാനി, പ്രഗാലയതി കുഷ്ഠാനി, വിഷം വര്ധയതി, ശോഫാന് സ്ഫോടയതി, ദന്താംശ്ച്യാവയതി, പുംസ്ത്വമുപഹന്തി, ഇന്ദ്രിയാണ്യുപരുണദ്ഭി, വലിപലിതഖാലിത്യമാപാദയതി, അപി ച ലോഹിതപിത്താമ്ലപിത്തവിസര്പവാതരക്തവിചര്ചികേന്ദ്രലുപ്തപ്രഭൃതീന്വികാരാനുപജനയതി (൩)|൪൩|
View original
लवणो रसः पाचनः क्लेदनो दीपनश्च्यावनश्छेदनो भेदनस्तीक्ष्णः सरो विकास्यधःस्रंस्यवकाशकरो वातहरः स्तम्भबन्धसङ्घातविधमनः सर्वरसप्रत्यनीकभूतः, आस्यमास्रावयति, कफं विष्यन्दयति, मार्गान् विशोधयति, सर्वशरीरावयवान् मृदूकरोति, रोचयत्याहारम्, आहारयोगी, नात्यर्थं गुरुः स्निग्ध उष्णश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः पित्तं कोपयति, रक्तं वर्धयति, तर्षयति, मूर्च्छयति , तापयति, दारयति, कुष्णाति मांसानि, प्रगालयति कुष्ठानि, विषं वर्धयति, शोफान् स्फोटयति, दन्तांश्च्यावयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, इन्द्रियाण्युपरुणद्भि, वलिपलितखालित्यमापादयति, अपि च लोहितपित्ताम्लपित्तविसर्पवातरक्तविचर्चिकेन्द्रलुप्तप्रभृतीन्विकारानुपजनयति (३)|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (43) · Śloka 43
കടുകോ രസോ വക്ത്രം ശോധയതി, അഗ്നിം ദീപയതി, ഭുക്തം ശോഷയതി, ഘ്രാണമാസ്രാവയതി, ചക്ഷുര്വിരേചയതി, സ്ഫുടീകരോതീന്ദ്രിയാണി, അലസകശ്വയഥൂപചയോദര്ദാഭിഷ്യന്ദസ്നേഹസ്വേദക്ലേദമലാനുപഹന്തി, രോചയത്യശനം, കണ്ഡൂര്വിനാശയതി , വ്രണാനവസാദയതി, ക്രിമീന് ഹിനസ്തി, മാംസം വിലിഖതി, ശോണിതസങ്ഘാതം ഭിനത്തി, ബന്ധാംശ്ഛിനത്തി, മാര്ഗാന് വിവൃണോതി, ശ്ലേഷ്മാണം ശമയതി, ലഘുരുഷ്ണോ രൂക്ഷശ്ച| സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമുപയുജ്യമാനോ വിപാകപ്രഭാവാത് പുംസ്ത്വമുപഹന്തി, രസവീര്യപ്രഭാവാന്മോഹയന്തി, ഗ്ലാപയതി, സാദയതി, കര്ശയതി, മൂര്ച്ഛയതി, നമയതി, തമയതി, ഭ്രമയതി, കണ്ഠം പരിദഹതി, ശരീരതാപമുപജനയതി, ബലം ക്ഷിണോതി, തൃഷ്ണാം ജനയതി; അപി ച വായ്വഗ്നിഗുണബാഹുല്യാദ്ഭ്രമദവഥുകമ്പതോദഭേദൈശ്ചരണഭുജപാര്ശ്വപൃഷ്ഠപ്രഭൃതിഷു മാരുതജാന് വികാരാനുപജനയതി (൪); തിക്തോ രസഃ സ്വയമരോചിഷ്ണുരപ്യരോചകഘ്നോ വിഷഘ്നഃ ക്രിമിഘ്നോ മൂര്ച്ഛാദാഹകണ്ഡൂകുഷ്ഠതൃഷ്ണാപ്രശമനസ്ത്വങ്മാംസയോഃ സ്ഥിരീകരണോ ജ്വരഘ്നോ ദീപനഃ പാചനഃ സ്തന്യശോധനോ ലേഖനഃ ക്ലേദമേദോവസാമജ്ജലസീകാപൂയസ്വേദമൂത്രപുരീഷപിത്തശ്ലേഷ്മോപശോഷണോ രൂക്ഷഃ ശീതോ ലഘുശ്ച| സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമുപയുജ്യമാനോ രൌക്ഷ്യാത്ഖരവിഷദസ്വഭാവാച്ച രസരുധിരമാംസമേദോസ്ഥിമജ്ജശുക്രാണ്യുച്ഛോഷയതി, സ്രോതസാം ഖരത്വമുപപാദയതി, ബലമാദത്തേ, കര്ശയതി, ഗ്ലപയതി, മോഹയതി, ഭ്രമയതി, വദനമുപശോഷയതി, അപരാംശ്ച വാതവികാരാനുപജനയതി (൫); കഷായോ രസഃ സംശമനഃ സങ്ഗ്രാഹീ സന്ധാനകരഃ പീഡനോ രോപണഃ ശോഷണഃ സ്തമ്ഭനഃ ശ്ലേഷ്മരക്തപിത്തപ്രശമനഃ ശരീരക്ലേദസ്യോപയോക്താ രൂക്ഷഃ ശീതോऽലഘുശ്ച| സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമുപയുജ്യമാന ആസ്യം ശോഷയതി, ഹൃദയം പീഡയതി, ഉദരമാധ്മാപയതി, വാചം നിഗൃഹ്ണാതി, സ്രോതാംസ്യവബധ്നാതി, ശ്യാവത്വമാപാദയതി, പുംസ്ത്വമുപഹന്തി, വിഷ്ടഭ്യ ജരാം ഗച്ഛതി, വാതമൂത്രപുരീഷരേതാംസ്യവഗൃഹ്ണാതി, കര്ശയതി, ഗ്ലപയതി, തര്ഷയതി, സ്തമ്ഭയതി, ഖരവിശദരൂക്ഷത്വാത് പക്ഷവധഗ്രഹാപതാനകാര്ദിതപ്രഭൃതീംശ്ച വാതവികാരാനുപജനയതി||൪൩||
View original
कटुको रसो वक्त्रं शोधयति, अग्निं दीपयति, भुक्तं शोषयति, घ्राणमास्रावयति, चक्षुर्विरेचयति, स्फुटीकरोतीन्द्रियाणि, अलसकश्वयथूपचयोदर्दाभिष्यन्दस्नेहस्वेदक्लेदमलानुपहन्ति, रोचयत्यशनं, कण्डूर्विनाशयति , व्रणानवसादयति, क्रिमीन् हिनस्ति, मांसं विलिखति, शोणितसङ्घातं भिनत्ति, बन्धांश्छिनत्ति, मार्गान् विवृणोति, श्लेष्माणं शमयति, लघुरुष्णो रूक्षश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो विपाकप्रभावात् पुंस्त्वमुपहन्ति, रसवीर्यप्रभावान्मोहयन्ति, ग्लापयति, सादयति, कर्शयति, मूर्च्छयति, नमयति, तमयति, भ्रमयति, कण्ठं परिदहति, शरीरतापमुपजनयति, बलं क्षिणोति, तृष्णां जनयति; अपि च वाय्वग्निगुणबाहुल्याद्भ्रमदवथुकम्पतोदभेदैश्चरणभुजपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु मारुतजान् विकारानुपजनयति (४); तिक्तो रसः स्वयमरोचिष्णुरप्यरोचकघ्नो विषघ्नः क्रिमिघ्नो मूर्च्छादाहकण्डूकुष्ठतृष्णाप्रशमनस्त्वङ्मांसयोः स्थिरीकरणो ज्वरघ्नो दीपनः पाचनः स्तन्यशोधनो लेखनः क्लेदमेदोवसामज्जलसीकापूयस्वेदमूत्रपुरीषपित्तश्लेष्मोपशोषणो रूक्षः शीतो लघुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो रौक्ष्यात्खरविषदस्वभावाच्च रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्राण्युच्छोषयति, स्रोतसां खरत्वमुपपादयति, बलमादत्ते, कर्शयति, ग्लपयति, मोहयति, भ्रमयति, वदनमुपशोषयति, अपरांश्च वातविकारानुपजनयति (५); कषायो रसः संशमनः सङ्ग्राही सन्धानकरः पीडनो रोपणः शोषणः स्तम्भनः श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः शरीरक्लेदस्योपयोक्ता रूक्षः शीतोऽलघुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमान आस्यं शोषयति, हृदयं पीडयति, उदरमाध्मापयति, वाचं निगृह्णाति, स्रोतांस्यवबध्नाति, श्यावत्वमापादयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, विष्टभ्य जरां गच्छति, वातमूत्रपुरीषरेतांस्यवगृह्णाति, कर्शयति, ग्लपयति, तर्षयति, स्तम्भयति, खरविशदरूक्षत्वात् पक्षवधग्रहापतानकार्दितप्रभृतींश्च वातविकारानुपजनयति||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (44) · Śloka 44
ഇത്യേവമേതേ ഷഡ്രസാഃ പൃഥക്ത്വേനൈകത്വേന വാ മാത്രശഃ സമ്യഗുപയുജ്യമാനാ ഉപകാരായ ഭവന്ത്യധ്യാത്മലോകസ്യ, അപകാരകരാഃ പുനരതോऽന്യഥാ ഭവന്ത്യുപയുജ്യമാനാഃ; താന് വിദ്വാനുപകാരാര്ഥമേവ മാത്രശഃ സമ്യഗുപയോജയേദിതി||൪൪||
View original
इत्येवमेते षड्रसाः पृथक्त्वेनैकत्वेन वा मात्रशः सम्यगुपयुज्यमाना उपकाराय भवन्त्यध्यात्मलोकस्य, अपकारकराः पुनरतोऽन्यथा भवन्त्युपयुज्यमानाः; तान् विद्वानुपकारार्थमेव मात्रशः सम्यगुपयोजयेदिति||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (45) · Śloka 45
ഭവന്തി ചാത്ര- ശീതം വീര്യേണ യദ്ദ്രവ്യം മധുരം രസപാകയോഃ| തയോരമ്ലം യദുഷ്ണം ച യദ്ദ്രവ്യം കടുകം തയോഃ||൪൫||
View original
भवन्ति चात्र- शीतं वीर्येण यद्द्रव्यं मधुरं रसपाकयोः| तयोरम्लं यदुष्णं च यद्द्रव्यं कटुकं तयोः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (46-47) · Śloka 47
തേഷാം രസോപദേശേന നിര്ദേശ്യോ ഗുണസങ്ഗ്രഹഃ| വീര്യതോऽവിപരീതാനാം പാകതശ്ചോപദേക്ഷ്യതേ||൪൬|| യഥാ പയോ യഥാ സര്പിര്യഥാ വാ ചവ്യചിത്രകൌ| ഏവമാദീനി ചാന്യാനി നിര്ദിശേദ്രസതോ ഭിഷക്||൪൭||
View original
तेषां रसोपदेशेन निर्देश्यो गुणसङ्ग्रहः| वीर्यतोऽविपरीतानां पाकतश्चोपदेक्ष्यते||४६|| यथा पयो यथा सर्पिर्यथा वा चव्यचित्रकौ| एवमादीनि चान्यानि निर्दिशेद्रसतो भिषक्||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (48-49) · Śloka 49
മധുരം കിഞ്ചിദുഷ്ണം സ്യാത് കഷായം തിക്തമേവ ച| യഥാ മഹത്പഞ്ചമൂലം യഥാऽബ്ജാനൂപമാമിഷമ്||൪൮|| ലവണം സൈന്ധവം നോഷ്ണമമ്ലമാമലകം തഥാ| അര്കാഗുരുഗുഡൂചീനാം തിക്താനാമുഷ്ണമുച്യതേ||൪൯||
View original
मधुरं किञ्चिदुष्णं स्यात् कषायं तिक्तमेव च| यथा महत्पञ्चमूलं यथाऽब्जानूपमामिषम्||४८|| लवणं सैन्धवं नोष्णमम्लमामलकं तथा| अर्कागुरुगुडूचीनां तिक्तानामुष्णमुच्यते||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (50-52) · Śloka 52
കിഞ്ചിദമ്ലം ഹി സങ്ഗ്രാഹി കിഞ്ചിദമ്ലം ഭിനത്തി ച| യഥാ കപിത്ഥം സങ്ഗ്രാഹി ഭേദി ചാമലകം തഥാ||൫൦|| പിപ്പലീ നാഗരം വൃഷ്യം കടു ചാവൃഷ്യമുച്യതേ| കഷായഃ സ്തമ്ഭനഃ ശീതഃ സോऽഭയായാമതോऽന്യഥാ||൫൧|| തസ്മാദ്രസോപദേശേന ന സര്വം ദ്രവ്യാമാദിശേത്| ദൃഷ്ടം തുല്യരസേऽപ്യേവം ദ്രവ്യേ ദ്രവ്യേ ഗുണാന്തരമ്||൫൨||
View original
किञ्चिदम्लं हि सङ्ग्राहि किञ्चिदम्लं भिनत्ति च| यथा कपित्थं सङ्ग्राहि भेदि चामलकं तथा||५०|| पिप्पली नागरं वृष्यं कटु चावृष्यमुच्यते| कषायः स्तम्भनः शीतः सोऽभयायामतोऽन्यथा||५१|| तस्माद्रसोपदेशेन न सर्वं द्रव्यामादिशेत्| दृष्टं तुल्यरसेऽप्येवं द्रव्ये द्रव्ये गुणान्तरम्||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (53-56) · Śloka 57
രൌക്ഷ്യാത് കഷായോ രൂക്ഷാണാമുത്തമോ മധ്യമഃ കടുഃ| തിക്തോऽവരസ്തഥോഷ്ണാനാമുഷ്ണത്വാല്ലവണഃ പരഃ||൫൩|| മധ്യോऽമ്ലഃ കടുകശ്ചാന്ത്യഃ സ്നിഗ്ധാനാം മധുരഃ പരഃ| മധ്യോऽമ്ലോ ലവണശ്ചാന്ത്യോ രസഃ സ്നേഹാന്നിരുച്യതേ||൫൪|| മധ്യോത്കൃഷ്ടാവരാഃ ശൈത്യാത് കഷായസ്വാദുതിക്തകാഃ | സ്വാദുര്ഗുരുത്വാദധികഃ കഷായാല്ലവണോऽവരഃ||൫൫|| അമ്ലാത് കടുസ്തതസ്തിക്തോ ലഘുത്വാദുത്തമോത്തമഃ| കേചില്ലഘൂനാമവരമിച്ഛന്തി ലവണം രസമ്||൫൬|| ഗൌരവേ ലാഘവേ ചൈവ സോऽവരസ്തൂഭയോരപി|൫൭|
View original
रौक्ष्यात् कषायो रूक्षाणामुत्तमो मध्यमः कटुः| तिक्तोऽवरस्तथोष्णानामुष्णत्वाल्लवणः परः||५३|| मध्योऽम्लः कटुकश्चान्त्यः स्निग्धानां मधुरः परः| मध्योऽम्लो लवणश्चान्त्यो रसः स्नेहान्निरुच्यते||५४|| मध्योत्कृष्टावराः शैत्यात् कषायस्वादुतिक्तकाः | स्वादुर्गुरुत्वादधिकः कषायाल्लवणोऽवरः||५५|| अम्लात् कटुस्ततस्तिक्तो लघुत्वादुत्तमोत्तमः| केचिल्लघूनामवरमिच्छन्ति लवणं रसम्||५६|| गौरवे लाघवे चैव सोऽवरस्तूभयोरपि|५७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (57-58) · Śloka 58
പരം ചാതോ വിപാകാനാം ലക്ഷണം സമ്പ്രവക്ഷ്യതേ||൫൭|| കടുതിക്തകഷായാണാം വിപാകഃ പ്രായശഃ കടുഃ| അമ്ലോऽമ്ലം പച്യതേ സ്വാദുര്മധുരം ലവണസ്തഥാ||൫൮||
View original
परं चातो विपाकानां लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते||५७|| कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः| अम्लोऽम्लं पच्यते स्वादुर्मधुरं लवणस्तथा||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (59-60) · Śloka 60
മധുരോ ലവണാമ്ലൌ ച സ്നിഗ്ധഭാവാത്ത്രയോ രസാഃ| വാതമൂത്രപുരീഷാണാം പ്രായോ മോക്ഷേ സുഖാ മതാഃ||൫൯|| കടുതിക്തകഷായാസ്തു രൂക്ഷഭാവാത്ത്രയോ രസാഃ| ദുഃഖായ മോക്ഷേ ദൃശ്യന്തേ വാതവിണ്മൂത്രരേതസാമ്||൬൦||
View original
मधुरो लवणाम्लौ च स्निग्धभावात्त्रयो रसाः| वातमूत्रपुरीषाणां प्रायो मोक्षे सुखा मताः||५९|| कटुतिक्तकषायास्तु रूक्षभावात्त्रयो रसाः| दुःखाय मोक्षे दृश्यन्ते वातविण्मूत्ररेतसाम्||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (61-62) · Śloka 62
ശുക്രഹാ ബദ്ധവിണ്മൂത്രോ വിപാകോ വാതലഃ കടുഃ| മധുരഃ സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രോ വിപാകഃ കഫശുക്രലഃ||൬൧|| പിത്തകൃത് സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രഃ പാകോऽമ്ലഃ ശുക്രനാശനഃ| തേഷാം ഗുരുഃ സ്യാന്മധുരഃ കടുകാമ്ലാവതോऽന്യഥാ||൬൨||
View original
शुक्रहा बद्धविण्मूत्रो विपाको वातलः कटुः| मधुरः सृष्टविण्मूत्रो विपाकः कफशुक्रलः||६१|| पित्तकृत् सृष्टविण्मूत्रः पाकोऽम्लः शुक्रनाशनः| तेषां गुरुः स्यान्मधुरः कटुकाम्लावतोऽन्यथा||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (63) · Śloka 63
വിപാകലക്ഷണസ്യാല്പമധ്യഭൂയിഷ്ഠതാം പ്രതി| ദ്രവ്യാണാം ഗുണവൈശേഷ്യാത്തത്ര തത്രോപലക്ഷയേത്||൬൩||
View original
विपाकलक्षणस्याल्पमध्यभूयिष्ठतां प्रति| द्रव्याणां गुणवैशेष्यात्तत्र तत्रोपलक्षयेत्||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (64-65) · Śloka 65
മൃദുതീക്ഷ്ണഗുരുലഘുസ്നിഗ്ധരൂക്ഷോഷ്ണശീതലമ്| വീര്യമഷ്ടവിധം കേചിത്, കേചിദ്ദ്വിവിധമാസ്ഥിതാഃ||൬൪|| ശീതോഷ്ണമിതി, വീര്യം തു ക്രിയതേ യേന യാ ക്രിയാ| നാവീര്യം കുരുതേ കിഞ്ചിത് സര്വാ വീര്യകൃതാ ക്രിയാ||൬൫||
View original
मृदुतीक्ष्णगुरुलघुस्निग्धरूक्षोष्णशीतलम्| वीर्यमष्टविधं केचित्, केचिद्द्विविधमास्थिताः||६४|| शीतोष्णमिति, वीर्यं तु क्रियते येन या क्रिया| नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता क्रिया||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 42 (66) · Śloka 66
രസോ നിപാതേ ദ്രവ്യാണാം, വിപാകഃ കര്മനിഷ്ഠയാ| വീര്യം യാവദധീവാസാന്നിപാതാച്ചോപലഭ്യതേ||൬൬||
View original
रसो निपाते द्रव्याणां, विपाकः कर्मनिष्ठया| वीर्यं यावदधीवासान्निपाताच्चोपलभ्यते||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 43 (67) · Śloka 67
രസവീര്യവിപാകാനാം സാമാന്യം യത്ര ലക്ഷ്യതേ| വിശേഷഃ കര്മണാം ചൈവ പ്രഭാവസ്തസ്യ സ സ്മൃതഃ||൬൭||
View original
रसवीर्यविपाकानां सामान्यं यत्र लक्ष्यते| विशेषः कर्मणां चैव प्रभावस्तस्य स स्मृतः||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 44 (68-72) · Śloka 73
കടുകഃ കടുകഃ പാകേ വീര്യോഷ്ണശ്ചിത്രകോ മതഃ| തദ്വദ്ദന്തീ പ്രഭാവാത്തു വിരേചയതി മാനവമ് ||൬൮|| വിഷം വിഷഘ്നമുക്തം യത് പ്രഭാവസ്തത്ര കാരണമ്| ഊര്ധ്വാനുലോമികം യച്ച തത് പ്രഭാവപ്രഭാവിതമ്||൬൯|| മണീനാം ധാരണീയാനാം കര്മ യദ്വിവിധാത്മകമ്| തത് പ്രഭാവകൃതം തേഷാം പ്രഭാവോऽചിന്ത്യ ഉച്യതേ ||൭൦|| സമ്യഗ്വിപാകവീര്യാണി പ്രഭാവശ്ചാപ്യുദാഹൃതഃ| കിഞ്ചിദ്രസേന കുരുതേ കര്മ വീര്യേണ ചാപരമ്||൭൧|| ദ്രവ്യം ഗുണേന പാകേന പ്രഭാവേണ ച കിഞ്ചന| രസം വിപാകസ്തൌ വീര്യം പ്രഭാവസ്താനപോഹതി||൭൨|| ബലസാമ്യേ രസാദീനാമിതി നൈസര്ഗികം ബലമ്|൭൩|
View original
कटुकः कटुकः पाके वीर्योष्णश्चित्रको मतः| तद्वद्दन्ती प्रभावात्तु विरेचयति मानवम् ||६८|| विषं विषघ्नमुक्तं यत् प्रभावस्तत्र कारणम्| ऊर्ध्वानुलोमिकं यच्च तत् प्रभावप्रभावितम्||६९|| मणीनां धारणीयानां कर्म यद्विविधात्मकम्| तत् प्रभावकृतं तेषां प्रभावोऽचिन्त्य उच्यते ||७०|| सम्यग्विपाकवीर्याणि प्रभावश्चाप्युदाहृतः| किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म वीर्येण चापरम्||७१|| द्रव्यं गुणेन पाकेन प्रभावेण च किञ्चन| रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तानपोहति||७२|| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्|७३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 45 (74-79) · Śloka 79
ഷണ്ണാം രസാനാം വിജ്ഞാനമുപദേക്ഷ്യാമ്യതഃ പരമ്||൭൩|| സ്നേഹനപ്രീണനാഹ്ലാദമാര്ദവൈരുപലഭ്യതേ| മുഖസ്ഥോ മധുരശ്ചാസ്യം വ്യാപ്നുവല്ലിമ്പതീവ ച||൭൪|| ദന്തഹര്ഷാന്മുഖാസ്രാവാത് സ്വേദനാന്മുഖബോധനാത്| വിദാഹാച്ചാസ്യകണ്ഠസ്യ പ്രാശ്യൈവാമ്ലം രസം വദേത്||൭൫|| പ്രലീയന് ക്ലേദവിഷ്യന്ദമാര്ദവം കുരുതേ മുഖേ| യഃ ശീഘ്രം ലവണോ ജ്ഞേയഃ സ വിദാഹാന്മുഖസ്യ ച||൭൬|| സംവേജയേദ്യോ രസാനാം നിപാതേ തുദതീവ ച| വിദഹന്മുഖനാസാക്ഷി സംസ്രാവീ സ കടുഃ സ്മൃതഃ||൭൭|| പ്രതിഹന്തി നിപാതേ യോ രസനം സ്വദതേ ന ച| സ തിക്തോ മുഖവൈശദ്യശോഷപ്രഹ്ലാദകാരകഃ ||൭൮|| വൈശദ്യസ്തമ്ഭജാഡ്യൈര്യോ രസനം യോജയേദ്രസഃ| ബധ്നാതീവ ച യഃ കണ്ഠം കഷായഃ സ വികാസ്യപി||൭൯||
View original
षण्णां रसानां विज्ञानमुपदेक्ष्याम्यतः परम्||७३|| स्नेहनप्रीणनाह्लादमार्दवैरुपलभ्यते| मुखस्थो मधुरश्चास्यं व्याप्नुवँल्लिम्पतीव च||७४|| दन्तहर्षान्मुखास्रावात् स्वेदनान्मुखबोधनात्| विदाहाच्चास्यकण्ठस्य प्राश्यैवाम्लं रसं वदेत्||७५|| प्रलीयन् क्लेदविष्यन्दमार्दवं कुरुते मुखे| यः शीघ्रं लवणो ज्ञेयः स विदाहान्मुखस्य च||७६|| संवेजयेद्यो रसानां निपाते तुदतीव च| विदहन्मुखनासाक्षि संस्रावी स कटुः स्मृतः||७७|| प्रतिहन्ति निपाते यो रसनं स्वदते न च| स तिक्तो मुखवैशद्यशोषप्रह्लादकारकः ||७८|| वैशद्यस्तम्भजाड्यैर्यो रसनं योजयेद्रसः| बध्नातीव च यः कण्ठं कषायः स विकास्यपि||७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 46 (80) · Śloka 80
ഏവമുക്തവന്തം ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- ഭഗവന്! ശ്രുതമേതദവിതഥമര്ഥസമ്പദ്യുക്തം ഭഗവതോ യഥാവദ്ദ്രവ്യഗുണകര്മാധികാരേ വചഃ, പരം ത്വാഹാരവികാരാണാം വൈരോധികാനാം ലക്ഷണമനതിസങ്ക്ഷേപേണോപദിശ്യമാനം ശുശ്രൂഷാമഹ ഇതി||൮൦||
View original
एवमुक्तवन्तं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! श्रुतमेतदवितथमर्थसम्पद्युक्तं भगवतो यथावद्द्रव्यगुणकर्माधिकारे वचः, परं त्वाहारविकाराणां वैरोधिकानां लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 47 (81) · Śloka 81
തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- ദേഹധാതുപ്രത്യനീകഭൂതാനി ദ്രവ്യാണി ദേഹധാതുഭിര്വിരോധമാപദ്യന്തേ; പരസ്പരഗുണവിരുദ്ധാനി കാനിചിത്, കാനിചിത് സംയോഗാത്, സംസ്കാരാദപരാണി, ദേശകാലമാത്രാദിഭിശ്ചാപരാണി, തഥാ സ്വഭാവാദപരാണി||൮൧||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- देहधातुप्रत्यनीकभूतानि द्रव्याणि देहधातुभिर्विरोधमापद्यन्ते; परस्परगुणविरुद्धानि कानिचित्, कानिचित् संयोगात्, संस्कारादपराणि, देशकालमात्रादिभिश्चापराणि, तथा स्वभावादपराणि||८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 48 (82-83) · Śloka 83
തത്ര യാന്യാഹാരമധികൃത്യ ഭൂയിഷ്ഠമുപയുജ്യന്തേ തേഷാമേകദേശം വൈരോധികമധികൃത്യോപദേക്ഷ്യാമഃ- ന മത്സ്യാന് പയസാ സഹാഭ്യവഹരേത്, ഉഭയം ഹ്യേതന്മധുരം മധുരവിപാകം മഹാഭിഷ്യന്ദി ശീതോഷ്ണത്വാദ്വിരുദ്ധവീര്യം വിരുദ്ധവീര്യത്വാച്ഛോണിതപ്രദൂഷണായ മഹാഭിഷ്യന്ദിത്വാന്മാര്ഗോപരോധായ ച||൮൨|| തന്നിശമ്യാത്രേയവചനമനു ഭദ്രകാപ്യോऽഗ്നിവേശമുവാച- സര്വാനേവ മത്സ്യാന് പയസാ സഹാഭ്യവഹരേദന്യത്രൈകസ്മാച്ചിലിചിമാത്, സ പുനഃ ശകലീ ലോഹിതനയനഃ സര്വതോ ലോഹിതരാജീ രോഹിതാകാരഃ പ്രായോ ഭൂമൌ ചരതി, തം ചേത് പയസാ സഹാഭ്യവഹരേന്നിഃസംശയം ശോണിതജാനാം വിബന്ധജാനാം ച വ്യാധീനാമന്യതമമഥവാ മരണം പ്രാപ്നുയാദിതി||൮൩||
View original
तत्र यान्याहारमधिकृत्य भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते तेषामेकदेशं वैरोधिकमधिकृत्योपदेक्ष्यामः- न मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेत्, उभयं ह्येतन्मधुरं मधुरविपाकं महाभिष्यन्दि शीतोष्णत्वाद्विरुद्धवीर्यं विरुद्धवीर्यत्वाच्छोणितप्रदूषणाय महाभिष्यन्दित्वान्मार्गोपरोधाय च||८२|| तन्निशम्यात्रेयवचनमनु भद्रकाप्योऽग्निवेशमुवाच- सर्वानेव मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेदन्यत्रैकस्माच्चिलिचिमात्, स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजी रोहिताकारः प्रायो भूमौ चरति, तं चेत् पयसा सहाभ्यवहरेन्निःसंशयं शोणितजानां विबन्धजानां च व्याधीनामन्यतममथवा मरणं प्राप्नुयादिति||८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 49 (84) · Śloka 84
നേതി ഭഗവാനാത്രേയഃ- സര്വാനേവ മത്സ്യാന്ന പയസാ സഹാഭ്യവഹരേദ്വിശേഷതസ്തു ചിലിചിമം, സ ഹി മഹാഭിഷ്യന്ദിത്വാത് സ്ഥൂലലക്ഷണതരാനേതാന് വ്യാധീനുപജനയത്യാമവിഷമുദീരയതി ച| ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകപിശിതാനി ച മധുതിലഗുഡപയോമാഷമൂലകബിസൈര്വിരൂഢധാന്യൈര്വാ നൈകധ്യമദ്യാത്, തന്മൂലം ഹി ബാധിര്യാന്ധ്യവേപഥുജാഡ്യകലമൂകതാമൈണ്മിണ്യമഥവാ മരണമാപ്നോതി| ന പൌഷ്കരം രോഹിണീകം ശാകം കപോതാന് വാ സര്ഷപതൈലഭ്രഷ്ടാന്മധുപയോഭ്യാം സഹാഭ്യവഹരേത്, തന്മൂലം ഹി ശോണിതാഭിഷ്യന്ദധമനീപ്രവി(തി)ചയാപസ്മാരശങ്ഖകഗലഗണ്ഡരോഹിണീനാമന്യതമം പ്രാപ്നോത്യഥവാ മരണമിതി| ന മൂലകലശുനകൃഷ്ണഗന്ധാര്ജകസുമുഖസുരസാദീനി ഭക്ഷയിത്വാ പയഃ സേവ്യം, കുഷ്ഠാബാധഭയാത്| ന ജാതുകശാകം ന നികുചം പക്വം മധുപയോഭ്യാം സഹോപയോജ്യമ്, ഏതദ്ധി മരണായാഥവാ ബലവര്ണതേജോവീര്യോപരോധായാലഘുവ്യാധയേ ഷാണ്ഢ്യായ ചേതി| തദേവ നികുചം പക്വം ന മാഷസൂപഗുഡസര്പിര്ഭിഃ സഹോപയോജ്യം വൈരോധികത്വാത്| തഥാऽऽമ്രാമ്രാതകമാതുലുങ്ഗനികുചകരമര്ദമോചദന്തശഠബദരകോശാമ്രഭവ്യജാമ്ബവകപിത്ഥതിന്തിഡീക- പാരാവതാക്ഷോഡപനസനാലികേരദാഡിമാമലകാന്യേവമ്പ്രകാരാണി ചാന്യാനി ദ്രവ്യാണി സര്വം ചാമ്ലം ദ്രവമദ്രവം ച പയസാ സഹ വിരുദ്ധമ്| തഥാ കങ്ഗുവനകമകുഷ്ഠകകുലത്ഥമാഷനിഷ്പാവാഃ പയസാ സഹ വിരുദ്ധാഃ| പദ്മോത്തരികാശാകം ശാര്കരോ മൈരേയോ മധു ച സഹോപയുക്തം വിരുദ്ധം വാതം ചാതികോപയതി| ഹാരിദ്രകഃ സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടോ വിരുദ്ധഃ പിത്തം ചാതികോപയതി| പായസോ മന്ഥാനുപാനോ വിരുദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാണം ചാതികോപയതി| ഉപോദികാ തിലകല്കസിദ്ധാ ഹേതുരതീസാരസ്യ| ബലാകാ വാരുണ്യാ സഹ കുല്മാഷൈരപി വിരുദ്ധാ, സൈവ ശൂകരവസാപരിഭൃഷ്ടാ സദ്യോ വ്യാപാദയതി| മയൂരമാംസമേരണ്ഡസീസകാവസക്തമേരണ്ഡാഗ്നിപ്ലുഷ്ടമേരണ്ഡതൈലയുക്തം സദ്യോ വ്യാപാദയതി| ഹാരിദ്രകമാംസം ഹാരിദ്രസീസകാവസക്തം ഹാരിദ്രാഗ്നിപ്ലുഷ്ടം സദ്യോ വ്യാപാദയതി; തദേവ ഭസ്മപാംശുപരിധ്വസ്തം സക്ഷൌദ്രം സദ്യോ മരണായ| മത്സ്യനിസ്താലനസിദ്ധാഃ പിപ്പല്യസ്തഥാ കാകമാചീ മധു ച മരണായ| മധു ചോഷ്ണമുഷ്ണാര്തസ്യ ച മധു മരണായ| മധുസര്പിഷീ സമഘൃതേ, മധു വാരി ചാന്തരിക്ഷം സമഘൃതം, മധു പുഷ്കരബീജം, മധു പീത്വോഷ്ണോദകം, ഭല്ലാതകോഷ്ണോദകം, തക്രസിദ്ധഃ കമ്പില്ലകഃ, പര്യുഷിതാ കാകമാചീ, അങ്ഗാരശൂല്യോ ഭാസശ്ചേതി വിരുദ്ധാനി| ഇത്യേതദ്യഥാപ്രശ്നമഭിനിര്ദിഷ്ടം ഭവതീതി||൮൪||
View original
नेति भगवानात्रेयः- सर्वानेव मत्स्यान्न पयसा सहाभ्यवहरेद्विशेषतस्तु चिलिचिमं, स हि महाभिष्यन्दित्वात् स्थूललक्षणतरानेतान् व्याधीनुपजनयत्यामविषमुदीरयति च| ग्राम्यानूपौदकपिशितानि च मधुतिलगुडपयोमाषमूलकबिसैर्विरूढधान्यैर्वा नैकध्यमद्यात्, तन्मूलं हि बाधिर्यान्ध्यवेपथुजाड्यकलमूकतामैण्मिण्यमथवा मरणमाप्नोति| न पौष्करं रोहिणीकं शाकं कपोतान् वा सर्षपतैलभ्रष्टान्मधुपयोभ्यां सहाभ्यवहरेत्, तन्मूलं हि शोणिताभिष्यन्दधमनीप्रवि(ति)चयापस्मारशङ्खकगलगण्डरोहिणीनामन्यतमं प्राप्नोत्यथवा मरणमिति| न मूलकलशुनकृष्णगन्धार्जकसुमुखसुरसादीनि भक्षयित्वा पयः सेव्यं, कुष्ठाबाधभयात्| न जातुकशाकं न निकुचं पक्वं मधुपयोभ्यां सहोपयोज्यम्, एतद्धि मरणायाथवा बलवर्णतेजोवीर्योपरोधायालघुव्याधये षाण्ढ्याय चेति| तदेव निकुचं पक्वं न माषसूपगुडसर्पिर्भिः सहोपयोज्यं वैरोधिकत्वात्| तथाऽऽम्राम्रातकमातुलुङ्गनिकुचकरमर्दमोचदन्तशठबदरकोशाम्रभव्यजाम्बवकपित्थतिन्तिडीक- पारावताक्षोडपनसनालिकेरदाडिमामलकान्येवम्प्रकाराणि चान्यानि द्रव्याणि सर्वं चाम्लं द्रवमद्रवं च पयसा सह विरुद्धम्| तथा कङ्गुवनकमकुष्ठककुलत्थमाषनिष्पावाः पयसा सह विरुद्धाः| पद्मोत्तरिकाशाकं शार्करो मैरेयो मधु च सहोपयुक्तं विरुद्धं वातं चातिकोपयति| हारिद्रकः सर्षपतैलभृष्टो विरुद्धः पित्तं चातिकोपयति| पायसो मन्थानुपानो विरुद्धः श्लेष्माणं चातिकोपयति| उपोदिका तिलकल्कसिद्धा हेतुरतीसारस्य| बलाका वारुण्या सह कुल्माषैरपि विरुद्धा, सैव शूकरवसापरिभृष्टा सद्यो व्यापादयति| मयूरमांसमेरण्डसीसकावसक्तमेरण्डाग्निप्लुष्टमेरण्डतैलयुक्तं सद्यो व्यापादयति| हारिद्रकमांसं हारिद्रसीसकावसक्तं हारिद्राग्निप्लुष्टं सद्यो व्यापादयति; तदेव भस्मपांशुपरिध्वस्तं सक्षौद्रं सद्यो मरणाय| मत्स्यनिस्तालनसिद्धाः पिप्पल्यस्तथा काकमाची मधु च मरणाय| मधु चोष्णमुष्णार्तस्य च मधु मरणाय| मधुसर्पिषी समघृते, मधु वारि चान्तरिक्षं समघृतं, मधु पुष्करबीजं, मधु पीत्वोष्णोदकं, भल्लातकोष्णोदकं, तक्रसिद्धः कम्पिल्लकः, पर्युषिता काकमाची, अङ्गारशूल्यो भासश्चेति विरुद्धानि| इत्येतद्यथाप्रश्नमभिनिर्दिष्टं भवतीति||८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 50 (85) · Śloka 85
ഭവന്തി ചാത്ര ശ്ലോകാഃ- യത് കിഞ്ചിദ്ദോഷമാസ്രാവ്യ ന നിര്ഹരതി കായതഃ| ആഹാരജാതം തത് സര്വമഹിതായോപപദ്യതേ||൮൫||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः- यत् किञ्चिद्दोषमास्राव्य न निर्हरति कायतः| आहारजातं तत् सर्वमहितायोपपद्यते||८५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 51 (86-101) · Śloka 101
യച്ചാപി ദേശകാലാഗ്നിമാത്രാസാത്മ്യാനിലാദിഭിഃ| സംസ്കാരതോ വീര്യതശ്ച കോഷ്ഠാവസ്ഥാക്രമൈരപി||൮൬|| പരിഹാരോപചാരാഭ്യാം പാകാത് സംയോഗതോऽപി ച| വിരുദ്ധം തച്ച ന ഹിതം ഹൃത്സമ്പദ്വിധിഭിശ്ച യത്||൮൭|| വിരുദ്ധം ദേശതസ്താവദ്രൂക്ഷതീക്ഷ്ണാദി ധന്വനി| ആനൂപേ സ്നിഗ്ധശീതാദി ഭേഷജം യന്നിഷേവ്യതേ||൮൮|| കാലതോऽപി വിരുദ്ധം യച്ഛീതരൂക്ഷാദിസേവനമ്| ശീതേ കാലേ, തഥോഷ്ണേ ച കടുകോഷ്ണാദിസേവനമ്||൮൯|| വിരുദ്ധമനലേ തദ്വദന്നപാനം ചതുര്വിധേ| മധുസര്പിഃ സമധൃതം മാത്രയാ തദ്വിരുധ്യതേ||൯൦|| കടുകോഷ്ണാദിസാത്മ്യസ്യ സ്വാദുശീതാദിസേവനമ്| യത്തത് സാത്മ്യവിരുദ്ധം തു വിരുദ്ധം ത്വനിലാദിഭിഃ||൯൧|| യാ സമാനഗുണാഭ്യാസവിരുദ്ധാന്നൌഷധക്രിയാ| സംസ്കാരതോ വിരുദ്ധം തദ്യദ്ഭോജ്യം വിഷവദ്ഭവേത്||൯൨|| ഏരണ്ഡസീസകാസക്തം ശിഖിമാംസം യഥൈവ ഹി| വിരുദ്ധം വീര്യതോ ജ്ഞേയം വീര്യതഃ ശീതലാത്മകമ്||൯൩|| തത് സംയോജ്യോഷ്ണവീര്യേണ ദ്രവ്യേണ സഹ സേവ്യതേ| ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യ ചാത്യല്പം മന്ദവീര്യമഭേദനമ്||൯൪|| മൃദകോഷ്ഠസ്യ ഗുരു ച ഭേദനീയം തഥാ ബഹു| ഏതത് കോഷ്ഠവിരുദ്ധം തു, വിരുദ്ധം സ്യാദവസ്ഥയാ||൯൫|| ശ്രമവ്യവായവ്യായാമസക്തസ്യാനിലകോപനമ്| നിദ്രാലസസ്യാലസസ്യ ഭോജനം ശ്ലേഷ്മകോപനമ്||൯൬|| യച്ചാനുത്സൃജ്യ വിണ്മൂത്രം ഭുങ്ക്തേ യശ്ചാബുഭുക്ഷിതഃ| തച്ച ക്രമവിരുദ്ധം സ്യാദ്യച്ചാതിക്ഷുദ്വശാനുഗഃ||൯൭|| പരിഹാരവിരുദ്ധം തു വരാഹാദീന്നിഷേവ്യ യത്| സേവേതോഷ്ണം ഘൃതാദീംശ്ച പീത്വാ ശീതം നിഷേവതേ||൯൮|| വിരുദ്ധം പാകതശ്ചാപി ദുഷ്ടദുര്ദാരുസാധിതമ്| അപക്വതണ്ഡുലാത്യര്ഥപക്വദഗ്ധം ച യദ്ഭവേത്| സംയോഗതോ വിരുദ്ധം തദ്യഥാऽമ്ലം പയസാ സഹ||൯൯|| അമനോരുചിതം യച്ച ഹൃദ്വിരുദ്ധം തദുച്യതേ| സമ്പദ്വിരുദ്ധം തദ്വിദ്യാദസഞ്ജാതരസം തു യത്||൧൦൦|| അതിക്രാന്തരസം വാऽപി വിപന്നരസമേവ വാ| ജ്ഞേയം വിധിവിരുദ്ധം തു ഭുജ്യതേ നിഭൃതേ ന യത്| തദേവംവിധമന്നം സ്യാദ്വിരുദ്ധമുപയോജിതമ്||൧൦൧||
View original
यच्चापि देशकालाग्निमात्रासात्म्यानिलादिभिः| संस्कारतो वीर्यतश्च कोष्ठावस्थाक्रमैरपि||८६|| परिहारोपचाराभ्यां पाकात् संयोगतोऽपि च| विरुद्धं तच्च न हितं हृत्सम्पद्विधिभिश्च यत्||८७|| विरुद्धं देशतस्तावद्रूक्षतीक्ष्णादि धन्वनि| आनूपे स्निग्धशीतादि भेषजं यन्निषेव्यते||८८|| कालतोऽपि विरुद्धं यच्छीतरूक्षादिसेवनम्| शीते काले, तथोष्णे च कटुकोष्णादिसेवनम्||८९|| विरुद्धमनले तद्वदन्नपानं चतुर्विधे| मधुसर्पिः समधृतं मात्रया तद्विरुध्यते||९०|| कटुकोष्णादिसात्म्यस्य स्वादुशीतादिसेवनम्| यत्तत् सात्म्यविरुद्धं तु विरुद्धं त्वनिलादिभिः||९१|| या समानगुणाभ्यासविरुद्धान्नौषधक्रिया| संस्कारतो विरुद्धं तद्यद्भोज्यं विषवद्भवेत्||९२|| एरण्डसीसकासक्तं शिखिमांसं यथैव हि| विरुद्धं वीर्यतो ज्ञेयं वीर्यतः शीतलात्मकम्||९३|| तत् संयोज्योष्णवीर्येण द्रव्येण सह सेव्यते| क्रूरकोष्ठस्य चात्यल्पं मन्दवीर्यमभेदनम्||९४|| मृदकोष्ठस्य गुरु च भेदनीयं तथा बहु| एतत् कोष्ठविरुद्धं तु, विरुद्धं स्यादवस्थया||९५|| श्रमव्यवायव्यायामसक्तस्यानिलकोपनम्| निद्रालसस्यालसस्य भोजनं श्लेष्मकोपनम्||९६|| यच्चानुत्सृज्य विण्मूत्रं भुङ्क्ते यश्चाबुभुक्षितः| तच्च क्रमविरुद्धं स्याद्यच्चातिक्षुद्वशानुगः||९७|| परिहारविरुद्धं तु वराहादीन्निषेव्य यत्| सेवेतोष्णं घृतादींश्च पीत्वा शीतं निषेवते||९८|| विरुद्धं पाकतश्चापि दुष्टदुर्दारुसाधितम्| अपक्वतण्डुलात्यर्थपक्वदग्धं च यद्भवेत्| संयोगतो विरुद्धं तद्यथाऽम्लं पयसा सह||९९|| अमनोरुचितं यच्च हृद्विरुद्धं तदुच्यते| सम्पद्विरुद्धं तद्विद्यादसञ्जातरसं तु यत्||१००|| अतिक्रान्तरसं वाऽपि विपन्नरसमेव वा| ज्ञेयं विधिविरुद्धं तु भुज्यते निभृते न यत्| तदेवंविधमन्नं स्याद्विरुद्धमुपयोजितम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 52 (102-103) · Śloka 103
ഷാണ്ഢ്യാന്ധ്യവീസര്പദകോദരാണാം വിസ്ഫോടകോന്മാദഭഗന്ദരാണാമ്| മൂര്ച്ഛാമദാധ്മാനഗലഗ്രഹാണാം പാണ്ഡ്വാമയസ്യാമവിഷസ്യ ചൈവ||൧൦൨|| കിലാസകുഷ്ഠഗ്രഹണീഗദാനാം ശോഥാമ്ലപിത്തജ്വരപീനസാനാമ് | സന്താനദോഷസ്യ തഥൈവ മൃത്യോര്വിരുദ്ധമന്നം പ്രവദന്തി ഹേതുമ്||൧൦൩||
View original
षाण्ढ्यान्ध्यवीसर्पदकोदराणां विस्फोटकोन्मादभगन्दराणाम्| मूर्च्छामदाध्मानगलग्रहाणां पाण्ड्वामयस्यामविषस्य चैव||१०२|| किलासकुष्ठग्रहणीगदानां शोथाम्लपित्तज्वरपीनसानाम् | सन्तानदोषस्य तथैव मृत्योर्विरुद्धमन्नं प्रवदन्ति हेतुम्||१०३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 53 (104-106) · Śloka 106
ഏഷാം ഖല്വപരേഷാം ച വൈരോധികനിമിത്താനാം വ്യാധീനാമിമേ ഭാവാഃ പ്രതികാരാ ഭവന്തി| തദ്യഥാ- വമനം വിരേചനം ച, തദ്വിരോധിനാം ച ദ്രവ്യാണാം സംശമനാര്ഥമുപയോഗഃ, തഥാവിധൈശ്ച ദ്രവ്യൈഃ പൂര്വമഭിസംസ്കാരഃ ശരീരസ്യേതി||൧൦൪|| ഭവതശ്ചാത്ര- വിരുദ്ധാശനജാന് രോഗാന് പ്രതിഹന്തി വിവേചനമ്| വമനം ശമനം ചൈവ പൂര്വം വാ ഹിതസേവനമ്||൧൦൫|| സാത്മ്യതോऽല്പതയാ വാऽപി ദീപ്താഗ്നേസ്തരുണസ്യ ച| സ്നിഗ്ധവ്യായാമബലിനാം വിരുദ്ധം വിതഥം ഭവേത്||൧൦൬||
View original
एषां खल्वपरेषां च वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामिमे भावाः प्रतिकारा भवन्ति| तद्यथा- वमनं विरेचनं च, तद्विरोधिनां च द्रव्याणां संशमनार्थमुपयोगः, तथाविधैश्च द्रव्यैः पूर्वमभिसंस्कारः शरीरस्येति||१०४|| भवतश्चात्र- विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विवेचनम्| वमनं शमनं चैव पूर्वं वा हितसेवनम्||१०५|| सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च| स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत्||१०६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 54 (107-113) · Śloka 113
തത്ര ശ്ലോകാഃ- മതിരാസീന്മഹര്ഷീണാം യാ യാ രസവിനിശ്ചയേ| ദ്രവ്യാണി ഗുണകര്മഭ്യാം ദ്രവ്യസങ്ഖ്യാ രസാശ്രയാ||൧൦൭|| കാരണം രസസങ്ഖ്യായാ രസാനുരസലക്ഷണമ്| പരാദീനാം ഗുണാനാം ച ലക്ഷണാനി പൃഥക്പൃഥക്||൧൦൮|| പഞ്ചാത്മകാനാം ഷട്ത്വം ച രസാനാം യേന ഹേതുനാ| ഊര്ധ്വാനുലോമഭാജശ്ച യദ്ഗുണാതിശയാദ്രസാഃ||൧൦൯|| ഷണ്ണാം രസാനാം ഷട്ത്വേ ച സവിഭക്താ വിഭക്തയഃ| ഉദ്ദേശശ്ചാപവാദശ്ച ദ്രവ്യാണാം ഗുണകര്മണി||൧൧൦|| പ്രവരാവരമധ്യത്വം രസാനാം ഗൌരവാദിഷു| പാകപ്രഭാവയോര്ലിങ്ഗം വീര്യസങ്ഖ്യാവിനിശ്ചയഃ||൧൧൧|| ഷണ്ണാമാസ്വാദ്യമാനാനാം രസാനാം യത് സ്വലക്ഷണമ്| യദ്യദ്വിരുധ്യതേ യസ്മാദ്യേന യത്കാരി ചൈവ യത്||൧൧൨|| വൈരോധികനിമിത്താനാം വ്യാധീനാമൌഷധം ച യത്| ആത്രേയഭദ്രകാപ്യീയേ തത് സര്വമവദന്മുനിഃ||൧൧൩||
View original
तत्र श्लोकाः- मतिरासीन्महर्षीणां या या रसविनिश्चये| द्रव्याणि गुणकर्मभ्यां द्रव्यसङ्ख्या रसाश्रया||१०७|| कारणं रससङ्ख्याया रसानुरसलक्षणम्| परादीनां गुणानां च लक्षणानि पृथक्पृथक्||१०८|| पञ्चात्मकानां षट्त्वं च रसानां येन हेतुना| ऊर्ध्वानुलोमभाजश्च यद्गुणातिशयाद्रसाः||१०९|| षण्णां रसानां षट्त्वे च सविभक्ता विभक्तयः| उद्देशश्चापवादश्च द्रव्याणां गुणकर्मणि||११०|| प्रवरावरमध्यत्वं रसानां गौरवादिषु| पाकप्रभावयोर्लिङ्गं वीर्यसङ्ख्याविनिश्चयः||१११|| षण्णामास्वाद्यमानानां रसानां यत् स्वलक्षणम्| यद्यद्विरुध्यते यस्माद्येन यत्कारि चैव यत्||११२|| वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामौषधं च यत्| आत्रेयभद्रकाप्यीये तत् सर्वमवदन्मुनिः||११३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ ആത്രേയഭദ്രകാപ്യീയോ നാമ ഷഡ്വിംശോऽധ്യായഃ||൨൬||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने आत्रेयभद्रकाप्यीयो नाम षड्विंशोऽध्यायः||२६||
🔊 Audio coming soon