Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
அதாத ஆத்ரேயபத்ரகாப்யீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨||
अथात आत्रेयभद्रकाप्यीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ஹிதாஹிதைகதேஶமபிதாய கத்ஸ்நத்ரவ்யஹிதாஹிதத்வஜ்ஞாநார்தஂ ரஸவீர்யவிபாகாபிதாயக ஆத்ரேயபத்ரகாப்யீயோऽபிதீயதே| தத்ராபி விபாகாதீநாமபி ரஸேநைவ ப்ராயோ லக்ஷணீயத்வாத்ரஸப்ரகரணமாதௌ கதம்||௧-௨||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
ஆத்ரேயோ பத்ரகாப்யஶ்ச ஶாகுந்தேயஸ்ததைவ ச| பூர்ணாக்ஷஶ்சைவ மௌத்கல்யோ ஹிரண்யாக்ஷஶ்ச கௌஶிகஃ||௩|| யஃ குமாரஶிரா நாம பரத்வாஜஃ ஸ சாநகஃ| ஶ்ரீமாந் வார்யோவிதஶ்சைவ ராஜா மதிமதாஂ வரஃ||௪|| நிமிஶ்ச ராஜா வைதேஹோ படிஶஶ்ச மஹாமதிஃ| காங்காயநஶ்ச பாஹ்லீகோ பாஹ்லீகபிஷஜாஂ வரஃ||௫|| ஏதே ஶ்ருதவயோவத்தா ஜிதாத்மாநோ மஹர்ஷயஃ| வநே சைத்ரரதே ரம்யே ஸமீயுர்விஜிஹீர்ஷவஃ||௬|| தேஷாஂ தத்ரோபவிஷ்டாநாமியமர்தவதீ கதா| பபூவார்தவிதாஂ ஸம்யக்ரஸாஹாரவிநிஶ்சயே||௭||
आत्रेयो भद्रकाप्यश्च शाकुन्तेयस्तथैव च| पूर्णाक्षश्चैव मौद्गल्यो हिरण्याक्षश्च कौशिकः||३|| यः कुमारशिरा नाम भरद्वाजः स चानघः| श्रीमान् वार्योविदश्चैव राजा मतिमतां वरः||४|| निमिश्च राजा वैदेहो बडिशश्च महामतिः| काङ्कायनश्च बाह्लीको बाह्लीकभिषजां वरः||५|| एते श्रुतवयोवृद्धा जितात्मानो महर्षयः| वने चैत्ररथे रम्ये समीयुर्विजिहीर्षवः||६|| तेषां तत्रोपविष्टानामियमर्थवती कथा| बभूवार्थविदां सम्यग्रसाहारविनिश्चये||७||
🔊 Audio coming soon
முநிமதைஃ பூர்வபக்ஷஂ கத்வா ஸித்தாந்தவ்யவஸ்தாபநஂ ஶிஷ்யவ்யுத்பத்த்யர்தம்| ரஸேநாஹாரவிநிஶ்சயோ ரஸாஹாரவிநிஶ்சயஃ; கிஂவா அயஂ ரஸவிநிஶ்சயஃ, ததா ‘பரஂ சாதோ விபாகாநாஂ’ இத்யாதிராஹாரவிநிஶ்சயஃ ||௩-௭||
Adhikarana 3 (8) · Śloka 8
ஏக ஏவ ரஸ இத்யுவாச பத்ரகாப்யஃ, யஂ பஞ்சாநாமிந்த்ரியார்தாநாமந்யதமஂ ஜிஹ்வாவைஷயிகஂ பாவமாசக்ஷதே குஶலாஃ, ஸ புநருதகாதநந்ய இதி| த்வௌ ரஸாவிதி ஶாகுந்தேயோ ப்ராஹ்மணஃ, சேதநீய உபஶமநீயஶ்சேதி| த்ரயோ ரஸா இதி பூர்ணாக்ஷோ மௌத்கல்யஃ, சேதநீயோபஶமநீயஸாதாரணா இதி| சத்வாரோ ரஸா இதி ஹிரண்யாக்ஷஃ கௌஶிகஃ, ஸ்வாதுர்ஹிதஶ்ச ஸ்வாதுரஹிதஶ்சாஸ்வாதுர்ஹிதஶ்சாஸ்வாதுரஹிதஶ்சேதி| பஞ்ச ரஸா இதி குமாரஶிரா பரத்வாஜஃ, பௌமௌதகாக்நேயவாயவ்யாந்தரிக்ஷாஃ| ஷட்ரஸா இதி வார்யோவிதோ ராஜர்ஷிஃ, குருலகுஶீதோஷ்ணஸ்நிக்தரூக்ஷாஃ| ஸப்த ரஸா இதி நிமிர்வைதேஹஃ, மதுராம்லலவணகடுதிக்தகஷாயக்ஷாராஃ| அஷ்டௌ ரஸா இதி படிஶோ தாமார்கவஃ, மதுராம்லலவணகடுதிக்தகஷாயக்ஷாராவ்யக்தாஃ| அபரிஸங்க்யேயா ரஸா இதி காங்காயநோ பாஹ்லீகபிஷக், ஆஶ்ரயகுணகர்மஸஂஸ்வாதவிஶேஷாணாமபரிஸங்க்யேயத்வாத்||௮||
एक एव रस इत्युवाच भद्रकाप्यः, यं पञ्चानामिन्द्रियार्थानामन्यतमं जिह्वावैषयिकं भावमाचक्षते कुशलाः, स पुनरुदकादनन्य इति| द्वौ रसाविति शाकुन्तेयो ब्राह्मणः, छेदनीय उपशमनीयश्चेति| त्रयो रसा इति पूर्णाक्षो मौद्गल्यः, छेदनीयोपशमनीयसाधारणा इति| चत्वारो रसा इति हिरण्याक्षः कौशिकः, स्वादुर्हितश्च स्वादुरहितश्चास्वादुर्हितश्चास्वादुरहितश्चेति| पञ्च रसा इति कुमारशिरा भरद्वाजः, भौमौदकाग्नेयवायव्यान्तरिक्षाः| षड्रसा इति वार्योविदो राजर्षिः, गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाः| सप्त रसा इति निमिर्वैदेहः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराः| अष्टौ रसा इति बडिशो धामार्गवः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराव्यक्ताः| अपरिसङ्ख्येया रसा इति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक्, आश्रयगुणकर्मसंस्वादविशेषाणामपरिसङ्ख्येयत्वात्||८||
🔊 Audio coming soon
ஏக ஏவேத்யாதி | இந்த்ரியார்தாநாமிதி நிர்தாரணே ஷஷ்டீ| அந்யதமமிதி ஏகம்; அந்யஶப்தோ ஹ்யயமேகவசநஃ, யதா- அந்யோ தக்ஷிணேந கதோऽந்ய உத்தரேண; ஏக இத்யர்தஃ; தமப்ப்ரத்யயஶ்ச ஸ்வார்திகஃ| ஜிஹ்வாவைஷயிகமிதி ஜிஹ்வாக்ராஹ்யம்| ரஸாபாவோऽபி ஜிஹ்வயா கஹ்யதேऽத ஆஹ- பாவமிதி| உதகாதநந்ய இதி ரஸோதகயோரேகத்வக்யாபநார்தஂ, பூர்வபக்ஷத்வாததுஷ்டம்| பூர்வபக்ஷஶ்ச கபிலமதேந, தே ஹி ரஸதந்மாத்ரஂ கந்ததந்மாத்ரமித்யாதிவசநேந குணாவ்யதிரிக்தஂ த்ரவ்யமிதி ப்ருவதே| சேதநீய இதி அபதர்பணகாரகஃ| உபஶமநீய இதி பஂஹணஃ| ஸாதாரண இத்யாக்நேயஸௌம்யஸாமாந்யாதுபயோரபி லங்கநபஂஹணயோஃ கர்தா , பரஸ்பரவிரோதாதகர்தா வா| ஸ்வாதுரிதி அபீஷ்டஃ, ஹித இதி ஆயதாவநபகாரீ| ஆஶ்ரீயத இத்யாஶ்ரயோ த்ரவ்யஂ, குணாஃ ஸ்நிக்தகுர்வாதயஃ; கர்ம தாதுவர்தநக்ஷபணாதி, ஸஂஸ்வாதஃ ரஸாநாமவாந்தரபேதஃ; ஏஷாஂ விஶேஷாணாஂ பேதாநாமித்யர்தஃ| தத்ர த்ரவ்யபேதாதாதாரபேதேநாஶ்ரிதஸ்யாபி ரஸஸ்ய பேதோ பவதி, ஆஶ்ரயோ ஹி காரணஂ, காரணபேதாச்ச கார்யபேதோऽவஶ்யஂ பவதீத்யர்தஃ| குர்வாதிகுணபேதாஸ்ததா கர்மபேதாஶ்ச ரஸகதா ஏவ| ததஶ்ச கார்யபேதாதவஶ்யஂ காரணபேத இதி பூர்வபக்ஷாபிப்ராயஃ| ஸஂஸ்வாதபேதஸ்து ஏகஸ்யாமபி மதுரஜாதாவிக்ஷுக்ஷீரகுடாதிகதஃ ப்ரத்யக்ஷமேவ பேதோ தஶ்யதே, ஸ து ஸஂஸ்வாதபேதஃ ஸ்வஸஂவேத்ய ஏவ; யதுக்தஂ- “இக்ஷுக்ஷீரகுடாதீநாஂ மாதுர்யஸ்யாந்தரஂ மஹத்| பேதஸ்ததாऽபி நாக்யாதுஂ ஸரஸ்வத்யாऽபி ஶக்யதே” இதி||௮||
Adhikarana 4 (9) · Śloka 9
ஷடேவ ரஸா இத்யுவாச பகவாநாத்ரேயஃ புநர்வஸுஃ, மதுராம்லலவணகடுதிக்தகஷாயாஃ| தேஷாஂ ஷண்ணாஂ ரஸாநாஂ யோநிருதகஂ, சேதநோபஶமநே த்வே கர்மணீ, தயோர்மிஶ்ரீபாவாத் ஸாதாரணத்வஂ, ஸ்வாத்வஸ்வாதுதா பக்திஃ , ஹிதாஹிதௌ ப்ரபாவௌ, பஞ்சமஹாபூதவிகாராஸ்த்வாஶ்ரயாஃ ப்ரகதிவிகதிவிசாரதேஶகாலவஶாஃ, தேஷ்வாஶ்ரயேஷு த்ரவ்யஸஞ்ஜ்ஞகேஷு குணா குருலகுஶீதோஷ்ணஸ்நிக்தரூக்ஷாத்யாஃ; க்ஷரணாத் க்ஷாரஃ, நாஸௌ ரஸஃ த்ரவ்யஂ ததநேகரஸஸமுத்பந்நமநேகரஸஂ கடுகலவணபூயிஷ்டமநேகேந்த்ரியார்தஸமந்விதஂ கரணாபிநிர்வத்தம்; அவ்யக்தீபாவஸ்து கலு ரஸாநாஂ ப்ரகதௌ பவத்யநுரஸேऽநுரஸஸமந்விதே வா த்ரவ்யே; அபரிஸங்க்யேயத்வஂ புநஸ்தேஷாமாஶ்ரயாதீநாஂ பாவாநாஂ விஶேஷாபரிஸங்க்யேயத்வாந்ந யுக்தம், ஏகைகோऽபி ஹ்யேஷாமாஶ்ரயாதீநாஂ பாவாநாஂ விஶேஷாநாஶ்ரயதே விஶேஷாபரிஸங்க்யேயத்வாத், ந ச தஸ்மாதந்யத்வமுபபத்யதே; பரஸ்பரஸஂஸஷ்டபூயிஷ்டத்வாந்ந சைஷாமபிநிர்வத்தேர்குணப்ரகதீநாமபரிஸங்க்யேயத்வஂ பவதி; தஸ்மாந்ந ஸஂஸஷ்டாநாஂ ரஸாநாஂ கர்மோபதிஶந்தி புத்திமந்தஃ| தச்சைவ காரணமபேக்ஷமாணாஃ ஷண்ணாஂ ரஸாநாஂ பரஸ்பரேணாஸஂஸஷ்டாநாஂ லக்ஷணபதக்த்வமுபதேக்ஷ்யாமஃ||௯||
षडेव रसा इत्युवाच भगवानात्रेयः पुनर्वसुः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः| तेषां षण्णां रसानां योनिरुदकं, छेदनोपशमने द्वे कर्मणी, तयोर्मिश्रीभावात् साधारणत्वं, स्वाद्वस्वादुता भक्तिः , हिताहितौ प्रभावौ, पञ्चमहाभूतविकारास्त्वाश्रयाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाः, तेष्वाश्रयेषु द्रव्यसञ्ज्ञकेषु गुणा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्याः; क्षरणात् क्षारः, नासौ रसः द्रव्यं तदनेकरससमुत्पन्नमनेकरसं कटुकलवणभूयिष्ठमनेकेन्द्रियार्थसमन्वितं करणाभिनिर्वृत्तम्; अव्यक्तीभावस्तु खलु रसानां प्रकृतौ भवत्यनुरसेऽनुरससमन्विते वा द्रव्ये; अपरिसङ्ख्येयत्वं पुनस्तेषामाश्रयादीनां भावानां विशेषापरिसङ्ख्येयत्वान्न युक्तम्, एकैकोऽपि ह्येषामाश्रयादीनां भावानां विशेषानाश्रयते विशेषापरिसङ्ख्येयत्वात्, न च तस्मादन्यत्वमुपपद्यते; परस्परसंसृष्टभूयिष्ठत्वान्न चैषामभिनिर्वृत्तेर्गुणप्रकृतीनामपरिसङ्ख्येयत्वं भवति; तस्मान्न संसृष्टानां रसानां कर्मोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः| तच्चैव कारणमपेक्षमाणाः षण्णां रसानां परस्परेणासंसृष्टानां लक्षणपृथक्त्वमुपदेक्ष्यामः||९||
🔊 Audio coming soon
ஸித்தாந்தஂ புநர்வஸுவசநேநாஹ- ஷடேவேத்யாதி| பூர்வபக்ஷோக்தரஸைகத்வாதிவ்யவஸ்தாமாஹ- தேஷாஂ ஷண்ணாமித்யாதி| யோநிஃ ஆதாரகாரணஂ, கார்யகாரணயோஶ்ச பேதாத் ஸித்த உதகாத்ரஸபேதஃ ப்ரத்யக்ஷ ஏவேதி பாவஃ| க்ஷிதிவ்யதிரிக்தமுதகமேவ யதா ரஸயோநிஸ்ததா “ரஸநார்தோ ரஸஸ்தஸ்ய” (ஸூ. ௧) இத்யாதௌ விவதமேவ தீர்கஞ்ஜீவிதீயே| தயோர்மிஶ்ரீபாவாதிதி கர்மணோரமூர்தயோர்மிஶ்ரீபாவாநுபபத்தௌ ததாதாரயோர்த்ரவ்யயோர்மிஶ்ரீபாவாதிதி போத்தவ்யம்| ஸாதாரணமிதி ஸாதாரணகார்யயோகித்வம் | பக்திஃ இச்சேத்யர்தஃ| தேந, யோயமிச்சதி ஸ தஸ்ய ஸ்வாதுரஸ்வாதுரிதர இதி புருஷாபேக்ஷௌ தர்மௌ, ந ரஸபேதகார்யாவித்யர்தஃ| பஞ்சமஹாபூதேத்யாதௌ ‘து’ ஶப்தோऽவதாரணே; தேந ஆஶ்ரயா ஏவ, ந ரஸா இத்யர்தஃ| கிம்பூதா பௌமாதயோ பூதவிகாரா ஆஶ்ரயா இத்யாஹ- ப்ரகதிவிகதிவிசாரதேஶகாலவஶா இதி; வஶஶப்தோऽதீநார்தஃ, ஸ ச ப்ரகத்யாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ யோஜ்யஃ| தத்ர ப்ரகதிவஶா யதா- முத்காஃ கஷாயா மதுராஶ்ச ஸந்தஃ ப்ரகத்யா லகவஃ; ஏதத்தி லாகவஂ ந ரஸவஶஂ, ததாஹி ஸதி கஷாயமதுரத்வாத்குருத்வஂ ஸ்யாத் ; விகதிவஶஂ ச வ்ரீஹேர்லாஜாநாஂ லகுத்வஂ, ததா ஸக்துஸித்தபிண்டகாநாஂ ச குருத்வம்; விசாரணா விசாரோ த்ரவ்யாந்தரஸஂயோக இத்யர்தஃ, தேந விசாரணாவஶஂ யதா- மதுஸர்பிஷீ ஸஂயுக்தே விஷஂ, ததா விஷஂ சாகதஸஂயுக்தஂ ஸ்வகார்யவ்யதிரிக்தகார்யகாரி ; தேஶோ த்விவிதோ பூமிராதுரஶ்ச, தத்ர பூமௌ ‘ஶ்வேதகாபோதீ வல்மீகாதிரூடா விஷஹரீ’, ததா “ஹிமவதி பேஷஜாநி மஹாகுணாநி பவந்தி”, ஶரீரதேஶே யதா- “ஸக்திமாஂஸாத்குருதரஂ ஸ்கந்தக்ரோடஶிரஸ்பதாம்” (ஸூ. ௨௭) இத்யாதி; காலவஶஂ து யதா மூலகமதிகத்யோக்தஂ- “தத்பாலஂ தோஷஹரஂ வத்தஂ த்ரிதோஷம்” (ஸூ. ௨௭), ததா “யதர்துபுஷ்பபலமாததீத” (க. ௧) இத்யாதி| அத்ர சைகப்ரகரணோக்தா யேऽநுக்தாஸ்தே சகாராத் ஸ்வபாவாதிஷ்வேவாந்தர்பாவநீயாஃ| யதுக்தஂ- “சரஃ ஶரீராவயவாஃ ஸ்வபாவோ தாதவஃ க்ரியாஃ| லிங்கஂ ப்ரமாணஂ ஸஂஸ்காரோ மாத்ரா சாஸ்மிந் பரீக்ஷ்யதே” (ஸூ. ௨௭) இதி| தத்ர, சரஶரீராவயவதாதூநாஂ தேஶேந க்ரஹணஂ, மாத்ரா விசாரே ப்ரவிஶதி, ஶேஷஂ ஸ்வபாவே; ததா ரஸவிமாநே வக்ஷ்யமாணஂ சாத்ராப்ரவிஷ்டமாஹாரவிஶேஷாயதநமந்தர்பாவநீயஂ யதாஸம்பவம்| ஸ்நிக்தரூக்ஷாத்யா இத்யத்ராதிக்ரஹணேநாநுக்தா அபி தீக்ஷ்ணமத்வாதயோ ந ரஸாஃ, கிந்து த்ரவ்யகுணாஃ பதகேவேதி தர்ஶயதி| க்ஷரணாத் அதோகமநக்ரியாயோகாத் க்ஷாரோ த்ரவ்யஂ நாஸௌ ரஸஃ, ரஸஸ்ய ஹி நிஷ்க்ரியஸ்ய க்ரியாऽநுபபந்நேத்யர்தஃ| க்ஷரணஂ ச க்ஷாரஸ்ய பாநீயயுக்தஸ்யாதோகமநேந, வதந்தி ஹி லௌகிகாஃ- ‘க்ஷாரஂ ஸ்ராவயாமஃ’ இதி; ஶாஸ்த்ரஂ ச- “சித்த்வா சித்த்வாऽऽஶயாத் க்ஷாரஃ க்ஷரத்வாத் க்ஷாரயத்யதஃ” (சி. ௫) இதி| ஹேத்வந்தரமாஹ- த்ரவ்யஂ ததநேகரஸோத்பந்நமிதி; அநேகரஸேப்யோ முஷ்ககாபாமார்காதிப்ய உத்பந்நமநேகரஸோத்பந்நஂ; யதஶ்சாநேகரஸோத்பந்நமத ஏவாநேகரஸஂ, காரணகுணாநுவிதாயித்வாத் கார்யகுணஸ்யேதி பாவஃ| அநேகரஸத்வமேவாஹ- கடுகலவணபூயிஷ்டமிதி|- பூயிஷ்டஶப்தேநாப்ரதாநரஸாந்தரஸம்பந்தோऽஸ்தீதி தர்ஶயதி| ஹேத்வந்தரமாஹ- அநேகேந்த்ரியார்தஸமந்விதமிதி| க்ஷாரோ ஹி ஸ்பர்ஶேந கந்தேந சாந்விதஃ, தேந த்ரவ்யஂ, ரஸே ஹி குணே ந ஸ்பர்ஶோ நாபி கந்த இதி பாவஃ| ஹேத்வந்தரமாஹ- கரணாபிநிர்வத்தமிதி; கரணேந பஸ்மபரிஸ்ராவணாதிநாऽபிநிர்வத்தஂ கதமித்யர்தஃ, ந ரஸோऽநேந ப்ரகாரேண க்ரியத இதி பாவஃ| அவ்யக்தரஸபக்ஷஂ நிஷேதயதி- அவ்யக்தீபாவ இத்யாதி| அவ்யக்தீபாவ இத்யபூததத்பாவே ச்விப்ரத்யயேந ரஸாநாஂ மதுராதீநாஂ வ்யக்தாநாமேவ க்வசிதாதாரேऽவ்யக்தத்வஂ, நாந்யோ மதுராதிப்யோऽவ்யக்தரஸ இத்யர்தஃ| ரஸாநாமிதி மதுராதீநாஂ ஷண்ணாம்| ப்ரகதாவித்யாதி| ப்ரகதௌ காரணே ஜல இத்யர்தஃ| அவ்யக்தத்வஂ ச ரஸஸாமாந்யமாத்ரோபலப்திர்மதுராதிவிஶேஷஶூந்யா, ஸா ச ஜலே பவதி; யத உக்தஂ ஜலகுணகதநே ஸுஶ்ருதே- “வ்யக்தரஸதா ரஸதோஷஃ” (ஸு. ஸூ. ௪௫) இதி, இஹாபி ச ‘அவ்யக்தரஸஂ ச’ இதி வக்ஷ்யதி, லோகேऽபி சாவ்யக்தரஸஂ த்ரவ்யமாஸ்வாத்ய வக்தாரோ வதந்தி- ஜலஸ்யேவாஸ்ய ரஸோ ந கஶ்சிந்மதுராதிர்வ்யக்த இதி| விஶேஷமதுராத்யநுபலப்திஶ்சாநுத்பூதத்வேந| யதா- தூராதவிஜ்ஞாயமாநவிஶேஷவர்ணே வஸ்துநி ரூபஸாமாந்யப்ரதீதிர்பவதி, ந ஶுக்லத்வாதிவிஶேஷபுத்திஃ, ததாऽநுரஸேऽவ்யக்தீபாவோ பவதி; ப்ரதாநஂ வ்யக்தஂ ரஸமநுகதோऽவ்யக்தத்வேநேத்யநுரஸஃ, யதா வேணுயவே மதுரே கஷாயோऽநுரஸஃ| யதுக்தஂ- “ரூக்ஷஃ கஷாயாநுரஸோ மதுரஃ கபபித்தஹா” (ஸூ. ௨௭) இதி| அநுரஸஸமந்வித இதி ஸர்வாநுரஸயுக்தே, யதா- விஷே; வசநஂ ஹி- “உஷ்ணமநிர்தேஶ்யரஸஂ” (சி. ௨௩) இத்யாதி| கிஂவா, ‘அணுரஸஸமந்விதே’ இதி பாடஃ; தேந, அணுரஸேநைகேந மரிசேந ஶர்கராபாநகே கடுத்வமவ்யக்தஂ ஸ்யாத்| அபரிஸங்க்யேயபக்ஷஂ தூஷயதி- அபரீத்யாதி| தேஷாமிதி ரஸாநாம், அபரிஸங்க்யேயத்வஂ ந யுக்தம்; ஆஶ்ரயாதீநாஂ பாவாநாமிதி ஆஶ்ரயகுணகர்மஸஂஸ்வாதாநாம்; விஶேஷாபரிஸங்க்யேயத்வாதிதி ஆஶ்ரயாதி பேதஸ்யாபரிஸங்க்யேயத்வாத்| அத்ர ஹேதுமாஹ- ஏகைகோऽபி ஹீத்யாதி| ஏஷாமாஶ்ரயகுணகர்மஸஂஸ்வாதாநாஂ விஶேஷாநேகைகோऽபி மதுராதிராஶ்ரயதே, ந ச தஸ்மாதாஶ்ரயாதிபேதாதந்யத்வமாஶ்ரிதஸ்ய மதுராதேர்பவதி| ஏவஂ மந்யதே- யத்யபி ஶாலிமுத்ககதக்ஷீராதயோ மதுரஸ்யாஶ்ரயா பிந்நாஃ, ததாऽபி தத்ர மதுரத்வஜாத்யாக்ராந்த ஏக ஏவ ரஸோ பவதி பலாகாக்ஷீரகார்பாஸாதிஷு ஶுக்லவர்ண இவ| ததா குணாநாஂ குருபிச்சிலஸ்நிக்தாதீநாமந்யத்வேऽபி கர்மணாஂ வா ரஸாதிவர்தநாயுர்ஜநநவர்ணகரத்வாதீநாஂ பிந்நத்வே ஸத்யபி ந மதுரரஸஸ்யாந்யத்வஂ, யத ஏக ஏவ மதுரஸ்தத்தத்குணயுக்தோ பவதி தத்கர்மகாரீ சேதி கோ விரோதஃ| ததா மதுரஸ்யாவாந்தராஸ்வாதபேதேऽபி மதுரத்வஜாத்யநதிக்ரமஃ, கஷ்ணவர்ணாவாந்தரபேதே யதா கஷ்ணத்வாநதிக்ரமஃ| நநு, மைவஂ பவத்வபரிஸங்க்யேயத்வஂ ரஸாநாஂ, பரஸ்பரஸஂயோகாத்து ய ஆஸ்வாதவிஶேஷஃ ஸ கார்யவிஶேஷகரோऽபி; நஹி யந்மதுராம்லேந க்ரியதே, தந்மதுரேண வாऽம்லேந வா ஶக்யம்; அதஸ்தேந பரஸ்பரஸஂயோகேநாபரிஸங்க்யேயத்வஂ பவிஷ்யதீத்யாஹ- பரஸ்பரேத்யாதி| ஸஂஸஷ்டமிதி பாவேக்தஃ, தேந பரஸ்பரஸஂஸர்கபூயிஷ்டத்வாதேஷாஂ மதுராதீநாமபிநிர்வத்தேர்ந குணப்ரகதீநாமஸங்க்யேயத்வமிதி யோஜநா; அயமர்தஃ- யத்யபி ரஸாஃ பரஸ்பரஸஂஸர்கேணாதிபூயஸா யுக்தாஃ ஸந்தோऽபிநிர்வத்தா த்விரஸாதௌ த்ரவ்யே பவந்தி, ததாऽபி ந தேஷாஂ குணா குருலக்வாதயஃ, ப்ரகதயோ வா மதுராதீநாஂ யா யா ஆயுஷ்யத்வரஸாபிவர்தகத்வாத்யாஸ்தா அஸங்க்யேயா பவந்தி, கிந்து ய ஏவ மதுராதீநாஂ ப்ரத்யேகஂ குணாஃ ப்ரகதயஶ்ச உத்திஷ்டாஸ்த ஏவ மிஶ்ரா பவந்தி| கிஂவா குணப்ரகதீநாமிதி மதுராதிஷட்குணஸ்வரூபாணாமித்யர்தஃ; தேந, ரஸஸ்ய ரஸாந்தரஸஂஸர்கே தோஷாணாமிவ தோஷாந்தரஸஂஸர்கே ரஸாநாஂ நாபரிஸங்க்யேயத்வமித்யர்தஃ| ப்ரகதிஶப்தேந கர்ம வோச்யதே, தேந குணகர்மணாமித்யர்தஃ| மதுராதீநாமவாந்தராஸ்வாதவிஶேஷோऽபி பரஸ்பரஸஂஸர்ககதே ஜ்ஞேயஃ| யத ஏவ ஹேதோ ரஸாநாஂ ஸஂஸஷ்டாநாஂ நாந்யே குணகர்மணீ பவதஃ, அத ஏவ ஸஂஸஷ்டாநாஂ ரஸாநாஂ பதக்கர்ம ஶாஸ்த்ராந்தரேऽபி நோக்தமித்யாஹ- தஸ்மாதித்யாதி| கர்மஶப்தேநேஹ கௌரவலாகவாதிகாரகா குருத்வாதயோ ரஸரக்தாதிஜநநாதயஶ்சாபி போத்தவ்யாஃ| ந கேவலமந்யஶாஸ்த்ரகாரை ரஸாநாஂ ஸஂஸஷ்டாநாஂ கர்ம நோபதிஷ்டஂ, கிந்து வயமபி நோபதேக்ஷ்யாம இத்யாஹ- தச்சைவேத்யாதி| தச்சைவ காரணமிதி பரஸ்பரஸஂஸர்கேऽபி ரஸாநாமநதிககுணகர்மத்வம்| லக்ஷணேந பதக்த்வஂ லக்ஷணபதக்த்வம்| தத்ர லக்ஷ்யதே யேந தல்லக்ஷணம்; அதஸ்து ‘மதுரோ ரஸஃ’ இத்யாதிநா க்ரந்தேந, ததா ‘ஸ்நேஹநப்ரீணநஹ்லாதந’ இத்யாதிநா ச யத்வாச்யஂ, தத் ஸர்வஂ கஹ்யதே;| கிஂவா, லக்ஷணஶப்தேந ‘மதுரோ ரஸ’ இத்யாதிக்ரந்தவாச்யஂ லக்ஷணமுச்யதே, பதக்த்வஂ ச ரஸபேதஜ்ஞாநார்தஂ யத்வக்ஷ்யதி ‘ஸ்நேஹநப்ரீணந’ இத்யாதி தத்கஹ்யதே||௯||
Adhikarana 5 (10) · Śloka 10
அக்ரே து தாவத்த்ரவ்யபேதமபிப்ரேத்ய கிஞ்சிதபிதாஸ்யாமஃ| ஸர்வஂ த்ரவ்யஂ பாஞ்சபௌதிகமஸ்மிந்நர்தே ; தச்சேதநாவதசேதநஂ ச, தஸ்ய குணாஃ ஶப்தாதயோ குர்வாதயஶ்ச த்ரவாந்தாஃ, கர்ம பஞ்சவிதமுக்தஂ வமநாதி||௧௦||
अग्रे तु तावद्द्रव्यभेदमभिप्रेत्य किञ्चिदभिधास्यामः| सर्वं द्रव्यं पाञ्चभौतिकमस्मिन्नर्थे ; तच्चेतनावदचेतनं च, तस्य गुणाः शब्दादयो गुर्वादयश्च द्रवान्ताः, कर्म पञ्चविधमुक्तं वमनादि||१०||
🔊 Audio coming soon
அக்ரே த்வித்யாதி| ரஸேஷு வாச்யேஷு த்ரவ்யபேதமபிப்ரேத்ய ப்ரதிபாதநீயதயா பரிகஹ்ய ரஸாநாஂ த்ரவ்யஜ்ஞாநாதீநஜ்ஞாநத்வாத்த்ரவ்யாபிதாநமக்ரே கதமித்யர்தஃ| கிஞ்சிதிதி ஆயுர்வேதோபயோகித்ரவ்யஸ்வரூபஂ ந ஸர்வம், அப்ரஸங்கதோஷாதிதி பாவஃ| ஸர்வத்ரவ்யமிதி கார்யத்ரவ்யம்| அஸ்மிந்நர்தே அஸ்மிந் ப்ரகரணே| த்ரவாந்தா இதி வசநேந பூர்வோக்தாந் விஂஶதிகுணாநாஹ| அத்ர ச பரத்வாபரத்வாதீநாமிஹாநபிதாநேந சிகித்ஸாயாஂ பரத்வாதீநாமப்ராதாந்யஂ தர்ஶயதி; யேऽபி தத்ராபி யுக்திஸஂயோகபரிமாணஸஂஸ்காராப்யாஸா அத்யர்தசிகித்ஸோபயோகிநோऽபி ந தே பர்திவாதித்ரவ்யாணாஂ ஶப்தாதிவத் ஸாஂஸித்திகாஃ கிந்தர்ஹ்யாதேயாஃ, அத இஹ நைஸர்கிககுணகதநே நோக்தாஃ| உக்தமிதி அபாமார்கதண்டுலீயே| ஏதச்ச ப்ராதாந்யாதுச்யதே, தேந பஂஹணாத்யபி போத்தவ்யம்||௧௦||
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
தத்ர த்ரவ்யாணி குருகரகடிநமந்தஸ்திரவிஶதஸாந்த்ரஸ்தூலகந்தகுணபஹுலாநி பார்திவாநி , தாந்யுபசயஸங்காதகௌரவஸ்தைர்யகராணி; த்ரவஸ்நிக்தஶீதமந்தமதுபிச்சிலரஸகுணபஹுலாந்யாப்யாநி, தாந்யுபக்லேதஸ்நேஹபந்தவிஷ்யந்தமார்தவப்ரஹ்லாதகராணி; உஷ்ணதீக்ஷ்ணஸூக்ஷ்மலகுரூக்ஷவிஶதரூபகுணபஹுலாந்யாக்நேயாநி, தாநி தாஹபாகப்ரபாப்ரகாஶவர்ணகராணி; லகுஶீதரூக்ஷகரவிஶதஸூக்ஷ்மஸ்பர்ஶகுணபஹுலாநி வாயவ்யாநி, தாநி ரௌக்ஷ்யக்லாநிவிசாரவைஶத்யலாகவகராணி; மதுலகுஸூக்ஷ்மஶ்லக்ஷ்ணஶப்தகுணபஹுலாந்யாகாஶாத்மகாநி, தாநி மார்தவஸௌஷிர்யலாகவகராணி||௧௧||
तत्र द्रव्याणि गुरुखरकठिनमन्दस्थिरविशदसान्द्रस्थूलगन्धगुणबहुलानि पार्थिवानि , तान्युपचयसङ्घातगौरवस्थैर्यकराणि; द्रवस्निग्धशीतमन्दमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलान्याप्यानि, तान्युपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकराणि; उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मलघुरूक्षविशदरूपगुणबहुलान्याग्नेयानि, तानि दाहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि; लघुशीतरूक्षखरविशदसूक्ष्मस्पर्शगुणबहुलानि वायव्यानि, तानि रौक्ष्यग्लानिविचारवैशद्यलाघवकराणि; मृदुलघुसूक्ष्मश्लक्ष्णशब्दगुणबहुलान्याकाशात्मकानि, तानि मार्दवसौषिर्यलाघवकराणि||११||
🔊 Audio coming soon
பஹுலஶப்தோ குர்வாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே; கிஂவா கந்தேநைவ, யதோ கந்தகுணபஹுலா பதிவ்யேவ பவதி; அத ஏவ த்ரவ்யாந்தரலக்ஷணேऽபி வைஶேஷிககுணோऽந்த ஏவ பட்யதே ‘ரஸகுணபஹுலாநி’ இத்யாதி; தேந தத்ராபி ரஸாதிபிரேவ பஹுலஶப்தோ யோஜ்யஃ| ஸர்வகார்யத்ரவ்யாணாஂ பாஞ்சபௌதிகத்வேऽபி பதிவ்யாத்யுத்கர்ஷேண பார்திவத்வாதி ஜ்ஞேயம்| ஸங்காதஃ காடிந்யஂ, ஸ்தைர்யம் அவிசால்யம்| பந்தநஂ பரஸ்பரயோஜநஂ, ப்ரஹ்லாதஃ ஶரீரேந்த்ரியதர்பணம்| ஸூக்ஷ்மஂ ஸூக்ஷ்மஸ்ரோதோऽநுஸாரி| ப்ரபா வர்ணப்ரகாஶிநீ தீப்திஃ; யதுக்தஂ- “வர்ணமாக்ராமதி ச்சாயா ப்ரபா வர்ணப்ரகாஶிகா” (இஂ.அ.௭) இத்யாதி| விசரணஂ விசாரோ கதிரித்யர்தஃ| ஸௌஷிர்யஂ ரந்த்ரபஹுலதா| அத்ராகாஶபாஹுல்யஂ த்ரவ்யஸ்ய பதிவ்யாதிபூதாந்தரால்பத்வேந பூரிவ்யக்தாகாஶத்வேந ச ஜ்ஞேயஂ, யதேவ பூரிஶுஷிரஂ தந்நாபஸஂ; கிஂவா ஆகாஶகுணபஹுலத்வேந நாபஸஂ த்ரவ்யமித்யுச்யதே||௧௧||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
அநேநோபதேஶேந நாநௌஷதிபூதஂ ஜகதி கிஞ்சித்த்ரவ்யமுபலப்யதே தாஂ தாஂ யுக்திமர்தஂ ச தஂ தமபிப்ரேத்ய||௧௨||
अनेनोपदेशेन नानौषधिभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमुपलभ्यते तां तां युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य||१२||
🔊 Audio coming soon
அநேநேதி ப்ரதிநியதத்ரவ்யகுணோபதேஶேந; யத் பார்திவாதி த்ரவ்யஂ யத்குணஂ தத்குணே தேஹே ஸம்பாத்யே தத் பேஷஜஂ பவதீத்யர்தஃ| தச்ச பார்திவாதி த்ரவ்யஂ ந ஸர்வதா ந ச ஸர்வஸ்மிந் வ்யாதௌ பேஷஜமித்யாஹ- தாஂ தாஂ யுக்திமித்யாதி|- யுக்திமிதி உபாயம், அர்தமிதி ப்ரயோஜநம், அபிப்ரேத்யேதி அதிகத்ய; தேந கேநசிதுபாயேந க்வசித் ப்ரயோஜநே கிஞ்சித்த்ரவ்யமௌஷதஂ பவதி ந ஸர்வத்ர| தேந யதுச்யதே- வைரோதிகாநாஂ ஸர்வதாऽபத்யத்வேந ‘நாநௌஷதஂ த்ரவ்யம்’ இதி வசோ விரோதி; தந்ந பவதி, வைரோதிகாநி ஹி ஸஂயோகஸஂஸ்காரதேஶகாலாத்யபேக்ஷாணி பவந்தி, வைரோதிகஸஂயோகாத்யபாவே து பத்யாந்யபி க்வசித் ஸ்யுஃ| யாந்யபி (ஸர்வதாऽபி ) ஸ்வபாவாதேவ விஷமந்தகாதீந்யபத்யாநி, தாந்யப்யுபாயயுக்தாநி க்வசித் பத்யாநி பவந்தி; யதா உதரே- “விஷஸ்ய திலஂ தத்யாத்” (சி. ௧௩) இத்யாதி| யத்து தணபாஂஶுப்ரபதீநி நோபயுஜ்யந்தே, அதோ ந தாநி பேஷஜாநீத்யுச்யதே; தந்ந, தேஷாமபி பேஷஜஸ்வேதாத்யுபாயத்வேந பேஷஜத்வாத்||௧௨||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
ந து கேவலஂ குணப்ரபாவாதேவ த்ரவ்யாணி கார்முகாணி பவந்தி; த்ரவ்யாணி ஹி த்ரவ்யப்ரபாவாத்குணப்ரபாவாத்த்ரவ்யகுணப்ரபாவாச்ச தஸ்மிஂஸ்தஸ்மிந் காலே தத்தததிகரணமாஸாத்ய தாஂ தாஂ ச யுக்திமர்தஂ ச தஂ தமபிப்ரேத்ய யத் குர்வந்தி, தத் கர்ம; யேந குர்விந்தி, தத்வீர்யஂ; யத்ர குர்வந்தி, தததிகரணஂ; யதா குர்வந்தி, ஸ காலஃ; யதா குர்வந்தி, ஸ உபாயஃ; யத் ஸாதயந்தி, தத் பலம்||௧௩||
न तु केवलं गुणप्रभावादेव द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति; द्रव्याणि हि द्रव्यप्रभावाद्गुणप्रभावाद्द्रव्यगुणप्रभावाच्च तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्तदधिकरणमासाद्य तां तां च युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य यत् कुर्वन्ति, तत् कर्म; येन कुर्विन्ति, तद्वीर्यं; यत्र कुर्वन्ति, तदधिकरणं; यदा कुर्वन्ति, स कालः; यथा कुर्वन्ति, स उपायः; यत् साधयन्ति, तत् फलम्||१३||
🔊 Audio coming soon
பார்திவாதித்ரவ்யாணாஂ குருகராதிகுணயோகாத்பேஷஜத்வமுக்தஂ, தேந குணப்ரபாவாதேவ பேஷஜஂ ஸ்யாதிதி ஶங்காஂ நிரஸ்யந்நாஹ- ந து கேவலமித்யாதி| த்ரவ்யப்ரபாவாத்யதா- தந்த்யா விரேசகத்வஂ, ததா மணீநாஂ விஷாதிஹந்தத்வமித்யாதி| குணப்ரபாவாத்யதா- ஜ்வரே திக்தகோ ரஸஃ, ஶீதேऽக்நிரித்யாதி| த்ரவ்யகுணப்ரபாவாத்யதா- கஷ்ணாஜிநஸ்யோபரீதி, அத்ராபி கஷ்ணத்வஂ குணோऽஜிநஂ ச த்ரவ்யமபிப்ரேதஂ; யதா வா- “மண்டலைர்ஜாதரூபஸ்ய தஸ்யா ஏவ பயஃ ஶதம்” (சி. அ. ௨. பா. ௩); தத்ர மண்டலகுணயுக்தஸ்யைவ ஜாதரூபஸ்ய கார்முகத்வம் | கதஂ குர்வந்தீத்யாஹ- தஸ்மிஂஸ்தஸ்மிந்நித்யாதி| தாஂ தாஂ யுக்திமாஸாத்யேதி தாஂ தாஂ யோஜநாஂ ப்ராப்ய| யத் குர்வந்தீத்யாதாவுதாஹரணஂ யதா- ஶிரோவிரேசநத்ரவ்யாணி யச்சிரோவிரேசநஂ குர்வந்தி, தச்சிரோவிரேசநஂ கர்ம; யேநோஷ்ணத்வாதிகாரணேந ஶிரோவிரேசநஂ குர்வந்தி, தத்வீர்யஂ, வீர்யஂ ஶக்திஃ, ஸா ச த்ரவ்யஸ்ய குணஸ்ய வா; யத்ர ஶிரோவிரேசநஂ குர்வந்தி தததிகரணஂ ஶிரஃ, நாந்யத்ராதிகரணே ஶிரோவிரேசநத்ரவ்யஂ ப்ரபவதீத்யர்தஃ; யதேதி வஸந்தாதௌ ஶிரோகௌரவாதியுக்தே ச காலே, ஏதேநாகாலே ஶீதே ஶிரோவிரேசநஂ ஸ்தப்தத்வாந்ந கார்முகஂ, கிந்து ஸ்வகால ஏவ; யதா யேந ப்ரகாரேண ப்ரதமநாவபீடநாதிநா ததா “ப்ரஸாரிதாங்கமுத்தாநஂ ஶயநே ஸஂஸ்தராஸ்ததே| ஈஷத்ப்ரலம்பஶிரஸஂ ஸஂவேஶ்ய சாவதேக்ஷணம்” இத்யாதிநா விதிநா குர்வந்தி, ஸ உபாயஃ; யத் ஸாதயந்தி ஶிரோகௌரவஶூலாத்யுபரமஂ , தத் பலஂ; பலம் உத்தேஶ்யம்| கர்ம கார்யஂ ஸாதநம், உத்தேஶ்யஂ பலஂ ஸாத்யஂ; யதா- யாகநிஷ்பாத்யோ தர்மஃ கார்யதயா கர்ம, தஜ்ஜந்யஸ்து ஸ்வர்காதிருத்தேஶ்யஃ பலம்; ஏவஂ வமநாதிஷ்வபி கர்மாதிகரணாத்யுந்நேயம்||௧௩||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
பேதஶ்சைஷாஂ த்ரிஷஷ்டிவிதவிகல்போ த்ரவ்யதேஶகாலப்ரபாவாத்பவதி, தமுபதேக்ஷ்யாமஃ||௧௪||
भेदश्चैषां त्रिषष्टिविधविकल्पो द्रव्यदेशकालप्रभावाद्भवति, तमुपदेक्ष्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
ஸம்ப்ரதி த்ரவ்யமபிதாய விகதாநாஂ ரஸாநாமேவ பேதமாஹ - பேதஶ்சைஷாமித்யாதி| ப்ரபாவஶப்தோ த்ரவ்யதேஶகாலைஃ ப்ரத்யேகஂ யுஜ்யதே; தத்ர த்ரவ்யப்ரபாவாத்யதா- ’ஸோமகுணாதிரேகாந்மதுரஃ’ இத்யாதி; தேஶப்ரபாவாத்யதா- ஹிமவதி த்ராக்ஷாதாடிமாதீநி மதுராணி பவந்த்யந்யத்ராம்லாநீத்யாதி; காலப்ரபாவாத்யதா- பாலாம்ரஂ ஸகஷாயஂ தருணமம்லஂ பக்வஂ மதுரஂ, ததா ஹேமந்தே ஓஷத்யோ மதுரா வர்ஷாஸ்வம்லா இத்யாதி| அக்நிஸஂயோகாதயோ யேऽந்யே ரஸஹேதவஸ்தேऽபி காலே த்ரவ்யே வாऽந்தர்பாவநீயாஃ||௧௪||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
ஸ்வாதுரம்லாதிபிர்யோகஂ ஶேஷைரம்லாதயஃ பதக்| யாந்தி பஞ்சதஶைதாநி த்ரவ்யாணி த்விரஸாநி து||௧௫||
स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः पृथक्| यान्ति पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु||१५||
🔊 Audio coming soon
பேதமாஹ- ஸ்வாதுரித்யாதி| தத்ர ஸ்வாதோரம்லாதியோகாத் பஞ்ச, ஶேஷைரிதி ஆதித்வேநோபயுக்தாதந்யைஃ; தேநாம்லஸ்ய லவணாதியோகாச்சத்வாரி, ஏவஂ லவணஸ்ய கட்வாதியோகாத்த்ரீணி, கடுகஸ்ய திக்தகஷாயயோகாத்த்வே, திக்தஸ்ய கஷாயயோகாதேகம், ஏவஂ பஞ்சதஶ த்விரஸாநி ||௧௫||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 17
பதகம்லாதியுக்தஸ்ய யோகஃ ஶேஷைஃ பதக்பவேத்| மதுரஸ்ய ததாऽம்லஸ்ய லவணஸ்ய கடோஸ்ததா||௧௬|| த்ரிரஸாநி யதாஸங்க்யஂ த்ரவ்யாண்யுக்தாநி விஂஶதிஃ|௧௭|
पृथगम्लादियुक्तस्य योगः शेषैः पृथग्भवेत्| मधुरस्य तथाऽम्लस्य लवणस्य कटोस्तथा||१६|| त्रिरसानि यथासङ्ख्यं द्रव्याण्युक्तानि विंशतिः|१७|
🔊 Audio coming soon
த்ரிரஸமாஹ- பதகித்யாதி| மதுரஸ்யாம்லாதிரஸசதுஷ்டயேந பதகித்யேகைகஶோ யுக்தஸ்ய ஶேஷைர்லவணாதிபிர்யோகோ பவதி; தத்ர மதுரஸ்யாம்லயுக்தஸ்ய ஶேஷலவணாதியோகாச்சத்வாரி, ததா மதுரஸ்ய லவணயுக்தஸ்ய கட்வாதியோகாத்த்ரீணி, ததா கடுயுக்தஸ்ய திக்தாதியோகாத்த்வே, ததா திக்தயுக்தஸ்ய கஷாயயோகாதேகம், ஏவஂ மதுரேணாதிஸ்திதேந தஶ| ஏவமம்லஸ்யாதிஸ்திதஸ்ய லவணயுக்தஸ்ய கட்வாதியோகாத்த்ரீணி, ததா கடுகயுக்தஸ்ய ஶேஷாப்யாஂ யோகாத்த்வே, ஏவஂ திக்தயுக்தஸ்ய கஷாயயோகாதேகம், ஏவமம்லஸ்ய ஷட்| அநேநைவ ந்யாயேந லவணஸ்ய த்ரீணி, கடோஶ்சைகமேவ; ஏவஂ மிலித்வா த்ரிரஸாநி விஂஶதிஃ ||௧௬||-
Adhikarana 12 (17-20) · Śloka 21
வக்ஷ்யந்தே து சதுஷ்கேண த்ரவ்யாணி தஶ பஞ்ச ச||௧௭|| ஸ்வாத்வம்லௌ ஸஹிதௌ யோகஂ லவணாத்யைஃ பதக்கதௌ| யோகஂ ஶேஷைஃ பதக்யாதஶ்சதுஷ்கரஸஸங்க்யயா||௧௮|| ஸஹிதௌ ஸ்வாதுலவணௌ தத்வத் கட்வாதிபிஃ பதக்| யுக்தௌ ஶேஷைஃ பதக்யோகஂ யாதஃ ஸ்வாதூஷணௌ ததா||௧௯|| கட்வாத்யைரம்லலவணௌ ஸஂயுக்தௌ ஸஹிதௌ பதக்| யாதஃ ஶேஷைஃ பதக்யோகஂ ஶேஷைரம்லகடூ ததா||௨௦|| யுஜ்யதே து கஷாயேண ஸதிக்தௌ லவணோஷணௌ|௨௧|
वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च||१७|| स्वाद्वम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः पृथग्गतौ| योगं शेषैः पृथग्यातश्चतुष्करससङ्ख्यया||१८|| सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत् कट्वादिभिः पृथक्| युक्तौ शेषैः पृथग्योगं यातः स्वादूषणौ तथा||१९|| कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक्| यातः शेषैः पृथग्योगं शेषैरम्लकटू तथा||२०|| युज्यते तु कषायेण सतिक्तौ लवणोषणौ|२१|
🔊 Audio coming soon
சதூரஸே ஸ்வாத்வம்லாவாதிஸ்திதௌ லவணாதிபிரேகைகஶ்யேந யுக்தௌ ஶேஷைஃ கட்வாதிபிர்யோகாத் ஷட் பவந்தி| ஸ்வாதுலவணௌ ஸஹிதௌ ஆதிஸ்திதௌ, கட்வாதிபிரிதி கடுதிக்தாப்யாஂ பதக்யுக்தௌ, ஶேஷைரிதி திக்தகஷாயாப்யாஂ, தேநேஹ பஹுவசநஂ ஜாதௌ போத்தவ்யம்; ஏவஂ த்ரீணி| ஸ்வாதூஷணௌ ததேத்யநேந ஸ்வாதுகடுகதிக்தகஷாயரூபமேகம்| கட்வாத்யைரித்யாதாவபி பஹுவசநஂ ஜாதௌ| அம்லலவணௌ ஸஂயுக்தௌ கடுநா ஸஹிதௌ ஶேஷாப்யாஂ யோகாத்த்வே, ததாऽம்லலவணௌ திக்தயுக்தௌ ஶேஷயோகாதேகம்| அம்லகடூ ததேத்யநேநாம்லகடுதிக்தகஷாயரூபமேகம்| யுஜ்யேதே த்வித்யாதிநா சைகம்| ஏவஂ பஞ்சதஶ சதூரஸாநி||௧௭-௨௦||-
Adhikarana 13 (21) · Śloka 22
ஷட் து பஞ்சரஸாந்யாஹுரேகைகஸ்யாபவர்ஜநாத்||௨௧|| ஷட் சைவைகரஸாநி ஸ்யுரேகஂ ஷட்ரஸமேவ து|௨௨|
षट् तु पञ्चरसान्याहुरेकैकस्यापवर्जनात्||२१|| षट् चैवैकरसानि स्युरेकं षड्रसमेव तु|२२|
🔊 Audio coming soon
அபவர்ஜநாதிதி த்யாகாத்| அத்ர ச ரஸாநாஂ குணத்வேநைகஸ்மிந் த்ரவ்யே ஸமவாயோ யோகஶப்தேநோச்யதே||௨௧||-
Adhikarana 14 (22-23) · Śloka 23
இதி த்ரிஷஷ்டிர்த்ரவ்யாணாஂ நிர்திஷ்டா ரஸஸங்க்யயா||௨௨|| த்ரிஷஷ்டிஃ ஸ்யாத்த்வஸங்க்யேயா ரஸாநுரஸகல்பநாத் | ரஸாஸ்தரதமாப்யாஂ தாஂ ஸங்க்யாமதிபதந்தி ஹி||௨௩||
इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्दिष्टा रससङ्ख्यया||२२|| त्रिषष्टिः स्यात्त्वसङ्ख्येया रसानुरसकल्पनात् | रसास्तरतमाभ्यां तां सङ्ख्यामतिपतन्ति हि||२३||
🔊 Audio coming soon
ரஸஸஂஸர்கஸ்ய ப்ரகாராந்தரேணாஸங்க்யேயதாமாஹ- த்ரிஷஷ்டிஃ ஸ்யாதித்யாதி| அநுரஸோऽக்ரே வக்ஷ்யமாணஃ| அத்ர ச த்ரிஷஷ்ட்யாத்மகரஸே ரஸாநுரஸகல்பநா நாஸ்தி, கேவலே மதுராதௌ ததபாவாத்; தேந யதாஸம்பவஂ ஸப்தபஞ்சாஶத்ஸஂயோகவிஷயஂ ரஸாநுரஸகல்பநஂ ஜ்ஞேயம்| கிஂவா, ஏகரஸேऽப்யநுரஸோऽஸ்த்யேவாவ்யபதேஶ்யஃ| ப்ரகாராந்தரேணாப்யஸங்க்யேயதாமாஹ- ரஸாஸ்தரதமாப்யாமித்யாதி| மதுரமதுரதரமதுரதமாதிபேதாதஸங்க்யேயதா ரஸாநாஂ பவதீதி பாவஃ| கிஂவா, ரஸாநுரஸத்வேநைவ யாऽஸங்க்யேயதா தத்ரைவாயஂ ஹேதுஃ- ரஸாஸ்தரதமாப்யாமித்யாதிஃ||௨௨-௨௩||
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
ஸஂயோகாஃ ஸப்தபஞ்சாஶத் கல்பநா து த்ரிஷஷ்டிதா| ரஸாநாஂ தத்ர யோக்யத்வாத் கல்பிதா ரஸசிந்தகைஃ||௨௪||
संयोगाः सप्तपञ्चाशत् कल्पना तु त्रिषष्टिधा| रसानां तत्र योग्यत्वात् कल्पिता रसचिन्तकैः||२४||
🔊 Audio coming soon
ஏவமஸங்க்யேயத்வேऽபி த்ரிஷஷ்டிவிதைவ கல்பநா சிகித்ஸாவ்யவஹாரார்தமிஹாசார்யைஃ கல்பிதேத்யாஹ- ஸஂயோகா இத்யாதி| தத்ர யோக்யத்வாதிதி தத்ர ஸ்வஸ்தாதுரஹிதசிகித்ஸாப்ரயோகேऽநதிஸங்க்ஷேபவிஸ்தரரூபதயா ஹிதத்வாதித்யர்தஃ||௨௪||
Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26
க்வசிதேகோ ரஸஃ கல்ப்யஃ ஸஂயுக்தாஶ்ச ரஸாஃ க்வசித்| தோஷௌஷதாதீந் ஸஞ்சிந்த்ய பிஷஜா ஸித்திமிச்சதா||௨௫|| த்ரவ்யாணி த்விரஸாதீநி ஸஂயுக்தாஂஶ்ச ரஸாந் புதாஃ| ரஸாநேகைகஶோ வாऽபி கல்பயந்தி கதாந் ப்ரதி||௨௬||
क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश्च रसाः क्वचित्| दोषौषधादीन् सञ्चिन्त्य भिषजा सिद्धिमिच्छता||२५|| द्रव्याणि द्विरसादीनि संयुक्तांश्च रसान् बुधाः| रसानेकैकशो वाऽपि कल्पयन्ति गदान् प्रति||२६||
🔊 Audio coming soon
தமேவ சிகித்ஸாப்ரயோகமாஹ- க்வசிதித்யாதி| அத்ராதிக்ரஹணாத்தேஶகாலபலாதீநாமநுக்தாநாஂ க்ரஹணம்| ஏததேவ ஸஂயுக்தாஸஂயுக்தரஸகல்பநஂ பிந்நரஸத்ரவ்யமேலகாத்வாऽநேகரஸைகத்ரவ்யப்ரயோகாதேகரஸத்ரவ்யப்ரயோகாத்வா பவதீதி தர்ஶயந்நாஹ- த்ரவ்யாணீத்யாதி| த்விரஸாதீநி உத்பத்திஸித்தத்விரஸத்ரிரஸாதீநி; த்விரஸஂ யதா- கஷாயமதுரோ முத்கஃ; த்ரிரஸஂ யதா- “மதுராம்லகஷாயஂ ச விஷ்டம்பி குரு ஶீதலம்| பித்தஶ்லேஷ்மஹரஂ பவ்யஂ” (ஸூ. ௨௭) இத்யாதி; சதூரஸஸ்திலஃ, யதுக்தஂ- “ஸ்நிக்தோஷ்ணமதுரஸ்திக்தஃ கஷாயஃ கடுகஸ்திலஃ” (ஸூ. ௨௭); பஞ்சரஸஂ த்வாமலகஂ ஹரீதகீ ச, “ஶிவா பஞ்சரஸா” இத்யாதிவசநாத்; வ்யக்தஷட்ரஸஂ து த்ரவ்யமிஹாநுக்தஂ, விஷஂ த்வவ்யக்தஷட்ரஸஸஂயுக்தஂ; ஹாரீதே த்வேணமாஂஸஂ வ்யக்தஷட்ரஸஸஂயுக்தமுக்தம்| ஏவஂ த்விரஸாதித்ரவ்யயோகாத்த்விரஸாத்யுபயோகஃ| ததா ஸஂயுக்தாஂஶ்ச ரஸாநிதி ஏகைகரஸாதித்ரவ்யமேலகாத் ஸஂயுக்தாந் ரஸாநேகைகஶஃ கல்பயந்தி ப்ரயோஜயந்தி| கதாந் ப்ரதீதி ப்ராதாந்யேந, தேந ஸ்வஸ்தவத்தேऽபி போத்தவ்யஂ; கிஂவா, த்விரஸாதிபேதோ கத ஏவ, ஸ்வஸ்தே து ஸர்வரஸப்ரயோக ஏவ; யதுக்தஂ- “ஸமஸர்வரஸஂ ஸாத்ம்யஂ ஸமதாதோஃ ப்ரஶஸ்யதே” (ஸூ. ௭) இதி| ஏவஂ ச வ்யாக்யாநே ஸதி ‘க்வசிதேகோ ரஸ’ இத்யாதிநா ஸமமஸ்ய ந பௌநருக்த்யம்| கிஂவா, ‘க்வசிதேகோ ரஸ’ இத்யாதிநா ஸ்வமதமுக்தம், அத்ரைவார்தே ‘த்ரவ்யாணி த்விரஸாதீநி’ இத்யாதிநாऽऽசார்யாந்தரஸம்மதிஂ தர்ஶயதி; அத ஏவாந்யாசார்யாந்தராபிப்ராயேண கல்பயந்தீத்யுக்தஂ, தேந ந பௌநருக்த்யம்||௨௫-௨௬||
Adhikarana 17 (27) · Śloka 27
யஃ ஸ்யாத்ரஸவிகல்பஜ்ஞஃ ஸ்யாச்ச தோஷவிகல்பவித்| ந ஸ முஹ்யேத்விகாராணாஂ ஹேதுலிங்கோபஶாந்திஷு ||௨௭||
यः स्याद्रसविकल्पज्ञः स्याच्च दोषविकल्पवित्| न स मुह्येद्विकाराणां हेतुलिङ्गोपशान्तिषु ||२७||
🔊 Audio coming soon
ரஸஜ்ஞாநபலமாஹ- யஃ ஸ்யாதித்யாதி| அத்ர ரஸவிகல்பஜ்ஞாநாதேவ வ்யாதிஹேதுத்ரவ்யஜ்ஞாநஂ கத்ஸ்நமவருத்தஂ, ரஸஜ்ஞாநேநைவ ப்ராயஃ ஸகலத்ரவ்யகுணஸ்ய வக்ஷ்யமாணத்வாத்| தோஷவிகல்பஜ்ஞாநாச்ச லிங்கஜ்ஞாநஂ, யாவத்தி லிங்கஂ தத் ஸர்வஂ தோஷவிகல்பஸம்பத்தம்| ரஸதோஷவிகல்பஜ்ஞாநாத்து பேஷஜஜ்ஞாநஂ, யதோ ரஸதஃ ஸ்வரூபஜ்ஞாநஂ பேஷஜத்ரவ்யஸ்ய, தோஷதஶ்ச பேஷஜப்ரயோகவிஷயவிஜ்ஞாநம்| கிஂவா, ரஸவிகல்பாச்ச ததா தோஷவிகல்பாச்ச ஹேத்வாதிஜ்ஞாநஂ பதகேவ வக்தவ்யஂ; ரஸபேதாத்தி தத்கார்யஂ லிங்கமபி ஜ்ஞாயதே, ஹேதுபேஷஜவிஜ்ஞாநஂ து ரஸபேதவிஜ்ஞாநாதேவ வக்தவ்யஂ, யதோ ரஸபேதவத்த்ரவ்யமேவ விகாராணாஂ ஹேதுர்பேஷஜஂ ச பவதீதி; ஏவஂ தோஷபேதஂ ஜ்ஞாத்வா ச தஸ்ய ஸமாநஂ ஹேதுஂ ப்ரத்யேதி, தோஷவிரோதி ச த்ரவ்யஂ பேஷஜமிதி| தத்யுக்தமுக்தஂ- ந ஸ முஹ்யேத்விகாராணாஂ ஹேதுலிங்கோபஶாந்திஷ்விதி||௨௭||
Adhikarana 18 (28) · Śloka 28
வ்யக்தஃ ஶுஷ்கஸ்ய சாதௌ ச ரஸோ த்ரவ்யஸ்ய லக்ஷ்யதே| விபர்யயேணாநுரஸோ ரஸோ நாஸ்தி ஹி ஸப்தமஃ||௨௮||
व्यक्तः शुष्कस्य चादौ च रसो द्रव्यस्य लक्ष्यते| विपर्ययेणानुरसो रसो नास्ति हि सप्तमः||२८||
🔊 Audio coming soon
பூர்வோக்தரஸாநுரஸலக்ஷணமாஹ- வ்யக்த இத்யாதி| ஶுஷ்கஸ்ய சேதி சகாராதார்த்ரஸ்ய ச, ஆதௌ சேதி சகாராதந்தே ச; தேந ஶுஷ்கஸ்ய வாऽऽர்த்ரஸ்ய வா ப்ரதமஜிஹ்வாஸம்பந்தே வாऽऽஸ்வாதாந்தே வா யோ வ்யக்தத்வேந மதுரோऽயமம்லோऽயமித்யாதிநா விகல்பேந கஹ்யதே, ஸ வ்யக்தஃ; யஸ்தூக்தாவஸ்தாசதுஷ்டயேऽபி வ்யக்தோ நோபலப்யதே, கிந்தர்ஹ்யவ்யபதேஶ்யதயா சாயாமாத்ரேண கார்யதர்ஶநேந வா மீயதே, ஸோऽநுரஸ இதி வாக்யார்தஃ| யதஶ்ச மதுராதய ஏவ வ்யக்தத்வாவ்யக்தத்வாப்யாஂ ரஸாநுரஸரூபாஃ, அதோऽவ்யக்தோ நாம ஸப்தமோ ரஸோ நாஸ்தி| அயஂ சார்தஃ பூர்வஂ ப்ரதிஷித்தோऽப்யநுகுணஸ்பஷ்டஹேதுப்ராப்த்யா புநர்நிஷித்யதே| அந்யே த்வாஹுஃ- ஶுஷ்கஸ்ய சேத்யநேந யஸ்ய த்ரவ்யஸ்ய ஶுஷ்கஸ்ய சார்த்ரஸ்ய சோபயோகஃ, தத்ர ஶுஷ்காவஸ்தாயாஂ யோऽவ்யக்தஃ ஸ ரஸ உச்யதே; யஸ்த்வார்த்ராவஸ்தாயாஂ வ்யக்தஃ ஸந் ஶுஷ்காவஸ்தாயாஂ நாநுயாதி , நாஸௌ ரஸஃ, கிந்த்வநுரஸஃ| யதா- பிப்பல்யா ஆர்த்ராயா மதுரோ ரஸோ வ்யக்தஃ, ஶுஷ்காயாஸ்து பிப்பல்யாஃ கடுகஃ; தேந கடுக ஏவ ரஸஃ பிப்பல்யாஃ, மதுரஸ்த்வநுரஸஃ; யஸ்து த்ராக்ஷாதீநாமார்த்ராவஸ்தாயாஂ ஶுஷ்காவஸ்தாயாஂ ச மதுர ஏவ, தத்ர விப்ரதிபத்திரபி நாஸ்தி, தேந தத்ர மதுர ஏவ ரஸஃ; நித்யார்த்ரப்ரயோஜ்யாநாஂ து காஞ்ஜிகதக்ராதீநாமாதௌ வ்யக்தோ ய உபலப்யதே ரஸஃ, அநு சோபலப்யதே யஃ ஸோऽநுரஸோ யுக்தஸ்திக்தத்வாதிஃ; ததா, ஆர்த்ராவஸ்தாயாஂ ஶுஷ்காவஸ்தாவிபரீதோ யஃ பிப்பல்யா இவ மதுரஃ, ஸோऽநுரஸ இதி| கிந்த்வார்த்ராऽபி பிப்பலீ மதுரரஸைவேதி பஶ்யாமஃ, யதோ வக்ஷ்யதி- “ஶ்லேஷ்மலா மதுரா சார்த்ரா குர்வீ ஸ்நிக்தா ச பிப்பலீ” (ஸூ. ௨௭) இதி; மதுரஸ்ய தத்ராநுரஸத்வே குருத்வஶ்லேஷ்மகர்தத்வாந்யநுபபந்நாநி; தேந, ஆர்த்ரா பிப்பலீ வ்யக்தமதுரரஸைவ, ஶுஷ்கா து மதுராநுரஸேதி யுக்தம்||௨௮||
Adhikarana 19 (29-35) · Śloka 35
பராபரத்வே யுக்திஶ்ச ஸங்க்யா ஸஂயோக ஏவ ச| விபாகஶ்ச பதக்த்வஂ ச பரிமாணமதாபி ச||௨௯|| ஸஂஸ்காரோऽப்யாஸ இத்யேதே குணா ஜ்ஞேயாஃ பராதயஃ| ஸித்த்யுபாயாஶ்சிகித்ஸாயா லக்ஷணைஸ்தாந் ப்ரசக்ஷ்மஹே||௩௦|| தேஶகாலவயோமாநபாகவீர்யரஸாதிஷு| பராபரத்வே, யுக்திஶ்ச யோஜநா யா து யுஜ்யதே||௩௧|| ஸங்க்யா ஸ்யாத்கணிதஂ, யோகஃ ஸஹ ஸஂயோக உச்யதே| த்ரவ்யாணாஂ த்வந்த்வஸர்வைககர்மஜோऽநித்ய ஏவ ச||௩௨|| விபாகஸ்து விபக்திஃ ஸ்யாத்வியோகோ பாகஶோ க்ரஹஃ| பதக்த்வஂ ஸ்யாதஸஂயோகோ வைலக்ஷண்யமநேகதா||௩௩|| பரிமாணஂ புநர்மாநஂ, ஸஂஸ்காரஃ கரணஂ மதம்| பாவாப்யஸநமப்யாஸஃ ஶீலநஂ ஸததக்ரியா||௩௪|| இதி ஸ்வலக்ஷணைருக்தா குணாஃ ஸர்வே பராதயஃ| சிகித்ஸா யைரவிதிதைர்ந யதாவத் ப்ரவர்ததே||௩௫||
परापरत्वे युक्तिश्च सङ्ख्या संयोग एव च| विभागश्च पृथक्त्वं च परिमाणमथापि च||२९|| संस्कारोऽभ्यास इत्येते गुणा ज्ञेयाः परादयः| सिद्ध्युपायाश्चिकित्साया लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे||३०|| देशकालवयोमानपाकवीर्यरसादिषु| परापरत्वे, युक्तिश्च योजना या तु युज्यते||३१|| सङ्ख्या स्याद्गणितं, योगः सह संयोग उच्यते| द्रव्याणां द्वन्द्वसर्वैककर्मजोऽनित्य एव च||३२|| विभागस्तु विभक्तिः स्याद्वियोगो भागशो ग्रहः| पृथक्त्वं स्यादसंयोगो वैलक्षण्यमनेकता||३३|| परिमाणं पुनर्मानं, संस्कारः करणं मतम्| भावाभ्यसनमभ्यासः शीलनं सततक्रिया||३४|| इति स्वलक्षणैरुक्ता गुणाः सर्वे परादयः| चिकित्सा यैरविदितैर्न यथावत् प्रवर्तते||३५||
🔊 Audio coming soon
ஸம்ப்ரதி பூர்வோக்தகுர்வாதிகுணாதிரிக்தாந் பரத்வாபரத்வாதீந் தஶகுணாந் ரஸதர்மத்வேநோபதேஷ்டவ்யாநாஹ- பரேத்யாதி| தச்ச பரத்வஂ ப்ரதாநத்வம், அபரத்வம் அப்ரதாநத்வம்| தத்விவரணஂ- தேஶகாலேத்யாதி| தத்ர தேஶோ மருஃ பரஃ, அநூபோऽபரஃ; காலோ விஸர்கஃ பரஃ, ஆதாநமபரஃ; வயஸ்தருணஂ பரம், அபரமிதரத்; மாநஂ ச ஶரீரஸ்ய யதா வக்ஷ்யமாணஂ ஶாரீரே பரஂ, ததோऽந்யதபரஂ; பாகவீர்யரஸாஸ்து யே யஸ்ய யோகிநஸ்தே தஂ ப்ரதி பராஃ, அயௌகிகாஸ்த்வபராஃ| ஆதிக்ரஹணாத் ப்ரகதிபலாதீநாஂ க்ரஹணம்| கிஂவா, பரத்வாபரத்வே வைஶேஷிகோக்தே ஜ்ஞேயே; தத்ர தேஶாபேக்ஷயா ஸந்நிகஷ்டதேஶஸம்பந்திநமபேக்ஷ்ய விதூரதேஶஸம்பந்திநி பரத்வஂ, ஸந்நிகஷ்டதேஶஸம்பந்திநி சாபரத்வஂ பவதி; ஏவஂ ஸந்நிகஷ்டவிப்ரகஷ்டகாலாபேக்ஷயா ச ஸ்தவிரே பரத்வஂ, யூநி சாபரத்வஂ பவதி| வயஃப்ரபதிஷு பரத்வாபரத்வஂ யதாஸம்பவஂ காலதேஶகதமேவேஹோபயோகாதுபசரிதமப்யபிஹிதஂ, யதோ ந குணே மாநாதௌ குணாந்தரஸம்பவஃ| யுக்திஶ்சேத்யாதௌ யோஜநா தோஷாத்யபேக்ஷயா பேஷஜஸ்ய ஸமீசீநகல்பநா, அத ஏவோக்தஂ- யா து யுஜ்யதே; யா கல்பநா யௌகிகீ பவதி ஸா து யுக்திருச்யதே, அயௌகிகீ து கல்பநாऽபி ஸதீ யுக்திர்நோச்யதே புத்ரோऽப்யபுத்ரவத்| யுக்திஶ்சேயஂ ஸஂயோகபரிமாணஸஂஸ்காராத்யந்தர்கதாऽப்யத்யுபயுக்தத்வாத் பதகுச்யதே| ஸங்க்யாஂ லக்ஷயதி- ஸங்க்யேத்யாதி| கணிதமிஹைகத்வித்ர்யாதி| ஸஂயோகமாஹ- யோக இத்யாதி | ஸஹேதி மிலிதாநாஂ த்ரவ்யாணாஂ யோகஃ ப்ராப்திரித்யர்தஃ, ஸஹேத்யநேநேஹாகிஞ்சித்கரஂ பரஸ்பரஸஂயோகஂ நிராகரோதி| தத்பேதமாஹ- த்வந்த்வேத்யாதி| தத்ர த்வந்த்வகர்மஜோ யதா- யுத்யமாநயோர்மேஷயோஃ, ஸர்வகர்மஜோ யதா- பாண்டே ப்ரக்ஷிப்யமாணாநாஂ மாஷாணாஂ பஹுலமாஷக்ரியாயோகஜஃ, ஏககர்மஜோ யதா- வக்ஷவாயஸயோஃ| அநித்ய இதி ஸஂயோகஸ்ய கர்மஜத்வேநாநித்யத்வஂ தர்ஶயதி| விபாகமாஹ- விபாகஸ்த்வித்யாதி| விபக்திஃ விபஜநம்| விபக்திமேவ விவணோதி- வியோக இதி; ஸஂயோகஸ்ய விகமோ வியோகஃ| தத் கிஂ ஸஂயோகாபாவ ஏவ வியோக இத்யாஹ- பாகஶோ க்ரஹ இதி|- விபாகஶோ விபக்தத்வேந க்ரஹணஂ யதோ பவதீதி பாவஃ; தேந விபக்திரித்யேஷா பாவரூபா ப்ரதீதிஃ, ந ஸஂயோகாபாவமாத்ரஂ பவதி, கிந்தர்ஹி பாவரூபவிபாககுணயுக்தா இத்யர்தஃ | பதக்த்வஂ து ‘இதஂ த்ரவ்யஂ படலக்ஷணஂ, கடாத் பதக்’ இத்யாதிகா புத்திர்யதோ பவதி, தத் பதக்த்வஂ பவதி| தச்சாசார்யஸ்த்ரைவித்யேநாஹ- பதக்த்வமித்யாதி| தத்ர யத் ஸர்வதாऽஸஂயுஜ்யமாநயோரிவ மேருஹிமாசலயோஃ பதக்த்வம், ஏததஸஂயோக இத்யநேநோக்தம்| ததா ஸஂயுஜ்யமாநாநாமபி பதக்த்வஂ விஜாதீயாநாஂ மஹிஷவராஹாதீநாஂ, ததாஹ- வைலக்ஷண்யமித்யாதி|- விஶிஷ்டலக்ஷணயுக்தத்வலக்ஷிதஂ விஜாதீயாநாஂ பதக்த்வமித்யர்தஃ| ததைகஜாதீயாநாமப்யவிலக்ஷணாநாஂ மாஷாணாஂ பதக்த்வஂ பவதீத்யாஹ- அநேகதேதி| ஏகஜாதீயேஷு ஹி ஸஂயுக்தேஷு ந வைலக்ஷண்யஂ நாப்யஸஂயோகஃ, அத சாநேகதா பதக்த்வரூபா பவதீதி பாவஃ| கிஂவா, பதக்த்வஂ குணாந்தரமிச்சந் லோகவ்யவஹாரார்தமஸஂயோகவைலக்ஷண்யாநேகதாரூபமேவ யதோதாஹதஂ பதக்த்வஂ தர்ஶயதி | மாநஂ ப்ரஸ்தாடகாதிதுலாதிமேயம்| கரணஂ குணாந்தராதாயகத்வஂ ஸஂஸ்கரணமித்யர்தஃ; யத்வக்ஷ்யதி- “ஸஂஸ்காரோ ஹி குணாந்தராதாநமுச்யதே” (வி. ௧) இதி| பாவஸ்ய ஷஷ்டிகாதேர்வ்யாயாமாதேஶ்சாப்யஸநமப்யாஸஃ| அப்யஸநமேவ லோகப்ரஸித்தாப்யாஂ பர்யாயாப்யாஂ விவணோதி- ஶீலநஂ ஸததக்ரியேதி; யஂ லோகாஃ ஶீலநஸததக்ரியாப்யாமபிதததி ஸோऽப்யாஸ இதி பாவஃ| அயஂ ச ஸஂயோகஸஂஸ்காரவிஶேஷரூபோऽபி விஶேஷேண சிகித்ஸோபயுக்தத்வாத் பதகுச்யதே| ந யதாவத் ப்ரவர்தத இதி வசநேந ஶப்தாதிஷு ச குர்வாதிஷு ச பராதீநாமப்ராதாந்யஂ ஸூசயதி||௨௯-௩௫||
Adhikarana 20 (36) · Śloka 36
குணா குணாஶ்ரயா நோக்தாஸ்தஸ்மாத்ரஸகுணாந் பிஷக்| வித்யாத்த்ரவ்யகுணாந் கர்துரபிப்ராயாஃ பதக்விதாஃ||௩௬||
गुणा गुणाश्रया नोक्तास्तस्माद्रसगुणान् भिषक्| विद्याद्द्रव्यगुणान् कर्तुरभिप्रायाः पृथग्विधाः||३६||
🔊 Audio coming soon
ஸம்ப்ரதி ரஸாநாஂ பரஸ்பரஸஂயோகோ குண உக்தஃ, ததாऽக்ரே ச ஸ்நிக்தத்வாதிர்குணோ வாச்யஃ, ஸ ச குணரூபரஸே ந ஸம்பவதீதி யதா ரஸாநாஂ குணநிர்தேஶோ போத்தவ்யஸ்ததாஹ- குணா இத்யாதி| குணா குணாஶ்ரயா நோக்தா இதி தீர்கஞ்ஜீவிதீயே “ஸமவாயீ து நிஶ்சேஷ்டஃ காரணஂ குணஃ” (ஸூ. ௧) இத்யநேந| ரஸகுணாநிதி ரஸே ஸ்நிக்தாதீந் குணாந்நிர்திஷ்டாந் தத்ரஸாதாரத்ரவ்யகுணாநேவ வித்யாத்| நநு, யதி த்ரவ்யகுணா ஏவ தே, தத் கிமிதி ரஸகுணத்வேநோச்யந்த இத்யாஹ- கர்துரித்யாதி; கர்துரிதி தந்த்ரகர்துஃ| அபிப்ராயா இதி தத்ர தத்ரோபசாரேண ததா ஸாமாந்யஶப்தாதிப்ரயோகேண தந்த்ரகரணபுத்தயஃ; ஸாமாந்யஶப்தோபசாராதிப்ரயோகஶ்ச ப்ரகரணாதிவஶாதேவ ஸ்புடத்வாத் ததா ப்ரயோஜநவஶாச்ச க்ரியதே| தச்ச ப்ரகரணாதி ‘அதஶ்ச ப்ரகதஂ புத்த்வா’ இத்யாதௌ தர்ஶயிஷ்யாமஃ| இஹ ச த்ரவ்யகுணாநாஂ ரஸேஷு யதுபசரணஂ தஸ்யாயமபிப்ராயோ- யத்- மதுராதிநிர்தேஶேநைவ ஸ்நிக்தஶீதாதிகுணா அபி ப்ராயோ மதுராத்யவ்யபிசாரிணோ த்ரவ்யே நிர்திஷ்டா பவந்தீதி ந மதுரத்வஂ நிர்திஶ்ய ஸ்நிக்தத்வாதிப்ரதிபாதநஂ புநஃ பதக் க்ரியத இதி||௩௬||
Adhikarana 21 (37) · Śloka 37
அதஶ்ச ப்ரகதஂ புத்த்வா தேஶகாலாந்தராணி ச| தந்த்ரகர்துரபிப்ராயாநுபாயாஂஶ்சார்தமாதிஶேத்||௩௭||
अतश्च प्रकृतं बुद्ध्वा देशकालान्तराणि च| तन्त्रकर्तुरभिप्रायानुपायांश्चार्थमादिशेत्||३७||
🔊 Audio coming soon
அபிப்ராயபதக்த்வே ஸதி யதா க்ரந்தோ போத்தவ்யஸ்ததாஹ- அதஶ்சேத்யாதி| தத்ர ப்ரகதஂ புத்த்வா, யதா- “க்ஷாராஃ க்ஷீரஂ பலஂ புஷ்பம்” இத்யத்ரோத்பிதகணஸ்ய ப்ரகதத்வாத் க்ஷீரமிதி ஸ்நுஹ்யாதிக்ஷீரமேவ க்ஷீரஶப்தேந வதேத்| தேஶாந்தரஂ புத்த்வேதி யதா- ஶிரஸி ஶோதநேऽபிதீயமாநே “க்ரிமிவ்யாதௌ” (ஸூ. ௨) இதி, தச்சிரோகதக்ரிமிவ்யாதாவேவ பவதி| காலாந்தரே யதா- வமநகாலேऽபிஹிதஂ “ப்ரதிக்ரஹாஂஶ்சோபஹாரயேத்” (ஸூ. ௧௫) இதி, தத்ர ப்ரதிக்ரஹஶப்தேந பாத்ரமுச்யதே, ந து க்ரஹணஂ ப்ரதிக்ரஹஃ| தந்த்ரகர்துரபிப்ராயாநிதி யதோக்தஂ ரஸேஷு குணாரோபணே தத்போத்தவ்யம்| உபாயாநிதி ஶாஸ்த்ரோபாயாந் தந்த்ரயுக்திரூபாந்| அர்தம் அபிதேயம்| யத்யபி ப்ரகதாதயோऽபி தந்த்ரகர்துரபிப்ராயா ஏவ, ததாऽபி யத்ர ப்ரகதத்வாதி ந ஸ்புடஂ ப்ரதீயதே தத்ர தந்த்ரகர்துரபிப்ராயத்வேந போத்தவ்யம்||௩௭||
Adhikarana 22 (38) · Śloka 38
ஷட்விபக்தீஃ ப்ரவக்ஷ்யாமி ரஸாநாமத உத்தரம்| ஷட் பஞ்சபூதப்ரபவாஃ ஸங்க்யாதாஶ்ச யதா ரஸாஃ||௩௮||
षड्विभक्तीः प्रवक्ष्यामि रसानामत उत्तरम्| षट् पञ्चभूतप्रभवाः सङ्ख्याताश्च यथा रसाः||३८||
🔊 Audio coming soon
ஷட்விபக்தீரிதி மதுராதிஷட்விபாகாநித்யர்தஃ| ஷட் பஞ்சபூதப்ரபவா இதி பஞ்சபூதப்ரபவாஃ ஸந்தோ யதோக்தேந ப்ரகாரேண ‘ஸோமகுணாதிரேகாத்’ இத்யாதிநா யதா ஷட் ஸங்க்யாதாஃ ஷட்ஸங்க்யாபரிச்சிந்நா பவந்தி, ததா வக்ஷ்யாமீதி யோஜநா||௩௮||
Adhikarana 23 (39) · Śloka 39
ஸௌம்யாஃ கல்வாபோऽந்தரிக்ஷப்ரபவாஃ ப்ரகதிஶீதா லக்வ்யஶ்சாவ்யக்தரஸாஶ்ச, தாஸ்த்வந்தரிக்ஷாத்ப்ரஶ்யமாநா ப்ரஷ்டாஶ்ச பஞ்சமஹாபூதகுணஸமந்விதா ஜங்கமஸ்தாவராணாஂ பூதாநாஂ மூர்தீரபிப்ரீணயந்தி, தாஸு மூர்திஷு ஷடபிமூர்ச்சந்தி ரஸாஃ||௩௯||
सौम्याः खल्वापोऽन्तरिक्षप्रभवाः प्रकृतिशीता लघ्व्यश्चाव्यक्तरसाश्च, तास्त्वन्तरिक्षाद्भ्रश्यमाना भ्रष्टाश्च पञ्चमहाभूतगुणसमन्विता जङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्तीरभिप्रीणयन्ति, तासु मूर्तिषु षडभिमूर्च्छन्ति रसाः||३९||
🔊 Audio coming soon
ஸம்ப்ரதி ரஸாநாமாதிகாரணமேவ தாவதாஹ- ஸௌம்யா இத்யாதி| ஸௌம்யாஃ ஸோமதேவதாகாஃ| ப்ரஶ்யமாநா இதி வததா பூமிஸம்பந்தவ்யதிரேகேணாந்தரீக்ஷேரிதைஃ பதிவ்யாதிபரமாண்வாதிபிஃ ஸம்பந்தோ ரஸாரம்பகோ பவதீதி தர்ஶ்யதே| மூர்தீரிதி வ்யக்தீஃ| அபிப்ரீணயந்தீதி தர்பயந்தி, கிஂவா ஜநயந்தி| அபிமூர்ச்சந்தி ரஸா இதி வ்யக்திஂ யாந்தி| அத்ர சாந்தரீக்ஷமுதகஂ ரஸகாரணத்வே ப்ரதாநத்வாதுக்தஂ, தேந க்ஷிதிஸ்தமபி ஸ்தாவரஜங்கமோத்பத்தௌ ரஸகாரணஂ பவத்யேவ||௩௯||
Adhikarana 24 (40) · Śloka 40
தேஷாஂ ஷண்ணாஂ ரஸாநாஂ ஸோமகுணாதிரேகாந்மதுரோ ரஸஃ, பதிவ்யக்நிபூயிஷ்டத்வாதம்லஃ, ஸலிலாக்நிபூயிஷ்டத்வால்லவணஃ, வாய்வக்நிபூயிஷ்டத்வாத் கடுகஃ, வாய்வாகாஶாதிரிக்தத்வாத்திக்தஃ, பவநபதிவீவ்யதிரேகாத் கஷாய இதி| ஏவமேஷாஂ ரஸாநாஂ ஷட்த்வமுபபந்நஂ ந்யூநாதிரேகவிஶேஷாந்மஹாபூதாநாஂ பூதாநாமிவ ஸ்தாவரஜங்கமாநாஂ நாநாவர்ணாகதிவிஶேஷாஃ; ஷடதுகத்வாச்ச காலஸ்யோபபந்நோ மஹாபூதாநாஂ ந்யூநாதிரேகவிஶேஷஃ||௪௦||
तेषां षण्णां रसानां सोमगुणातिरेकान्मधुरो रसः, पृथिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः, सलिलाग्निभूयिष्ठत्वाल्लवणः, वाय्वग्निभूयिष्ठत्वात् कटुकः, वाय्वाकाशातिरिक्तत्वात्तिक्तः, पवनपृथिवीव्यतिरेकात् कषाय इति| एवमेषां रसानां षट्त्वमुपपन्नं न्यूनातिरेकविशेषान्महाभूतानां भूतानामिव स्थावरजङ्गमानां नानावर्णाकृतिविशेषाः; षडृतुकत्वाच्च कालस्योपपन्नो महाभूतानां न्यूनातिरेकविशेषः||४०||
🔊 Audio coming soon
ஸோமகுணாதிரேகாதிதி அதிரேகஶப்தேந ஸர்வேஷ்வேவ ரஸேஷு ஸர்வபூதஸாந்நித்யமஸ்தி, க்வசித்து கஸ்யசித்பூதகுணஸ்யாதிரேகாத்ரஸவிஶேஷோ பவதீதி தர்ஶயதி; ஏதச்ச மதுரஂ ப்ரதி அப்குணாதிரிக்தத்வஂ விஶேஷோத்பத்தௌ காரணத்வேந ஜ்ஞேயஂ; யச்சாதாரகாரணத்வமபாஂ, தத் ஸர்வஸாதாரணம்| ஏவஂ லவணேऽப்யபாஂ காரணத்வஂ ஜ்ஞேயம்| லவணஸ்து ஸுஶ்ருதே பதிவ்யக்ந்யதிரேகாத் படிதஃ, அஸ்மிஂஶ்ச விரோதே கார்யவிரோதோ நாஸ்த்யேவ| நநு, உஷ்ணஶீதாப்யாமக்நிஸலிலாப்யாஂ கதஸ்ய லவணஸ்யாப்யுஷ்ணஶீதத்வேந பவிதவ்யஂ, தல்லவணஂ கதமுஷ்ணஂ பவதி? நைவஂ, யதோ பூதாநாமயஂ ஸ்வபாவஃ- யத்- கேநசித் ப்ரகாரேண ஸந்நிவிஷ்டாஃ கஞ்சித்குணமாரபந்தே, ந ஸர்வம்| யதா- மகுஷ்டகேऽத்பிர்மதுரோ ரஸஃ க்ரியதே, ந ஸ்நேஹஃ; ததா ஸைந்தவே வஹ்நிநாऽபி நோஷ்ணத்வமாரப்யதே| அயஂ ச பூதாநாஂ ஸந்நிவேஶோऽதஷ்டப்ரபாவகத ஏவ, ஸ ச ஸந்நிவேஶஃ கார்யதர்ஶநேநோந்நேயஃ| தேந யத்ர கார்யஂ தஶ்யதே தத்ர கல்ப்யதே, யதா- லவணே உஷ்ணத்வாதக்நிர்விஷ்யந்தித்வாச்ச ஜலமநுமீயதே| ஆகமவேதநீயஶ்சாயமர்தோ நாத்ராஸ்மத்விதாநாஂ கல்பநாஃ ப்ரஸரந்தி| ஏதேந யதுச்யதே- தோயவத் பதிவ்யாதயோऽபி கிமிதி பதக்ரஸாந்தரஂ ந குர்வந்தி, ததா தோயவாதாதிஸஂயோகாதிப்யஃ கிமிதி ரஸாந்தராணி நோத்பத்யந்த இதி, ததபி பூதஸ்வபாவாபர்யநுயோகாதேவ ப்ரத்யுக்தம்| இஹ ச காரணத்வஂ பூதாநாஂ ரஸஸ்ய மதுரத்வாதிவிஶேஷ ஏவ நிமித்தகாரணரூபமுச்யதே, தேந நீரஸாநாமபி ஹி தஹநாதீநாஂ காரணத்வமுபபந்நமேவ வ்யுத்பாதிதம்| ரஸபேதஂ தஷ்டாந்தேந ஸாதயந்நாஹ- ஏவமித்யாதி| ரஸாநாஂ ஷட்த்வஂ மஹாபூதாநாஂ ந்யூநாதிரேகவிஶேஷாத் ஸோமகுணாதிரேகபதிவ்யக்ந்யதிரேகாதேஃ ஷடுத்பாதகாரணாதுபபந்நஂ, ஷட்ப்யஃ காரணேப்யஃ ஷட் கார்யாணி பவந்தீதி யுக்தமேவேதி பாவஃ| பூதாநாஂ யதா நாநாவர்ணாகதிவிஶேஷா மஹாபூதாநாஂ ந்யூநாதிரேகவிஶேஷாத், ததா ரஸாநாமபீதி| பூதாநாஂ யதோக்தாநாமதிரேகவிஶேஷஹேதுமாஹ- ஷடதுகத்வாதித்யாதி| ஷடதுகத்வேந காலோ நாநாஹேமந்தாதிரூபதயா கஞ்சித்பூதவிஶேஷஂ க்வசித்வர்தயதி, ஸ சாத்மகார்யஂ ரஸஂ புஷ்டஂ கரோதி, யதா- ஹேமந்தகாலே ஸோமகுணாதிரேகோ பவதி, ஶிஶிரே வாய்வாகாஶாதிரேகஃ, ஏவஂ தஸ்யாஶிதீயோக்தரஸோத்பாதக்ரமேண வஸந்தாதாவபி பூதோத்கர்ஷோ ஜ்ஞேயஃ; ஷடதுகாச்சேதி சகாரேணாஹோராத்ரகதோऽபி பூதோத்கர்ஷோ ஜ்ஞேயஃ, ததாऽதஷ்டகதஶ்ச; தேந ஹேமந்தாதாவபி ரஸாந்தரோத்பாதஃ க்வசித்வஸ்துந்யுபபந்நோ பவதி| யத்யபி ச, துபேதேऽபி பூதோத்கர்ஷவிஶேஷ ஏவ காரணஂ, யதுக்தஂ- “தாவேதாவர்கவாயூ” (ஸூ. ௬) இத்யாதி, ததாऽபி பீஜாங்குரகார்யகாரணபாவவத் ஸஂஸாராநாதிதயைவ பூதவிஶேஷர்த்வோஃ கார்யகாரணபாவோ வாச்யஃ||௪௦||
Adhikarana 25 (41) · Śloka 41
தத்ராக்நிமாருதாத்மகா ரஸாஃ ப்ராயேணோர்த்வபாஜஃ, லாகவாதுத்ப்லவநத்வாச்ச வாயோரூர்த்வஜ்வலநத்வாச்ச வஹ்நேஃ; ஸலிலபதிவ்யாத்மகாஸ்து ப்ராயேணாதோபாஜஃ, பதிவ்யா குருத்வாந்நிம்நகத்வாச்சோதகஸ்ய; வ்யாமிஶ்ராத்மகாஃ புநருபயதோபாஜஃ||௪௧||
तत्राग्निमारुतात्मका रसाः प्रायेणोर्ध्वभाजः, लाघवादुत्प्लवनत्वाच्च वायोरूर्ध्वज्वलनत्वाच्च वह्नेः; सलिलपृथिव्यात्मकास्तु प्रायेणाधोभाजः, पृथिव्या गुरुत्वान्निम्नगत्वाच्चोदकस्य; व्यामिश्रात्मकाः पुनरुभयतोभाजः||४१||
🔊 Audio coming soon
பூதவிஶேஷகதஂ ரஸாநாஂ தர்மாந்தரமாஹ- தத்ரேத்யாதி| ப்ராயேணேதி ந ஸர்வே| ரஸா இதி ரஸயுக்தாநி த்ரவ்யாணி| ப்லவநத்வாதிதி கதிமத்த்வாத்; யத்யபி கதிரதோऽபி ஸ்யாத், ததாऽபி லகுத்வபரிகதகதிரிஹ வாயோரூர்த்வமேவ கமநஂ கரோதி, யதா- ஶால்மலீதுலாநாம்| ஹேத்வந்தரமாஹ- ஊர்த்வஜ்வலநத்வாச்சாக்நேரிதி; அக்நேரப்யூர்த்வகதித்வாதித்யர்தஃ| நிம்நகத்வமதோகத்வமேவ||௪௧||
Adhikarana 26 (42) · Śloka 42
தேஷாஂ ஷண்ணாஂ ரஸாநாமேகைகஸ்ய யதாத்ரவ்யஂ குணகர்மாண்யநுவ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௪௨||
तेषां षण्णां रसानामेकैकस्य यथाद्रव्यं गुणकर्माण्यनुव्याख्यास्यामः||४२||
🔊 Audio coming soon
யதாத்ரவ்யமிதி யத்யஸ்ய ரஸஸ்ய த்ரவ்யமாதாரஸ்ததநதிக்ரமேண| ஏதேந ரஸாநாஂ குணகர்மணீ ரஸாதாரே த்ரவ்யே போத்தவ்யே இதி தர்ஶயதி||௪௨||
Adhikarana 27 (43) · Śloka 43
தத்ர, மதுரோ ரஸஃ ஶரீரஸாத்ம்யாத்ரஸருதிரமாஂஸமேதோஸ்திமஜ்ஜௌஜஃஶுக்ராபிவர்தந ஆயுஷ்யஃ ஷடிந்த்ரியப்ரஸாதநோ பலவர்ணகரஃ பித்தவிஷமாருதக்நஸ்தஷ்ணாதாஹப்ரஶமநஸ்த்வச்யஃ கேஶ்யஃ கண்ட்யோ பல்யஃ ப்ரீணநோ ஜீவநஸ்தர்பணோ பஂஹணஃ ஸ்தைர்யகரஃ க்ஷீணக்ஷதஸந்தாநகரோ க்ராணமுககண்டௌஷ்டஜிஹ்வாப்ரஹ்லாதநோ தாஹமூர்ச்சாப்ரஶமநஃ ஷட்பதபிபீலிகாநாமிஷ்டதமஃ ஸ்நிக்தஃ ஶீதோ குருஶ்ச| ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமுபயுஜ்யமாநஃ ஸ்தௌல்யஂ மார்தவமாலஸ்யமதிஸ்வப்நஂ கௌரவமநந்நாபிலாஷமக்நேர்தௌர்பல்யமாஸ்யகண்டயோர்மாஂஸாபிவத்திஂ ஶ்வாஸகாஸப்ரதிஶ்யாயாலஸகஶீதஜ்வராநாஹாஸ்யமாதுர்யவமதுஸஞ்ஜ்ஞாஸ்வரப்ரணாஶகலகண்டகண்டமாலாஶ்லீபத- கலஶோபபஸ்திதமநீகலோபலேபாக்ஷ்யாமயாபிஷ்யந்தாநித்யேவம்ப்ரபதீந் கபஜாந் விகாராநுபஜநயதி (௧)|௪௩|
तत्र, मधुरो रसः शरीरसात्म्याद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जौजःशुक्राभिवर्धन आयुष्यः षडिन्द्रियप्रसादनो बलवर्णकरः पित्तविषमारुतघ्नस्तृष्णादाहप्रशमनस्त्वच्यः केश्यः कण्ठ्यो बल्यः प्रीणनो जीवनस्तर्पणो बृंहणः स्थैर्यकरः क्षीणक्षतसन्धानकरो घ्राणमुखकण्ठौष्ठजिह्वाप्रह्लादनो दाहमूर्च्छाप्रशमनः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमः स्निग्धः शीतो गुरुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः स्थौल्यं मार्दवमालस्यमतिस्वप्नं गौरवमनन्नाभिलाषमग्नेर्दौर्बल्यमास्यकण्ठयोर्मांसाभिवृद्धिं श्वासकासप्रतिश्यायालसकशीतज्वरानाहास्यमाधुर्यवमथुसञ्ज्ञास्वरप्रणाशगलगण्डगण्डमालाश्लीपद- गलशोफबस्तिधमनीगलोपलेपाक्ष्यामयाभिष्यन्दानित्येवम्प्रभृतीन् कफजान् विकारानुपजनयति (१)|४३|
🔊 Audio coming soon
தத்ரேத்யாதி| மதுர ஆதாவுச்யதே ப்ரஶஸ்தாயுஷ்யாதிகுணதயா ப்ராயஃ ப்ராணிப்ரியதயா ச| ஷடிந்த்ரியாணி மநஸா ஸமம்| ஜீவநஃ அபிகாதாதிமூர்ச்சிதஸ்ய ஜீவநஃ| ஆயுஷ்யஸ்து ஆயுஃப்ரகர்ஷகாரித்வேந| க்ஷீணஸ்ய ஸந்தாநகரோ தாதுபோஷகத்வேந; கிஂவா க்ஷீணஶ்சாஸௌ க்ஷதஶ்சேதி, தேந க்ஷீணக்ஷதஸ்ய உரஃக்ஷதஂ ஸந்ததாதி| ஷட்பதாத்யபீஷ்டத்வகுணகதநஂ ப்ரமேஹபூர்வரூபாதிஜ்ஞாநோபயுக்தம் | யதுக்தஂ- “மூத்ரேऽபிதாவந்தி பிபீலிகாஶ்ச” (சி. ௬) இதி, ததா ரிஷ்டே வக்ஷ்யதி- “யஸ்மிந் கத்நந்தி மக்ஷிகாஃ” (இ. ௫) இதி, அநேந ச மதுரத்வஂ ஜ்ஞாயதே| அக்ஷ்யாமயேநைவாபிஷ்யந்தே லப்தே விஶேஷோபாதாநார்தஂ புநர்வசநஂ; கிஂவா அபிஷ்யந்தோ நாஸாதிஷ்வபி ஜ்ஞேயஃ (௧)||௪௩||
Adhikarana 28 (43) · Śloka 43
அம்லோ ரஸோ பக்தஂ ரோசயதி, அக்நிஂ தீபயதி, தேஹஂ பஂஹயதி ஊர்ஜயதி, மநோ போதயதி, இந்த்ரியாணி தடீகரோதி, பலஂ வர்தயதி, வாதமநுலோமயதி, ஹதயஂ தர்பயதி, ஆஸ்யமாஸ்ராவயதி, புக்தமபகர்ஷயதி க்லேதயதி ஜரயதி, ப்ரீணயதி, லகுருஷ்ணஃ ஸ்நிக்தஶ்ச| ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமுபயுஜ்யமாநோ தந்தாந் ஹர்ஷயதி, தர்ஷயதி, ஸம்மீலயத்யக்ஷிணீ, ஸஂவேஜயதி லோமாநி, கபஂ விலாபயதி, பித்தமபிவர்தயதி, ரக்தஂ தூஷயதி,மாஂஸஂ விதஹதி, காயஂ ஶிதிலீகரோதி, க்ஷீணக்ஷதகஶதுர்பலாநாஂ ஶ்வயதுமாபாதயதி, அபி ச க்ஷதாபிஹததஷ்டதக்தபக்நஶூநப்ரச்யுதாவமூத்ரிதபரிஸர்பிதமர்திதச்சிந்நபிந்நவிஶ்லிஷ்டோத்வித்தோத்பிஷ்டாதீநி பாசயத்யாக்நேயஸ்வபாவாத், பரிதஹதி கண்டமுரோ ஹதயஂ ச (௨)|௪௩|
अम्लो रसो भक्तं रोचयति, अग्निं दीपयति, देहं बृंहयति ऊर्जयति, मनो बोधयति, इन्द्रियाणि दृढीकरोति, बलं वर्धयति, वातमनुलोमयति, हृदयं तर्पयति, आस्यमास्रावयति, भुक्तमपकर्षयति क्लेदयति जरयति, प्रीणयति, लघुरुष्णः स्निग्धश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो दन्तान् हर्षयति, तर्षयति, सम्मीलयत्यक्षिणी, संवेजयति लोमानि, कफं विलापयति, पित्तमभिवर्धयति, रक्तं दूषयति,मांसं विदहति, कायं शिथिलीकरोति, क्षीणक्षतकृशदुर्बलानां श्वयथुमापादयति, अपि च क्षताभिहतदष्टदग्धभग्नशूनप्रच्युतावमूत्रितपरिसर्पितमर्दितच्छिन्नभिन्नविश्लिष्टोद्विद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात्, परिदहति कण्ठमुरो हृदयं च (२)|४३|
🔊 Audio coming soon
ஹதயஂ தர்பயதீதி ஹத்யோ பவதி| புக்தமபகர்ஷயதீதி ஸாரயதி; க்லேதயதி ததா ஜரயதி புக்தமேவ| அவமூத்ரிதஂ மூத்ரவிஷைர்ஜந்துபிஃ, பரிஸர்பிதஂ ச ஸ்பர்ஶவிஶேஷைஃ காரண்டாதிபிஃ (௨)||௪௩||
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
லவணோ ரஸஃ பாசநஃ க்லேதநோ தீபநஶ்ச்யாவநஶ்சேதநோ பேதநஸ்தீக்ஷ்ணஃ ஸரோ விகாஸ்யதஃஸ்ரஂஸ்யவகாஶகரோ வாதஹரஃ ஸ்தம்பபந்தஸங்காதவிதமநஃ ஸர்வரஸப்ரத்யநீகபூதஃ, ஆஸ்யமாஸ்ராவயதி, கபஂ விஷ்யந்தயதி, மார்காந் விஶோதயதி, ஸர்வஶரீராவயவாந் மதூகரோதி, ரோசயத்யாஹாரம், ஆஹாரயோகீ, நாத்யர்தஂ குருஃ ஸ்நிக்த உஷ்ணஶ்ச| ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமுபயுஜ்யமாநஃ பித்தஂ கோபயதி, ரக்தஂ வர்தயதி, தர்ஷயதி, மூர்ச்சயதி , தாபயதி, தாரயதி, குஷ்ணாதி மாஂஸாநி, ப்ரகாலயதி குஷ்டாநி, விஷஂ வர்தயதி, ஶோபாந் ஸ்போடயதி, தந்தாஂஶ்ச்யாவயதி, புஂஸ்த்வமுபஹந்தி, இந்த்ரியாண்யுபருணத்பி, வலிபலிதகாலித்யமாபாதயதி, அபி ச லோஹிதபித்தாம்லபித்தவிஸர்பவாதரக்தவிசர்சிகேந்த்ரலுப்தப்ரபதீந்விகாராநுபஜநயதி (௩)|௪௩|
लवणो रसः पाचनः क्लेदनो दीपनश्च्यावनश्छेदनो भेदनस्तीक्ष्णः सरो विकास्यधःस्रंस्यवकाशकरो वातहरः स्तम्भबन्धसङ्घातविधमनः सर्वरसप्रत्यनीकभूतः, आस्यमास्रावयति, कफं विष्यन्दयति, मार्गान् विशोधयति, सर्वशरीरावयवान् मृदूकरोति, रोचयत्याहारम्, आहारयोगी, नात्यर्थं गुरुः स्निग्ध उष्णश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः पित्तं कोपयति, रक्तं वर्धयति, तर्षयति, मूर्च्छयति , तापयति, दारयति, कुष्णाति मांसानि, प्रगालयति कुष्ठानि, विषं वर्धयति, शोफान् स्फोटयति, दन्तांश्च्यावयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, इन्द्रियाण्युपरुणद्भि, वलिपलितखालित्यमापादयति, अपि च लोहितपित्ताम्लपित्तविसर्पवातरक्तविचर्चिकेन्द्रलुप्तप्रभृतीन्विकारानुपजनयति (३)|४३|
🔊 Audio coming soon
விகாஸீ க்லேதச்சேதநஃ | அதஃஸ்ரஂஸீ விஷ்யந்தநஶீலஃ| ஸர்வரஸப்ரத்யநீகபூத இதி யத்ர மாத்ராதிரிக்தோ லவணோ பவதி தத்ர நாந்யோ ரஸ உபலக்ஷ்யதே| ஆஹாரயோகீதி ஆஹாரே ஸதா யுஜ்யதே| மோஹயதி வைசித்யஂ குருதே| மூர்ச்சயதீதி ஸஞ்ஜ்ஞாநாஶஂ கரோதி (௩)||௪௩||
Adhikarana 30 (43) · Śloka 43
கடுகோ ரஸோ வக்த்ரஂ ஶோதயதி, அக்நிஂ தீபயதி, புக்தஂ ஶோஷயதி, க்ராணமாஸ்ராவயதி, சக்ஷுர்விரேசயதி, ஸ்புடீகரோதீந்த்ரியாணி, அலஸகஶ்வயதூபசயோதர்தாபிஷ்யந்தஸ்நேஹஸ்வேதக்லேதமலாநுபஹந்தி, ரோசயத்யஶநஂ, கண்டூர்விநாஶயதி , வ்ரணாநவஸாதயதி, க்ரிமீந் ஹிநஸ்தி, மாஂஸஂ விலிகதி, ஶோணிதஸங்காதஂ பிநத்தி, பந்தாஂஶ்சிநத்தி, மார்காந் விவணோதி, ஶ்லேஷ்மாணஂ ஶமயதி, லகுருஷ்ணோ ரூக்ஷஶ்ச| ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமுபயுஜ்யமாநோ விபாகப்ரபாவாத் புஂஸ்த்வமுபஹந்தி, ரஸவீர்யப்ரபாவாந்மோஹயந்தி, க்லாபயதி, ஸாதயதி, கர்ஶயதி, மூர்ச்சயதி, நமயதி, தமயதி, ப்ரமயதி, கண்டஂ பரிதஹதி, ஶரீரதாபமுபஜநயதி, பலஂ க்ஷிணோதி, தஷ்ணாஂ ஜநயதி; அபி ச வாய்வக்நிகுணபாஹுல்யாத்ப்ரமதவதுகம்பதோதபேதைஶ்சரணபுஜபார்ஶ்வபஷ்டப்ரபதிஷு மாருதஜாந் விகாராநுபஜநயதி (௪); திக்தோ ரஸஃ ஸ்வயமரோசிஷ்ணுரப்யரோசகக்நோ விஷக்நஃ க்ரிமிக்நோ மூர்ச்சாதாஹகண்டூகுஷ்டதஷ்ணாப்ரஶமநஸ்த்வங்மாஂஸயோஃ ஸ்திரீகரணோ ஜ்வரக்நோ தீபநஃ பாசநஃ ஸ்தந்யஶோதநோ லேகநஃ க்லேதமேதோவஸாமஜ்ஜலஸீகாபூயஸ்வேதமூத்ரபுரீஷபித்தஶ்லேஷ்மோபஶோஷணோ ரூக்ஷஃ ஶீதோ லகுஶ்ச| ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமுபயுஜ்யமாநோ ரௌக்ஷ்யாத்கரவிஷதஸ்வபாவாச்ச ரஸருதிரமாஂஸமேதோஸ்திமஜ்ஜஶுக்ராண்யுச்சோஷயதி, ஸ்ரோதஸாஂ கரத்வமுபபாதயதி, பலமாதத்தே, கர்ஶயதி, க்லபயதி, மோஹயதி, ப்ரமயதி, வதநமுபஶோஷயதி, அபராஂஶ்ச வாதவிகாராநுபஜநயதி (௫); கஷாயோ ரஸஃ ஸஂஶமநஃ ஸங்க்ராஹீ ஸந்தாநகரஃ பீடநோ ரோபணஃ ஶோஷணஃ ஸ்தம்பநஃ ஶ்லேஷ்மரக்தபித்தப்ரஶமநஃ ஶரீரக்லேதஸ்யோபயோக்தா ரூக்ஷஃ ஶீதோऽலகுஶ்ச| ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமுபயுஜ்யமாந ஆஸ்யஂ ஶோஷயதி, ஹதயஂ பீடயதி, உதரமாத்மாபயதி, வாசஂ நிகஹ்ணாதி, ஸ்ரோதாஂஸ்யவபத்நாதி, ஶ்யாவத்வமாபாதயதி, புஂஸ்த்வமுபஹந்தி, விஷ்டப்ய ஜராஂ கச்சதி, வாதமூத்ரபுரீஷரேதாஂஸ்யவகஹ்ணாதி, கர்ஶயதி, க்லபயதி, தர்ஷயதி, ஸ்தம்பயதி, கரவிஶதரூக்ஷத்வாத் பக்ஷவதக்ரஹாபதாநகார்திதப்ரபதீஂஶ்ச வாதவிகாராநுபஜநயதி||௪௩||
कटुको रसो वक्त्रं शोधयति, अग्निं दीपयति, भुक्तं शोषयति, घ्राणमास्रावयति, चक्षुर्विरेचयति, स्फुटीकरोतीन्द्रियाणि, अलसकश्वयथूपचयोदर्दाभिष्यन्दस्नेहस्वेदक्लेदमलानुपहन्ति, रोचयत्यशनं, कण्डूर्विनाशयति , व्रणानवसादयति, क्रिमीन् हिनस्ति, मांसं विलिखति, शोणितसङ्घातं भिनत्ति, बन्धांश्छिनत्ति, मार्गान् विवृणोति, श्लेष्माणं शमयति, लघुरुष्णो रूक्षश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो विपाकप्रभावात् पुंस्त्वमुपहन्ति, रसवीर्यप्रभावान्मोहयन्ति, ग्लापयति, सादयति, कर्शयति, मूर्च्छयति, नमयति, तमयति, भ्रमयति, कण्ठं परिदहति, शरीरतापमुपजनयति, बलं क्षिणोति, तृष्णां जनयति; अपि च वाय्वग्निगुणबाहुल्याद्भ्रमदवथुकम्पतोदभेदैश्चरणभुजपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु मारुतजान् विकारानुपजनयति (४); तिक्तो रसः स्वयमरोचिष्णुरप्यरोचकघ्नो विषघ्नः क्रिमिघ्नो मूर्च्छादाहकण्डूकुष्ठतृष्णाप्रशमनस्त्वङ्मांसयोः स्थिरीकरणो ज्वरघ्नो दीपनः पाचनः स्तन्यशोधनो लेखनः क्लेदमेदोवसामज्जलसीकापूयस्वेदमूत्रपुरीषपित्तश्लेष्मोपशोषणो रूक्षः शीतो लघुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो रौक्ष्यात्खरविषदस्वभावाच्च रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्राण्युच्छोषयति, स्रोतसां खरत्वमुपपादयति, बलमादत्ते, कर्शयति, ग्लपयति, मोहयति, भ्रमयति, वदनमुपशोषयति, अपरांश्च वातविकारानुपजनयति (५); कषायो रसः संशमनः सङ्ग्राही सन्धानकरः पीडनो रोपणः शोषणः स्तम्भनः श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः शरीरक्लेदस्योपयोक्ता रूक्षः शीतोऽलघुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमान आस्यं शोषयति, हृदयं पीडयति, उदरमाध्मापयति, वाचं निगृह्णाति, स्रोतांस्यवबध्नाति, श्यावत्वमापादयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, विष्टभ्य जरां गच्छति, वातमूत्रपुरीषरेतांस्यवगृह्णाति, कर्शयति, ग्लपयति, तर्षयति, स्तम्भयति, खरविशदरूक्षत्वात् पक्षवधग्रहापतानकार्दितप्रभृतींश्च वातविकारानुपजनयति||४३||
🔊 Audio coming soon
விபாகஸ்ய ப்ரபாவோ விபாகப்ரபாவஃ, விபாகஶ்ச கடூநாஂ கடுரேவ; ரஸஸ்ய வீர்யஸ்ய ச ப்ரபாவோ ரஸவீர்யப்ரபாவஃ; அயஂ ச வக்ஷ்யமாணே ஸர்வத்ர ஹேதுஃ| சரணாதீநாஂ ஸாக்ஷாத்க்ரஹணஂ தத்ரைவ ப்ராயோ வாதவிகாரபாவாத்| அத்ர ச விபாகப்ரபாவாதிகதநமுதாஹரணார்தஂ, தேந மதுராதிஷு விபாகாதிகார்யமுந்நேயம்| க்லபயதி ஹர்ஷக்ஷயஂ கரோதி| பீடநோ வ்ரணபீடநஃ| ஶரீரக்லேதஸ்யோபயோக்தேதி ஆசூஷகஃ| ‘ஶீதோऽலகுஶ்ச’ இத்யகாரப்ரஶ்லேஷாதலகுஃ | அவகஹ்ணாதீதி பத்தாநி கரோதி ||௪௩||
Adhikarana 31 (44) · Śloka 44
இத்யேவமேதே ஷட்ரஸாஃ பதக்த்வேநைகத்வேந வா மாத்ரஶஃ ஸம்யகுபயுஜ்யமாநா உபகாராய பவந்த்யத்யாத்மலோகஸ்ய, அபகாரகராஃ புநரதோऽந்யதா பவந்த்யுபயுஜ்யமாநாஃ; தாந் வித்வாநுபகாரார்தமேவ மாத்ரஶஃ ஸம்யகுபயோஜயேதிதி||௪௪||
इत्येवमेते षड्रसाः पृथक्त्वेनैकत्वेन वा मात्रशः सम्यगुपयुज्यमाना उपकाराय भवन्त्यध्यात्मलोकस्य, अपकारकराः पुनरतोऽन्यथा भवन्त्युपयुज्यमानाः; तान् विद्वानुपकारार्थमेव मात्रशः सम्यगुपयोजयेदिति||४४||
🔊 Audio coming soon
பதக்த்வேநேதி ஏகைகஶோ மாத்ரஶஃ| ஏகத்வேநேதி ஏகீகத்ய ஸமுதாயமாத்ரஶ இத்யர்தஃ| மாத்ரஶ இதி மாத்ரயா| தச்சைகீகரணஂ த்வித்ர்யாதிபிஃ ஸர்வைர்ஜ்ஞேயம்| அத்யாத்மலோகஸ்யேதி ஸர்வப்ராணிஜநஸ்ய| அந்யதேதி அமாத்ரயா||௪௪||
Adhikarana 32 (45) · Śloka 45
பவந்தி சாத்ர- ஶீதஂ வீர்யேண யத்த்ரவ்யஂ மதுரஂ ரஸபாகயோஃ| தயோரம்லஂ யதுஷ்ணஂ ச யத்த்ரவ்யஂ கடுகஂ தயோஃ||௪௫||
भवन्ति चात्र- शीतं वीर्येण यद्द्रव्यं मधुरं रसपाकयोः| तयोरम्लं यदुष्णं च यद्द्रव्यं कटुकं तयोः||४५||
🔊 Audio coming soon
ஸம்ப்ரதி ரஸத்வாரேணைவ த்ரவ்யாணாஂ வீர்யமாஹ- ஶீதமித்யாதி | யத்த்ரவ்யஂ ரஸே பாகே ச மதுரஂ தச்சீதஂ வீர்யேண ஜ்ஞேயஂ; ததா தயோரிதி ரஸபாகயோர்யதம்லஂ த்ரவ்யஂ ததுஷ்ணஂ வீர்யேண; ததா யச்ச த்ரவ்யஂ தயோரிதி ரஸபாகயோஃ கடுகமுக்தஂ தச்சோஷ்ணஂ வீர்யேண, ‘பவதி’ இதி ஶேஷஃ| கிஂவா ‘யச்சோஷ்ணஂ கடுகஂ தயோஃ’ இதி பாடஃ| தத்ர யத்ரஸதோ மதுரஂ தத்வீர்யதஃ ஶீதமிதி வக்தவ்யே யத்ரஸபாகயோரிதி கரோதி, தந்மதுரரஸோசிதபாகஸ்யைவ மதுரத்ரவ்யஸ்ய ஶீதவீர்யதாப்ராப்த்யர்தம்; ஏவமம்லகடுகயோரபி வாச்யம்||௪௫||
Adhikarana 33 (46-47) · Śloka 47
தேஷாஂ ரஸோபதேஶேந நிர்தேஶ்யோ குணஸங்க்ரஹஃ| வீர்யதோऽவிபரீதாநாஂ பாகதஶ்சோபதேக்ஷ்யதே||௪௬|| யதா பயோ யதா ஸர்பிர்யதா வா சவ்யசித்ரகௌ| ஏவமாதீநி சாந்யாநி நிர்திஶேத்ரஸதோ பிஷக்||௪௭||
तेषां रसोपदेशेन निर्देश्यो गुणसङ्ग्रहः| वीर्यतोऽविपरीतानां पाकतश्चोपदेक्ष्यते||४६|| यथा पयो यथा सर्पिर्यथा वा चव्यचित्रकौ| एवमादीनि चान्यानि निर्दिशेद्रसतो भिषक्||४७||
🔊 Audio coming soon
தேஷாமிதி மதுரபாகாதீநாஂ, ரஸோபதேஶேநேதி ரஸமாத்ரகதநேநைவ, யதோ விபாகோऽபி ரஸத ஏவ ப்ராயோ ஜ்ஞாயதே; யத்வக்ஷ்யதி- ‘கடுதிக்தகஷாயாணாஂ விபாகஃ ப்ராயஶஃ கடுஃ’ இத்யாதி| ஏதச்ச ந ஸர்வத்ரேத்யாஹ- வீர்யத இத்யாதி| வீர்யதோऽவிபரீதாநாஂ ரஸத்வாரா வீர்யஜ்ஞாநஂ, ந து ரஸவிருத்தவீர்யாணாஂ மஹாபஞ்சமூலாதீநாஂ; ந கேவலஂ ரஸேந கிந்தர்ஹி பாகதஶ்ச ய உபதேக்ஷ்யதே குணஸங்க்ரஹஃ ‘ஶுக்ரஹா பத்தவிண்மூத்ரோ விபாகோ வாதலஃ கடுஃ’ இத்யாதிநா, ஸ ச வீர்யதோऽவிருத்தாநாஂ விஜ்ஞேயஃ; யதி தத்ர வீர்யஂ விரோதி பவதி ததா விபாகோऽபி யதோக்தகுணகாரீ ந ஸ்யாத்| கிஂவா, பாகதஶ்சாவிபரீதாநாஂ ரஸோபதேஶேந குணஸங்க்ரஹஃ ஶீதோஷ்ணலக்ஷணோ நிர்தேஶ்யஃ, யஸ்யாஸ்து பிப்பல்யாஃ கடுகாயா அபி விபரீதமதுரபாகித்வஂ, ந தத்ர கடுரஸத்வேநோஷ்ணத்வமித்யர்தஃ| அஸ்மிஂஶ்ச பக்ஷே ‘உபதேக்ஷ்யதே’ இதி ‘யதா பயஃ’ இத்யாதிநா ஸம்பத்யதே| தாந்யேவாவிபரீதவீர்யவிபாகாந்யாஹ- யதா பய இத்யாதி| பயஃப்ரபதீநி ஹி த்ரவ்யகுணகதநேऽவிருத்தவீர்யவிபாகாந்யுபதேஷ்டவ்யாநி||௪௬-௪௭||
Adhikarana 34 (48-49) · Śloka 49
மதுரஂ கிஞ்சிதுஷ்ணஂ ஸ்யாத் கஷாயஂ திக்தமேவ ச| யதா மஹத்பஞ்சமூலஂ யதாऽப்ஜாநூபமாமிஷம்||௪௮|| லவணஂ ஸைந்தவஂ நோஷ்ணமம்லமாமலகஂ ததா| அர்காகுருகுடூசீநாஂ திக்தாநாமுஷ்ணமுச்யதே||௪௯||
मधुरं किञ्चिदुष्णं स्यात् कषायं तिक्तमेव च| यथा महत्पञ्चमूलं यथाऽब्जानूपमामिषम्||४८|| लवणं सैन्धवं नोष्णमम्लमामलकं तथा| अर्कागुरुगुडूचीनां तिक्तानामुष्णमुच्यते||४९||
🔊 Audio coming soon
ஸம்ப்ரதி யத்ர விருத்தவீர்யத்வேந ரஸேநோஷ்ணத்வாதி ந நிர்தேஶ்யஂ ததாஹ- மதுரமித்யாதி| கிஞ்சித் கஷாயஂ சோஷ்ணஂ திக்தஂ சோஷ்ணமிதி யோஜநா, கஷாயதிக்தலவணாநாமுதாஹரணமஸூத்ரிதாநாமபி ப்ரகரணாத் கதம்| மஹத்பஞ்சமூலஂ பில்வாதிபஞ்சமூலமிஹ| ஏதச்ச திக்தஸ்ய கஷாயஸ்ய சோஷ்ணதாயாமுதாஹரணம், அப்ஜாநூபாமிஷஂ து மதுரஸ்யோஷ்ணவீர்யத்வே||௪௮-௪௯||
Adhikarana 35 (50-52) · Śloka 52
கிஞ்சிதம்லஂ ஹி ஸங்க்ராஹி கிஞ்சிதம்லஂ பிநத்தி ச| யதா கபித்தஂ ஸங்க்ராஹி பேதி சாமலகஂ ததா||௫௦|| பிப்பலீ நாகரஂ வஷ்யஂ கடு சாவஷ்யமுச்யதே| கஷாயஃ ஸ்தம்பநஃ ஶீதஃ ஸோऽபயாயாமதோऽந்யதா||௫௧|| தஸ்மாத்ரஸோபதேஶேந ந ஸர்வஂ த்ரவ்யாமாதிஶேத்| தஷ்டஂ துல்யரஸேऽப்யேவஂ த்ரவ்யே த்ரவ்யே குணாந்தரம்||௫௨||
किञ्चिदम्लं हि सङ्ग्राहि किञ्चिदम्लं भिनत्ति च| यथा कपित्थं सङ्ग्राहि भेदि चामलकं तथा||५०|| पिप्पली नागरं वृष्यं कटु चावृष्यमुच्यते| कषायः स्तम्भनः शीतः सोऽभयायामतोऽन्यथा||५१|| तस्माद्रसोपदेशेन न सर्वं द्रव्यामादिशेत्| दृष्टं तुल्यरसेऽप्येवं द्रव्ये द्रव्ये गुणान्तरम्||५२||
🔊 Audio coming soon
வீர்யப்ரஸங்காதந்யமப்யம்லாதீநாஂ விருத்தகுணமாஹ- கிஞ்சிதித்யாதி| அபயாயாமதோऽந்யதேதி அபயாயாஂ கஷாயோ ரஸோ பேதநஶ்சோஷ்ணஶ்சேத்யர்தஃ||௫௦-௫௨||
Adhikarana 36 (53-56) · Śloka 57
ரௌக்ஷ்யாத் கஷாயோ ரூக்ஷாணாமுத்தமோ மத்யமஃ கடுஃ| திக்தோऽவரஸ்ததோஷ்ணாநாமுஷ்ணத்வால்லவணஃ பரஃ||௫௩|| மத்யோऽம்லஃ கடுகஶ்சாந்த்யஃ ஸ்நிக்தாநாஂ மதுரஃ பரஃ| மத்யோऽம்லோ லவணஶ்சாந்த்யோ ரஸஃ ஸ்நேஹாந்நிருச்யதே||௫௪|| மத்யோத்கஷ்டாவராஃ ஶைத்யாத் கஷாயஸ்வாதுதிக்தகாஃ | ஸ்வாதுர்குருத்வாததிகஃ கஷாயால்லவணோऽவரஃ||௫௫|| அம்லாத் கடுஸ்ததஸ்திக்தோ லகுத்வாதுத்தமோத்தமஃ| கேசில்லகூநாமவரமிச்சந்தி லவணஂ ரஸம்||௫௬|| கௌரவே லாகவே சைவ ஸோऽவரஸ்தூபயோரபி|௫௭|
रौक्ष्यात् कषायो रूक्षाणामुत्तमो मध्यमः कटुः| तिक्तोऽवरस्तथोष्णानामुष्णत्वाल्लवणः परः||५३|| मध्योऽम्लः कटुकश्चान्त्यः स्निग्धानां मधुरः परः| मध्योऽम्लो लवणश्चान्त्यो रसः स्नेहान्निरुच्यते||५४|| मध्योत्कृष्टावराः शैत्यात् कषायस्वादुतिक्तकाः | स्वादुर्गुरुत्वादधिकः कषायाल्लवणोऽवरः||५५|| अम्लात् कटुस्ततस्तिक्तो लघुत्वादुत्तमोत्तमः| केचिल्लघूनामवरमिच्छन्ति लवणं रसम्||५६|| गौरवे लाघवे चैव सोऽवरस्तूभयोरपि|५७|
🔊 Audio coming soon
ரௌக்ஷ்யாதித்யாதி| ரௌக்ஷ்யேண கஷாய உத்தம இதி ரூக்ஷதமஃ, திக்தோ ரூக்ஷஃ, கடுஸ்து மத்யோ ரூக்ஷதரஃ; ஏவமந்யத்ராபி| கடுகஶ்சாந்த்ய இதி அவர இத்யர்தஃ| ஏவஂ லவணஶ்சாந்த்ய இதி அவர இத்யர்தஃ| லவணோऽவர இதி குருத்வேநேத்யர்தஃ| அம்லாத் கடுரித்யாதௌ அம்லாத் கடுர்லகுஃ, ததஃ கடுகாதுத்தமாத்திக்தோ லகுத்வேநோத்தமோத்தமஃ; உத்தமாத் கடுகாதுத்தம உத்தமோத்தமஃ| ஏகீயமதமாஹ- கேசிதித்யாதி| ஏகீயமதஂ வசநபங்க்யா ஸ்வீகுர்வந்நாஹ- கௌரவ இத்யாதி| ஏதேந, கௌரவே லாகவே சாவரத்வஂ லவணஸ்ய ஸ்வீகுர்வந் கௌரவேऽவர இத்யநேநாம்லகடுதிக்தேப்யோ குருத்வஂ ஸ்வீகரோதி லவணஸ்ய, லாகவே சாவர இத்யநேநாம்லாதபி லகுநோऽல்பஂ லாகவஂ லவணஸ்ய ஸ்வீகரோதி| ந ச வாச்யம்- அம்லே பதிவீ காரணஂ லவணே து தோயஂ, ததஃ பதிவ்யபேக்ஷயா தோயஜந்யஸ்ய லவணஸ்யைவ லாகவமுசிதமிதி; யதோ ந பூதநிவேஶேந கௌரவலாகவே ஶக்யேதேऽவதாரயிதுஂ, ததாஹி தோயாதிரேககதோ மதுரஃ பதிவ்யதிரேககதாத் கஷாயாத்குருர்பவதி||௫௩-௫௬||-
Adhikarana 37 (57-58) · Śloka 58
பரஂ சாதோ விபாகாநாஂ லக்ஷணஂ ஸம்ப்ரவக்ஷ்யதே||௫௭|| கடுதிக்தகஷாயாணாஂ விபாகஃ ப்ராயஶஃ கடுஃ| அம்லோऽம்லஂ பச்யதே ஸ்வாதுர்மதுரஂ லவணஸ்ததா||௫௮||
परं चातो विपाकानां लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते||५७|| कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः| अम्लोऽम्लं पच्यते स्वादुर्मधुरं लवणस्तथा||५८||
🔊 Audio coming soon
ஸம்ப்ரதி விபாகஸ்யாபி ரஸரூபத்வால்லக்ஷணமாஹ- பரமித்யாதி| ப்ராயோக்ரஹணாத் பிப்பலீகுலத்தாதீநாஂ ரஸாநநுகுணபாகிதாஂ தர்ஶயதி| கடுகாதிஶப்தேந ச ததாதாரஂ த்ரவ்யமுச்யதே, யதோ ந ரஸாஃ பச்யந்தே கிந்து த்ரவ்யமேவ| லவணஸ்ததேதி லவணோऽபி மதுரவிபாகஃ ப்ராய இத்யர்தஃ| விபாகலக்ஷணஂ து- ஜடராக்நியோகாதாஹாரஸ்ய நிஷ்டாகாலே யோ குண உத்பத்யதே ஸ விபாகஃ; வசநஂ ஹி- “ஜாடரேணாக்நிநா யோகாத்யதுதேதி ரஸாந்தரம்| ஆஹாரபரிணாமாந்தே ஸ விபாகஃ ப்ரகீர்திதஃ” (வா. ஸூ. ௯)||௫௭-௫௮||
Adhikarana 38 (59-60) · Śloka 60
மதுரோ லவணாம்லௌ ச ஸ்நிக்தபாவாத்த்ரயோ ரஸாஃ| வாதமூத்ரபுரீஷாணாஂ ப்ராயோ மோக்ஷே ஸுகா மதாஃ||௫௯|| கடுதிக்தகஷாயாஸ்து ரூக்ஷபாவாத்த்ரயோ ரஸாஃ| துஃகாய மோக்ஷே தஶ்யந்தே வாதவிண்மூத்ரரேதஸாம்||௬௦||
मधुरो लवणाम्लौ च स्निग्धभावात्त्रयो रसाः| वातमूत्रपुरीषाणां प्रायो मोक्षे सुखा मताः||५९|| कटुतिक्तकषायास्तु रूक्षभावात्त्रयो रसाः| दुःखाय मोक्षे दृश्यन्ते वातविण्मूत्ररेतसाम्||६०||
🔊 Audio coming soon
ஸம்ப்ரதி வக்ஷ்யமாணவிபாகலக்ஷணே மதுராம்லபாகயோர்வாதமூத்ரபுரீஷாநவரோதகத்வே ததா கடோர்விபாகஸ்ய வாதமூத்ரபுரீஷவிபந்தகத்வே ஹேதுமாஹ- மதுர இத்யாதி| அத்ர மதுராம்லலவணா நிஷ்டாபாகஂ கதா அபி ஸந்தஃ ஸ்நேஹகுணயோகாத்வாதமூத்ரபுரீஷாணாஂ விஸர்கஂ ஸுகேந குர்வந்தீதி வாக்யார்தஃ| தேந மதுராம்லபாகயோரேதத் ஸமாநஂ லக்ஷணம்| ஏவஂ கடுதிக்தகஷாயேஷ்வபி விபர்யயேऽபி வாக்யார்தஃ||௫௯-௬௦||
Adhikarana 39 (61-62) · Śloka 62
ஶுக்ரஹா பத்தவிண்மூத்ரோ விபாகோ வாதலஃ கடுஃ| மதுரஃ ஸஷ்டவிண்மூத்ரோ விபாகஃ கபஶுக்ரலஃ||௬௧|| பித்தகத் ஸஷ்டவிண்மூத்ரஃ பாகோऽம்லஃ ஶுக்ரநாஶநஃ| தேஷாஂ குருஃ ஸ்யாந்மதுரஃ கடுகாம்லாவதோऽந்யதா||௬௨||
शुक्रहा बद्धविण्मूत्रो विपाको वातलः कटुः| मधुरः सृष्टविण्मूत्रो विपाकः कफशुक्रलः||६१|| पित्तकृत् सृष्टविण्मूत्रः पाकोऽम्लः शुक्रनाशनः| तेषां गुरुः स्यान्मधुरः कटुकाम्लावतोऽन्यथा||६२||
🔊 Audio coming soon
ஸம்ப்ரதி விபாகலக்ஷணஂ ஹேதுவ்யுத்பாதிதஂ ஶுக்ரஹத்வாதிவிஶேஷயுக்தஂ வக்துமாஹ- ஶுக்ரஹேத்யாதி| அதோऽந்யதேதி லகுஃ||௬௧-௬௨||
Adhikarana 40 (63) · Śloka 63
விபாகலக்ஷணஸ்யால்பமத்யபூயிஷ்டதாஂ ப்ரதி| த்ரவ்யாணாஂ குணவைஶேஷ்யாத்தத்ர தத்ரோபலக்ஷயேத்||௬௩||
विपाकलक्षणस्याल्पमध्यभूयिष्ठतां प्रति| द्रव्याणां गुणवैशेष्यात्तत्र तत्रोपलक्षयेत्||६३||
🔊 Audio coming soon
ஸம்ப்ரதி யதோக்தவிபாகலக்ஷணாநாஂ த்ரவ்யபேதே க்வசிதல்பத்வஂ க்வசிந்மத்யத்வஂ க்வசிச்சோத்கஷ்டத்வஂ யதா பவதி ததாஹ- விபாகேத்யாதி| விபாகலக்ஷணஸ்யால்பமத்யபூயிஷ்டதாமுபலக்ஷயேத், ப்ரதி ப்ரதி த்ரவ்யாணாஂ குணவைஶேஷ்யாத்தேதோரித்யர்தஃ| ஏதேந, த்ரவ்யேஷு யத்குணவைஶேஷ்யஂ மதுரத்வமதுரதரத்வமதுரதமத்வாதி, ததோ ஹேதோர்விபாகாநாமல்பத்வாதயோ விஶேஷா பவந்தீத்யுக்தஂ பவதி| அத்ர கேசித்ப்ருவதே- ப்ரதிரஸஂ பாகோ பவதி, யதா மதுராதீநாஂ ஷண்ணாஂ ஷண்மதுராதயஃ பாகா இதி; கேசித்ப்ருவதே- பலவதாஂ ரஸாநாமபலவந்தோ ரஸா வஶதாஂ யாந்தி, ததஶ்சாநவஸ்திதஃ பாகஃ| தத்ரைதத்த்விதயமபி பாகே வ்யவஸ்தாऽகரணமநாதத்ய ஸுஶ்ருதேந த்விவிதஃ பாகோ மதுரஃ கடுஶ்சாங்கீகதஃ| த்வைவித்யஂ ச பஞ்சபூதாத்மகே த்ரவ்யே குருபூதபதிவீதோயாதிரேகாந்மதுரஃ பாகோ பவதி, ஶேஷலகுபூதாதிரேகாத்து கடுகஃ பாகோ பவதி; யதுக்தஂ- “த்ரவ்யேஷு பச்யமாநேஷு யேஷ்வம்புபதிவீகுணாஃ| நிர்வர்தந்தேऽதிகாஸ்தத்ர பாகோ மதுர உச்யதே|| தேஜோऽநிலாகாஶகுணாஃ பச்யமாநேஷு யேஷு து| நிர்வர்தந்தேऽதிகாஸ்தத்ர பாகஃ கடுக உச்யதே ” (ஸு. ஸூ. ௪௦) இதி| ப்ரதிரஸபாகே ததாऽநவஸ்திதபாகே ச த்ரவ்யஂ ரஸகுணேநைவ துல்யஂ பாகாவஸ்தாயாமபி பவதி, தேந ந கஶ்சித்விஶேஷோ விபாகேந தத்ர போத்யத இதி ஸுஶ்ருதேந தத்பக்ஷத்வயமுபேக்ஷிதமிதி ஸாதுகதம்| ததீயாம்லபாகநிராஸஸ்து தோஷமாவஹதி, யதோ வ்ரீஹிகுலத்தாதீநாமம்லபாகதயா பித்தகர்தத்வமுபலப்யதே; அத மந்யஸே- வ்ரீஹ்யாதேருஷ்ணவீர்யத்வேந தத்ர பித்தகர்தத்வஂ; தந்ந, மதுரஸ்ய வ்ரீஹேஸ்தந்மதே மதுரவிபாகஸ்யோஷ்ணவீர்யதாயாமபி ஸத்யாஂ ந பித்தகர்தத்வமுபபத்யதே, ரஸவிபாகாப்யாமேகஸ்ய வீர்யஸ்ய பாதநீயத்வாத்| கிஞ்ச, அம்லபாகத்வாத்வ்ரீஹ்யாதேஃ பித்தமம்லகுணமுத்பத்யதே, யதி து ததுஷ்ணவீர்யதாகதஂ ஸ்யாத்ததா கடுகுணபூயிஷ்டஂ பித்தஂ ஸ்யாத்; தஶ்யதே ச வ்ரீஹிபக்ஷணாதம்லோத்காராதிநாऽம்லகுணபூயிஷ்டதைவேதி| கிஞ்ச, பதிவீஸோமகுணாதிரேகாந்மதுரஃ பாகோ பவதி, வாய்வக்ந்யாகாஶாதிரேகாச்ச கடுர்பவதீதி பக்ஷே யதா வ்யாமிஶ்ரகுணாதிரேகதா பவதி ததா ஸோமாக்ந்யாத்மகஸ்யாம்லஸ்யோத்பாதஃ கதஂ ப்ரதிக்ஷேபணீயஃ| அதவா, தந்த்ரகாரயோஃ கிமநயோரநேந வசநமாத்ரவிரோதேந கர்தவ்யஂ; யதோ யதம்லபாகஂ சரகோ ப்ரூதே, தத் ஸுஶ்ருதேந வீர்யோஷ்ணமிதி கத்வா ஸமாதீயதே; தேந ந கஶ்சித்த்ரவ்யகுணே விரோதஃ| யத்து ஸுஶ்ருதேऽம்லபாகநிராஸார்தஂ தூஷணமுச்யதே “பித்தஂ ஹி விதக்தமம்லதாமுபைதி” (ஸு. ஸூ. ௪௦) இத்யாதிநா, ததநப்யுபகமாதேவ நிரஸ்தம்| நநு, லவணஸ்ய மதுரபாகித்வே பித்தரக்தாதிகர்தத்வமநுபபந்நஂ, ததா திக்தகஷாயயோஃ கடுபாகித்வே பித்தஹந்தத்வமநுபபந்நஂ? நைவஂ, ஸத்யபி லவணஸ்ய மதுரபாகித்வே தத்ர லவணரஸ உஷ்ணஂ ச வீர்யஂ யதஸ்தி தேந தத் பித்தரக்தாதிகாரகஂ, விபாகஸ்து தத்ர பித்தரக்தஹரணலக்ஷணே கார்யே பாதிதஃ ஸந் ‘ஸஷ்டவிண்மூத்ரஂ’ இத்யாதிநா லக்ஷணேந லக்ஷ்யத ஏவ| ஏதேந யதுச்யதே- லவணே மதுரோ விபாகஶ்சேத்ரஸவீர்யாப்யாஂ பாதிதஃ ஸந் ஸ்வகார்யகரோ ந பவதி தத் கிஂ தேநோபதிஷ்டேநேதி, தந்நிரஸ்தஂ பவதி| யதோऽஸ்த்யேவ ஸஷ்டவிண்மூத்ரதாதிநா தத்ர லவணே மதுரவிபாகித்வஂ லக்ஷணீயம்| அநயா திஶா திக்தகஷாயயோரபி பூர்வபக்ஷபரிஹாரஃ| அந்யே த்வேதத்தோஷபயால்லவணோऽப்யம்லஂ பச்யத இதி வ்யாக்யாநயந்தி, லவணஸ்ததேத்யத்ர ததாஶப்தேந விப்ரகஷ்டஸ்யாம்லமித்யஸ்ய கர்ஷணாதிதி| தந்ந, “கட்வாதீநாஂ கடுர்விபாகோऽம்லோऽம்லஸ்ய ஶேஷயோர்மதுரஃ” இதி ஜதூகர்ணவசநாத்| நச வாச்யஂ, கஸ்மாத்த்ரய ஏவ விபாகா பவந்தி ந புநஸ்திக்தாதயோऽபீதி; யதோ பூதஸ்வபாவ ஏவைஷஃ, யேந மதுராதயஸ்த்ரய ஏவ பவந்தி, பூதஸ்வபாவாஶ்சாபர்யநுயோஜ்யாஃ| நநு, யஶ்ச ரஸவிபரீதஃ பாகோ யதா- லவணஸ்ய மதுரஃ, திக்தகஷாயயோஶ்ச கடுஃ, ஸ உச்யதாஂ; யஸ்து ஸமாநகுணோ மதுரஸ்ய மதுரோऽம்லஸ்யாம்லஃ கடுகஸ்ய வா கடுகஃ, தத்கதநே கிஂ ப்ரயோஜநஂ? யதோ ரஸகுணைரேவ தத்ர விபாககுணோऽபி ஜ்ஞாஸ்யதே| நைவஂ, யேந லவணாதிவத்விஸதஶரஸாந்தரோத்பாதஶங்காநிராஸார்தமபி தத்ராநுகுணோऽபி விபாகோ வக்தவ்ய ஏவ; விபாகஜஶ்ச ரஸ ஆஹாரபரிணாமாந்தே பவதி, ப்ராகதஸ்து ரஸோ விபாகவிருத்தஃ பரிணாமகாலஂ வர்ஜயித்வா ஜ்ஞேயஃ; தேந பிப்பல்யாஃ கடுகரஸத்வமாதௌ கண்டஸ்தஶ்லேஷ்மக்ஷபணமுகஶோதநாதிகர்தத்வேந ஸப்ரயோஜநஂ, மதுரவிபாகத்வஂ து பரிணாமேந வஷ்யத்வாதிஜ்ஞாபநேந ஸப்ரயோஜநம்| ததா, யத்ர விபாகஸ்ய ரஸாஃ ஸமாநகுணதயாऽநுகுணா பவந்தி தத்ர பலவத் கார்யஂ பவதி, விபர்யயே து துர்பலமிதி ஜ்ஞேயம்| ஏதச்ச பாகத்ரயஂ த்ரவ்யநியதஂ, தேந க்ரஹண்யத்யாயே வக்ஷ்யமாணாஹாராவஸ்தாபாகாத்பிந்நமேவ; தத்ர ஹ்யவிஶேஷேண ஸர்வேஷாமேவ ரஸாநாமவஸ்தாவஶாத் த்ரயஃ பாகா வாச்யாஃ “அந்நஸ்ய புக்தமாத்ரஸ்ய ஷட்ரஸஸ்ய ப்ரபாகதஃ” (சி. ௧௫) இத்யாதிநா க்ரந்தேந||௬௩||
Adhikarana 41 (64-65) · Śloka 65
மதுதீக்ஷ்ணகுருலகுஸ்நிக்தரூக்ஷோஷ்ணஶீதலம்| வீர்யமஷ்டவிதஂ கேசித், கேசித்த்விவிதமாஸ்திதாஃ||௬௪|| ஶீதோஷ்ணமிதி, வீர்யஂ து க்ரியதே யேந யா க்ரியா| நாவீர்யஂ குருதே கிஞ்சித் ஸர்வா வீர்யகதா க்ரியா||௬௫||
मृदुतीक्ष्णगुरुलघुस्निग्धरूक्षोष्णशीतलम्| वीर्यमष्टविधं केचित्, केचिद्द्विविधमास्थिताः||६४|| शीतोष्णमिति, वीर्यं तु क्रियते येन या क्रिया| नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता क्रिया||६५||
🔊 Audio coming soon
ஏகீயமதேந வீர்யலக்ஷணமாஹ- மத்வித்யாதி| ஏதச்சைகீயமதத்வயஂ பாரிபாஷிகீஂ வீர்யஸஞ்ஜ்ஞாஂ புரஸ்கத்ய ப்ரவத்தம்| வைத்யகே ஹி ரஸவிபாகப்ரபாவவ்யதிரிக்தே ப்ரபூதகார்யகாரிணீ குணே வீர்யமதி ஸஞ்ஜ்ஞா, தேநாஷ்டவிதவீர்யவாதிமதே பிச்சிலவிஶதாதயோ குணா ந ரஸாதிவிபரீதஂ கார்யஂ ப்ராயஃ குர்வந்தி, தேந தேஷாஂ ரஸாத்யுபதேஶேநைவ க்ரஹணஂ; மத்வாதீநாஂ து ரஸாத்யபிபாவகத்வமஸ்தி, யதா- பிப்பல்யாஂ கடுரஸகார்யஂ பித்தகோபநமபிபூய தத்கதே மதுஶீதவீர்யே பித்தமேவ ஶமயத இதி, ததா கஷாயே திக்தாநுரஸே மஹதி பஞ்சமூலே தத்கார்யஂ வாதகோபநமபிபூயோஷ்ணேந வீர்யேண தத்விருத்தஂ வாதஶமநமேவ க்ரியதே, ததா மதுரேऽபீக்ஷௌ ஶீதவீர்யத்வேந வாதவத்திரித்யாதி| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே- “ஏதாநி கலு வீர்யாணி ஸ்வபலகுணோத்கர்ஷாத்ரஸமபிபூயாத்மகர்ம தர்ஶயந்தி ” (ஸு. ஸூ. ௪௦) இத்யாதி| ஶீதோஷ்ணவீர்யவாதிமதஂ த்வக்நீஷோமீயத்வாஜ்ஜகதஃ ஶீதோஷ்ணயோரேவ ப்ராதாந்யாஜ்ஜ்ஞேயம்| உக்தஂ ச “நாநாऽऽத்மகமபி த்ரவ்யமக்நீஷோமௌ மஹாபலௌ| வ்யக்தாவ்யக்தஂ ஜகதிவ நாதிக்ராமதி ஜாதுசித்” (வா. ஸூ. ௯) இதி| ஏதச்ச மதத்வயமப்யாசார்யஸ்ய பரிபாஷாஸித்தமநுமதமேவ, யேநோத்தரத்ர “ரஸவீர்யவிபாகாநாஂ ஸாமாந்யஂ யத்ர லக்ஷ்யதே” இத்யாதௌ பாரிபாஷிகமேவ வீர்யஂ நிர்தேக்ஷ்யதி| பாரிபாஷிகவீர்யஸஞ்ஜ்ஞாபரித்யாகேந து ஶக்திபர்யாயஸ்ய வீர்யஸ்ய லக்ஷணமாஹ- வீர்யஂ த்வித்யாதி | வீர்யமிதி ஶக்திஃ| யேநேதி ரஸேந வா விபாகேந வா ப்ரபாவேண வா குர்வாதிபராதிபிர்வா குணைர்யா க்ரியா தர்பணஹ்லாதநஶமநாதிரூபா க்ரியதே , தஸ்யாஂ க்ரியாயாஂ தத் ரஸாதி வீர்யம்| அத ஏவோக்தஂ ஸுஶ்ருதே- “யேந குர்வந்தி தத்வீர்யம்” (ஸு. ஸூ. ௪௦) இதி| அத்ரைவ லோகப்ரஸித்தாமுபபத்திமாஹ- நாவீர்யமித்யாதி | அவீர்யம் அஶக்தமித்யர்தஃ| வீர்யகதேதி வீர்யவதா கதா வீர்யகதா||௬௪-௬௫||
Adhikarana 42 (66) · Śloka 66
ரஸோ நிபாதே த்ரவ்யாணாஂ, விபாகஃ கர்மநிஷ்டயா| வீர்யஂ யாவததீவாஸாந்நிபாதாச்சோபலப்யதே||௬௬||
रसो निपाते द्रव्याणां, विपाकः कर्मनिष्ठया| वीर्यं यावदधीवासान्निपाताच्चोपलभ्यते||६६||
🔊 Audio coming soon
ரஸாதீநாமேகத்ரவ்யநிவிஷ்டாநாஂ பேதேந ஜ்ஞாநார்தஂ லக்ஷணமாஹ- ரஸோ நிபாத இத்யாதி| நிபாத இதி ரஸநாயோகே| கர்மநிஷ்டயேதி கர்மணோ நிஷ்டா நிஷ்பத்திஃ கர்மநிஷ்டா க்ரியாபரிஸமாப்திஃ, ரஸோபயோகே ஸதி யோऽந்த்யாஹாரபரிணாமகதஃ கர்மவிஶேஷஃ கபஶுக்ராபிவத்த்யாதிலக்ஷணஃ, தேந விபாகோ நிஶ்சீயதே| அதீவாஸஃ ஸஹாவஸ்தாநஂ, யாவததீவாஸாதிதி யாவச்சரீரநிவாஸாத்; ஏதச்ச விபாகாத் பூர்வஂ நிபாதாச்சோர்த்வஂ ஜ்ஞேயம்| நிபாதாச்சேதி ஶரீரஸஂயோகமாத்ராத்; தேந கிஞ்சித்வீர்யமதீவாஸாதுபலப்யதே, யதா- ஆநூபமாஂஸாதேருஷ்ணத்வஂ; கிஞ்சிச்ச நிபாதாதேவ லப்யதே, யதா- மரீசாதீநாஂ தீக்ஷ்ணத்வாதி; கிஞ்சிச்ச நிபாதாதீவாஸாப்யாஂ, யதா- மரீசாதீநாமேவ| ஏதேந ரஸஃ ப்ரத்யக்ஷேணைவ; விபாகஸ்து நித்யபரோக்ஷஃ, தத்கார்யேணாநுமீயதே; வீர்யஂ து கிஞ்சிதநுமாநேந, யதா- ஸைந்தவகதஂ ஶைத்யமாநூபமாஂஸகதஂ வா ஔஷ்ண்யஂ, கிஞ்சிச்ச வீர்யஂ ப்ரத்யக்ஷேணைவ, யதா- ராஜிகாகதஂ தைக்ஷ்ண்யஂ க்ராணேந, பிச்சிலவிஶதஸ்நிக்தரூக்ஷாதயஃ சக்ஷுஃஸ்பர்ஶநாப்யாஂ நிஶ்சீயந்த இதி வாக்யார்தஃ| ஏதச்ச வீர்யஂ ஸஹஜஂ கத்ரிமஂ ச ஜ்ஞேயம் | ஏதச்ச யதாஸம்பவஂ குருலக்வாதிஷு வீர்யேஷு லக்ஷணஂ ஜ்ஞேயம்| த்ரவ்யாணாமிதி உபயுஜ்யமாநத்ரவ்யாணாம்| ஏதச்ச வீர்யலக்ஷணஂ பாரிபாஷிகவீர்யவிஷயமேவ||௬௬||
Adhikarana 43 (67) · Śloka 67
ரஸவீர்யவிபாகாநாஂ ஸாமாந்யஂ யத்ர லக்ஷ்யதே| விஶேஷஃ கர்மணாஂ சைவ ப்ரபாவஸ்தஸ்ய ஸ ஸ்மதஃ||௬௭||
रसवीर्यविपाकानां सामान्यं यत्र लक्ष्यते| विशेषः कर्मणां चैव प्रभावस्तस्य स स्मृतः||६७||
🔊 Audio coming soon
ப்ரபாவலக்ஷணமாஹ- ரஸவீர்யேத்யாதி| ஸாமாந்யமிதி துல்யதா| விஶேஷஃ கர்மணாமிதி தந்த்யாத்யாஶ்ரயாணாஂ விரேசநத்வாதீநாம்| ஸாமாந்யஂ லக்ஷ்யத இத்யநேந ரஸாதிகார்யத்வேந யந்நாவதாரயிதுஂ ஶக்யதே கார்யஂ தத் ப்ரபாவகதமிதி ஸூசயதி, அத ஏவோக்தம்- ப்ரபாவோऽசிந்த்ய உச்யதே; ரஸவீர்யவிபாககார்யதயாऽசிந்த்ய இத்யர்தஃ||௬௭||
Adhikarana 44 (68-72) · Śloka 73
கடுகஃ கடுகஃ பாகே வீர்யோஷ்ணஶ்சித்ரகோ மதஃ| தத்வத்தந்தீ ப்ரபாவாத்து விரேசயதி மாநவம் ||௬௮|| விஷஂ விஷக்நமுக்தஂ யத் ப்ரபாவஸ்தத்ர காரணம்| ஊர்த்வாநுலோமிகஂ யச்ச தத் ப்ரபாவப்ரபாவிதம்||௬௯|| மணீநாஂ தாரணீயாநாஂ கர்ம யத்விவிதாத்மகம்| தத் ப்ரபாவகதஂ தேஷாஂ ப்ரபாவோऽசிந்த்ய உச்யதே ||௭௦|| ஸம்யக்விபாகவீர்யாணி ப்ரபாவஶ்சாப்யுதாஹதஃ| கிஞ்சித்ரஸேந குருதே கர்ம வீர்யேண சாபரம்||௭௧|| த்ரவ்யஂ குணேந பாகேந ப்ரபாவேண ச கிஞ்சந| ரஸஂ விபாகஸ்தௌ வீர்யஂ ப்ரபாவஸ்தாநபோஹதி||௭௨|| பலஸாம்யே ரஸாதீநாமிதி நைஸர்கிகஂ பலம்|௭௩|
कटुकः कटुकः पाके वीर्योष्णश्चित्रको मतः| तद्वद्दन्ती प्रभावात्तु विरेचयति मानवम् ||६८|| विषं विषघ्नमुक्तं यत् प्रभावस्तत्र कारणम्| ऊर्ध्वानुलोमिकं यच्च तत् प्रभावप्रभावितम्||६९|| मणीनां धारणीयानां कर्म यद्विविधात्मकम्| तत् प्रभावकृतं तेषां प्रभावोऽचिन्त्य उच्यते ||७०|| सम्यग्विपाकवीर्याणि प्रभावश्चाप्युदाहृतः| किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म वीर्येण चापरम्||७१|| द्रव्यं गुणेन पाकेन प्रभावेण च किञ्चन| रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तानपोहति||७२|| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्|७३|
🔊 Audio coming soon
அஸ்யைவ துரபிகமத்வாதுதாஹரணாநி பஹூந்யாஹ- கடுக இத்யாதிநா| தத்வதிதி சித்ரகஸமாநகுணா | விஷக்நமுக்தமிதி “தஸ்மாத்தஂஷ்ட்ராவிஷஂ மௌலஂ” (சி. ௨௩) இத்யாதிநா| ஊர்த்வாநுலோமிகமிதி யுகபதுபயபாகஹரஂ, கிஂவா ஊர்த்வஹரஂ ததாऽநுலோமஹரஂ ச| கர்ம யத்விவிதாத்மகமிதி விஷஹரணஶூலஹரணாதி| ஏதச்சோதாஹரணமாத்ரஂ, தேந ஜீவநமேத்யாதித்ரவ்யஸ்ய ரஸாத்யசிந்த்யஂ ஸர்வஂ ‘ப்ரபாவ’ இதி ஜ்ஞேயம்| ப்ரபாவஶ்சேஹ த்ரவ்யஶக்திரபிப்ரேதா, ஸா ச த்ரவ்யாணாஂ ஸாமாந்யவிஶேஷஃ தந்தீத்வாதியுக்தா வ்யக்திரேவ, யதஃ ஶக்திர்ஹி ஸ்வரூபமேவ பாவாநாஂ, நாதிரிக்தஂ கிஞ்சித்தர்மாந்தரம்; ஏவஂ ப்ரதேஶாந்தரோக்தகுணப்ரபாவாதிஷ்வபி வாச்யம்; யதோக்தஂ- ‘த்ரவ்யாணி ஹி த்ரவ்யப்ரபாவாத்குணப்ரபாவாத்’ இத்யாதி| ந ச வாச்யஂ தந்த்யாதிஃ ஸ்வரூபத ஏவ விரேசயதி, தேந கிமிதி ஜலாத்யுபஹதா தந்தீ ந விரேசயதீதி; ப்ரதிபந்தகாபாவவிஶிஷ்டஸ்யைவ ப்ரபாவஸ்ய காரணத்வாத், ஜலோபஹதாயாஂ தந்த்யாஂ ஜலோபகாதஃ ப்ரதிபந்தக இத்யாத்யநுஸரணீயம்| நையாயிகஶக்திவாதே யா ச விஷஸ்ய விஷக்நத்வே உபபத்திருக்தா ஊர்த்வாதோகாமித்வவிரோதலக்ஷணா ஸாऽந்தர்பாகத்வாத் ப்ரபாவாதேவ பவதி| ஏவமூர்த்வாநுலோமிகத்வாதௌ பார்திவத்வாதிகதநேऽபி வாச்யம்||௬௮-௭௨||-
Adhikarana 45 (74-79) · Śloka 79
ஷண்ணாஂ ரஸாநாஂ விஜ்ஞாநமுபதேக்ஷ்யாம்யதஃ பரம்||௭௩|| ஸ்நேஹநப்ரீணநாஹ்லாதமார்தவைருபலப்யதே| முகஸ்தோ மதுரஶ்சாஸ்யஂ வ்யாப்நுவல்லிம்பதீவ ச||௭௪|| தந்தஹர்ஷாந்முகாஸ்ராவாத் ஸ்வேதநாந்முகபோதநாத்| விதாஹாச்சாஸ்யகண்டஸ்ய ப்ராஶ்யைவாம்லஂ ரஸஂ வதேத்||௭௫|| ப்ரலீயந் க்லேதவிஷ்யந்தமார்தவஂ குருதே முகே| யஃ ஶீக்ரஂ லவணோ ஜ்ஞேயஃ ஸ விதாஹாந்முகஸ்ய ச||௭௬|| ஸஂவேஜயேத்யோ ரஸாநாஂ நிபாதே துததீவ ச| விதஹந்முகநாஸாக்ஷி ஸஂஸ்ராவீ ஸ கடுஃ ஸ்மதஃ||௭௭|| ப்ரதிஹந்தி நிபாதே யோ ரஸநஂ ஸ்வததே ந ச| ஸ திக்தோ முகவைஶத்யஶோஷப்ரஹ்லாதகாரகஃ ||௭௮|| வைஶத்யஸ்தம்பஜாட்யைர்யோ ரஸநஂ யோஜயேத்ரஸஃ| பத்நாதீவ ச யஃ கண்டஂ கஷாயஃ ஸ விகாஸ்யபி||௭௯||
षण्णां रसानां विज्ञानमुपदेक्ष्याम्यतः परम्||७३|| स्नेहनप्रीणनाह्लादमार्दवैरुपलभ्यते| मुखस्थो मधुरश्चास्यं व्याप्नुवँल्लिम्पतीव च||७४|| दन्तहर्षान्मुखास्रावात् स्वेदनान्मुखबोधनात्| विदाहाच्चास्यकण्ठस्य प्राश्यैवाम्लं रसं वदेत्||७५|| प्रलीयन् क्लेदविष्यन्दमार्दवं कुरुते मुखे| यः शीघ्रं लवणो ज्ञेयः स विदाहान्मुखस्य च||७६|| संवेजयेद्यो रसानां निपाते तुदतीव च| विदहन्मुखनासाक्षि संस्रावी स कटुः स्मृतः||७७|| प्रतिहन्ति निपाते यो रसनं स्वदते न च| स तिक्तो मुखवैशद्यशोषप्रह्लादकारकः ||७८|| वैशद्यस्तम्भजाड्यैर्यो रसनं योजयेद्रसः| बध्नातीव च यः कण्ठं कषायः स विकास्यपि||७९||
🔊 Audio coming soon
விஜ்ஞாயதேऽநேநேதி விஜ்ஞாநஂ லக்ஷணமித்யர்தஃ| ப்ரலீயந்நிதி விலீநோ பவந் | ஸஂஸ்ராவயதீதி ஸஂஸ்ராவீ| விகாஸீதி ஹதயவிகஸநஶீலஃ; உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே- “ஹதயஂ பீடயதி” (ஸு. ஸூ. ௪௨) இதி||௭௪-௭௯||
Adhikarana 46 (80) · Śloka 80
ஏவமுக்தவந்தஂ பகவந்தமாத்ரேயமக்நிவேஶ உவாச- பகவந்! ஶ்ருதமேததவிததமர்தஸம்பத்யுக்தஂ பகவதோ யதாவத்த்ரவ்யகுணகர்மாதிகாரே வசஃ, பரஂ த்வாஹாரவிகாராணாஂ வைரோதிகாநாஂ லக்ஷணமநதிஸங்க்ஷேபேணோபதிஶ்யமாநஂ ஶுஶ்ரூஷாமஹ இதி||௮௦||
एवमुक्तवन्तं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! श्रुतमेतदवितथमर्थसम्पद्युक्तं भगवतो यथावद्द्रव्यगुणकर्माधिकारे वचः, परं त्वाहारविकाराणां वैरोधिकानां लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||८०||
🔊 Audio coming soon
ஸம்ப்ரதி விருத்தாஹாரஂ வக்துமாஹ- ஏவமித்யாதி| ஶரீரதாதுவிரோதஂ குர்வந்தீதி வைரோதிகாஃ, லக்ஷ்யதே வைரோதிகமநேநேதி லக்ஷணஂ வைரோதிகாபிதாயகோ க்ரந்த ஏவ| ‘யத் கிஞ்சித்தோஷமாஸ்ராவ்ய’ இத்யாதி வைரோதிகலக்ஷணஂ ஜ்ஞேயம்||௮௦||
Adhikarana 47 (81) · Śloka 81
தமுவாச பகவாநாத்ரேயஃ- தேஹதாதுப்ரத்யநீகபூதாநி த்ரவ்யாணி தேஹதாதுபிர்விரோதமாபத்யந்தே; பரஸ்பரகுணவிருத்தாநி காநிசித், காநிசித் ஸஂயோகாத், ஸஂஸ்காராதபராணி, தேஶகாலமாத்ராதிபிஶ்சாபராணி, ததா ஸ்வபாவாதபராணி||௮௧||
तमुवाच भगवानात्रेयः- देहधातुप्रत्यनीकभूतानि द्रव्याणि देहधातुभिर्विरोधमापद्यन्ते; परस्परगुणविरुद्धानि कानिचित्, कानिचित् संयोगात्, संस्कारादपराणि, देशकालमात्रादिभिश्चापराणि, तथा स्वभावादपराणि||८१||
🔊 Audio coming soon
தேஹதாதுப்ரத்யநீகபூதாநீதி தேஹதாதூநாஂ ரஸாதீநாஂ வாதாதீநாஂ ச ப்ரகதிஸ்தாநாஂ ப்ரத்யநீகஸ்வரூபாணி| விரோதமாபத்யந்த இதி தேஹதாதூநாஂ விரோதமாசரந்தி, தூஷயந்தீதி யாவத்| யதாபூதாநி த்ரவ்யாணி தேஹதாதுபிர்விரோதமாபத்யந்தே ததாஹ- பரஸ்பரவிருத்தாநி காநிசிதித்யாதி| தத்ர பரஸ்பரகுணவிருத்தாநி யதா- “ந மத்ஸ்யாந் பயஸாऽப்யவஹரேத், உபயஂ ஹ்யேதத்” இத்யாதிநோக்தாநி| ஸஂயோகவிருத்தஂ யதா- “ததேவ நிகுசஂ பக்வஂ ந மாஷ” இத்யாதி நோக்தஂ; யத் ஸஂஸ்காராதிவிருத்தகுணகதநஂ விநா ஸாஹித்யமாத்ரேண விருத்தமுச்யதே, தத் ஸஂயோகவிருத்தம்| மத்ஸ்யபயஸோஸ்து யத்யபி ஸஹோபயோகோ விருத்தத்வேநோக்தஃ, ததாऽப்யஸௌ குணவிருத்தத்வேந கதித இதி குணவிரோதகஸ்யைவோதாஹரணம்| விரோதஶ்ச விருத்தகுணத்வே ஸத்யபி க்வசிதேவ த்ரவ்யப்ரபாவாத்பவதி; தேந ஷட்ரஸாஹாரோபயோகே மதுராம்லயோர்விருத்தஶீதோஷ்ணவீர்யயோர்விரோதோ நோத்பாவநீயஃ| ஸஂஸ்காரதோ விருத்தஂ யதா- “ந கபோதாந் ஸர்ஷபதைலபஷ்டாந்” இத்யாதி| தேஶோ த்விவிதஃ- பூமிஃ, ஶரீரஂ ச| தத்ர பூமிவிருத்தஂ யதா- “ததேவ பஸ்மபாஂஶுபரித்வஸ்தம்”, கிஂவா யத் கிஞ்சிதகோசரபதஂ தத்தேஶவிருத்தஂ; ஶரீரவிருத்தஂ யதா- உஷ்ணார்தஸ்ய மது மரணாய| காலவிருத்தஂ யதா- பர்யுஷிதா காகமாசீ மரணாய| மாத்ராவிருத்தஂ யதா- ஸமகதே மதுஸர்பிஷீ மரணாய| ஆதிக்ரஹணாத்தோஷப்ரகத்யாதிவிருத்தாநாஂ க்ரஹணம்| ஸ்வபாவவிருத்தஂ யதா- விஷம்||௮௧||
Adhikarana 48 (82-83) · Śloka 83
தத்ர யாந்யாஹாரமதிகத்ய பூயிஷ்டமுபயுஜ்யந்தே தேஷாமேகதேஶஂ வைரோதிகமதிகத்யோபதேக்ஷ்யாமஃ- ந மத்ஸ்யாந் பயஸா ஸஹாப்யவஹரேத், உபயஂ ஹ்யேதந்மதுரஂ மதுரவிபாகஂ மஹாபிஷ்யந்தி ஶீதோஷ்ணத்வாத்விருத்தவீர்யஂ விருத்தவீர்யத்வாச்சோணிதப்ரதூஷணாய மஹாபிஷ்யந்தித்வாந்மார்கோபரோதாய ச||௮௨|| தந்நிஶம்யாத்ரேயவசநமநு பத்ரகாப்யோऽக்நிவேஶமுவாச- ஸர்வாநேவ மத்ஸ்யாந் பயஸா ஸஹாப்யவஹரேதந்யத்ரைகஸ்மாச்சிலிசிமாத், ஸ புநஃ ஶகலீ லோஹிதநயநஃ ஸர்வதோ லோஹிதராஜீ ரோஹிதாகாரஃ ப்ராயோ பூமௌ சரதி, தஂ சேத் பயஸா ஸஹாப்யவஹரேந்நிஃஸஂஶயஂ ஶோணிதஜாநாஂ விபந்தஜாநாஂ ச வ்யாதீநாமந்யதமமதவா மரணஂ ப்ராப்நுயாதிதி||௮௩||
तत्र यान्याहारमधिकृत्य भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते तेषामेकदेशं वैरोधिकमधिकृत्योपदेक्ष्यामः- न मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेत्, उभयं ह्येतन्मधुरं मधुरविपाकं महाभिष्यन्दि शीतोष्णत्वाद्विरुद्धवीर्यं विरुद्धवीर्यत्वाच्छोणितप्रदूषणाय महाभिष्यन्दित्वान्मार्गोपरोधाय च||८२|| तन्निशम्यात्रेयवचनमनु भद्रकाप्योऽग्निवेशमुवाच- सर्वानेव मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेदन्यत्रैकस्माच्चिलिचिमात्, स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजी रोहिताकारः प्रायो भूमौ चरति, तं चेत् पयसा सहाभ्यवहरेन्निःसंशयं शोणितजानां विबन्धजानां च व्याधीनामन्यतममथवा मरणं प्राप्नुयादिति||८३||
🔊 Audio coming soon
வைரோதிகமதிகத்யேதி வைரோதிகமுத்திஶ்ய| ஶீதோஷ்ணத்வாதிதி பயஃ ஶீதமுஷ்ணவீர்யாஶ்ச மத்ஸ்யாஃ, ஶேஷஂ மதுரத்வாதி ஸமாநம்| ஏதச்ச த்ரவ்யப்ரபாவாதேவ விரோதி| ‘ஸ புநஃ ஶகலீ’ இத்யாதிநா ‘நாந்திநிஃ’ இதி க்யாதோ மத்ஸ்ய உச்யதே||௮௨-௮௩||
Adhikarana 49 (84) · Śloka 84
நேதி பகவாநாத்ரேயஃ- ஸர்வாநேவ மத்ஸ்யாந்ந பயஸா ஸஹாப்யவஹரேத்விஶேஷதஸ்து சிலிசிமஂ, ஸ ஹி மஹாபிஷ்யந்தித்வாத் ஸ்தூலலக்ஷணதராநேதாந் வ்யாதீநுபஜநயத்யாமவிஷமுதீரயதி ச| க்ராம்யாநூபௌதகபிஶிதாநி ச மதுதிலகுடபயோமாஷமூலகபிஸைர்விரூடதாந்யைர்வா நைகத்யமத்யாத், தந்மூலஂ ஹி பாதிர்யாந்த்யவேபதுஜாட்யகலமூகதாமைண்மிண்யமதவா மரணமாப்நோதி| ந பௌஷ்கரஂ ரோஹிணீகஂ ஶாகஂ கபோதாந் வா ஸர்ஷபதைலப்ரஷ்டாந்மதுபயோப்யாஂ ஸஹாப்யவஹரேத், தந்மூலஂ ஹி ஶோணிதாபிஷ்யந்ததமநீப்ரவி(தி)சயாபஸ்மாரஶங்கககலகண்டரோஹிணீநாமந்யதமஂ ப்ராப்நோத்யதவா மரணமிதி| ந மூலகலஶுநகஷ்ணகந்தார்ஜகஸுமுகஸுரஸாதீநி பக்ஷயித்வா பயஃ ஸேவ்யஂ, குஷ்டாபாதபயாத்| ந ஜாதுகஶாகஂ ந நிகுசஂ பக்வஂ மதுபயோப்யாஂ ஸஹோபயோஜ்யம், ஏதத்தி மரணாயாதவா பலவர்ணதேஜோவீர்யோபரோதாயாலகுவ்யாதயே ஷாண்ட்யாய சேதி| ததேவ நிகுசஂ பக்வஂ ந மாஷஸூபகுடஸர்பிர்பிஃ ஸஹோபயோஜ்யஂ வைரோதிகத்வாத்| ததாऽऽம்ராம்ராதகமாதுலுங்கநிகுசகரமர்தமோசதந்தஶடபதரகோஶாம்ரபவ்யஜாம்பவகபித்ததிந்திடீக- பாராவதாக்ஷோடபநஸநாலிகேரதாடிமாமலகாந்யேவம்ப்ரகாராணி சாந்யாநி த்ரவ்யாணி ஸர்வஂ சாம்லஂ த்ரவமத்ரவஂ ச பயஸா ஸஹ விருத்தம்| ததா கங்குவநகமகுஷ்டககுலத்தமாஷநிஷ்பாவாஃ பயஸா ஸஹ விருத்தாஃ| பத்மோத்தரிகாஶாகஂ ஶார்கரோ மைரேயோ மது ச ஸஹோபயுக்தஂ விருத்தஂ வாதஂ சாதிகோபயதி| ஹாரித்ரகஃ ஸர்ஷபதைலபஷ்டோ விருத்தஃ பித்தஂ சாதிகோபயதி| பாயஸோ மந்தாநுபாநோ விருத்தஃ ஶ்லேஷ்மாணஂ சாதிகோபயதி| உபோதிகா திலகல்கஸித்தா ஹேதுரதீஸாரஸ்ய| பலாகா வாருண்யா ஸஹ குல்மாஷைரபி விருத்தா, ஸைவ ஶூகரவஸாபரிபஷ்டா ஸத்யோ வ்யாபாதயதி| மயூரமாஂஸமேரண்டஸீஸகாவஸக்தமேரண்டாக்நிப்லுஷ்டமேரண்டதைலயுக்தஂ ஸத்யோ வ்யாபாதயதி| ஹாரித்ரகமாஂஸஂ ஹாரித்ரஸீஸகாவஸக்தஂ ஹாரித்ராக்நிப்லுஷ்டஂ ஸத்யோ வ்யாபாதயதி; ததேவ பஸ்மபாஂஶுபரித்வஸ்தஂ ஸக்ஷௌத்ரஂ ஸத்யோ மரணாய| மத்ஸ்யநிஸ்தாலநஸித்தாஃ பிப்பல்யஸ்ததா காகமாசீ மது ச மரணாய| மது சோஷ்ணமுஷ்ணார்தஸ்ய ச மது மரணாய| மதுஸர்பிஷீ ஸமகதே, மது வாரி சாந்தரிக்ஷஂ ஸமகதஂ, மது புஷ்கரபீஜஂ, மது பீத்வோஷ்ணோதகஂ, பல்லாதகோஷ்ணோதகஂ, தக்ரஸித்தஃ கம்பில்லகஃ, பர்யுஷிதா காகமாசீ, அங்காரஶூல்யோ பாஸஶ்சேதி விருத்தாநி| இத்யேதத்யதாப்ரஶ்நமபிநிர்திஷ்டஂ பவதீதி||௮௪||
नेति भगवानात्रेयः- सर्वानेव मत्स्यान्न पयसा सहाभ्यवहरेद्विशेषतस्तु चिलिचिमं, स हि महाभिष्यन्दित्वात् स्थूललक्षणतरानेतान् व्याधीनुपजनयत्यामविषमुदीरयति च| ग्राम्यानूपौदकपिशितानि च मधुतिलगुडपयोमाषमूलकबिसैर्विरूढधान्यैर्वा नैकध्यमद्यात्, तन्मूलं हि बाधिर्यान्ध्यवेपथुजाड्यकलमूकतामैण्मिण्यमथवा मरणमाप्नोति| न पौष्करं रोहिणीकं शाकं कपोतान् वा सर्षपतैलभ्रष्टान्मधुपयोभ्यां सहाभ्यवहरेत्, तन्मूलं हि शोणिताभिष्यन्दधमनीप्रवि(ति)चयापस्मारशङ्खकगलगण्डरोहिणीनामन्यतमं प्राप्नोत्यथवा मरणमिति| न मूलकलशुनकृष्णगन्धार्जकसुमुखसुरसादीनि भक्षयित्वा पयः सेव्यं, कुष्ठाबाधभयात्| न जातुकशाकं न निकुचं पक्वं मधुपयोभ्यां सहोपयोज्यम्, एतद्धि मरणायाथवा बलवर्णतेजोवीर्योपरोधायालघुव्याधये षाण्ढ्याय चेति| तदेव निकुचं पक्वं न माषसूपगुडसर्पिर्भिः सहोपयोज्यं वैरोधिकत्वात्| तथाऽऽम्राम्रातकमातुलुङ्गनिकुचकरमर्दमोचदन्तशठबदरकोशाम्रभव्यजाम्बवकपित्थतिन्तिडीक- पारावताक्षोडपनसनालिकेरदाडिमामलकान्येवम्प्रकाराणि चान्यानि द्रव्याणि सर्वं चाम्लं द्रवमद्रवं च पयसा सह विरुद्धम्| तथा कङ्गुवनकमकुष्ठककुलत्थमाषनिष्पावाः पयसा सह विरुद्धाः| पद्मोत्तरिकाशाकं शार्करो मैरेयो मधु च सहोपयुक्तं विरुद्धं वातं चातिकोपयति| हारिद्रकः सर्षपतैलभृष्टो विरुद्धः पित्तं चातिकोपयति| पायसो मन्थानुपानो विरुद्धः श्लेष्माणं चातिकोपयति| उपोदिका तिलकल्कसिद्धा हेतुरतीसारस्य| बलाका वारुण्या सह कुल्माषैरपि विरुद्धा, सैव शूकरवसापरिभृष्टा सद्यो व्यापादयति| मयूरमांसमेरण्डसीसकावसक्तमेरण्डाग्निप्लुष्टमेरण्डतैलयुक्तं सद्यो व्यापादयति| हारिद्रकमांसं हारिद्रसीसकावसक्तं हारिद्राग्निप्लुष्टं सद्यो व्यापादयति; तदेव भस्मपांशुपरिध्वस्तं सक्षौद्रं सद्यो मरणाय| मत्स्यनिस्तालनसिद्धाः पिप्पल्यस्तथा काकमाची मधु च मरणाय| मधु चोष्णमुष्णार्तस्य च मधु मरणाय| मधुसर्पिषी समघृते, मधु वारि चान्तरिक्षं समघृतं, मधु पुष्करबीजं, मधु पीत्वोष्णोदकं, भल्लातकोष्णोदकं, तक्रसिद्धः कम्पिल्लकः, पर्युषिता काकमाची, अङ्गारशूल्यो भासश्चेति विरुद्धानि| इत्येतद्यथाप्रश्नमभिनिर्दिष्टं भवतीति||८४||
🔊 Audio coming soon
க்ராம்யபிஶிதாதீநி மத்வாதீநாமந்யதரேணாபி விருத்தாநி| கலமூகதேதி கலமூகதா அவ்யக்தவசநதா| பௌஷ்கராதீநாஂ மதுபயோப்யாஂ ஸஹாப்யவஹாரோ விருத்தஃ, பௌஷ்கரஂ புஷ்கரத்ரத்ரரூபஂ ஶாகஂ, ரோஹிணீ கடுரோஹிணீ| (தமநீப்ரதிசயஃ ஸிராஜக்ரந்திஃ |) ஜாதுஶாகஂ வஂஶபத்ரிகா| வைரோதிகத்வாதித்யநேந ப்ரகரணலப்தஸ்யாபி வைரோதிகத்வஸ்ய புநரபிதாநஂ ஸாமாந்யோக்தஷாண்ட்யாதிவ்யாதிகர்ததோபதர்ஶநார்தம், ஏவமந்யத்ராபி ஸாமாந்யேऽபி வைரோதிகத்வமாத்ராபிதாநே வக்தவ்யம்| ததாऽம்லேத்யாதௌ அம்லக்ரஹணேந லப்தாநாப்யம்லாம்ராதகாதீநாமபிதாநஂ விஶேஷவிரோதஸூசநார்தம்| ஸர்வக்ரஹணேநைவ த்ரவாத்ரவாம்லே ப்ராப்தே புநர்த்ரவாத்ரவவசநஂ ‘ஸர்வ’ ஶப்தஸ்ய த்ரவாத்ரவாம்லகார்த்ஸ்ந்யார்ததாப்ரதிஷேதார்தஂ, பவதி ஹி ப்ரகரணாதேகதேஶேऽபி ஸர்வவ்யபதேஶஃ, யதா ஸர்வாந் போஜயேதிதிஃ, கிஂவா ஸர்வக்ரஹணமம்லவிபாகாநாஂ வ்ரீஹ்யாதீநாஂ க்ரஹணார்தம்| பயஸேதி ததீயயைவ ஸஹார்தே லப்தே புநஃ ஸஹேத்யபிதாநஂ கேவலாம்லாதியுக்தஸ்யைவ விரோதிதோபதர்ஶநார்தஂ; தேந, அம்லபயஃஸஂயோகே குடாதிஸஂயோகே ஸதி விருத்தத்வஂ ந துக்தாம்ராதீநாம்| வநகோ வநகோத்ரவஃ| பத்மோத்தரிகா குஸும்பஃ| ஶார்கர இதி மைரேயவிஶேஷணம்| வாதஂ சாதிகோபயதீதி வசநேந பித்தகபாவல்பஂ கோபயதீதி போதயதி; ஏவஂ பித்தஂ சாதிகோபயதி கபஂ சாதிகோபயதீத்யேதயோரபி வாச்யம்| ஹாரித்ரகோ ‘ஹரிதால’ இதி க்யாதஃ பக்ஷீ| பலாகா வாருண்யா ஸஹ விருத்தா, ததா குல்மாஷைஶ்ச பலாகா விருத்தா| ஏரண்டஸீஸகாவஸக்தமிதி ஏரண்டகாஷ்டாவஸக்தஂ, ஸீஸகோ ஹி படித்ரகரணகாஷ்டமுச்யதே| ததேவேதி ஹாரித்ரகமாஂஸம்| மத்ஸ்யா நிஸ்தால்யந்தே பச்யந்தே யஸ்மிந் தந்மத்ஸ்யநிஸ்தாலநஂ; கிஂவா நிஸ்தாலநஂ வஸா, ஜதூகர்ணேऽப்யுக்தஂ- “மத்ஸ்யவஸாஸித்தாஃ பிப்பல்யஃ” இதி| காகமாசீ மது சேதி ஸஂயோகவிருத்தம்| பாஸோ கோஷ்டகுக்குடஃ||௮௪||
Adhikarana 50 (85) · Śloka 85
பவந்தி சாத்ர ஶ்லோகாஃ- யத் கிஞ்சித்தோஷமாஸ்ராவ்ய ந நிர்ஹரதி காயதஃ| ஆஹாரஜாதஂ தத் ஸர்வமஹிதாயோபபத்யதே||௮௫||
भवन्ति चात्र श्लोकाः- यत् किञ्चिद्दोषमास्राव्य न निर्हरति कायतः| आहारजातं तत् सर्वमहितायोपपद्यते||८५||
🔊 Audio coming soon
அநுக்தவைரோதிகஸங்க்ரஹார்தமாஹ- யத் கிஞ்சிதித்யாதி| ஆஹ்ரியத இத்யாஹாரோ பேஷஜமபி| தோஷமாஸ்ராவ்யேதி தோஷாநுத்க்லிஷ்டரூபாந் ஜநயித்வா ந நிர்ஹரதீதி| அநேந வமநவிரேசநத்ரவ்யாணி நிராகரோதி, தாநி ஹி தோஷாநாஸ்ராவ்ய நிர்ஹரந்தி||௮௫||
Adhikarana 51 (86-101) · Śloka 101
யச்சாபி தேஶகாலாக்நிமாத்ராஸாத்ம்யாநிலாதிபிஃ| ஸஂஸ்காரதோ வீர்யதஶ்ச கோஷ்டாவஸ்தாக்ரமைரபி||௮௬|| பரிஹாரோபசாராப்யாஂ பாகாத் ஸஂயோகதோऽபி ச| விருத்தஂ தச்ச ந ஹிதஂ ஹத்ஸம்பத்விதிபிஶ்ச யத்||௮௭|| விருத்தஂ தேஶதஸ்தாவத்ரூக்ஷதீக்ஷ்ணாதி தந்வநி| ஆநூபே ஸ்நிக்தஶீதாதி பேஷஜஂ யந்நிஷேவ்யதே||௮௮|| காலதோऽபி விருத்தஂ யச்சீதரூக்ஷாதிஸேவநம்| ஶீதே காலே, ததோஷ்ணே ச கடுகோஷ்ணாதிஸேவநம்||௮௯|| விருத்தமநலே தத்வதந்நபாநஂ சதுர்விதே| மதுஸர்பிஃ ஸமததஂ மாத்ரயா தத்விருத்யதே||௯௦|| கடுகோஷ்ணாதிஸாத்ம்யஸ்ய ஸ்வாதுஶீதாதிஸேவநம்| யத்தத் ஸாத்ம்யவிருத்தஂ து விருத்தஂ த்வநிலாதிபிஃ||௯௧|| யா ஸமாநகுணாப்யாஸவிருத்தாந்நௌஷதக்ரியா| ஸஂஸ்காரதோ விருத்தஂ தத்யத்போஜ்யஂ விஷவத்பவேத்||௯௨|| ஏரண்டஸீஸகாஸக்தஂ ஶிகிமாஂஸஂ யதைவ ஹி| விருத்தஂ வீர்யதோ ஜ்ஞேயஂ வீர்யதஃ ஶீதலாத்மகம்||௯௩|| தத் ஸஂயோஜ்யோஷ்ணவீர்யேண த்ரவ்யேண ஸஹ ஸேவ்யதே| க்ரூரகோஷ்டஸ்ய சாத்யல்பஂ மந்தவீர்யமபேதநம்||௯௪|| மதகோஷ்டஸ்ய குரு ச பேதநீயஂ ததா பஹு| ஏதத் கோஷ்டவிருத்தஂ து, விருத்தஂ ஸ்யாதவஸ்தயா||௯௫|| ஶ்ரமவ்யவாயவ்யாயாமஸக்தஸ்யாநிலகோபநம்| நித்ராலஸஸ்யாலஸஸ்ய போஜநஂ ஶ்லேஷ்மகோபநம்||௯௬|| யச்சாநுத்ஸஜ்ய விண்மூத்ரஂ புங்க்தே யஶ்சாபுபுக்ஷிதஃ| தச்ச க்ரமவிருத்தஂ ஸ்யாத்யச்சாதிக்ஷுத்வஶாநுகஃ||௯௭|| பரிஹாரவிருத்தஂ து வராஹாதீந்நிஷேவ்ய யத்| ஸேவேதோஷ்ணஂ கதாதீஂஶ்ச பீத்வா ஶீதஂ நிஷேவதே||௯௮|| விருத்தஂ பாகதஶ்சாபி துஷ்டதுர்தாருஸாதிதம்| அபக்வதண்டுலாத்யர்தபக்வதக்தஂ ச யத்பவேத்| ஸஂயோகதோ விருத்தஂ தத்யதாऽம்லஂ பயஸா ஸஹ||௯௯|| அமநோருசிதஂ யச்ச ஹத்விருத்தஂ ததுச்யதே| ஸம்பத்விருத்தஂ தத்வித்யாதஸஞ்ஜாதரஸஂ து யத்||௧௦௦|| அதிக்ராந்தரஸஂ வாऽபி விபந்நரஸமேவ வா| ஜ்ஞேயஂ விதிவிருத்தஂ து புஜ்யதே நிபதே ந யத்| ததேவஂவிதமந்நஂ ஸ்யாத்விருத்தமுபயோஜிதம்||௧௦௧||
यच्चापि देशकालाग्निमात्रासात्म्यानिलादिभिः| संस्कारतो वीर्यतश्च कोष्ठावस्थाक्रमैरपि||८६|| परिहारोपचाराभ्यां पाकात् संयोगतोऽपि च| विरुद्धं तच्च न हितं हृत्सम्पद्विधिभिश्च यत्||८७|| विरुद्धं देशतस्तावद्रूक्षतीक्ष्णादि धन्वनि| आनूपे स्निग्धशीतादि भेषजं यन्निषेव्यते||८८|| कालतोऽपि विरुद्धं यच्छीतरूक्षादिसेवनम्| शीते काले, तथोष्णे च कटुकोष्णादिसेवनम्||८९|| विरुद्धमनले तद्वदन्नपानं चतुर्विधे| मधुसर्पिः समधृतं मात्रया तद्विरुध्यते||९०|| कटुकोष्णादिसात्म्यस्य स्वादुशीतादिसेवनम्| यत्तत् सात्म्यविरुद्धं तु विरुद्धं त्वनिलादिभिः||९१|| या समानगुणाभ्यासविरुद्धान्नौषधक्रिया| संस्कारतो विरुद्धं तद्यद्भोज्यं विषवद्भवेत्||९२|| एरण्डसीसकासक्तं शिखिमांसं यथैव हि| विरुद्धं वीर्यतो ज्ञेयं वीर्यतः शीतलात्मकम्||९३|| तत् संयोज्योष्णवीर्येण द्रव्येण सह सेव्यते| क्रूरकोष्ठस्य चात्यल्पं मन्दवीर्यमभेदनम्||९४|| मृदकोष्ठस्य गुरु च भेदनीयं तथा बहु| एतत् कोष्ठविरुद्धं तु, विरुद्धं स्यादवस्थया||९५|| श्रमव्यवायव्यायामसक्तस्यानिलकोपनम्| निद्रालसस्यालसस्य भोजनं श्लेष्मकोपनम्||९६|| यच्चानुत्सृज्य विण्मूत्रं भुङ्क्ते यश्चाबुभुक्षितः| तच्च क्रमविरुद्धं स्याद्यच्चातिक्षुद्वशानुगः||९७|| परिहारविरुद्धं तु वराहादीन्निषेव्य यत्| सेवेतोष्णं घृतादींश्च पीत्वा शीतं निषेवते||९८|| विरुद्धं पाकतश्चापि दुष्टदुर्दारुसाधितम्| अपक्वतण्डुलात्यर्थपक्वदग्धं च यद्भवेत्| संयोगतो विरुद्धं तद्यथाऽम्लं पयसा सह||९९|| अमनोरुचितं यच्च हृद्विरुद्धं तदुच्यते| सम्पद्विरुद्धं तद्विद्यादसञ्जातरसं तु यत्||१००|| अतिक्रान्तरसं वाऽपि विपन्नरसमेव वा| ज्ञेयं विधिविरुद्धं तु भुज्यते निभृते न यत्| तदेवंविधमन्नं स्याद्विरुद्धमुपयोजितम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
யச்சாபி தேஶகாலாக்நீத்யாதிக்ரந்தஂ கேசித் படந்தி, ஸ ச வ்யக்த ஏவ||௮௬-௧௦௧||
Adhikarana 52 (102-103) · Śloka 103
ஷாண்ட்யாந்த்யவீஸர்பதகோதராணாஂ விஸ்போடகோந்மாதபகந்தராணாம்| மூர்ச்சாமதாத்மாநகலக்ரஹாணாஂ பாண்ட்வாமயஸ்யாமவிஷஸ்ய சைவ||௧௦௨|| கிலாஸகுஷ்டக்ரஹணீகதாநாஂ ஶோதாம்லபித்தஜ்வரபீநஸாநாம் | ஸந்தாநதோஷஸ்ய ததைவ மத்யோர்விருத்தமந்நஂ ப்ரவதந்தி ஹேதும்||௧௦௩||
षाण्ढ्यान्ध्यवीसर्पदकोदराणां विस्फोटकोन्मादभगन्दराणाम्| मूर्च्छामदाध्मानगलग्रहाणां पाण्ड्वामयस्यामविषस्य चैव||१०२|| किलासकुष्ठग्रहणीगदानां शोथाम्लपित्तज्वरपीनसानाम् | सन्तानदोषस्य तथैव मृत्योर्विरुद्धमन्नं प्रवदन्ति हेतुम्||१०३||
🔊 Audio coming soon
ஷாண்ட்யஂ நபுஂஸகதா| ஸந்தாநதோஷோ மதவத்ஸத்வாதிஃ| ஏதச்ச வைரோதிககதநஂ விஶேஷவசநேந பாத்யதே; தேந லஶுநஸ்ய க்ஷீரேண பாநஂ க்வசிந்ந விரோதி; யதுக்தஂ- “ஸாதயேச்சுத்தஶுஷ்கஸ்ய லஶுநஸ்ய சதுஷ்பலம்| க்ஷீரோதகேऽஷ்டகுணிதே க்ஷீரஶேஷஂ ச பாயயேத்” (சி.அ.௫), ததா “மூலகஸ்வரஸஂ க்ஷீரஂ” இத்யாதிப்ரயோகேஷூந்நேயம்| கிஂவா, அநேகத்ரவ்யஸஂயோகாதத்ர விரோதிநாமவிரோதஃ; விரோதிமாத்ரஸஂயோக ஏவ விரோதீ பவதி| யது மதுந உஷ்ணேந வமநேந ஸஂயுக்தஸ்ய ஸத்யபி மதநபலாதித்ரவ்யஸஂயோகேऽவிரோதார்தமுக்தமபக்வகமநாதி, தந்மதுநோ த்ரவ்யாந்தரஸஂயோகேऽப்யுஷ்ணஸம்பந்தத்வே விரோதித்வோபதர்ஶநார்தஂ; யதோ விஷாந்வயஂ மது, விஷஸ்ய சோஷ்ணவிரோதி| லஶுநாதீநாஂ து த்ரவ்யாந்தராஸஂயோகே ஸத்யேவ மேலகோ விருத்த இதி ஶாஸ்த்ரவசநாதுந்நீயதே||௧௦௨-௧௦௩||
Adhikarana 53 (104-106) · Śloka 106
ஏஷாஂ கல்வபரேஷாஂ ச வைரோதிகநிமித்தாநாஂ வ்யாதீநாமிமே பாவாஃ ப்ரதிகாரா பவந்தி| தத்யதா- வமநஂ விரேசநஂ ச, தத்விரோதிநாஂ ச த்ரவ்யாணாஂ ஸஂஶமநார்தமுபயோகஃ, ததாவிதைஶ்ச த்ரவ்யைஃ பூர்வமபிஸஂஸ்காரஃ ஶரீரஸ்யேதி||௧௦௪|| பவதஶ்சாத்ர- விருத்தாஶநஜாந் ரோகாந் ப்ரதிஹந்தி விவேசநம்| வமநஂ ஶமநஂ சைவ பூர்வஂ வா ஹிதஸேவநம்||௧௦௫|| ஸாத்ம்யதோऽல்பதயா வாऽபி தீப்தாக்நேஸ்தருணஸ்ய ச| ஸ்நிக்தவ்யாயாமபலிநாஂ விருத்தஂ விததஂ பவேத்||௧௦௬||
एषां खल्वपरेषां च वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामिमे भावाः प्रतिकारा भवन्ति| तद्यथा- वमनं विरेचनं च, तद्विरोधिनां च द्रव्याणां संशमनार्थमुपयोगः, तथाविधैश्च द्रव्यैः पूर्वमभिसंस्कारः शरीरस्येति||१०४|| भवतश्चात्र- विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विवेचनम्| वमनं शमनं चैव पूर्वं वा हितसेवनम्||१०५|| सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च| स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत्||१०६||
🔊 Audio coming soon
தத்விரோதிநாமிதி ஷாட்யாதிஹராணாம்| ததாவிதைரிதி விருத்தாஹாரஜவ்யாதிவிருத்தைஃ| அபிஸஂஸ்கார இதி ஸததோபயோகேந ஶரீரபாவநம்| கிஂவா ததாவிதைரிதி ரஸாயநப்ரயோகைஃ| ஏதச்சாநாகதாபாதசிகித்ஸிதஂ ஜ்ஞேயம்||௧௦௪-௧௦௬||
Adhikarana 54 (107-113) · Śloka 113
தத்ர ஶ்லோகாஃ- மதிராஸீந்மஹர்ஷீணாஂ யா யா ரஸவிநிஶ்சயே| த்ரவ்யாணி குணகர்மப்யாஂ த்ரவ்யஸங்க்யா ரஸாஶ்ரயா||௧௦௭|| காரணஂ ரஸஸங்க்யாயா ரஸாநுரஸலக்ஷணம்| பராதீநாஂ குணாநாஂ ச லக்ஷணாநி பதக்பதக்||௧௦௮|| பஞ்சாத்மகாநாஂ ஷட்த்வஂ ச ரஸாநாஂ யேந ஹேதுநா| ஊர்த்வாநுலோமபாஜஶ்ச யத்குணாதிஶயாத்ரஸாஃ||௧௦௯|| ஷண்ணாஂ ரஸாநாஂ ஷட்த்வே ச ஸவிபக்தா விபக்தயஃ| உத்தேஶஶ்சாபவாதஶ்ச த்ரவ்யாணாஂ குணகர்மணி||௧௧௦|| ப்ரவராவரமத்யத்வஂ ரஸாநாஂ கௌரவாதிஷு| பாகப்ரபாவயோர்லிங்கஂ வீர்யஸங்க்யாவிநிஶ்சயஃ||௧௧௧|| ஷண்ணாமாஸ்வாத்யமாநாநாஂ ரஸாநாஂ யத் ஸ்வலக்ஷணம்| யத்யத்விருத்யதே யஸ்மாத்யேந யத்காரி சைவ யத்||௧௧௨|| வைரோதிகநிமித்தாநாஂ வ்யாதீநாமௌஷதஂ ச யத்| ஆத்ரேயபத்ரகாப்யீயே தத் ஸர்வமவதந்முநிஃ||௧௧௩||
तत्र श्लोकाः- मतिरासीन्महर्षीणां या या रसविनिश्चये| द्रव्याणि गुणकर्मभ्यां द्रव्यसङ्ख्या रसाश्रया||१०७|| कारणं रससङ्ख्याया रसानुरसलक्षणम्| परादीनां गुणानां च लक्षणानि पृथक्पृथक्||१०८|| पञ्चात्मकानां षट्त्वं च रसानां येन हेतुना| ऊर्ध्वानुलोमभाजश्च यद्गुणातिशयाद्रसाः||१०९|| षण्णां रसानां षट्त्वे च सविभक्ता विभक्तयः| उद्देशश्चापवादश्च द्रव्याणां गुणकर्मणि||११०|| प्रवरावरमध्यत्वं रसानां गौरवादिषु| पाकप्रभावयोर्लिङ्गं वीर्यसङ्ख्याविनिश्चयः||१११|| षण्णामास्वाद्यमानानां रसानां यत् स्वलक्षणम्| यद्यद्विरुध्यते यस्माद्येन यत्कारि चैव यत्||११२|| वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामौषधं च यत्| आत्रेयभद्रकाप्यीये तत् सर्वमवदन्मुनिः||११३||
🔊 Audio coming soon
ஸங்க்ரஹே த்ரவ்யஸங்க்யா ரஸாஶ்ரயா இதி ‘பேதஶ்சைஷாஂ’ இத்யாதிநா; ரஸஸங்க்யா ஹி பரமார்ததோ த்ரவ்யஸங்க்யைவ, நிர்குணத்வாத்ரஸாநாமிதி பாவஃ| காரணஂ ரஸஸங்க்யாயா இதி ‘ரஸாநாஂ தத்ர யோக்யத்வாத்’ இத்யாதிநா| விபக்தயோ பேதஃ ‘தத்ர மதுர’ இத்யாதிநா| உத்தேஶோ த்ரவ்யாணாஂ ‘ஶீதஂ வீர்யேண’ இத்யாதிநா, அபவாதோ த்ரவ்யாணாஂ ‘மதுரஂ கிஞ்சித்’ இத்யாதிநா||௧௦௭-௧௧௩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே ஶ்லோகஸ்தாநே ஆத்ரேயபத்ரகாப்யீயோ நாம ஷட்விஂஶோऽத்யாயஃ||௨௬||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने आत्रेयभद्रकाप्यीयो नाम षड्विंशोऽध्यायः||२६||
🔊 Audio coming soon
இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே அந்நபாநசதுஷ்கே ஆத்ரேயபத்ரகாப்யீயோ நாம ஷட்விஂஶதிதமோऽத்யாயஃ||௨௬||