Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాత ఆత్రేయభద్రకాప్యీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथात आत्रेयभद्रकाप्यीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
హితాహితైకదేశమభిధాయ కృత్స్నద్రవ్యహితాహితత్వజ్ఞానార్థం రసవీర్యవిపాకాభిధాయక ఆత్రేయభద్రకాప్యీయోఽభిధీయతే| తత్రాపి విపాకాదీనామపి రసేనైవ ప్రాయో లక్షణీయత్వాద్రసప్రకరణమాదౌ కృతం||1-2||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
ఆత్రేయో భద్రకాప్యశ్చ శాకుంతేయస్తథైవ చ| పూర్ణాక్షశ్చైవ మౌద్గల్యో హిరణ్యాక్షశ్చ కౌశికః||3|| యః కుమారశిరా నామ భరద్వాజః స చానఘః| శ్రీమాన్ వార్యోవిదశ్చైవ రాజా మతిమతాం వరః||4|| నిమిశ్చ రాజా వైదేహో బడిశశ్చ మహామతిః| కాంకాయనశ్చ బాహ్లీకో బాహ్లీకభిషజాం వరః||5|| ఏతే శ్రుతవయోవృద్ధా జితాత్మానో మహర్షయః| వనే చైత్రరథే రమ్యే సమీయుర్విజిహీర్షవః||6|| తేషాం తత్రోపవిష్టానామియమర్థవతీ కథా| బభూవార్థవిదాం సమ్యగ్రసాహారవినిశ్చయే||7||
आत्रेयो भद्रकाप्यश्च शाकुन्तेयस्तथैव च| पूर्णाक्षश्चैव मौद्गल्यो हिरण्याक्षश्च कौशिकः||३|| यः कुमारशिरा नाम भरद्वाजः स चानघः| श्रीमान् वार्योविदश्चैव राजा मतिमतां वरः||४|| निमिश्च राजा वैदेहो बडिशश्च महामतिः| काङ्कायनश्च बाह्लीको बाह्लीकभिषजां वरः||५|| एते श्रुतवयोवृद्धा जितात्मानो महर्षयः| वने चैत्ररथे रम्ये समीयुर्विजिहीर्षवः||६|| तेषां तत्रोपविष्टानामियमर्थवती कथा| बभूवार्थविदां सम्यग्रसाहारविनिश्चये||७||
🔊 Audio coming soon
మునిమతైః పూర్వపక్షం కృత్వా సిద్ధాంతవ్యవస్థాపనం శిష్యవ్యుత్పత్త్యర్థం| రసేనాహారవినిశ్చయో రసాహారవినిశ్చయః; కింవా అయం రసవినిశ్చయః, తథా ‘పరం చాతో విపాకానాం’ ఇత్యాదిరాహారవినిశ్చయః ||3-7||
Adhikarana 3 (8) · Śloka 8
ఏక ఏవ రస ఇత్యువాచ భద్రకాప్యః, యం పంచానామింద్రియార్థానామన్యతమం జిహ్వావైషయికం భావమాచక్షతే కుశలాః, స పునరుదకాదనన్య ఇతి| ద్వౌ రసావితి శాకుంతేయో బ్రాహ్మణః, ఛేదనీయ ఉపశమనీయశ్చేతి| త్రయో రసా ఇతి పూర్ణాక్షో మౌద్గల్యః, ఛేదనీయోపశమనీయసాధారణా ఇతి| చత్వారో రసా ఇతి హిరణ్యాక్షః కౌశికః, స్వాదుర్హితశ్చ స్వాదురహితశ్చాస్వాదుర్హితశ్చాస్వాదురహితశ్చేతి| పంచ రసా ఇతి కుమారశిరా భరద్వాజః, భౌమౌదకాగ్నేయవాయవ్యాంతరిక్షాః| షడ్రసా ఇతి వార్యోవిదో రాజర్షిః, గురులఘుశీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాః| సప్త రసా ఇతి నిమిర్వైదేహః, మధురామ్లలవణకటుతిక్తకషాయక్షారాః| అష్టౌ రసా ఇతి బడిశో ధామార్గవః, మధురామ్లలవణకటుతిక్తకషాయక్షారావ్యక్తాః| అపరిసంఖ్యేయా రసా ఇతి కాంకాయనో బాహ్లీకభిషక్, ఆశ్రయగుణకర్మసంస్వాదవిశేషాణామపరిసంఖ్యేయత్వాత్||8||
एक एव रस इत्युवाच भद्रकाप्यः, यं पञ्चानामिन्द्रियार्थानामन्यतमं जिह्वावैषयिकं भावमाचक्षते कुशलाः, स पुनरुदकादनन्य इति| द्वौ रसाविति शाकुन्तेयो ब्राह्मणः, छेदनीय उपशमनीयश्चेति| त्रयो रसा इति पूर्णाक्षो मौद्गल्यः, छेदनीयोपशमनीयसाधारणा इति| चत्वारो रसा इति हिरण्याक्षः कौशिकः, स्वादुर्हितश्च स्वादुरहितश्चास्वादुर्हितश्चास्वादुरहितश्चेति| पञ्च रसा इति कुमारशिरा भरद्वाजः, भौमौदकाग्नेयवायव्यान्तरिक्षाः| षड्रसा इति वार्योविदो राजर्षिः, गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाः| सप्त रसा इति निमिर्वैदेहः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराः| अष्टौ रसा इति बडिशो धामार्गवः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराव्यक्ताः| अपरिसङ्ख्येया रसा इति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक्, आश्रयगुणकर्मसंस्वादविशेषाणामपरिसङ्ख्येयत्वात्||८||
🔊 Audio coming soon
ఏక ఏవేత్యాది | ఇంద్రియార్థానామితి నిర్ధారణే షష్ఠీ| అన్యతమమితి ఏకం; అన్యశబ్దో హ్యయమేకవచనః, యథా- అన్యో దక్షిణేన గతోఽన్య ఉత్తరేణ; ఏక ఇత్యర్థః; తమప్ప్రత్యయశ్చ స్వార్థికః| జిహ్వావైషయికమితి జిహ్వాగ్రాహ్యం| రసాభావోఽపి జిహ్వయా గృహ్యతేఽత ఆహ- భావమితి| ఉదకాదనన్య ఇతి రసోదకయోరేకత్వఖ్యాపనార్థం, పూర్వపక్షత్వాదదుష్టం| పూర్వపక్షశ్చ కపిలమతేన, తే హి రసతన్మాత్రం గంధతన్మాత్రమిత్యాదివచనేన గుణావ్యతిరిక్తం ద్రవ్యమితి బ్రువతే| ఛేదనీయ ఇతి అపతర్పణకారకః| ఉపశమనీయ ఇతి బృంహణః| సాధారణ ఇత్యాగ్నేయసౌమ్యసామాన్యాదుభయోరపి లంఘనబృంహణయోః కర్తా , పరస్పరవిరోధాదకర్తా వా| స్వాదురితి అభీష్టః, హిత ఇతి ఆయతావనపకారీ| ఆశ్రీయత ఇత్యాశ్రయో ద్రవ్యం, గుణాః స్నిగ్ధగుర్వాదయః; కర్మ ధాతువర్ధనక్షపణాది, సంస్వాదః రసానామవాంతరభేదః; ఏషాం విశేషాణాం భేదానామిత్యర్థః| తత్ర ద్రవ్యభేదాదాధారభేదేనాశ్రితస్యాపి రసస్య భేదో భవతి, ఆశ్రయో హి కారణం, కారణభేదాచ్చ కార్యభేదోఽవశ్యం భవతీత్యర్థః| గుర్వాదిగుణభేదాస్తథా కర్మభేదాశ్చ రసకృతా ఏవ| తతశ్చ కార్యభేదాదవశ్యం కారణభేద ఇతి పూర్వపక్షాభిప్రాయః| సంస్వాదభేదస్తు ఏకస్యామపి మధురజాతావిక్షుక్షీరగుడాదిగతః ప్రత్యక్షమేవ భేదో దృశ్యతే, స తు సంస్వాదభేదః స్వసంవేద్య ఏవ; యదుక్తం- “ఇక్షుక్షీరగుడాదీనాం మాధుర్యస్యాంతరం మహత్| భేదస్తథాఽపి నాఖ్యాతుం సరస్వత్యాఽపి శక్యతే” ఇతి||8||
Adhikarana 4 (9) · Śloka 9
షడేవ రసా ఇత్యువాచ భగవానాత్రేయః పునర్వసుః, మధురామ్లలవణకటుతిక్తకషాయాః| తేషాం షణ్ణాం రసానాం యోనిరుదకం, ఛేదనోపశమనే ద్వే కర్మణీ, తయోర్మిశ్రీభావాత్ సాధారణత్వం, స్వాద్వస్వాదుతా భక్తిః , హితాహితౌ ప్రభావౌ, పంచమహాభూతవికారాస్త్వాశ్రయాః ప్రకృతివికృతివిచారదేశకాలవశాః, తేష్వాశ్రయేషు ద్రవ్యసంజ్ఞకేషు గుణా గురులఘుశీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాద్యాః; క్షరణాత్ క్షారః, నాసౌ రసః ద్రవ్యం తదనేకరససముత్పన్నమనేకరసం కటుకలవణభూయిష్ఠమనేకేంద్రియార్థసమన్వితం కరణాభినిర్వృత్తం; అవ్యక్తీభావస్తు ఖలు రసానాం ప్రకృతౌ భవత్యనురసేఽనురససమన్వితే వా ద్రవ్యే; అపరిసంఖ్యేయత్వం పునస్తేషామాశ్రయాదీనాం భావానాం విశేషాపరిసంఖ్యేయత్వాన్న యుక్తం, ఏకైకోఽపి హ్యేషామాశ్రయాదీనాం భావానాం విశేషానాశ్రయతే విశేషాపరిసంఖ్యేయత్వాత్, న చ తస్మాదన్యత్వముపపద్యతే; పరస్పరసంసృష్టభూయిష్ఠత్వాన్న చైషామభినిర్వృత్తేర్గుణప్రకృతీనామపరిసంఖ్యేయత్వం భవతి; తస్మాన్న సంసృష్టానాం రసానాం కర్మోపదిశంతి బుద్ధిమంతః| తచ్చైవ కారణమపేక్షమాణాః షణ్ణాం రసానాం పరస్పరేణాసంసృష్టానాం లక్షణపృథక్త్వముపదేక్ష్యామః||9||
षडेव रसा इत्युवाच भगवानात्रेयः पुनर्वसुः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः| तेषां षण्णां रसानां योनिरुदकं, छेदनोपशमने द्वे कर्मणी, तयोर्मिश्रीभावात् साधारणत्वं, स्वाद्वस्वादुता भक्तिः , हिताहितौ प्रभावौ, पञ्चमहाभूतविकारास्त्वाश्रयाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाः, तेष्वाश्रयेषु द्रव्यसञ्ज्ञकेषु गुणा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्याः; क्षरणात् क्षारः, नासौ रसः द्रव्यं तदनेकरससमुत्पन्नमनेकरसं कटुकलवणभूयिष्ठमनेकेन्द्रियार्थसमन्वितं करणाभिनिर्वृत्तम्; अव्यक्तीभावस्तु खलु रसानां प्रकृतौ भवत्यनुरसेऽनुरससमन्विते वा द्रव्ये; अपरिसङ्ख्येयत्वं पुनस्तेषामाश्रयादीनां भावानां विशेषापरिसङ्ख्येयत्वान्न युक्तम्, एकैकोऽपि ह्येषामाश्रयादीनां भावानां विशेषानाश्रयते विशेषापरिसङ्ख्येयत्वात्, न च तस्मादन्यत्वमुपपद्यते; परस्परसंसृष्टभूयिष्ठत्वान्न चैषामभिनिर्वृत्तेर्गुणप्रकृतीनामपरिसङ्ख्येयत्वं भवति; तस्मान्न संसृष्टानां रसानां कर्मोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः| तच्चैव कारणमपेक्षमाणाः षण्णां रसानां परस्परेणासंसृष्टानां लक्षणपृथक्त्वमुपदेक्ष्यामः||९||
🔊 Audio coming soon
సిద్ధాంతం పునర్వసువచనేనాహ- షడేవేత్యాది| పూర్వపక్షోక్తరసైకత్వాదివ్యవస్థామాహ- తేషాం షణ్ణామిత్యాది| యోనిః ఆధారకారణం, కార్యకారణయోశ్చ భేదాత్ సిద్ధ ఉదకాద్రసభేదః ప్రత్యక్ష ఏవేతి భావః| క్షితివ్యతిరిక్తముదకమేవ యథా రసయోనిస్తథా “రసనార్థో రసస్తస్య” (సూ. 1) ఇత్యాదౌ వివృతమేవ దీర్ఘంజీవితీయే| తయోర్మిశ్రీభావాదితి కర్మణోరమూర్తయోర్మిశ్రీభావానుపపత్తౌ తదాధారయోర్ద్రవ్యయోర్మిశ్రీభావాదితి బోద్ధవ్యం| సాధారణమితి సాధారణకార్యయోగిత్వం | భక్తిః ఇచ్ఛేత్యర్థః| తేన, యోయమిచ్ఛతి స తస్య స్వాదురస్వాదురితర ఇతి పురుషాపేక్షౌ ధర్మౌ, న రసభేదకార్యావిత్యర్థః| పంచమహాభూతేత్యాదౌ ‘తు’ శబ్దోఽవధారణే; తేన ఆశ్రయా ఏవ, న రసా ఇత్యర్థః| కింభూతా భౌమాదయో భూతవికారా ఆశ్రయా ఇత్యాహ- ప్రకృతివికృతివిచారదేశకాలవశా ఇతి; వశశబ్దోఽధీనార్థః, స చ ప్రకృత్యాదిభిః ప్రత్యేకం యోజ్యః| తత్ర ప్రకృతివశా యథా- ముద్గాః కషాయా మధురాశ్చ సంతః ప్రకృత్యా లఘవః; ఏతద్ధి లాఘవం న రసవశం, తథాహి సతి కషాయమధురత్వాద్గురుత్వం స్యాత్ ; వికృతివశం చ వ్రీహేర్లాజానాం లఘుత్వం, తథా సక్తుసిద్ధపిండకానాం చ గురుత్వం; విచారణా విచారో ద్రవ్యాంతరసంయోగ ఇత్యర్థః, తేన విచారణావశం యథా- మధుసర్పిషీ సంయుక్తే విషం, తథా విషం చాగదసంయుక్తం స్వకార్యవ్యతిరిక్తకార్యకారి ; దేశో ద్వివిధో భూమిరాతురశ్చ, తత్ర భూమౌ ‘శ్వేతకాపోతీ వల్మీకాధిరూఢా విషహరీ’, తథా “హిమవతి భేషజాని మహాగుణాని భవంతి”, శరీరదేశే యథా- “సక్థిమాంసాద్గురుతరం స్కంధక్రోడశిరస్పదాం” (సూ. 27) ఇత్యాది; కాలవశం తు యథా మూలకమధికృత్యోక్తం- “తద్బాలం దోషహరం వృద్ధం త్రిదోషం” (సూ. 27), తథా “యథర్తుపుష్పఫలమాదదీత” (క. 1) ఇత్యాది| అత్ర చైకప్రకరణోక్తా యేఽనుక్తాస్తే చకారాత్ స్వభావాదిష్వేవాంతర్భావనీయాః| యదుక్తం- “చరః శరీరావయవాః స్వభావో ధాతవః క్రియాః| లింగం ప్రమాణం సంస్కారో మాత్రా చాస్మిన్ పరీక్ష్యతే” (సూ. 27) ఇతి| తత్ర, చరశరీరావయవధాతూనాం దేశేన గ్రహణం, మాత్రా విచారే ప్రవిశతి, శేషం స్వభావే; తథా రసవిమానే వక్ష్యమాణం చాత్రాప్రవిష్టమాహారవిశేషాయతనమంతర్భావనీయం యథాసంభవం| స్నిగ్ధరూక్షాద్యా ఇత్యత్రాదిగ్రహణేనానుక్తా అపి తీక్ష్ణమృద్వాదయో న రసాః, కింతు ద్రవ్యగుణాః పృథగేవేతి దర్శయతి| క్షరణాత్ అధోగమనక్రియాయోగాత్ క్షారో ద్రవ్యం నాసౌ రసః, రసస్య హి నిష్క్రియస్య క్రియాఽనుపపన్నేత్యర్థః| క్షరణం చ క్షారస్య పానీయయుక్తస్యాధోగమనేన, వదంతి హి లౌకికాః- ‘క్షారం స్రావయామః’ ఇతి; శాస్త్రం చ- “ఛిత్త్వా ఛిత్త్వాఽఽశయాత్ క్షారః క్షరత్వాత్ క్షారయత్యధః” (చి. 5) ఇతి| హేత్వంతరమాహ- ద్రవ్యం తదనేకరసోత్పన్నమితి; అనేకరసేభ్యో ముష్కకాపామార్గాదిభ్య ఉత్పన్నమనేకరసోత్పన్నం; యతశ్చానేకరసోత్పన్నమత ఏవానేకరసం, కారణగుణానువిధాయిత్వాత్ కార్యగుణస్యేతి భావః| అనేకరసత్వమేవాహ- కటుకలవణభూయిష్ఠమితి|- భూయిష్ఠశబ్దేనాప్రధానరసాంతరసంబంధోఽస్తీతి దర్శయతి| హేత్వంతరమాహ- అనేకేంద్రియార్థసమన్వితమితి| క్షారో హి స్పర్శేన గంధేన చాన్వితః, తేన ద్రవ్యం, రసే హి గుణే న స్పర్శో నాపి గంధ ఇతి భావః| హేత్వంతరమాహ- కరణాభినిర్వృత్తమితి; కరణేన భస్మపరిస్రావణాదినాఽభినిర్వృత్తం కృతమిత్యర్థః, న రసోఽనేన ప్రకారేణ క్రియత ఇతి భావః| అవ్యక్తరసపక్షం నిషేధయతి- అవ్యక్తీభావ ఇత్యాది| అవ్యక్తీభావ ఇత్యభూతతద్భావే చ్విప్రత్యయేన రసానాం మధురాదీనాం వ్యక్తానామేవ క్వచిదాధారేఽవ్యక్తత్వం, నాన్యో మధురాదిభ్యోఽవ్యక్తరస ఇత్యర్థః| రసానామితి మధురాదీనాం షణ్ణాం| ప్రకృతావిత్యాది| ప్రకృతౌ కారణే జల ఇత్యర్థః| అవ్యక్తత్వం చ రససామాన్యమాత్రోపలబ్ధిర్మధురాదివిశేషశూన్యా, సా చ జలే భవతి; యత ఉక్తం జలగుణకథనే సుశ్రుతే- “వ్యక్తరసతా రసదోషః” (సు. సూ. 45) ఇతి, ఇహాపి చ ‘అవ్యక్తరసం చ’ ఇతి వక్ష్యతి, లోకేఽపి చావ్యక్తరసం ద్రవ్యమాస్వాద్య వక్తారో వదంతి- జలస్యేవాస్య రసో న కశ్చిన్మధురాదిర్వ్యక్త ఇతి| విశేషమధురాద్యనుపలబ్ధిశ్చానుద్భూతత్వేన| యథా- దూరాదవిజ్ఞాయమానవిశేషవర్ణే వస్తుని రూపసామాన్యప్రతీతిర్భవతి, న శుక్లత్వాదివిశేషబుద్ధిః, తథాఽనురసేఽవ్యక్తీభావో భవతి; ప్రధానం వ్యక్తం రసమనుగతోఽవ్యక్తత్వేనేత్యనురసః, యథా వేణుయవే మధురే కషాయోఽనురసః| యదుక్తం- “రూక్షః కషాయానురసో మధురః కఫపిత్తహా” (సూ. 27) ఇతి| అనురససమన్విత ఇతి సర్వానురసయుక్తే, యథా- విషే; వచనం హి- “ఉష్ణమనిర్దేశ్యరసం” (చి. 23) ఇత్యాది| కింవా, ‘అణురససమన్వితే’ ఇతి పాఠః; తేన, అణురసేనైకేన మరిచేన శర్కరాపానకే కటుత్వమవ్యక్తం స్యాత్| అపరిసంఖ్యేయపక్షం దూషయతి- అపరీత్యాది| తేషామితి రసానాం, అపరిసంఖ్యేయత్వం న యుక్తం; ఆశ్రయాదీనాం భావానామితి ఆశ్రయగుణకర్మసంస్వాదానాం; విశేషాపరిసంఖ్యేయత్వాదితి ఆశ్రయాది భేదస్యాపరిసంఖ్యేయత్వాత్| అత్ర హేతుమాహ- ఏకైకోఽపి హీత్యాది| ఏషామాశ్రయగుణకర్మసంస్వాదానాం విశేషానేకైకోఽపి మధురాదిరాశ్రయతే, న చ తస్మాదాశ్రయాదిభేదాదన్యత్వమాశ్రితస్య మధురాదేర్భవతి| ఏవం మన్యతే- యద్యపి శాలిముద్గఘృతక్షీరాదయో మధురస్యాశ్రయా భిన్నాః, తథాఽపి తత్ర మధురత్వజాత్యాక్రాంత ఏక ఏవ రసో భవతి బలాకాక్షీరకార్పాసాదిషు శుక్లవర్ణ ఇవ| తథా గుణానాం గురుపిచ్ఛిలస్నిగ్ధాదీనామన్యత్వేఽపి కర్మణాం వా రసాదివర్ధనాయుర్జననవర్ణకరత్వాదీనాం భిన్నత్వే సత్యపి న మధురరసస్యాన్యత్వం, యత ఏక ఏవ మధురస్తత్తద్గుణయుక్తో భవతి తత్కర్మకారీ చేతి కో విరోధః| తథా మధురస్యావాంతరాస్వాదభేదేఽపి మధురత్వజాత్యనతిక్రమః, కృష్ణవర్ణావాంతరభేదే యథా కృష్ణత్వానతిక్రమః| నను, మైవం భవత్వపరిసంఖ్యేయత్వం రసానాం, పరస్పరసంయోగాత్తు య ఆస్వాదవిశేషః స కార్యవిశేషకరోఽపి; నహి యన్మధురామ్లేన క్రియతే, తన్మధురేణ వాఽమ్లేన వా శక్యం; అతస్తేన పరస్పరసంయోగేనాపరిసంఖ్యేయత్వం భవిష్యతీత్యాహ- పరస్పరేత్యాది| సంసృష్టమితి భావేక్తః, తేన పరస్పరసంసర్గభూయిష్ఠత్వాదేషాం మధురాదీనామభినిర్వృత్తేర్న గుణప్రకృతీనామసంఖ్యేయత్వమితి యోజనా; అయమర్థః- యద్యపి రసాః పరస్పరసంసర్గేణాతిభూయసా యుక్తాః సంతోఽభినిర్వృత్తా ద్విరసాదౌ ద్రవ్యే భవంతి, తథాఽపి న తేషాం గుణా గురులఘ్వాదయః, ప్రకృతయో వా మధురాదీనాం యా యా ఆయుష్యత్వరసాభివర్ధకత్వాద్యాస్తా అసంఖ్యేయా భవంతి, కింతు య ఏవ మధురాదీనాం ప్రత్యేకం గుణాః ప్రకృతయశ్చ ఉద్దిష్టాస్త ఏవ మిశ్రా భవంతి| కింవా గుణప్రకృతీనామితి మధురాదిషడ్గుణస్వరూపాణామిత్యర్థః; తేన, రసస్య రసాంతరసంసర్గే దోషాణామివ దోషాంతరసంసర్గే రసానాం నాపరిసంఖ్యేయత్వమిత్యర్థః| ప్రకృతిశబ్దేన కర్మ వోచ్యతే, తేన గుణకర్మణామిత్యర్థః| మధురాదీనామవాంతరాస్వాదవిశేషోఽపి పరస్పరసంసర్గకృతే జ్ఞేయః| యత ఏవ హేతో రసానాం సంసృష్టానాం నాన్యే గుణకర్మణీ భవతః, అత ఏవ సంసృష్టానాం రసానాం పృథక్కర్మ శాస్త్రాంతరేఽపి నోక్తమిత్యాహ- తస్మాదిత్యాది| కర్మశబ్దేనేహ గౌరవలాఘవాదికారకా గురుత్వాదయో రసరక్తాదిజననాదయశ్చాపి బోద్ధవ్యాః| న కేవలమన్యశాస్త్రకారై రసానాం సంసృష్టానాం కర్మ నోపదిష్టం, కింతు వయమపి నోపదేక్ష్యామ ఇత్యాహ- తచ్చైవేత్యాది| తచ్చైవ కారణమితి పరస్పరసంసర్గేఽపి రసానామనధికగుణకర్మత్వం| లక్షణేన పృథక్త్వం లక్షణపృథక్త్వం| తత్ర లక్ష్యతే యేన తల్లక్షణం; అతస్తు ‘మధురో రసః’ ఇత్యాదినా గ్రంథేన, తథా ‘స్నేహనప్రీణనహ్లాదన’ ఇత్యాదినా చ యద్వాచ్యం, తత్ సర్వం గృహ్యతే;| కింవా, లక్షణశబ్దేన ‘మధురో రస’ ఇత్యాదిగ్రంథవాచ్యం లక్షణముచ్యతే, పృథక్త్వం చ రసభేదజ్ఞానార్థం యద్వక్ష్యతి ‘స్నేహనప్రీణన’ ఇత్యాది తద్గృహ్యతే||9||
Adhikarana 5 (10) · Śloka 10
అగ్రే తు తావద్ద్రవ్యభేదమభిప్రేత్య కించిదభిధాస్యామః| సర్వం ద్రవ్యం పాంచభౌతికమస్మిన్నర్థే ; తచ్చేతనావదచేతనం చ, తస్య గుణాః శబ్దాదయో గుర్వాదయశ్చ ద్రవాంతాః, కర్మ పంచవిధముక్తం వమనాది||10||
अग्रे तु तावद्द्रव्यभेदमभिप्रेत्य किञ्चिदभिधास्यामः| सर्वं द्रव्यं पाञ्चभौतिकमस्मिन्नर्थे ; तच्चेतनावदचेतनं च, तस्य गुणाः शब्दादयो गुर्वादयश्च द्रवान्ताः, कर्म पञ्चविधमुक्तं वमनादि||१०||
🔊 Audio coming soon
అగ్రే త్విత్యాది| రసేషు వాచ్యేషు ద్రవ్యభేదమభిప్రేత్య ప్రతిపాదనీయతయా పరిగృహ్య రసానాం ద్రవ్యజ్ఞానాధీనజ్ఞానత్వాద్ద్రవ్యాభిధానమగ్రే కృతమిత్యర్థః| కించిదితి ఆయుర్వేదోపయోగిద్రవ్యస్వరూపం న సర్వం, అప్రసంగదోషాదితి భావః| సర్వద్రవ్యమితి కార్యద్రవ్యం| అస్మిన్నర్థే అస్మిన్ ప్రకరణే| ద్రవాంతా ఇతి వచనేన పూర్వోక్తాన్ వింశతిగుణానాహ| అత్ర చ పరత్వాపరత్వాదీనామిహానభిధానేన చికిత్సాయాం పరత్వాదీనామప్రాధాన్యం దర్శయతి; యేఽపి తత్రాపి యుక్తిసంయోగపరిమాణసంస్కారాభ్యాసా అత్యర్థచికిత్సోపయోగినోఽపి న తే పర్థివాదిద్రవ్యాణాం శబ్దాదివత్ సాంసిద్ధికాః కింతర్హ్యాధేయాః, అత ఇహ నైసర్గికగుణకథనే నోక్తాః| ఉక్తమితి అపామార్గతండులీయే| ఏతచ్చ ప్రాధాన్యాదుచ్యతే, తేన బృంహణాద్యపి బోద్ధవ్యం||10||
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
తత్ర ద్రవ్యాణి గురుఖరకఠినమందస్థిరవిశదసాంద్రస్థూలగంధగుణబహులాని పార్థివాని , తాన్యుపచయసంఘాతగౌరవస్థైర్యకరాణి; ద్రవస్నిగ్ధశీతమందమృదుపిచ్ఛిలరసగుణబహులాన్యాప్యాని, తాన్యుపక్లేదస్నేహబంధవిష్యందమార్దవప్రహ్లాదకరాణి; ఉష్ణతీక్ష్ణసూక్ష్మలఘురూక్షవిశదరూపగుణబహులాన్యాగ్నేయాని, తాని దాహపాకప్రభాప్రకాశవర్ణకరాణి; లఘుశీతరూక్షఖరవిశదసూక్ష్మస్పర్శగుణబహులాని వాయవ్యాని, తాని రౌక్ష్యగ్లానివిచారవైశద్యలాఘవకరాణి; మృదులఘుసూక్ష్మశ్లక్ష్ణశబ్దగుణబహులాన్యాకాశాత్మకాని, తాని మార్దవసౌషిర్యలాఘవకరాణి||11||
तत्र द्रव्याणि गुरुखरकठिनमन्दस्थिरविशदसान्द्रस्थूलगन्धगुणबहुलानि पार्थिवानि , तान्युपचयसङ्घातगौरवस्थैर्यकराणि; द्रवस्निग्धशीतमन्दमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलान्याप्यानि, तान्युपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकराणि; उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मलघुरूक्षविशदरूपगुणबहुलान्याग्नेयानि, तानि दाहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि; लघुशीतरूक्षखरविशदसूक्ष्मस्पर्शगुणबहुलानि वायव्यानि, तानि रौक्ष्यग्लानिविचारवैशद्यलाघवकराणि; मृदुलघुसूक्ष्मश्लक्ष्णशब्दगुणबहुलान्याकाशात्मकानि, तानि मार्दवसौषिर्यलाघवकराणि||११||
🔊 Audio coming soon
బహులశబ్దో గుర్వాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; కింవా గంధేనైవ, యతో గంధగుణబహులా పృథివ్యేవ భవతి; అత ఏవ ద్రవ్యాంతరలక్షణేఽపి వైశేషికగుణోఽంత ఏవ పఠ్యతే ‘రసగుణబహులాని’ ఇత్యాది; తేన తత్రాపి రసాదిభిరేవ బహులశబ్దో యోజ్యః| సర్వకార్యద్రవ్యాణాం పాంచభౌతికత్వేఽపి పృథివ్యాద్యుత్కర్షేణ పార్థివత్వాది జ్ఞేయం| సంఘాతః కాఠిన్యం, స్థైర్యం అవిచాల్యం| బంధనం పరస్పరయోజనం, ప్రహ్లాదః శరీరేంద్రియతర్పణం| సూక్ష్మం సూక్ష్మస్రోతోఽనుసారి| ప్రభా వర్ణప్రకాశినీ దీప్తిః; యదుక్తం- “వర్ణమాక్రామతి చ్ఛాయా ప్రభా వర్ణప్రకాశికా” (ఇం.అ.7) ఇత్యాది| విచరణం విచారో గతిరిత్యర్థః| సౌషిర్యం రంధ్రబహులతా| అత్రాకాశబాహుల్యం ద్రవ్యస్య పృథివ్యాదిభూతాంతరాల్పత్వేన భూరివ్యక్తాకాశత్వేన చ జ్ఞేయం, యదేవ భూరిశుషిరం తన్నాభసం; కింవా ఆకాశగుణబహులత్వేన నాభసం ద్రవ్యమిత్యుచ్యతే||11||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
అనేనోపదేశేన నానౌషధిభూతం జగతి కించిద్ద్రవ్యముపలభ్యతే తాం తాం యుక్తిమర్థం చ తం తమభిప్రేత్య||12||
अनेनोपदेशेन नानौषधिभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमुपलभ्यते तां तां युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य||१२||
🔊 Audio coming soon
అనేనేతి ప్రతినియతద్రవ్యగుణోపదేశేన; యత్ పార్థివాది ద్రవ్యం యద్గుణం తద్గుణే దేహే సంపాద్యే తద్ భేషజం భవతీత్యర్థః| తచ్చ పార్థివాది ద్రవ్యం న సర్వథా న చ సర్వస్మిన్ వ్యాధౌ భేషజమిత్యాహ- తాం తాం యుక్తిమిత్యాది|- యుక్తిమితి ఉపాయం, అర్థమితి ప్రయోజనం, అభిప్రేత్యేతి అధికృత్య; తేన కేనచిదుపాయేన క్వచిత్ ప్రయోజనే కించిద్ద్రవ్యమౌషధం భవతి న సర్వత్ర| తేన యదుచ్యతే- వైరోధికానాం సర్వదాఽపథ్యత్వేన ‘నానౌషధం ద్రవ్యం’ ఇతి వచో విరోధి; తన్న భవతి, వైరోధికాని హి సంయోగసంస్కారదేశకాలాద్యపేక్షాణి భవంతి, వైరోధికసంయోగాద్యభావే తు పథ్యాన్యపి క్వచిత్ స్యుః| యాన్యపి (సర్వదాఽపి ) స్వభావాదేవ విషమందకాదీన్యపథ్యాని, తాన్యప్యుపాయయుక్తాని క్వచిత్ పథ్యాని భవంతి; యథా ఉదరే- “విషస్య తిలం దద్యాత్” (చి. 13) ఇత్యాది| యత్తు తృణపాంశుప్రభృతీని నోపయుజ్యంతే, అతో న తాని భేషజానీత్యుచ్యతే; తన్న, తేషామపి భేషజస్వేదాద్యుపాయత్వేన భేషజత్వాత్||12||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
న తు కేవలం గుణప్రభావాదేవ ద్రవ్యాణి కార్ముకాణి భవంతి; ద్రవ్యాణి హి ద్రవ్యప్రభావాద్గుణప్రభావాద్ద్రవ్యగుణప్రభావాచ్చ తస్మింస్తస్మిన్ కాలే తత్తదధికరణమాసాద్య తాం తాం చ యుక్తిమర్థం చ తం తమభిప్రేత్య యత్ కుర్వంతి, తత్ కర్మ; యేన కుర్వింతి, తద్వీర్యం; యత్ర కుర్వంతి, తదధికరణం; యదా కుర్వంతి, స కాలః; యథా కుర్వంతి, స ఉపాయః; యత్ సాధయంతి, తత్ ఫలం||13||
न तु केवलं गुणप्रभावादेव द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति; द्रव्याणि हि द्रव्यप्रभावाद्गुणप्रभावाद्द्रव्यगुणप्रभावाच्च तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्तदधिकरणमासाद्य तां तां च युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य यत् कुर्वन्ति, तत् कर्म; येन कुर्विन्ति, तद्वीर्यं; यत्र कुर्वन्ति, तदधिकरणं; यदा कुर्वन्ति, स कालः; यथा कुर्वन्ति, स उपायः; यत् साधयन्ति, तत् फलम्||१३||
🔊 Audio coming soon
పార్థివాదిద్రవ్యాణాం గురుఖరాదిగుణయోగాద్భేషజత్వముక్తం, తేన గుణప్రభావాదేవ భేషజం స్యాదితి శంకాం నిరస్యన్నాహ- న తు కేవలమిత్యాది| ద్రవ్యప్రభావాద్యథా- దంత్యా విరేచకత్వం, తథా మణీనాం విషాదిహంతృత్వమిత్యాది| గుణప్రభావాద్యథా- జ్వరే తిక్తకో రసః, శీతేఽగ్నిరిత్యాది| ద్రవ్యగుణప్రభావాద్యథా- కృష్ణాజినస్యోపరీతి, అత్రాపి కృష్ణత్వం గుణోఽజినం చ ద్రవ్యమభిప్రేతం; యథా వా- “మండలైర్జాతరూపస్య తస్యా ఏవ పయః శృతం” (చి. అ. 2. పా. 3); తత్ర మండలగుణయుక్తస్యైవ జాతరూపస్య కార్ముకత్వం | కథం కుర్వంతీత్యాహ- తస్మింస్తస్మిన్నిత్యాది| తాం తాం యుక్తిమాసాద్యేతి తాం తాం యోజనాం ప్రాప్య| యత్ కుర్వంతీత్యాదావుదాహరణం యథా- శిరోవిరేచనద్రవ్యాణి యచ్ఛిరోవిరేచనం కుర్వంతి, తచ్ఛిరోవిరేచనం కర్మ; యేనోష్ణత్వాదికారణేన శిరోవిరేచనం కుర్వంతి, తద్వీర్యం, వీర్యం శక్తిః, సా చ ద్రవ్యస్య గుణస్య వా; యత్ర శిరోవిరేచనం కుర్వంతి తదధికరణం శిరః, నాన్యత్రాధికరణే శిరోవిరేచనద్రవ్యం ప్రభవతీత్యర్థః; యదేతి వసంతాదౌ శిరోగౌరవాదియుక్తే చ కాలే, ఏతేనాకాలే శీతే శిరోవిరేచనం స్తబ్ధత్వాన్న కార్ముకం, కింతు స్వకాల ఏవ; యథా యేన ప్రకారేణ ప్రధమనావపీడనాదినా తథా “ప్రసారితాంగముత్తానం శయనే సంస్తరాస్తృతే| ఈషత్ప్రలంబశిరసం సంవేశ్య చావృతేక్షణం” ఇత్యాదినా విధినా కుర్వంతి, స ఉపాయః; యత్ సాధయంతి శిరోగౌరవశూలాద్యుపరమం , తత్ ఫలం; ఫలం ఉద్దేశ్యం| కర్మ కార్యం సాధనం, ఉద్దేశ్యం ఫలం సాధ్యం; యథా- యాగనిష్పాద్యో ధర్మః కార్యతయా కర్మ, తజ్జన్యస్తు స్వర్గాదిరుద్దేశ్యః ఫలం; ఏవం వమనాదిష్వపి కర్మాధికరణాద్యున్నేయం||13||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
భేదశ్చైషాం త్రిషష్టివిధవికల్పో ద్రవ్యదేశకాలప్రభావాద్భవతి, తముపదేక్ష్యామః||14||
भेदश्चैषां त्रिषष्टिविधविकल्पो द्रव्यदेशकालप्रभावाद्भवति, तमुपदेक्ष्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి ద్రవ్యమభిధాయ వికృతానాం రసానామేవ భేదమాహ - భేదశ్చైషామిత్యాది| ప్రభావశబ్దో ద్రవ్యదేశకాలైః ప్రత్యేకం యుజ్యతే; తత్ర ద్రవ్యప్రభావాద్యథా- ’సోమగుణాతిరేకాన్మధురః’ ఇత్యాది; దేశప్రభావాద్యథా- హిమవతి ద్రాక్షాదాడిమాదీని మధురాణి భవంత్యన్యత్రామ్లానీత్యాది; కాలప్రభావాద్యథా- బాలామ్రం సకషాయం తరుణమమ్లం పక్వం మధురం, తథా హేమంతే ఓషధ్యో మధురా వర్షాస్వమ్లా ఇత్యాది| అగ్నిసంయోగాదయో యేఽన్యే రసహేతవస్తేఽపి కాలే ద్రవ్యే వాఽంతర్భావనీయాః||14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
స్వాదురమ్లాదిభిర్యోగం శేషైరమ్లాదయః పృథక్| యాంతి పంచదశైతాని ద్రవ్యాణి ద్విరసాని తు||15||
स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः पृथक्| यान्ति पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु||१५||
🔊 Audio coming soon
భేదమాహ- స్వాదురిత్యాది| తత్ర స్వాదోరమ్లాదియోగాత్ పంచ, శేషైరితి ఆదిత్వేనోపయుక్తాదన్యైః; తేనామ్లస్య లవణాదియోగాచ్చత్వారి, ఏవం లవణస్య కట్వాదియోగాత్త్రీణి, కటుకస్య తిక్తకషాయయోగాద్ద్వే, తిక్తస్య కషాయయోగాదేకం, ఏవం పంచదశ ద్విరసాని ||15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 17
పృథగమ్లాదియుక్తస్య యోగః శేషైః పృథగ్భవేత్| మధురస్య తథాఽమ్లస్య లవణస్య కటోస్తథా||16|| త్రిరసాని యథాసంఖ్యం ద్రవ్యాణ్యుక్తాని వింశతిః|17|
पृथगम्लादियुक्तस्य योगः शेषैः पृथग्भवेत्| मधुरस्य तथाऽम्लस्य लवणस्य कटोस्तथा||१६|| त्रिरसानि यथासङ्ख्यं द्रव्याण्युक्तानि विंशतिः|१७|
🔊 Audio coming soon
త్రిరసమాహ- పృథగిత్యాది| మధురస్యామ్లాదిరసచతుష్టయేన పృథగిత్యేకైకశో యుక్తస్య శేషైర్లవణాదిభిర్యోగో భవతి; తత్ర మధురస్యామ్లయుక్తస్య శేషలవణాదియోగాచ్చత్వారి, తథా మధురస్య లవణయుక్తస్య కట్వాదియోగాత్త్రీణి, తథా కటుయుక్తస్య తిక్తాదియోగాద్ద్వే, తథా తిక్తయుక్తస్య కషాయయోగాదేకం, ఏవం మధురేణాదిస్థితేన దశ| ఏవమమ్లస్యాదిస్థితస్య లవణయుక్తస్య కట్వాదియోగాత్త్రీణి, తథా కటుకయుక్తస్య శేషాభ్యాం యోగాద్ద్వే, ఏవం తిక్తయుక్తస్య కషాయయోగాదేకం, ఏవమమ్లస్య షట్| అనేనైవ న్యాయేన లవణస్య త్రీణి, కటోశ్చైకమేవ; ఏవం మిలిత్వా త్రిరసాని వింశతిః ||16||-
Adhikarana 12 (17-20) · Śloka 21
వక్ష్యంతే తు చతుష్కేణ ద్రవ్యాణి దశ పంచ చ||17|| స్వాద్వమ్లౌ సహితౌ యోగం లవణాద్యైః పృథగ్గతౌ| యోగం శేషైః పృథగ్యాతశ్చతుష్కరససంఖ్యయా||18|| సహితౌ స్వాదులవణౌ తద్వత్ కట్వాదిభిః పృథక్| యుక్తౌ శేషైః పృథగ్యోగం యాతః స్వాదూషణౌ తథా||19|| కట్వాద్యైరమ్లలవణౌ సంయుక్తౌ సహితౌ పృథక్| యాతః శేషైః పృథగ్యోగం శేషైరమ్లకటూ తథా||20|| యుజ్యతే తు కషాయేణ సతిక్తౌ లవణోషణౌ|21|
वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च||१७|| स्वाद्वम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः पृथग्गतौ| योगं शेषैः पृथग्यातश्चतुष्करससङ्ख्यया||१८|| सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत् कट्वादिभिः पृथक्| युक्तौ शेषैः पृथग्योगं यातः स्वादूषणौ तथा||१९|| कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक्| यातः शेषैः पृथग्योगं शेषैरम्लकटू तथा||२०|| युज्यते तु कषायेण सतिक्तौ लवणोषणौ|२१|
🔊 Audio coming soon
చతూరసే స్వాద్వమ్లావాదిస్థితౌ లవణాదిభిరేకైకశ్యేన యుక్తౌ శేషైః కట్వాదిభిర్యోగాత్ షడ్ భవంతి| స్వాదులవణౌ సహితౌ ఆదిస్థితౌ, కట్వాదిభిరితి కటుతిక్తాభ్యాం పృథగ్యుక్తౌ, శేషైరితి తిక్తకషాయాభ్యాం, తేనేహ బహువచనం జాతౌ బోద్ధవ్యం; ఏవం త్రీణి| స్వాదూషణౌ తథేత్యనేన స్వాదుకటుకతిక్తకషాయరూపమేకం| కట్వాద్యైరిత్యాదావపి బహువచనం జాతౌ| అమ్లలవణౌ సంయుక్తౌ కటునా సహితౌ శేషాభ్యాం యోగాద్ద్వే, తథాఽమ్లలవణౌ తిక్తయుక్తౌ శేషయోగాదేకం| అమ్లకటూ తథేత్యనేనామ్లకటుతిక్తకషాయరూపమేకం| యుజ్యేతే త్విత్యాదినా చైకం| ఏవం పంచదశ చతూరసాని||17-20||-
Adhikarana 13 (21) · Śloka 22
షట్ తు పంచరసాన్యాహురేకైకస్యాపవర్జనాత్||21|| షట్ చైవైకరసాని స్యురేకం షడ్రసమేవ తు|22|
षट् तु पञ्चरसान्याहुरेकैकस्यापवर्जनात्||२१|| षट् चैवैकरसानि स्युरेकं षड्रसमेव तु|२२|
🔊 Audio coming soon
అపవర్జనాదితి త్యాగాత్| అత్ర చ రసానాం గుణత్వేనైకస్మిన్ ద్రవ్యే సమవాయో యోగశబ్దేనోచ్యతే||21||-
Adhikarana 14 (22-23) · Śloka 23
ఇతి త్రిషష్టిర్ద్రవ్యాణాం నిర్దిష్టా రససంఖ్యయా||22|| త్రిషష్టిః స్యాత్త్వసంఖ్యేయా రసానురసకల్పనాత్ | రసాస్తరతమాభ్యాం తాం సంఖ్యామతిపతంతి హి||23||
इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्दिष्टा रससङ्ख्यया||२२|| त्रिषष्टिः स्यात्त्वसङ्ख्येया रसानुरसकल्पनात् | रसास्तरतमाभ्यां तां सङ्ख्यामतिपतन्ति हि||२३||
🔊 Audio coming soon
రససంసర్గస్య ప్రకారాంతరేణాసంఖ్యేయతామాహ- త్రిషష్టిః స్యాదిత్యాది| అనురసోఽగ్రే వక్ష్యమాణః| అత్ర చ త్రిషష్ట్యాత్మకరసే రసానురసకల్పనా నాస్తి, కేవలే మధురాదౌ తదభావాత్; తేన యథాసంభవం సప్తపంచాశత్సంయోగవిషయం రసానురసకల్పనం జ్ఞేయం| కింవా, ఏకరసేఽప్యనురసోఽస్త్యేవావ్యపదేశ్యః| ప్రకారాంతరేణాప్యసంఖ్యేయతామాహ- రసాస్తరతమాభ్యామిత్యాది| మధురమధురతరమధురతమాదిభేదాదసంఖ్యేయతా రసానాం భవతీతి భావః| కింవా, రసానురసత్వేనైవ యాఽసంఖ్యేయతా తత్రైవాయం హేతుః- రసాస్తరతమాభ్యామిత్యాదిః||22-23||
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
సంయోగాః సప్తపంచాశత్ కల్పనా తు త్రిషష్టిధా| రసానాం తత్ర యోగ్యత్వాత్ కల్పితా రసచింతకైః||24||
संयोगाः सप्तपञ्चाशत् कल्पना तु त्रिषष्टिधा| रसानां तत्र योग्यत्वात् कल्पिता रसचिन्तकैः||२४||
🔊 Audio coming soon
ఏవమసంఖ్యేయత్వేఽపి త్రిషష్టివిధైవ కల్పనా చికిత్సావ్యవహారార్థమిహాచార్యైః కల్పితేత్యాహ- సంయోగా ఇత్యాది| తత్ర యోగ్యత్వాదితి తత్ర స్వస్థాతురహితచికిత్సాప్రయోగేఽనతిసంక్షేపవిస్తరరూపతయా హితత్వాదిత్యర్థః||24||
Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26
క్వచిదేకో రసః కల్ప్యః సంయుక్తాశ్చ రసాః క్వచిత్| దోషౌషధాదీన్ సంచింత్య భిషజా సిద్ధిమిచ్ఛతా||25|| ద్రవ్యాణి ద్విరసాదీని సంయుక్తాంశ్చ రసాన్ బుధాః| రసానేకైకశో వాఽపి కల్పయంతి గదాన్ ప్రతి||26||
क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश्च रसाः क्वचित्| दोषौषधादीन् सञ्चिन्त्य भिषजा सिद्धिमिच्छता||२५|| द्रव्याणि द्विरसादीनि संयुक्तांश्च रसान् बुधाः| रसानेकैकशो वाऽपि कल्पयन्ति गदान् प्रति||२६||
🔊 Audio coming soon
తమేవ చికిత్సాప్రయోగమాహ- క్వచిదిత్యాది| అత్రాదిగ్రహణాద్దేశకాలబలాదీనామనుక్తానాం గ్రహణం| ఏతదేవ సంయుక్తాసంయుక్తరసకల్పనం భిన్నరసద్రవ్యమేలకాద్వాఽనేకరసైకద్రవ్యప్రయోగాదేకరసద్రవ్యప్రయోగాద్వా భవతీతి దర్శయన్నాహ- ద్రవ్యాణీత్యాది| ద్విరసాదీని ఉత్పత్తిసిద్ధద్విరసత్రిరసాదీని; ద్విరసం యథా- కషాయమధురో ముద్గః; త్రిరసం యథా- “మధురామ్లకషాయం చ విష్టంభి గురు శీతలం| పిత్తశ్లేష్మహరం భవ్యం” (సూ. 27) ఇత్యాది; చతూరసస్తిలః, యదుక్తం- “స్నిగ్ధోష్ణమధురస్తిక్తః కషాయః కటుకస్తిలః” (సూ. 27); పంచరసం త్వామలకం హరీతకీ చ, “శివా పంచరసా” ఇత్యాదివచనాత్; వ్యక్తషడ్రసం తు ద్రవ్యమిహానుక్తం, విషం త్వవ్యక్తషడ్రససంయుక్తం; హారీతే త్వేణమాంసం వ్యక్తషడ్రససంయుక్తముక్తం| ఏవం ద్విరసాదిద్రవ్యయోగాద్ద్విరసాద్యుపయోగః| తథా సంయుక్తాంశ్చ రసానితి ఏకైకరసాదిద్రవ్యమేలకాత్ సంయుక్తాన్ రసానేకైకశః కల్పయంతి ప్రయోజయంతి| గదాన్ ప్రతీతి ప్రాధాన్యేన, తేన స్వస్థవృత్తేఽపి బోద్ధవ్యం; కింవా, ద్విరసాదిభేదో గద ఏవ, స్వస్థే తు సర్వరసప్రయోగ ఏవ; యదుక్తం- “సమసర్వరసం సాత్మ్యం సమధాతోః ప్రశస్యతే” (సూ. 7) ఇతి| ఏవం చ వ్యాఖ్యానే సతి ‘క్వచిదేకో రస’ ఇత్యాదినా సమమస్య న పౌనరుక్త్యం| కింవా, ‘క్వచిదేకో రస’ ఇత్యాదినా స్వమతముక్తం, అత్రైవార్థే ‘ద్రవ్యాణి ద్విరసాదీని’ ఇత్యాదినాఽఽచార్యాంతరసమ్మతిం దర్శయతి; అత ఏవాన్యాచార్యాంతరాభిప్రాయేణ కల్పయంతీత్యుక్తం, తేన న పౌనరుక్త్యం||25-26||
Adhikarana 17 (27) · Śloka 27
యః స్యాద్రసవికల్పజ్ఞః స్యాచ్చ దోషవికల్పవిత్| న స ముహ్యేద్వికారాణాం హేతులింగోపశాంతిషు ||27||
यः स्याद्रसविकल्पज्ञः स्याच्च दोषविकल्पवित्| न स मुह्येद्विकाराणां हेतुलिङ्गोपशान्तिषु ||२७||
🔊 Audio coming soon
రసజ్ఞానఫలమాహ- యః స్యాదిత్యాది| అత్ర రసవికల్పజ్ఞానాదేవ వ్యాధిహేతుద్రవ్యజ్ఞానం కృత్స్నమవరుద్ధం, రసజ్ఞానేనైవ ప్రాయః సకలద్రవ్యగుణస్య వక్ష్యమాణత్వాత్| దోషవికల్పజ్ఞానాచ్చ లింగజ్ఞానం, యావద్ధి లింగం తత్ సర్వం దోషవికల్పసంబద్ధం| రసదోషవికల్పజ్ఞానాత్తు భేషజజ్ఞానం, యతో రసతః స్వరూపజ్ఞానం భేషజద్రవ్యస్య, దోషతశ్చ భేషజప్రయోగవిషయవిజ్ఞానం| కింవా, రసవికల్పాచ్చ తథా దోషవికల్పాచ్చ హేత్వాదిజ్ఞానం పృథగేవ వక్తవ్యం; రసభేదాద్ధి తత్కార్యం లింగమపి జ్ఞాయతే, హేతుభేషజవిజ్ఞానం తు రసభేదవిజ్ఞానాదేవ వక్తవ్యం, యతో రసభేదవద్ద్రవ్యమేవ వికారాణాం హేతుర్భేషజం చ భవతీతి; ఏవం దోషభేదం జ్ఞాత్వా చ తస్య సమానం హేతుం ప్రత్యేతి, దోషవిరోధి చ ద్రవ్యం భేషజమితి| తద్యుక్తముక్తం- న స ముహ్యేద్వికారాణాం హేతులింగోపశాంతిష్వితి||27||
Adhikarana 18 (28) · Śloka 28
వ్యక్తః శుష్కస్య చాదౌ చ రసో ద్రవ్యస్య లక్ష్యతే| విపర్యయేణానురసో రసో నాస్తి హి సప్తమః||28||
व्यक्तः शुष्कस्य चादौ च रसो द्रव्यस्य लक्ष्यते| विपर्ययेणानुरसो रसो नास्ति हि सप्तमः||२८||
🔊 Audio coming soon
పూర్వోక్తరసానురసలక్షణమాహ- వ్యక్త ఇత్యాది| శుష్కస్య చేతి చకారాదార్ద్రస్య చ, ఆదౌ చేతి చకారాదంతే చ; తేన శుష్కస్య వాఽఽర్ద్రస్య వా ప్రథమజిహ్వాసంబంధే వాఽఽస్వాదాంతే వా యో వ్యక్తత్వేన మధురోఽయమమ్లోఽయమిత్యాదినా వికల్పేన గృహ్యతే, స వ్యక్తః; యస్తూక్తావస్థాచతుష్టయేఽపి వ్యక్తో నోపలభ్యతే, కింతర్హ్యవ్యపదేశ్యతయా ఛాయామాత్రేణ కార్యదర్శనేన వా మీయతే, సోఽనురస ఇతి వాక్యార్థః| యతశ్చ మధురాదయ ఏవ వ్యక్తత్వావ్యక్తత్వాభ్యాం రసానురసరూపాః, అతోఽవ్యక్తో నామ సప్తమో రసో నాస్తి| అయం చార్థః పూర్వం ప్రతిషిద్ధోఽప్యనుగుణస్పష్టహేతుప్రాప్త్యా పునర్నిషిధ్యతే| అన్యే త్వాహుః- శుష్కస్య చేత్యనేన యస్య ద్రవ్యస్య శుష్కస్య చార్ద్రస్య చోపయోగః, తత్ర శుష్కావస్థాయాం యోఽవ్యక్తః స రస ఉచ్యతే; యస్త్వార్ద్రావస్థాయాం వ్యక్తః సన్ శుష్కావస్థాయాం నానుయాతి , నాసౌ రసః, కింత్వనురసః| యథా- పిప్పల్యా ఆర్ద్రాయా మధురో రసో వ్యక్తః, శుష్కాయాస్తు పిప్పల్యాః కటుకః; తేన కటుక ఏవ రసః పిప్పల్యాః, మధురస్త్వనురసః; యస్తు ద్రాక్షాదీనామార్ద్రావస్థాయాం శుష్కావస్థాయాం చ మధుర ఏవ, తత్ర విప్రతిపత్తిరపి నాస్తి, తేన తత్ర మధుర ఏవ రసః; నిత్యార్ద్రప్రయోజ్యానాం తు కాంజికతక్రాదీనామాదౌ వ్యక్తో య ఉపలభ్యతే రసః, అను చోపలభ్యతే యః సోఽనురసో యుక్తస్తిక్తత్వాదిః; తథా, ఆర్ద్రావస్థాయాం శుష్కావస్థావిపరీతో యః పిప్పల్యా ఇవ మధురః, సోఽనురస ఇతి| కింత్వార్ద్రాఽపి పిప్పలీ మధురరసైవేతి పశ్యామః, యతో వక్ష్యతి- “శ్లేష్మలా మధురా చార్ద్రా గుర్వీ స్నిగ్ధా చ పిప్పలీ” (సూ. 27) ఇతి; మధురస్య తత్రానురసత్వే గురుత్వశ్లేష్మకర్తృత్వాన్యనుపపన్నాని; తేన, ఆర్ద్రా పిప్పలీ వ్యక్తమధురరసైవ, శుష్కా తు మధురానురసేతి యుక్తం||28||
Adhikarana 19 (29-35) · Śloka 35
పరాపరత్వే యుక్తిశ్చ సంఖ్యా సంయోగ ఏవ చ| విభాగశ్చ పృథక్త్వం చ పరిమాణమథాపి చ||29|| సంస్కారోఽభ్యాస ఇత్యేతే గుణా జ్ఞేయాః పరాదయః| సిద్ధ్యుపాయాశ్చికిత్సాయా లక్షణైస్తాన్ ప్రచక్ష్మహే||30|| దేశకాలవయోమానపాకవీర్యరసాదిషు| పరాపరత్వే, యుక్తిశ్చ యోజనా యా తు యుజ్యతే||31|| సంఖ్యా స్యాద్గణితం, యోగః సహ సంయోగ ఉచ్యతే| ద్రవ్యాణాం ద్వంద్వసర్వైకకర్మజోఽనిత్య ఏవ చ||32|| విభాగస్తు విభక్తిః స్యాద్వియోగో భాగశో గ్రహః| పృథక్త్వం స్యాదసంయోగో వైలక్షణ్యమనేకతా||33|| పరిమాణం పునర్మానం, సంస్కారః కరణం మతం| భావాభ్యసనమభ్యాసః శీలనం సతతక్రియా||34|| ఇతి స్వలక్షణైరుక్తా గుణాః సర్వే పరాదయః| చికిత్సా యైరవిదితైర్న యథావత్ ప్రవర్తతే||35||
परापरत्वे युक्तिश्च सङ्ख्या संयोग एव च| विभागश्च पृथक्त्वं च परिमाणमथापि च||२९|| संस्कारोऽभ्यास इत्येते गुणा ज्ञेयाः परादयः| सिद्ध्युपायाश्चिकित्साया लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे||३०|| देशकालवयोमानपाकवीर्यरसादिषु| परापरत्वे, युक्तिश्च योजना या तु युज्यते||३१|| सङ्ख्या स्याद्गणितं, योगः सह संयोग उच्यते| द्रव्याणां द्वन्द्वसर्वैककर्मजोऽनित्य एव च||३२|| विभागस्तु विभक्तिः स्याद्वियोगो भागशो ग्रहः| पृथक्त्वं स्यादसंयोगो वैलक्षण्यमनेकता||३३|| परिमाणं पुनर्मानं, संस्कारः करणं मतम्| भावाभ्यसनमभ्यासः शीलनं सततक्रिया||३४|| इति स्वलक्षणैरुक्ता गुणाः सर्वे परादयः| चिकित्सा यैरविदितैर्न यथावत् प्रवर्तते||३५||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి పూర్వోక్తగుర్వాదిగుణాతిరిక్తాన్ పరత్వాపరత్వాదీన్ దశగుణాన్ రసధర్మత్వేనోపదేష్టవ్యానాహ- పరేత్యాది| తచ్చ పరత్వం ప్రధానత్వం, అపరత్వం అప్రధానత్వం| తద్వివరణం- దేశకాలేత్యాది| తత్ర దేశో మరుః పరః, అనూపోఽపరః; కాలో విసర్గః పరః, ఆదానమపరః; వయస్తరుణం పరం, అపరమితరత్; మానం చ శరీరస్య యథా వక్ష్యమాణం శారీరే పరం, తతోఽన్యదపరం; పాకవీర్యరసాస్తు యే యస్య యోగినస్తే తం ప్రతి పరాః, అయౌగికాస్త్వపరాః| ఆదిగ్రహణాత్ ప్రకృతిబలాదీనాం గ్రహణం| కింవా, పరత్వాపరత్వే వైశేషికోక్తే జ్ఞేయే; తత్ర దేశాపేక్షయా సన్నికృష్టదేశసంబంధినమపేక్ష్య విదూరదేశసంబంధిని పరత్వం, సన్నికృష్టదేశసంబంధిని చాపరత్వం భవతి; ఏవం సన్నికృష్టవిప్రకృష్టకాలాపేక్షయా చ స్థవిరే పరత్వం, యూని చాపరత్వం భవతి| వయఃప్రభృతిషు పరత్వాపరత్వం యథాసంభవం కాలదేశకృతమేవేహోపయోగాదుపచరితమప్యభిహితం, యతో న గుణే మానాదౌ గుణాంతరసంభవః| యుక్తిశ్చేత్యాదౌ యోజనా దోషాద్యపేక్షయా భేషజస్య సమీచీనకల్పనా, అత ఏవోక్తం- యా తు యుజ్యతే; యా కల్పనా యౌగికీ భవతి సా తు యుక్తిరుచ్యతే, అయౌగికీ తు కల్పనాఽపి సతీ యుక్తిర్నోచ్యతే పుత్రోఽప్యపుత్రవత్| యుక్తిశ్చేయం సంయోగపరిమాణసంస్కారాద్యంతర్గతాఽప్యత్యుపయుక్తత్వాత్ పృథగుచ్యతే| సంఖ్యాం లక్షయతి- సంఖ్యేత్యాది| గణితమిహైకద్విత్ర్యాది| సంయోగమాహ- యోగ ఇత్యాది | సహేతి మిలితానాం ద్రవ్యాణాం యోగః ప్రాప్తిరిత్యర్థః, సహేత్యనేనేహాకించిత్కరం పరస్పరసంయోగం నిరాకరోతి| తద్భేదమాహ- ద్వంద్వేత్యాది| తత్ర ద్వంద్వకర్మజో యథా- యుధ్యమానయోర్మేషయోః, సర్వకర్మజో యథా- భాండే ప్రక్షిప్యమాణానాం మాషాణాం బహులమాషక్రియాయోగజః, ఏకకర్మజో యథా- వృక్షవాయసయోః| అనిత్య ఇతి సంయోగస్య కర్మజత్వేనానిత్యత్వం దర్శయతి| విభాగమాహ- విభాగస్త్విత్యాది| విభక్తిః విభజనం| విభక్తిమేవ వివృణోతి- వియోగ ఇతి; సంయోగస్య విగమో వియోగః| తత్ కిం సంయోగాభావ ఏవ వియోగ ఇత్యాహ- భాగశో గ్రహ ఇతి|- విభాగశో విభక్తత్వేన గ్రహణం యతో భవతీతి భావః; తేన విభక్తిరిత్యేషా భావరూపా ప్రతీతిః, న సంయోగాభావమాత్రం భవతి, కింతర్హి భావరూపవిభాగగుణయుక్తా ఇత్యర్థః | పృథక్త్వం తు ‘ఇదం ద్రవ్యం పటలక్షణం, ఘటాత్ పృథగ్’ ఇత్యాదికా బుద్ధిర్యతో భవతి, తత్ పృథక్త్వం భవతి| తచ్చాచార్యస్త్రైవిధ్యేనాహ- పృథక్త్వమిత్యాది| తత్ర యత్ సర్వథాఽసంయుజ్యమానయోరివ మేరుహిమాచలయోః పృథక్త్వం, ఏతదసంయోగ ఇత్యనేనోక్తం| తథా సంయుజ్యమానానామపి పృథక్త్వం విజాతీయానాం మహిషవరాహాదీనాం, తదాహ- వైలక్షణ్యమిత్యాది|- విశిష్టలక్షణయుక్తత్వలక్షితం విజాతీయానాం పృథక్త్వమిత్యర్థః| తథైకజాతీయానామప్యవిలక్షణానాం మాషాణాం పృథక్త్వం భవతీత్యాహ- అనేకతేతి| ఏకజాతీయేషు హి సంయుక్తేషు న వైలక్షణ్యం నాప్యసంయోగః, అథ చానేకతా పృథక్త్వరూపా భవతీతి భావః| కింవా, పృథక్త్వం గుణాంతరమిచ్ఛన్ లోకవ్యవహారార్థమసంయోగవైలక్షణ్యానేకతారూపమేవ యథోదాహృతం పృథక్త్వం దర్శయతి | మానం ప్రస్థాఢకాదితులాదిమేయం| కరణం గుణాంతరాధాయకత్వం సంస్కరణమిత్యర్థః; యద్వక్ష్యతి- “సంస్కారో హి గుణాంతరాధానముచ్యతే” (వి. 1) ఇతి| భావస్య షష్టికాదేర్వ్యాయామాదేశ్చాభ్యసనమభ్యాసః| అభ్యసనమేవ లోకప్రసిద్ధాభ్యాం పర్యాయాభ్యాం వివృణోతి- శీలనం సతతక్రియేతి; యం లోకాః శీలనసతతక్రియాభ్యామభిదధతి సోఽభ్యాస ఇతి భావః| అయం చ సంయోగసంస్కారవిశేషరూపోఽపి విశేషేణ చికిత్సోపయుక్తత్వాత్ పృథగుచ్యతే| న యథావత్ ప్రవర్తత ఇతి వచనేన శబ్దాదిషు చ గుర్వాదిషు చ పరాదీనామప్రాధాన్యం సూచయతి||29-35||
Adhikarana 20 (36) · Śloka 36
గుణా గుణాశ్రయా నోక్తాస్తస్మాద్రసగుణాన్ భిషక్| విద్యాద్ద్రవ్యగుణాన్ కర్తురభిప్రాయాః పృథగ్విధాః||36||
गुणा गुणाश्रया नोक्तास्तस्माद्रसगुणान् भिषक्| विद्याद्द्रव्यगुणान् कर्तुरभिप्रायाः पृथग्विधाः||३६||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి రసానాం పరస్పరసంయోగో గుణ ఉక్తః, తథాఽగ్రే చ స్నిగ్ధత్వాదిర్గుణో వాచ్యః, స చ గుణరూపరసే న సంభవతీతి యథా రసానాం గుణనిర్దేశో బోద్ధవ్యస్తదాహ- గుణా ఇత్యాది| గుణా గుణాశ్రయా నోక్తా ఇతి దీర్ఘంజీవితీయే “సమవాయీ తు నిశ్చేష్టః కారణం గుణః” (సూ. 1) ఇత్యనేన| రసగుణానితి రసే స్నిగ్ధాదీన్ గుణాన్నిర్దిష్టాన్ తద్రసాధారద్రవ్యగుణానేవ విద్యాత్| నను, యది ద్రవ్యగుణా ఏవ తే, తత్ కిమితి రసగుణత్వేనోచ్యంత ఇత్యాహ- కర్తురిత్యాది; కర్తురితి తంత్రకర్తుః| అభిప్రాయా ఇతి తత్ర తత్రోపచారేణ తథా సామాన్యశబ్దాదిప్రయోగేణ తంత్రకరణబుద్ధయః; సామాన్యశబ్దోపచారాదిప్రయోగశ్చ ప్రకరణాదివశాదేవ స్ఫుటత్వాత్ తథా ప్రయోజనవశాచ్చ క్రియతే| తచ్చ ప్రకరణాది ‘అతశ్చ ప్రకృతం బుద్ధ్వా’ ఇత్యాదౌ దర్శయిష్యామః| ఇహ చ ద్రవ్యగుణానాం రసేషు యదుపచరణం తస్యాయమభిప్రాయో- యత్- మధురాదినిర్దేశేనైవ స్నిగ్ధశీతాదిగుణా అపి ప్రాయో మధురాద్యవ్యభిచారిణో ద్రవ్యే నిర్దిష్టా భవంతీతి న మధురత్వం నిర్దిశ్య స్నిగ్ధత్వాదిప్రతిపాదనం పునః పృథక్ క్రియత ఇతి||36||
Adhikarana 21 (37) · Śloka 37
అతశ్చ ప్రకృతం బుద్ధ్వా దేశకాలాంతరాణి చ| తంత్రకర్తురభిప్రాయానుపాయాంశ్చార్థమాదిశేత్||37||
अतश्च प्रकृतं बुद्ध्वा देशकालान्तराणि च| तन्त्रकर्तुरभिप्रायानुपायांश्चार्थमादिशेत्||३७||
🔊 Audio coming soon
అభిప్రాయపృథక్త్వే సతి యథా గ్రంథో బోద్ధవ్యస్తదాహ- అతశ్చేత్యాది| తత్ర ప్రకృతం బుద్ధ్వా, యథా- “క్షారాః క్షీరం ఫలం పుష్పం” ఇత్యత్రోద్భిదగణస్య ప్రకృతత్వాత్ క్షీరమితి స్నుహ్యాదిక్షీరమేవ క్షీరశబ్దేన వదేత్| దేశాంతరం బుద్ధ్వేతి యథా- శిరసి శోధనేఽభిధీయమానే “క్రిమివ్యాధౌ” (సూ. 2) ఇతి, తచ్ఛిరోగతక్రిమివ్యాధావేవ భవతి| కాలాంతరే యథా- వమనకాలేఽభిహితం “ప్రతిగ్రహాంశ్చోపహారయేత్” (సూ. 15) ఇతి, తత్ర ప్రతిగ్రహశబ్దేన పాత్రముచ్యతే, న తు గ్రహణం ప్రతిగ్రహః| తంత్రకర్తురభిప్రాయానితి యథోక్తం రసేషు గుణారోపణే తద్బోద్ధవ్యం| ఉపాయానితి శాస్త్రోపాయాన్ తంత్రయుక్తిరూపాన్| అర్థం అభిధేయం| యద్యపి ప్రకృతాదయోఽపి తంత్రకర్తురభిప్రాయా ఏవ, తథాఽపి యత్ర ప్రకృతత్వాది న స్ఫుటం ప్రతీయతే తత్ర తంత్రకర్తురభిప్రాయత్వేన బోద్ధవ్యం||37||
Adhikarana 22 (38) · Śloka 38
షడ్విభక్తీః ప్రవక్ష్యామి రసానామత ఉత్తరం| షట్ పంచభూతప్రభవాః సంఖ్యాతాశ్చ యథా రసాః||38||
षड्विभक्तीः प्रवक्ष्यामि रसानामत उत्तरम्| षट् पञ्चभूतप्रभवाः सङ्ख्याताश्च यथा रसाः||३८||
🔊 Audio coming soon
షడ్విభక్తీరితి మధురాదిషడ్విభాగానిత్యర్థః| షట్ పంచభూతప్రభవా ఇతి పంచభూతప్రభవాః సంతో యథోక్తేన ప్రకారేణ ‘సోమగుణాతిరేకాత్’ ఇత్యాదినా యథా షట్ సంఖ్యాతాః షట్సంఖ్యాపరిచ్ఛిన్నా భవంతి, తథా వక్ష్యామీతి యోజనా||38||
Adhikarana 23 (39) · Śloka 39
సౌమ్యాః ఖల్వాపోఽంతరిక్షప్రభవాః ప్రకృతిశీతా లఘ్వ్యశ్చావ్యక్తరసాశ్చ, తాస్త్వంతరిక్షాద్భ్రశ్యమానా భ్రష్టాశ్చ పంచమహాభూతగుణసమన్వితా జంగమస్థావరాణాం భూతానాం మూర్తీరభిప్రీణయంతి, తాసు మూర్తిషు షడభిమూర్చ్ఛంతి రసాః||39||
सौम्याः खल्वापोऽन्तरिक्षप्रभवाः प्रकृतिशीता लघ्व्यश्चाव्यक्तरसाश्च, तास्त्वन्तरिक्षाद्भ्रश्यमाना भ्रष्टाश्च पञ्चमहाभूतगुणसमन्विता जङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्तीरभिप्रीणयन्ति, तासु मूर्तिषु षडभिमूर्च्छन्ति रसाः||३९||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి రసానామాదికారణమేవ తావదాహ- సౌమ్యా ఇత్యాది| సౌమ్యాః సోమదేవతాకాః| భ్రశ్యమానా ఇతి వదతా భూమిసంబంధవ్యతిరేకేణాంతరీక్షేరితైః పృథివ్యాదిపరమాణ్వాదిభిః సంబంధో రసారంభకో భవతీతి దర్శ్యతే| మూర్తీరితి వ్యక్తీః| అభిప్రీణయంతీతి తర్పయంతి, కింవా జనయంతి| అభిమూర్చ్ఛంతి రసా ఇతి వ్యక్తిం యాంతి| అత్ర చాంతరీక్షముదకం రసకారణత్వే ప్రధానత్వాదుక్తం, తేన క్షితిస్థమపి స్థావరజంగమోత్పత్తౌ రసకారణం భవత్యేవ||39||
Adhikarana 24 (40) · Śloka 40
తేషాం షణ్ణాం రసానాం సోమగుణాతిరేకాన్మధురో రసః, పృథివ్యగ్నిభూయిష్ఠత్వాదమ్లః, సలిలాగ్నిభూయిష్ఠత్వాల్లవణః, వాయ్వగ్నిభూయిష్ఠత్వాత్ కటుకః, వాయ్వాకాశాతిరిక్తత్వాత్తిక్తః, పవనపృథివీవ్యతిరేకాత్ కషాయ ఇతి| ఏవమేషాం రసానాం షట్త్వముపపన్నం న్యూనాతిరేకవిశేషాన్మహాభూతానాం భూతానామివ స్థావరజంగమానాం నానావర్ణాకృతివిశేషాః; షడృతుకత్వాచ్చ కాలస్యోపపన్నో మహాభూతానాం న్యూనాతిరేకవిశేషః||40||
तेषां षण्णां रसानां सोमगुणातिरेकान्मधुरो रसः, पृथिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः, सलिलाग्निभूयिष्ठत्वाल्लवणः, वाय्वग्निभूयिष्ठत्वात् कटुकः, वाय्वाकाशातिरिक्तत्वात्तिक्तः, पवनपृथिवीव्यतिरेकात् कषाय इति| एवमेषां रसानां षट्त्वमुपपन्नं न्यूनातिरेकविशेषान्महाभूतानां भूतानामिव स्थावरजङ्गमानां नानावर्णाकृतिविशेषाः; षडृतुकत्वाच्च कालस्योपपन्नो महाभूतानां न्यूनातिरेकविशेषः||४०||
🔊 Audio coming soon
సోమగుణాతిరేకాదితి అతిరేకశబ్దేన సర్వేష్వేవ రసేషు సర్వభూతసాన్నిధ్యమస్తి, క్వచిత్తు కస్యచిద్భూతగుణస్యాతిరేకాద్రసవిశేషో భవతీతి దర్శయతి; ఏతచ్చ మధురం ప్రతి అబ్గుణాతిరిక్తత్వం విశేషోత్పత్తౌ కారణత్వేన జ్ఞేయం; యచ్చాధారకారణత్వమపాం, తత్ సర్వసాధారణం| ఏవం లవణేఽప్యపాం కారణత్వం జ్ఞేయం| లవణస్తు సుశ్రుతే పృథివ్యగ్న్యతిరేకాత్ పఠితః, అస్మింశ్చ విరోధే కార్యవిరోధో నాస్త్యేవ| నను, ఉష్ణశీతాభ్యామగ్నిసలిలాభ్యాం కృతస్య లవణస్యాప్యుష్ణశీతత్వేన భవితవ్యం, తల్లవణం కథముష్ణం భవతి? నైవం, యతో భూతానామయం స్వభావః- యత్- కేనచిత్ ప్రకారేణ సన్నివిష్టాః కంచిద్గుణమారభంతే, న సర్వం| యథా- మకుష్ఠకేఽద్భిర్మధురో రసః క్రియతే, న స్నేహః; తథా సైంధవే వహ్నినాఽపి నోష్ణత్వమారభ్యతే| అయం చ భూతానాం సన్నివేశోఽదృష్టప్రభావకృత ఏవ, స చ సన్నివేశః కార్యదర్శనేనోన్నేయః| తేన యత్ర కార్యం దృశ్యతే తత్ర కల్ప్యతే, యథా- లవణే ఉష్ణత్వాదగ్నిర్విష్యందిత్వాచ్చ జలమనుమీయతే| ఆగమవేదనీయశ్చాయమర్థో నాత్రాస్మద్విధానాం కల్పనాః ప్రసరంతి| ఏతేన యదుచ్యతే- తోయవత్ పృథివ్యాదయోఽపి కిమితి పృథగ్రసాంతరం న కుర్వంతి, తథా తోయవాతాదిసంయోగాదిభ్యః కిమితి రసాంతరాణి నోత్పద్యంత ఇతి, తదపి భూతస్వభావాపర్యనుయోగాదేవ ప్రత్యుక్తం| ఇహ చ కారణత్వం భూతానాం రసస్య మధురత్వాదివిశేష ఏవ నిమిత్తకారణరూపముచ్యతే, తేన నీరసానామపి హి దహనాదీనాం కారణత్వముపపన్నమేవ వ్యుత్పాదితం| రసభేదం దృష్టాంతేన సాధయన్నాహ- ఏవమిత్యాది| రసానాం షట్త్వం మహాభూతానాం న్యూనాతిరేకవిశేషాత్ సోమగుణాతిరేకపృథివ్యగ్న్యతిరేకాదేః షడుత్పాదకారణాదుపపన్నం, షడ్భ్యః కారణేభ్యః షట్ కార్యాణి భవంతీతి యుక్తమేవేతి భావః| భూతానాం యథా నానావర్ణాకృతివిశేషా మహాభూతానాం న్యూనాతిరేకవిశేషాత్, తథా రసానామపీతి| భూతానాం యథోక్తానామతిరేకవిశేషహేతుమాహ- షడృతుకత్వాదిత్యాది| షడృతుకత్వేన కాలో నానాహేమంతాదిరూపతయా కంచిద్భూతవిశేషం క్వచిద్వర్ధయతి, స చాత్మకార్యం రసం పుష్టం కరోతి, యథా- హేమంతకాలే సోమగుణాతిరేకో భవతి, శిశిరే వాయ్వాకాశాతిరేకః, ఏవం తస్యాశితీయోక్తరసోత్పాదక్రమేణ వసంతాదావపి భూతోత్కర్షో జ్ఞేయః; షడృతుకాచ్చేతి చకారేణాహోరాత్రకృతోఽపి భూతోత్కర్షో జ్ఞేయః, తథాఽదృష్టకృతశ్చ; తేన హేమంతాదావపి రసాంతరోత్పాదః క్వచిద్వస్తున్యుపపన్నో భవతి| యద్యపి చ, ఋతుభేదేఽపి భూతోత్కర్షవిశేష ఏవ కారణం, యదుక్తం- “తావేతావర్కవాయూ” (సూ. 6) ఇత్యాది, తథాఽపి బీజాంకురకార్యకారణభావవత్ సంసారానాదితయైవ భూతవిశేషర్త్వోః కార్యకారణభావో వాచ్యః||40||
Adhikarana 25 (41) · Śloka 41
తత్రాగ్నిమారుతాత్మకా రసాః ప్రాయేణోర్ధ్వభాజః, లాఘవాదుత్ప్లవనత్వాచ్చ వాయోరూర్ధ్వజ్వలనత్వాచ్చ వహ్నేః; సలిలపృథివ్యాత్మకాస్తు ప్రాయేణాధోభాజః, పృథివ్యా గురుత్వాన్నిమ్నగత్వాచ్చోదకస్య; వ్యామిశ్రాత్మకాః పునరుభయతోభాజః||41||
तत्राग्निमारुतात्मका रसाः प्रायेणोर्ध्वभाजः, लाघवादुत्प्लवनत्वाच्च वायोरूर्ध्वज्वलनत्वाच्च वह्नेः; सलिलपृथिव्यात्मकास्तु प्रायेणाधोभाजः, पृथिव्या गुरुत्वान्निम्नगत्वाच्चोदकस्य; व्यामिश्रात्मकाः पुनरुभयतोभाजः||४१||
🔊 Audio coming soon
భూతవిశేషకృతం రసానాం ధర్మాంతరమాహ- తత్రేత్యాది| ప్రాయేణేతి న సర్వే| రసా ఇతి రసయుక్తాని ద్రవ్యాణి| ప్లవనత్వాదితి గతిమత్త్వాత్; యద్యపి గతిరధోఽపి స్యాత్, తథాఽపి లఘుత్వపరిగతగతిరిహ వాయోరూర్ధ్వమేవ గమనం కరోతి, యథా- శాల్మలీతులానాం| హేత్వంతరమాహ- ఊర్ధ్వజ్వలనత్వాచ్చాగ్నేరితి; అగ్నేరప్యూర్ధ్వగతిత్వాదిత్యర్థః| నిమ్నగత్వమధోగత్వమేవ||41||
Adhikarana 26 (42) · Śloka 42
తేషాం షణ్ణాం రసానామేకైకస్య యథాద్రవ్యం గుణకర్మాణ్యనువ్యాఖ్యాస్యామః||42||
तेषां षण्णां रसानामेकैकस्य यथाद्रव्यं गुणकर्माण्यनुव्याख्यास्यामः||४२||
🔊 Audio coming soon
యథాద్రవ్యమితి యద్యస్య రసస్య ద్రవ్యమాధారస్తదనతిక్రమేణ| ఏతేన రసానాం గుణకర్మణీ రసాధారే ద్రవ్యే బోద్ధవ్యే ఇతి దర్శయతి||42||
Adhikarana 27 (43) · Śloka 43
తత్ర, మధురో రసః శరీరసాత్మ్యాద్రసరుధిరమాంసమేదోస్థిమజ్జౌజఃశుక్రాభివర్ధన ఆయుష్యః షడింద్రియప్రసాదనో బలవర్ణకరః పిత్తవిషమారుతఘ్నస్తృష్ణాదాహప్రశమనస్త్వచ్యః కేశ్యః కంఠ్యో బల్యః ప్రీణనో జీవనస్తర్పణో బృంహణః స్థైర్యకరః క్షీణక్షతసంధానకరో ఘ్రాణముఖకంఠౌష్ఠజిహ్వాప్రహ్లాదనో దాహమూర్చ్ఛాప్రశమనః షట్పదపిపీలికానామిష్టతమః స్నిగ్ధః శీతో గురుశ్చ| స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థముపయుజ్యమానః స్థౌల్యం మార్దవమాలస్యమతిస్వప్నం గౌరవమనన్నాభిలాషమగ్నేర్దౌర్బల్యమాస్యకంఠయోర్మాంసాభివృద్ధిం శ్వాసకాసప్రతిశ్యాయాలసకశీతజ్వరానాహాస్యమాధుర్యవమథుసంజ్ఞాస్వరప్రణాశగలగండగండమాలాశ్లీపద- గలశోఫబస్తిధమనీగలోపలేపాక్ష్యామయాభిష్యందానిత్యేవంప్రభృతీన్ కఫజాన్ వికారానుపజనయతి (1)|43|
तत्र, मधुरो रसः शरीरसात्म्याद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जौजःशुक्राभिवर्धन आयुष्यः षडिन्द्रियप्रसादनो बलवर्णकरः पित्तविषमारुतघ्नस्तृष्णादाहप्रशमनस्त्वच्यः केश्यः कण्ठ्यो बल्यः प्रीणनो जीवनस्तर्पणो बृंहणः स्थैर्यकरः क्षीणक्षतसन्धानकरो घ्राणमुखकण्ठौष्ठजिह्वाप्रह्लादनो दाहमूर्च्छाप्रशमनः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमः स्निग्धः शीतो गुरुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः स्थौल्यं मार्दवमालस्यमतिस्वप्नं गौरवमनन्नाभिलाषमग्नेर्दौर्बल्यमास्यकण्ठयोर्मांसाभिवृद्धिं श्वासकासप्रतिश्यायालसकशीतज्वरानाहास्यमाधुर्यवमथुसञ्ज्ञास्वरप्रणाशगलगण्डगण्डमालाश्लीपद- गलशोफबस्तिधमनीगलोपलेपाक्ष्यामयाभिष्यन्दानित्येवम्प्रभृतीन् कफजान् विकारानुपजनयति (१)|४३|
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాది| మధుర ఆదావుచ్యతే ప్రశస్తాయుష్యాదిగుణతయా ప్రాయః ప్రాణిప్రియతయా చ| షడింద్రియాణి మనసా సమం| జీవనః అభిఘాతాదిమూర్చ్ఛితస్య జీవనః| ఆయుష్యస్తు ఆయుఃప్రకర్షకారిత్వేన| క్షీణస్య సంధానకరో ధాతుపోషకత్వేన; కింవా క్షీణశ్చాసౌ క్షతశ్చేతి, తేన క్షీణక్షతస్య ఉరఃక్షతం సందధాతి| షట్పదాద్యభీష్టత్వగుణకథనం ప్రమేహపూర్వరూపాదిజ్ఞానోపయుక్తం | యదుక్తం- “మూత్రేఽభిధావంతి పిపీలికాశ్చ” (చి. 6) ఇతి, తథా రిష్టే వక్ష్యతి- “యస్మిన్ గృధ్నంతి మక్షికాః” (ఇ. 5) ఇతి, అనేన చ మధురత్వం జ్ఞాయతే| అక్ష్యామయేనైవాభిష్యందే లబ్ధే విశేషోపాదానార్థం పునర్వచనం; కింవా అభిష్యందో నాసాదిష్వపి జ్ఞేయః (1)||43||
Adhikarana 28 (43) · Śloka 43
అమ్లో రసో భక్తం రోచయతి, అగ్నిం దీపయతి, దేహం బృంహయతి ఊర్జయతి, మనో బోధయతి, ఇంద్రియాణి దృఢీకరోతి, బలం వర్ధయతి, వాతమనులోమయతి, హృదయం తర్పయతి, ఆస్యమాస్రావయతి, భుక్తమపకర్షయతి క్లేదయతి జరయతి, ప్రీణయతి, లఘురుష్ణః స్నిగ్ధశ్చ| స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థముపయుజ్యమానో దంతాన్ హర్షయతి, తర్షయతి, సమ్మీలయత్యక్షిణీ, సంవేజయతి లోమాని, కఫం విలాపయతి, పిత్తమభివర్ధయతి, రక్తం దూషయతి,మాంసం విదహతి, కాయం శిథిలీకరోతి, క్షీణక్షతకృశదుర్బలానాం శ్వయథుమాపాదయతి, అపి చ క్షతాభిహతదష్టదగ్ధభగ్నశూనప్రచ్యుతావమూత్రితపరిసర్పితమర్దితచ్ఛిన్నభిన్నవిశ్లిష్టోద్విద్ధోత్పిష్టాదీని పాచయత్యాగ్నేయస్వభావాత్, పరిదహతి కంఠమురో హృదయం చ (2)|43|
अम्लो रसो भक्तं रोचयति, अग्निं दीपयति, देहं बृंहयति ऊर्जयति, मनो बोधयति, इन्द्रियाणि दृढीकरोति, बलं वर्धयति, वातमनुलोमयति, हृदयं तर्पयति, आस्यमास्रावयति, भुक्तमपकर्षयति क्लेदयति जरयति, प्रीणयति, लघुरुष्णः स्निग्धश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो दन्तान् हर्षयति, तर्षयति, सम्मीलयत्यक्षिणी, संवेजयति लोमानि, कफं विलापयति, पित्तमभिवर्धयति, रक्तं दूषयति,मांसं विदहति, कायं शिथिलीकरोति, क्षीणक्षतकृशदुर्बलानां श्वयथुमापादयति, अपि च क्षताभिहतदष्टदग्धभग्नशूनप्रच्युतावमूत्रितपरिसर्पितमर्दितच्छिन्नभिन्नविश्लिष्टोद्विद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात्, परिदहति कण्ठमुरो हृदयं च (२)|४३|
🔊 Audio coming soon
హృదయం తర్పయతీతి హృద్యో భవతి| భుక్తమపకర్షయతీతి సారయతి; క్లేదయతి తథా జరయతి భుక్తమేవ| అవమూత్రితం మూత్రవిషైర్జంతుభిః, పరిసర్పితం చ స్పర్శవిశేషైః కారండాదిభిః (2)||43||
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
లవణో రసః పాచనః క్లేదనో దీపనశ్చ్యావనశ్ఛేదనో భేదనస్తీక్ష్ణః సరో వికాస్యధఃస్రంస్యవకాశకరో వాతహరః స్తంభబంధసంఘాతవిధమనః సర్వరసప్రత్యనీకభూతః, ఆస్యమాస్రావయతి, కఫం విష్యందయతి, మార్గాన్ విశోధయతి, సర్వశరీరావయవాన్ మృదూకరోతి, రోచయత్యాహారం, ఆహారయోగీ, నాత్యర్థం గురుః స్నిగ్ధ ఉష్ణశ్చ| స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థముపయుజ్యమానః పిత్తం కోపయతి, రక్తం వర్ధయతి, తర్షయతి, మూర్చ్ఛయతి , తాపయతి, దారయతి, కుష్ణాతి మాంసాని, ప్రగాలయతి కుష్ఠాని, విషం వర్ధయతి, శోఫాన్ స్ఫోటయతి, దంతాంశ్చ్యావయతి, పుంస్త్వముపహంతి, ఇంద్రియాణ్యుపరుణద్భి, వలిపలితఖాలిత్యమాపాదయతి, అపి చ లోహితపిత్తామ్లపిత్తవిసర్పవాతరక్తవిచర్చికేంద్రలుప్తప్రభృతీన్వికారానుపజనయతి (3)|43|
लवणो रसः पाचनः क्लेदनो दीपनश्च्यावनश्छेदनो भेदनस्तीक्ष्णः सरो विकास्यधःस्रंस्यवकाशकरो वातहरः स्तम्भबन्धसङ्घातविधमनः सर्वरसप्रत्यनीकभूतः, आस्यमास्रावयति, कफं विष्यन्दयति, मार्गान् विशोधयति, सर्वशरीरावयवान् मृदूकरोति, रोचयत्याहारम्, आहारयोगी, नात्यर्थं गुरुः स्निग्ध उष्णश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः पित्तं कोपयति, रक्तं वर्धयति, तर्षयति, मूर्च्छयति , तापयति, दारयति, कुष्णाति मांसानि, प्रगालयति कुष्ठानि, विषं वर्धयति, शोफान् स्फोटयति, दन्तांश्च्यावयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, इन्द्रियाण्युपरुणद्भि, वलिपलितखालित्यमापादयति, अपि च लोहितपित्ताम्लपित्तविसर्पवातरक्तविचर्चिकेन्द्रलुप्तप्रभृतीन्विकारानुपजनयति (३)|४३|
🔊 Audio coming soon
వికాసీ క్లేదచ్ఛేదనః | అధఃస్రంసీ విష్యందనశీలః| సర్వరసప్రత్యనీకభూత ఇతి యత్ర మాత్రాతిరిక్తో లవణో భవతి తత్ర నాన్యో రస ఉపలక్ష్యతే| ఆహారయోగీతి ఆహారే సదా యుజ్యతే| మోహయతి వైచిత్యం కురుతే| మూర్చ్ఛయతీతి సంజ్ఞానాశం కరోతి (3)||43||
Adhikarana 30 (43) · Śloka 43
కటుకో రసో వక్త్రం శోధయతి, అగ్నిం దీపయతి, భుక్తం శోషయతి, ఘ్రాణమాస్రావయతి, చక్షుర్విరేచయతి, స్ఫుటీకరోతీంద్రియాణి, అలసకశ్వయథూపచయోదర్దాభిష్యందస్నేహస్వేదక్లేదమలానుపహంతి, రోచయత్యశనం, కండూర్వినాశయతి , వ్రణానవసాదయతి, క్రిమీన్ హినస్తి, మాంసం విలిఖతి, శోణితసంఘాతం భినత్తి, బంధాంశ్ఛినత్తి, మార్గాన్ వివృణోతి, శ్లేష్మాణం శమయతి, లఘురుష్ణో రూక్షశ్చ| స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థముపయుజ్యమానో విపాకప్రభావాత్ పుంస్త్వముపహంతి, రసవీర్యప్రభావాన్మోహయంతి, గ్లాపయతి, సాదయతి, కర్శయతి, మూర్చ్ఛయతి, నమయతి, తమయతి, భ్రమయతి, కంఠం పరిదహతి, శరీరతాపముపజనయతి, బలం క్షిణోతి, తృష్ణాం జనయతి; అపి చ వాయ్వగ్నిగుణబాహుల్యాద్భ్రమదవథుకంపతోదభేదైశ్చరణభుజపార్శ్వపృష్ఠప్రభృతిషు మారుతజాన్ వికారానుపజనయతి (4); తిక్తో రసః స్వయమరోచిష్ణురప్యరోచకఘ్నో విషఘ్నః క్రిమిఘ్నో మూర్చ్ఛాదాహకండూకుష్ఠతృష్ణాప్రశమనస్త్వఙ్మాంసయోః స్థిరీకరణో జ్వరఘ్నో దీపనః పాచనః స్తన్యశోధనో లేఖనః క్లేదమేదోవసామజ్జలసీకాపూయస్వేదమూత్రపురీషపిత్తశ్లేష్మోపశోషణో రూక్షః శీతో లఘుశ్చ| స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థముపయుజ్యమానో రౌక్ష్యాత్ఖరవిషదస్వభావాచ్చ రసరుధిరమాంసమేదోస్థిమజ్జశుక్రాణ్యుచ్ఛోషయతి, స్రోతసాం ఖరత్వముపపాదయతి, బలమాదత్తే, కర్శయతి, గ్లపయతి, మోహయతి, భ్రమయతి, వదనముపశోషయతి, అపరాంశ్చ వాతవికారానుపజనయతి (5); కషాయో రసః సంశమనః సంగ్రాహీ సంధానకరః పీడనో రోపణః శోషణః స్తంభనః శ్లేష్మరక్తపిత్తప్రశమనః శరీరక్లేదస్యోపయోక్తా రూక్షః శీతోఽలఘుశ్చ| స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థముపయుజ్యమాన ఆస్యం శోషయతి, హృదయం పీడయతి, ఉదరమాధ్మాపయతి, వాచం నిగృహ్ణాతి, స్రోతాంస్యవబధ్నాతి, శ్యావత్వమాపాదయతి, పుంస్త్వముపహంతి, విష్టభ్య జరాం గచ్ఛతి, వాతమూత్రపురీషరేతాంస్యవగృహ్ణాతి, కర్శయతి, గ్లపయతి, తర్షయతి, స్తంభయతి, ఖరవిశదరూక్షత్వాత్ పక్షవధగ్రహాపతానకార్దితప్రభృతీంశ్చ వాతవికారానుపజనయతి||43||
कटुको रसो वक्त्रं शोधयति, अग्निं दीपयति, भुक्तं शोषयति, घ्राणमास्रावयति, चक्षुर्विरेचयति, स्फुटीकरोतीन्द्रियाणि, अलसकश्वयथूपचयोदर्दाभिष्यन्दस्नेहस्वेदक्लेदमलानुपहन्ति, रोचयत्यशनं, कण्डूर्विनाशयति , व्रणानवसादयति, क्रिमीन् हिनस्ति, मांसं विलिखति, शोणितसङ्घातं भिनत्ति, बन्धांश्छिनत्ति, मार्गान् विवृणोति, श्लेष्माणं शमयति, लघुरुष्णो रूक्षश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो विपाकप्रभावात् पुंस्त्वमुपहन्ति, रसवीर्यप्रभावान्मोहयन्ति, ग्लापयति, सादयति, कर्शयति, मूर्च्छयति, नमयति, तमयति, भ्रमयति, कण्ठं परिदहति, शरीरतापमुपजनयति, बलं क्षिणोति, तृष्णां जनयति; अपि च वाय्वग्निगुणबाहुल्याद्भ्रमदवथुकम्पतोदभेदैश्चरणभुजपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु मारुतजान् विकारानुपजनयति (४); तिक्तो रसः स्वयमरोचिष्णुरप्यरोचकघ्नो विषघ्नः क्रिमिघ्नो मूर्च्छादाहकण्डूकुष्ठतृष्णाप्रशमनस्त्वङ्मांसयोः स्थिरीकरणो ज्वरघ्नो दीपनः पाचनः स्तन्यशोधनो लेखनः क्लेदमेदोवसामज्जलसीकापूयस्वेदमूत्रपुरीषपित्तश्लेष्मोपशोषणो रूक्षः शीतो लघुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो रौक्ष्यात्खरविषदस्वभावाच्च रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्राण्युच्छोषयति, स्रोतसां खरत्वमुपपादयति, बलमादत्ते, कर्शयति, ग्लपयति, मोहयति, भ्रमयति, वदनमुपशोषयति, अपरांश्च वातविकारानुपजनयति (५); कषायो रसः संशमनः सङ्ग्राही सन्धानकरः पीडनो रोपणः शोषणः स्तम्भनः श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः शरीरक्लेदस्योपयोक्ता रूक्षः शीतोऽलघुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमान आस्यं शोषयति, हृदयं पीडयति, उदरमाध्मापयति, वाचं निगृह्णाति, स्रोतांस्यवबध्नाति, श्यावत्वमापादयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, विष्टभ्य जरां गच्छति, वातमूत्रपुरीषरेतांस्यवगृह्णाति, कर्शयति, ग्लपयति, तर्षयति, स्तम्भयति, खरविशदरूक्षत्वात् पक्षवधग्रहापतानकार्दितप्रभृतींश्च वातविकारानुपजनयति||४३||
🔊 Audio coming soon
విపాకస్య ప్రభావో విపాకప్రభావః, విపాకశ్చ కటూనాం కటురేవ; రసస్య వీర్యస్య చ ప్రభావో రసవీర్యప్రభావః; అయం చ వక్ష్యమాణే సర్వత్ర హేతుః| చరణాదీనాం సాక్షాద్గ్రహణం తత్రైవ ప్రాయో వాతవికారభావాత్| అత్ర చ విపాకప్రభావాదికథనముదాహరణార్థం, తేన మధురాదిషు విపాకాదికార్యమున్నేయం| గ్లపయతి హర్షక్షయం కరోతి| పీడనో వ్రణపీడనః| శరీరక్లేదస్యోపయోక్తేతి ఆచూషకః| ‘శీతోఽలఘుశ్చ’ ఇత్యకారప్రశ్లేషాదలఘుః | అవగృహ్ణాతీతి బద్ధాని కరోతి ||43||
Adhikarana 31 (44) · Śloka 44
ఇత్యేవమేతే షడ్రసాః పృథక్త్వేనైకత్వేన వా మాత్రశః సమ్యగుపయుజ్యమానా ఉపకారాయ భవంత్యధ్యాత్మలోకస్య, అపకారకరాః పునరతోఽన్యథా భవంత్యుపయుజ్యమానాః; తాన్ విద్వానుపకారార్థమేవ మాత్రశః సమ్యగుపయోజయేదితి||44||
इत्येवमेते षड्रसाः पृथक्त्वेनैकत्वेन वा मात्रशः सम्यगुपयुज्यमाना उपकाराय भवन्त्यध्यात्मलोकस्य, अपकारकराः पुनरतोऽन्यथा भवन्त्युपयुज्यमानाः; तान् विद्वानुपकारार्थमेव मात्रशः सम्यगुपयोजयेदिति||४४||
🔊 Audio coming soon
పృథక్త్వేనేతి ఏకైకశో మాత్రశః| ఏకత్వేనేతి ఏకీకృత్య సముదాయమాత్రశ ఇత్యర్థః| మాత్రశ ఇతి మాత్రయా| తచ్చైకీకరణం ద్విత్ర్యాదిభిః సర్వైర్జ్ఞేయం| అధ్యాత్మలోకస్యేతి సర్వప్రాణిజనస్య| అన్యథేతి అమాత్రయా||44||
Adhikarana 32 (45) · Śloka 45
భవంతి చాత్ర- శీతం వీర్యేణ యద్ద్రవ్యం మధురం రసపాకయోః| తయోరమ్లం యదుష్ణం చ యద్ద్రవ్యం కటుకం తయోః||45||
भवन्ति चात्र- शीतं वीर्येण यद्द्रव्यं मधुरं रसपाकयोः| तयोरम्लं यदुष्णं च यद्द्रव्यं कटुकं तयोः||४५||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి రసద్వారేణైవ ద్రవ్యాణాం వీర్యమాహ- శీతమిత్యాది | యద్ద్రవ్యం రసే పాకే చ మధురం తచ్ఛీతం వీర్యేణ జ్ఞేయం; తథా తయోరితి రసపాకయోర్యదమ్లం ద్రవ్యం తదుష్ణం వీర్యేణ; తథా యచ్చ ద్రవ్యం తయోరితి రసపాకయోః కటుకముక్తం తచ్చోష్ణం వీర్యేణ, ‘భవతి’ ఇతి శేషః| కింవా ‘యచ్చోష్ణం కటుకం తయోః’ ఇతి పాఠః| తత్ర యద్రసతో మధురం తద్వీర్యతః శీతమితి వక్తవ్యే యద్రసపాకయోరితి కరోతి, తన్మధురరసోచితపాకస్యైవ మధురద్రవ్యస్య శీతవీర్యతాప్రాప్త్యర్థం; ఏవమమ్లకటుకయోరపి వాచ్యం||45||
Adhikarana 33 (46-47) · Śloka 47
తేషాం రసోపదేశేన నిర్దేశ్యో గుణసంగ్రహః| వీర్యతోఽవిపరీతానాం పాకతశ్చోపదేక్ష్యతే||46|| యథా పయో యథా సర్పిర్యథా వా చవ్యచిత్రకౌ| ఏవమాదీని చాన్యాని నిర్దిశేద్రసతో భిషక్||47||
तेषां रसोपदेशेन निर्देश्यो गुणसङ्ग्रहः| वीर्यतोऽविपरीतानां पाकतश्चोपदेक्ष्यते||४६|| यथा पयो यथा सर्पिर्यथा वा चव्यचित्रकौ| एवमादीनि चान्यानि निर्दिशेद्रसतो भिषक्||४७||
🔊 Audio coming soon
తేషామితి మధురపాకాదీనాం, రసోపదేశేనేతి రసమాత్రకథనేనైవ, యతో విపాకోఽపి రసత ఏవ ప్రాయో జ్ఞాయతే; యద్వక్ష్యతి- ‘కటుతిక్తకషాయాణాం విపాకః ప్రాయశః కటుః’ ఇత్యాది| ఏతచ్చ న సర్వత్రేత్యాహ- వీర్యత ఇత్యాది| వీర్యతోఽవిపరీతానాం రసద్వారా వీర్యజ్ఞానం, న తు రసవిరుద్ధవీర్యాణాం మహాపంచమూలాదీనాం; న కేవలం రసేన కింతర్హి పాకతశ్చ య ఉపదేక్ష్యతే గుణసంగ్రహః ‘శుక్రహా బద్ధవిణ్మూత్రో విపాకో వాతలః కటుః’ ఇత్యాదినా, స చ వీర్యతోఽవిరుద్ధానాం విజ్ఞేయః; యది తత్ర వీర్యం విరోధి భవతి తదా విపాకోఽపి యథోక్తగుణకారీ న స్యాత్| కింవా, పాకతశ్చావిపరీతానాం రసోపదేశేన గుణసంగ్రహః శీతోష్ణలక్షణో నిర్దేశ్యః, యస్యాస్తు పిప్పల్యాః కటుకాయా అపి విపరీతమధురపాకిత్వం, న తత్ర కటురసత్వేనోష్ణత్వమిత్యర్థః| అస్మింశ్చ పక్షే ‘ఉపదేక్ష్యతే’ ఇతి ‘యథా పయః’ ఇత్యాదినా సంబధ్యతే| తాన్యేవావిపరీతవీర్యవిపాకాన్యాహ- యథా పయ ఇత్యాది| పయఃప్రభృతీని హి ద్రవ్యగుణకథనేఽవిరుద్ధవీర్యవిపాకాన్యుపదేష్టవ్యాని||46-47||
Adhikarana 34 (48-49) · Śloka 49
మధురం కించిదుష్ణం స్యాత్ కషాయం తిక్తమేవ చ| యథా మహత్పంచమూలం యథాఽబ్జానూపమామిషం||48|| లవణం సైంధవం నోష్ణమమ్లమామలకం తథా| అర్కాగురుగుడూచీనాం తిక్తానాముష్ణముచ్యతే||49||
मधुरं किञ्चिदुष्णं स्यात् कषायं तिक्तमेव च| यथा महत्पञ्चमूलं यथाऽब्जानूपमामिषम्||४८|| लवणं सैन्धवं नोष्णमम्लमामलकं तथा| अर्कागुरुगुडूचीनां तिक्तानामुष्णमुच्यते||४९||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి యత్ర విరుద్ధవీర్యత్వేన రసేనోష్ణత్వాది న నిర్దేశ్యం తదాహ- మధురమిత్యాది| కించిత్ కషాయం చోష్ణం తిక్తం చోష్ణమితి యోజనా, కషాయతిక్తలవణానాముదాహరణమసూత్రితానామపి ప్రకరణాత్ కృతం| మహత్పంచమూలం బిల్వాదిపంచమూలమిహ| ఏతచ్చ తిక్తస్య కషాయస్య చోష్ణతాయాముదాహరణం, అబ్జానూపామిషం తు మధురస్యోష్ణవీర్యత్వే||48-49||
Adhikarana 35 (50-52) · Śloka 52
కించిదమ్లం హి సంగ్రాహి కించిదమ్లం భినత్తి చ| యథా కపిత్థం సంగ్రాహి భేది చామలకం తథా||50|| పిప్పలీ నాగరం వృష్యం కటు చావృష్యముచ్యతే| కషాయః స్తంభనః శీతః సోఽభయాయామతోఽన్యథా||51|| తస్మాద్రసోపదేశేన న సర్వం ద్రవ్యామాదిశేత్| దృష్టం తుల్యరసేఽప్యేవం ద్రవ్యే ద్రవ్యే గుణాంతరం||52||
किञ्चिदम्लं हि सङ्ग्राहि किञ्चिदम्लं भिनत्ति च| यथा कपित्थं सङ्ग्राहि भेदि चामलकं तथा||५०|| पिप्पली नागरं वृष्यं कटु चावृष्यमुच्यते| कषायः स्तम्भनः शीतः सोऽभयायामतोऽन्यथा||५१|| तस्माद्रसोपदेशेन न सर्वं द्रव्यामादिशेत्| दृष्टं तुल्यरसेऽप्येवं द्रव्ये द्रव्ये गुणान्तरम्||५२||
🔊 Audio coming soon
వీర్యప్రసంగాదన్యమప్యమ్లాదీనాం విరుద్ధగుణమాహ- కించిదిత్యాది| అభయాయామతోఽన్యథేతి అభయాయాం కషాయో రసో భేదనశ్చోష్ణశ్చేత్యర్థః||50-52||
Adhikarana 36 (53-56) · Śloka 57
రౌక్ష్యాత్ కషాయో రూక్షాణాముత్తమో మధ్యమః కటుః| తిక్తోఽవరస్తథోష్ణానాముష్ణత్వాల్లవణః పరః||53|| మధ్యోఽమ్లః కటుకశ్చాంత్యః స్నిగ్ధానాం మధురః పరః| మధ్యోఽమ్లో లవణశ్చాంత్యో రసః స్నేహాన్నిరుచ్యతే||54|| మధ్యోత్కృష్టావరాః శైత్యాత్ కషాయస్వాదుతిక్తకాః | స్వాదుర్గురుత్వాదధికః కషాయాల్లవణోఽవరః||55|| అమ్లాత్ కటుస్తతస్తిక్తో లఘుత్వాదుత్తమోత్తమః| కేచిల్లఘూనామవరమిచ్ఛంతి లవణం రసం||56|| గౌరవే లాఘవే చైవ సోఽవరస్తూభయోరపి|57|
रौक्ष्यात् कषायो रूक्षाणामुत्तमो मध्यमः कटुः| तिक्तोऽवरस्तथोष्णानामुष्णत्वाल्लवणः परः||५३|| मध्योऽम्लः कटुकश्चान्त्यः स्निग्धानां मधुरः परः| मध्योऽम्लो लवणश्चान्त्यो रसः स्नेहान्निरुच्यते||५४|| मध्योत्कृष्टावराः शैत्यात् कषायस्वादुतिक्तकाः | स्वादुर्गुरुत्वादधिकः कषायाल्लवणोऽवरः||५५|| अम्लात् कटुस्ततस्तिक्तो लघुत्वादुत्तमोत्तमः| केचिल्लघूनामवरमिच्छन्ति लवणं रसम्||५६|| गौरवे लाघवे चैव सोऽवरस्तूभयोरपि|५७|
🔊 Audio coming soon
రౌక్ష్యాదిత్యాది| రౌక్ష్యేణ కషాయ ఉత్తమ ఇతి రూక్షతమః, తిక్తో రూక్షః, కటుస్తు మధ్యో రూక్షతరః; ఏవమన్యత్రాపి| కటుకశ్చాంత్య ఇతి అవర ఇత్యర్థః| ఏవం లవణశ్చాంత్య ఇతి అవర ఇత్యర్థః| లవణోఽవర ఇతి గురుత్వేనేత్యర్థః| అమ్లాత్ కటురిత్యాదౌ అమ్లాత్ కటుర్లఘుః, తతః కటుకాదుత్తమాత్తిక్తో లఘుత్వేనోత్తమోత్తమః; ఉత్తమాత్ కటుకాదుత్తమ ఉత్తమోత్తమః| ఏకీయమతమాహ- కేచిదిత్యాది| ఏకీయమతం వచనభంగ్యా స్వీకుర్వన్నాహ- గౌరవ ఇత్యాది| ఏతేన, గౌరవే లాఘవే చావరత్వం లవణస్య స్వీకుర్వన్ గౌరవేఽవర ఇత్యనేనామ్లకటుతిక్తేభ్యో గురుత్వం స్వీకరోతి లవణస్య, లాఘవే చావర ఇత్యనేనామ్లాదపి లఘునోఽల్పం లాఘవం లవణస్య స్వీకరోతి| న చ వాచ్యం- అమ్లే పృథివీ కారణం లవణే తు తోయం, తతః పృథివ్యపేక్షయా తోయజన్యస్య లవణస్యైవ లాఘవముచితమితి; యతో న భూతనివేశేన గౌరవలాఘవే శక్యేతేఽవధారయితుం, తథాహి తోయాతిరేకకృతో మధురః పృథివ్యతిరేకకృతాత్ కషాయాద్గురుర్భవతి||53-56||-
Adhikarana 37 (57-58) · Śloka 58
పరం చాతో విపాకానాం లక్షణం సంప్రవక్ష్యతే||57|| కటుతిక్తకషాయాణాం విపాకః ప్రాయశః కటుః| అమ్లోఽమ్లం పచ్యతే స్వాదుర్మధురం లవణస్తథా||58||
परं चातो विपाकानां लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते||५७|| कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः| अम्लोऽम्लं पच्यते स्वादुर्मधुरं लवणस्तथा||५८||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి విపాకస్యాపి రసరూపత్వాల్లక్షణమాహ- పరమిత్యాది| ప్రాయోగ్రహణాత్ పిప్పలీకులత్థాదీనాం రసాననుగుణపాకితాం దర్శయతి| కటుకాదిశబ్దేన చ తదాధారం ద్రవ్యముచ్యతే, యతో న రసాః పచ్యంతే కింతు ద్రవ్యమేవ| లవణస్తథేతి లవణోఽపి మధురవిపాకః ప్రాయ ఇత్యర్థః| విపాకలక్షణం తు- జఠరాగ్నియోగాదాహారస్య నిష్ఠాకాలే యో గుణ ఉత్పద్యతే స విపాకః; వచనం హి- “జాఠరేణాగ్నినా యోగాద్యదుదేతి రసాంతరం| ఆహారపరిణామాంతే స విపాకః ప్రకీర్తితః” (వా. సూ. 9)||57-58||
Adhikarana 38 (59-60) · Śloka 60
మధురో లవణామ్లౌ చ స్నిగ్ధభావాత్త్రయో రసాః| వాతమూత్రపురీషాణాం ప్రాయో మోక్షే సుఖా మతాః||59|| కటుతిక్తకషాయాస్తు రూక్షభావాత్త్రయో రసాః| దుఃఖాయ మోక్షే దృశ్యంతే వాతవిణ్మూత్రరేతసాం||60||
मधुरो लवणाम्लौ च स्निग्धभावात्त्रयो रसाः| वातमूत्रपुरीषाणां प्रायो मोक्षे सुखा मताः||५९|| कटुतिक्तकषायास्तु रूक्षभावात्त्रयो रसाः| दुःखाय मोक्षे दृश्यन्ते वातविण्मूत्ररेतसाम्||६०||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి వక్ష్యమాణవిపాకలక్షణే మధురామ్లపాకయోర్వాతమూత్రపురీషానవరోధకత్వే తథా కటోర్విపాకస్య వాతమూత్రపురీషవిబంధకత్వే హేతుమాహ- మధుర ఇత్యాది| అత్ర మధురామ్లలవణా నిష్ఠాపాకం గతా అపి సంతః స్నేహగుణయోగాద్వాతమూత్రపురీషాణాం విసర్గం సుఖేన కుర్వంతీతి వాక్యార్థః| తేన మధురామ్లపాకయోరేతత్ సమానం లక్షణం| ఏవం కటుతిక్తకషాయేష్వపి విపర్యయేఽపి వాక్యార్థః||59-60||
Adhikarana 39 (61-62) · Śloka 62
శుక్రహా బద్ధవిణ్మూత్రో విపాకో వాతలః కటుః| మధురః సృష్టవిణ్మూత్రో విపాకః కఫశుక్రలః||61|| పిత్తకృత్ సృష్టవిణ్మూత్రః పాకోఽమ్లః శుక్రనాశనః| తేషాం గురుః స్యాన్మధురః కటుకామ్లావతోఽన్యథా||62||
शुक्रहा बद्धविण्मूत्रो विपाको वातलः कटुः| मधुरः सृष्टविण्मूत्रो विपाकः कफशुक्रलः||६१|| पित्तकृत् सृष्टविण्मूत्रः पाकोऽम्लः शुक्रनाशनः| तेषां गुरुः स्यान्मधुरः कटुकाम्लावतोऽन्यथा||६२||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి విపాకలక్షణం హేతువ్యుత్పాదితం శుక్రహత్వాదివిశేషయుక్తం వక్తుమాహ- శుక్రహేత్యాది| అతోఽన్యథేతి లఘుః||61-62||
Adhikarana 40 (63) · Śloka 63
విపాకలక్షణస్యాల్పమధ్యభూయిష్ఠతాం ప్రతి| ద్రవ్యాణాం గుణవైశేష్యాత్తత్ర తత్రోపలక్షయేత్||63||
विपाकलक्षणस्याल्पमध्यभूयिष्ठतां प्रति| द्रव्याणां गुणवैशेष्यात्तत्र तत्रोपलक्षयेत्||६३||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి యథోక్తవిపాకలక్షణానాం ద్రవ్యభేదే క్వచిదల్పత్వం క్వచిన్మధ్యత్వం క్వచిచ్చోత్కృష్టత్వం యథా భవతి తదాహ- విపాకేత్యాది| విపాకలక్షణస్యాల్పమధ్యభూయిష్ఠతాముపలక్షయేత్, ప్రతి ప్రతి ద్రవ్యాణాం గుణవైశేష్యాద్ధేతోరిత్యర్థః| ఏతేన, ద్రవ్యేషు యద్గుణవైశేష్యం మధురత్వమధురతరత్వమధురతమత్వాది, తతో హేతోర్విపాకానామల్పత్వాదయో విశేషా భవంతీత్యుక్తం భవతి| అత్ర కేచిద్బ్రువతే- ప్రతిరసం పాకో భవతి, యథా మధురాదీనాం షణ్ణాం షణ్మధురాదయః పాకా ఇతి; కేచిద్బ్రువతే- బలవతాం రసానామబలవంతో రసా వశతాం యాంతి, తతశ్చానవస్థితః పాకః| తత్రైతద్ద్వితయమపి పాకే వ్యవస్థాఽకరణమనాదృత్య సుశ్రుతేన ద్వివిధః పాకో మధురః కటుశ్చాంగీకృతః| ద్వైవిధ్యం చ పంచభూతాత్మకే ద్రవ్యే గురుభూతపృథివీతోయాతిరేకాన్మధురః పాకో భవతి, శేషలఘుభూతాతిరేకాత్తు కటుకః పాకో భవతి; యదుక్తం- “ద్రవ్యేషు పచ్యమానేషు యేష్వంబుపృథివీగుణాః| నిర్వర్తంతేఽధికాస్తత్ర పాకో మధుర ఉచ్యతే|| తేజోఽనిలాకాశగుణాః పచ్యమానేషు యేషు తు| నిర్వర్తంతేఽధికాస్తత్ర పాకః కటుక ఉచ్యతే ” (సు. సూ. 40) ఇతి| ప్రతిరసపాకే తథాఽనవస్థితపాకే చ ద్రవ్యం రసగుణేనైవ తుల్యం పాకావస్థాయామపి భవతి, తేన న కశ్చిద్విశేషో విపాకేన తత్ర బోధ్యత ఇతి సుశ్రుతేన తత్పక్షద్వయముపేక్షితమితి సాధుకృతం| తృతీయామ్లపాకనిరాసస్తు దోషమావహతి, యతో వ్రీహికులత్థాదీనామమ్లపాకతయా పిత్తకర్తృత్వముపలభ్యతే; అథ మన్యసే- వ్రీహ్యాదేరుష్ణవీర్యత్వేన తత్ర పిత్తకర్తృత్వం; తన్న, మధురస్య వ్రీహేస్తన్మతే మధురవిపాకస్యోష్ణవీర్యతాయామపి సత్యాం న పిత్తకర్తృత్వముపపద్యతే, రసవిపాకాభ్యామేకస్య వీర్యస్య బాధనీయత్వాత్| కించ, అమ్లపాకత్వాద్వ్రీహ్యాదేః పిత్తమమ్లగుణముత్పద్యతే, యది తు తదుష్ణవీర్యతాకృతం స్యాత్తదా కటుగుణభూయిష్ఠం పిత్తం స్యాత్; దృశ్యతే చ వ్రీహిభక్షణాదమ్లోద్గారాదినాఽమ్లగుణభూయిష్ఠతైవేతి| కించ, పృథివీసోమగుణాతిరేకాన్మధురః పాకో భవతి, వాయ్వగ్న్యాకాశాతిరేకాచ్చ కటుర్భవతీతి పక్షే యదా వ్యామిశ్రగుణాతిరేకతా భవతి తదా సోమాగ్న్యాత్మకస్యామ్లస్యోత్పాదః కథం ప్రతిక్షేపణీయః| అథవా, తంత్రకారయోః కిమనయోరనేన వచనమాత్రవిరోధేన కర్తవ్యం; యతో యదమ్లపాకం చరకో బ్రూతే, తత్ సుశ్రుతేన వీర్యోష్ణమితి కృత్వా సమాధీయతే; తేన న కశ్చిద్ద్రవ్యగుణే విరోధః| యత్తు సుశ్రుతేఽమ్లపాకనిరాసార్థం దూషణముచ్యతే “పిత్తం హి విదగ్ధమమ్లతాముపైతి” (సు. సూ. 40) ఇత్యాదినా, తదనభ్యుపగమాదేవ నిరస్తం| నను, లవణస్య మధురపాకిత్వే పిత్తరక్తాదికర్తృత్వమనుపపన్నం, తథా తిక్తకషాయయోః కటుపాకిత్వే పిత్తహంతృత్వమనుపపన్నం? నైవం, సత్యపి లవణస్య మధురపాకిత్వే తత్ర లవణరస ఉష్ణం చ వీర్యం యదస్తి తేన తత్ పిత్తరక్తాదికారకం, విపాకస్తు తత్ర పిత్తరక్తహరణలక్షణే కార్యే బాధితః సన్ ‘సృష్టవిణ్మూత్రం’ ఇత్యాదినా లక్షణేన లక్ష్యత ఏవ| ఏతేన యదుచ్యతే- లవణే మధురో విపాకశ్చేద్రసవీర్యాభ్యాం బాధితః సన్ స్వకార్యకరో న భవతి తత్ కిం తేనోపదిష్టేనేతి, తన్నిరస్తం భవతి| యతోఽస్త్యేవ సృష్టవిణ్మూత్రతాదినా తత్ర లవణే మధురవిపాకిత్వం లక్షణీయం| అనయా దిశా తిక్తకషాయయోరపి పూర్వపక్షపరిహారః| అన్యే త్వేతద్దోషభయాల్లవణోఽప్యమ్లం పచ్యత ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి, లవణస్తథేత్యత్ర తథాశబ్దేన విప్రకృష్టస్యామ్లమిత్యస్య కర్షణాదితి| తన్న, “కట్వాదీనాం కటుర్విపాకోఽమ్లోఽమ్లస్య శేషయోర్మధురః” ఇతి జతూకర్ణవచనాత్| నచ వాచ్యం, కస్మాత్త్రయ ఏవ విపాకా భవంతి న పునస్తిక్తాదయోఽపీతి; యతో భూతస్వభావ ఏవైషః, యేన మధురాదయస్త్రయ ఏవ భవంతి, భూతస్వభావాశ్చాపర్యనుయోజ్యాః| నను, యశ్చ రసవిపరీతః పాకో యథా- లవణస్య మధురః, తిక్తకషాయయోశ్చ కటుః, స ఉచ్యతాం; యస్తు సమానగుణో మధురస్య మధురోఽమ్లస్యామ్లః కటుకస్య వా కటుకః, తత్కథనే కిం ప్రయోజనం? యతో రసగుణైరేవ తత్ర విపాకగుణోఽపి జ్ఞాస్యతే| నైవం, యేన లవణాదివద్విసదృశరసాంతరోత్పాదశంకానిరాసార్థమపి తత్రానుగుణోఽపి విపాకో వక్తవ్య ఏవ; విపాకజశ్చ రస ఆహారపరిణామాంతే భవతి, ప్రాకృతస్తు రసో విపాకవిరుద్ధః పరిణామకాలం వర్జయిత్వా జ్ఞేయః; తేన పిప్పల్యాః కటుకరసత్వమాదౌ కంఠస్థశ్లేష్మక్షపణముఖశోధనాదికర్తృత్వేన సప్రయోజనం, మధురవిపాకత్వం తు పరిణామేన వృష్యత్వాదిజ్ఞాపనేన సప్రయోజనం| తథా, యత్ర విపాకస్య రసాః సమానగుణతయాఽనుగుణా భవంతి తత్ర బలవత్ కార్యం భవతి, విపర్యయే తు దుర్బలమితి జ్ఞేయం| ఏతచ్చ పాకత్రయం ద్రవ్యనియతం, తేన గ్రహణ్యధ్యాయే వక్ష్యమాణాహారావస్థాపాకాద్భిన్నమేవ; తత్ర హ్యవిశేషేణ సర్వేషామేవ రసానామవస్థావశాత్ త్రయః పాకా వాచ్యాః “అన్నస్య భుక్తమాత్రస్య షడ్రసస్య ప్రపాకతః” (చి. 15) ఇత్యాదినా గ్రంథేన||63||
Adhikarana 41 (64-65) · Śloka 65
మృదుతీక్ష్ణగురులఘుస్నిగ్ధరూక్షోష్ణశీతలం| వీర్యమష్టవిధం కేచిత్, కేచిద్ద్వివిధమాస్థితాః||64|| శీతోష్ణమితి, వీర్యం తు క్రియతే యేన యా క్రియా| నావీర్యం కురుతే కించిత్ సర్వా వీర్యకృతా క్రియా||65||
मृदुतीक्ष्णगुरुलघुस्निग्धरूक्षोष्णशीतलम्| वीर्यमष्टविधं केचित्, केचिद्द्विविधमास्थिताः||६४|| शीतोष्णमिति, वीर्यं तु क्रियते येन या क्रिया| नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता क्रिया||६५||
🔊 Audio coming soon
ఏకీయమతేన వీర్యలక్షణమాహ- మృద్విత్యాది| ఏతచ్చైకీయమతద్వయం పారిభాషికీం వీర్యసంజ్ఞాం పురస్కృత్య ప్రవృత్తం| వైద్యకే హి రసవిపాకప్రభావవ్యతిరిక్తే ప్రభూతకార్యకారిణీ గుణే వీర్యమతి సంజ్ఞా, తేనాష్టవిధవీర్యవాదిమతే పిచ్ఛిలవిశదాదయో గుణా న రసాదివిపరీతం కార్యం ప్రాయః కుర్వంతి, తేన తేషాం రసాద్యుపదేశేనైవ గ్రహణం; మృద్వాదీనాం తు రసాద్యభిభావకత్వమస్తి, యథా- పిప్పల్యాం కటురసకార్యం పిత్తకోపనమభిభూయ తద్గతే మృదుశీతవీర్యే పిత్తమేవ శమయత ఇతి, తథా కషాయే తిక్తానురసే మహతి పంచమూలే తత్కార్యం వాతకోపనమభిభూయోష్ణేన వీర్యేణ తద్విరుద్ధం వాతశమనమేవ క్రియతే, తథా మధురేఽపీక్షౌ శీతవీర్యత్వేన వాతవృద్ధిరిత్యాది| యదుక్తం సుశ్రుతే- “ఏతాని ఖలు వీర్యాణి స్వబలగుణోత్కర్షాద్రసమభిభూయాత్మకర్మ దర్శయంతి ” (సు. సూ. 40) ఇత్యాది| శీతోష్ణవీర్యవాదిమతం త్వగ్నీషోమీయత్వాజ్జగతః శీతోష్ణయోరేవ ప్రాధాన్యాజ్జ్ఞేయం| ఉక్తం చ “నానాఽఽత్మకమపి ద్రవ్యమగ్నీషోమౌ మహాబలౌ| వ్యక్తావ్యక్తం జగదివ నాతిక్రామతి జాతుచిత్” (వా. సూ. 9) ఇతి| ఏతచ్చ మతద్వయమప్యాచార్యస్య పరిభాషాసిద్ధమనుమతమేవ, యేనోత్తరత్ర “రసవీర్యవిపాకానాం సామాన్యం యత్ర లక్ష్యతే” ఇత్యాదౌ పారిభాషికమేవ వీర్యం నిర్దేక్ష్యతి| పారిభాషికవీర్యసంజ్ఞాపరిత్యాగేన తు శక్తిపర్యాయస్య వీర్యస్య లక్షణమాహ- వీర్యం త్విత్యాది | వీర్యమితి శక్తిః| యేనేతి రసేన వా విపాకేన వా ప్రభావేణ వా గుర్వాదిపరాదిభిర్వా గుణైర్యా క్రియా తర్పణహ్లాదనశమనాదిరూపా క్రియతే , తస్యాం క్రియాయాం తద్ రసాది వీర్యం| అత ఏవోక్తం సుశ్రుతే- “యేన కుర్వంతి తద్వీర్యం” (సు. సూ. 40) ఇతి| అత్రైవ లోకప్రసిద్ధాముపపత్తిమాహ- నావీర్యమిత్యాది | అవీర్యం అశక్తమిత్యర్థః| వీర్యకృతేతి వీర్యవతా కృతా వీర్యకృతా||64-65||
Adhikarana 42 (66) · Śloka 66
రసో నిపాతే ద్రవ్యాణాం, విపాకః కర్మనిష్ఠయా| వీర్యం యావదధీవాసాన్నిపాతాచ్చోపలభ్యతే||66||
रसो निपाते द्रव्याणां, विपाकः कर्मनिष्ठया| वीर्यं यावदधीवासान्निपाताच्चोपलभ्यते||६६||
🔊 Audio coming soon
రసాదీనామేకద్రవ్యనివిష్టానాం భేదేన జ్ఞానార్థం లక్షణమాహ- రసో నిపాత ఇత్యాది| నిపాత ఇతి రసనాయోగే| కర్మనిష్ఠయేతి కర్మణో నిష్ఠా నిష్పత్తిః కర్మనిష్ఠా క్రియాపరిసమాప్తిః, రసోపయోగే సతి యోఽంత్యాహారపరిణామకృతః కర్మవిశేషః కఫశుక్రాభివృద్ధ్యాదిలక్షణః, తేన విపాకో నిశ్చీయతే| అధీవాసః సహావస్థానం, యావదధీవాసాదితి యావచ్ఛరీరనివాసాత్; ఏతచ్చ విపాకాత్ పూర్వం నిపాతాచ్చోర్ధ్వం జ్ఞేయం| నిపాతాచ్చేతి శరీరసంయోగమాత్రాత్; తేన కించిద్వీర్యమధీవాసాదుపలభ్యతే, యథా- ఆనూపమాంసాదేరుష్ణత్వం; కించిచ్చ నిపాతాదేవ లభ్యతే, యథా- మరీచాదీనాం తీక్ష్ణత్వాది; కించిచ్చ నిపాతాధీవాసాభ్యాం, యథా- మరీచాదీనామేవ| ఏతేన రసః ప్రత్యక్షేణైవ; విపాకస్తు నిత్యపరోక్షః, తత్కార్యేణానుమీయతే; వీర్యం తు కించిదనుమానేన, యథా- సైంధవగతం శైత్యమానూపమాంసగతం వా ఔష్ణ్యం, కించిచ్చ వీర్యం ప్రత్యక్షేణైవ, యథా- రాజికాగతం తైక్ష్ణ్యం ఘ్రాణేన, పిచ్ఛిలవిశదస్నిగ్ధరూక్షాదయః చక్షుఃస్పర్శనాభ్యాం నిశ్చీయంత ఇతి వాక్యార్థః| ఏతచ్చ వీర్యం సహజం కృత్రిమం చ జ్ఞేయం | ఏతచ్చ యథాసంభవం గురులఘ్వాదిషు వీర్యేషు లక్షణం జ్ఞేయం| ద్రవ్యాణామితి ఉపయుజ్యమానద్రవ్యాణాం| ఏతచ్చ వీర్యలక్షణం పారిభాషికవీర్యవిషయమేవ||66||
Adhikarana 43 (67) · Śloka 67
రసవీర్యవిపాకానాం సామాన్యం యత్ర లక్ష్యతే| విశేషః కర్మణాం చైవ ప్రభావస్తస్య స స్మృతః||67||
रसवीर्यविपाकानां सामान्यं यत्र लक्ष्यते| विशेषः कर्मणां चैव प्रभावस्तस्य स स्मृतः||६७||
🔊 Audio coming soon
ప్రభావలక్షణమాహ- రసవీర్యేత్యాది| సామాన్యమితి తుల్యతా| విశేషః కర్మణామితి దంత్యాద్యాశ్రయాణాం విరేచనత్వాదీనాం| సామాన్యం లక్ష్యత ఇత్యనేన రసాదికార్యత్వేన యన్నావధారయితుం శక్యతే కార్యం తత్ ప్రభావకృతమితి సూచయతి, అత ఏవోక్తం- ప్రభావోఽచింత్య ఉచ్యతే; రసవీర్యవిపాకకార్యతయాఽచింత్య ఇత్యర్థః||67||
Adhikarana 44 (68-72) · Śloka 73
కటుకః కటుకః పాకే వీర్యోష్ణశ్చిత్రకో మతః| తద్వద్దంతీ ప్రభావాత్తు విరేచయతి మానవం ||68|| విషం విషఘ్నముక్తం యత్ ప్రభావస్తత్ర కారణం| ఊర్ధ్వానులోమికం యచ్చ తత్ ప్రభావప్రభావితం||69|| మణీనాం ధారణీయానాం కర్మ యద్వివిధాత్మకం| తత్ ప్రభావకృతం తేషాం ప్రభావోఽచింత్య ఉచ్యతే ||70|| సమ్యగ్విపాకవీర్యాణి ప్రభావశ్చాప్యుదాహృతః| కించిద్రసేన కురుతే కర్మ వీర్యేణ చాపరం||71|| ద్రవ్యం గుణేన పాకేన ప్రభావేణ చ కించన| రసం విపాకస్తౌ వీర్యం ప్రభావస్తానపోహతి||72|| బలసామ్యే రసాదీనామితి నైసర్గికం బలం|73|
कटुकः कटुकः पाके वीर्योष्णश्चित्रको मतः| तद्वद्दन्ती प्रभावात्तु विरेचयति मानवम् ||६८|| विषं विषघ्नमुक्तं यत् प्रभावस्तत्र कारणम्| ऊर्ध्वानुलोमिकं यच्च तत् प्रभावप्रभावितम्||६९|| मणीनां धारणीयानां कर्म यद्विविधात्मकम्| तत् प्रभावकृतं तेषां प्रभावोऽचिन्त्य उच्यते ||७०|| सम्यग्विपाकवीर्याणि प्रभावश्चाप्युदाहृतः| किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म वीर्येण चापरम्||७१|| द्रव्यं गुणेन पाकेन प्रभावेण च किञ्चन| रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तानपोहति||७२|| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्|७३|
🔊 Audio coming soon
అస్యైవ దురభిగమత్వాదుదాహరణాని బహూన్యాహ- కటుక ఇత్యాదినా| తద్వదితి చిత్రకసమానగుణా | విషఘ్నముక్తమితి “తస్మాద్దంష్ట్రావిషం మౌలం” (చి. 23) ఇత్యాదినా| ఊర్ధ్వానులోమికమితి యుగపదుభయభాగహరం, కింవా ఊర్ధ్వహరం తథాఽనులోమహరం చ| కర్మ యద్వివిధాత్మకమితి విషహరణశూలహరణాది| ఏతచ్చోదాహరణమాత్రం, తేన జీవనమేధ్యాదిద్రవ్యస్య రసాద్యచింత్యం సర్వం ‘ప్రభావ’ ఇతి జ్ఞేయం| ప్రభావశ్చేహ ద్రవ్యశక్తిరభిప్రేతా, సా చ ద్రవ్యాణాం సామాన్యవిశేషః దంతీత్వాదియుక్తా వ్యక్తిరేవ, యతః శక్తిర్హి స్వరూపమేవ భావానాం, నాతిరిక్తం కించిద్ధర్మాంతరం; ఏవం ప్రదేశాంతరోక్తగుణప్రభావాదిష్వపి వాచ్యం; యథోక్తం- ‘ద్రవ్యాణి హి ద్రవ్యప్రభావాద్గుణప్రభావాత్’ ఇత్యాది| న చ వాచ్యం దంత్యాదిః స్వరూపత ఏవ విరేచయతి, తేన కిమితి జలాద్యుపహతా దంతీ న విరేచయతీతి; ప్రతిబంధకాభావవిశిష్టస్యైవ ప్రభావస్య కారణత్వాత్, జలోపహతాయాం దంత్యాం జలోపఘాతః ప్రతిబంధక ఇత్యాద్యనుసరణీయం| నైయాయికశక్తివాదే యా చ విషస్య విషఘ్నత్వే ఉపపత్తిరుక్తా ఊర్ధ్వాధోగామిత్వవిరోధలక్షణా సాఽంతర్భాగత్వాత్ ప్రభావాదేవ భవతి| ఏవమూర్ధ్వానులోమికత్వాదౌ పార్థివత్వాదికథనేఽపి వాచ్యం||68-72||-
Adhikarana 45 (74-79) · Śloka 79
షణ్ణాం రసానాం విజ్ఞానముపదేక్ష్యామ్యతః పరం||73|| స్నేహనప్రీణనాహ్లాదమార్దవైరుపలభ్యతే| ముఖస్థో మధురశ్చాస్యం వ్యాప్నువఁల్లింపతీవ చ||74|| దంతహర్షాన్ముఖాస్రావాత్ స్వేదనాన్ముఖబోధనాత్| విదాహాచ్చాస్యకంఠస్య ప్రాశ్యైవామ్లం రసం వదేత్||75|| ప్రలీయన్ క్లేదవిష్యందమార్దవం కురుతే ముఖే| యః శీఘ్రం లవణో జ్ఞేయః స విదాహాన్ముఖస్య చ||76|| సంవేజయేద్యో రసానాం నిపాతే తుదతీవ చ| విదహన్ముఖనాసాక్షి సంస్రావీ స కటుః స్మృతః||77|| ప్రతిహంతి నిపాతే యో రసనం స్వదతే న చ| స తిక్తో ముఖవైశద్యశోషప్రహ్లాదకారకః ||78|| వైశద్యస్తంభజాడ్యైర్యో రసనం యోజయేద్రసః| బధ్నాతీవ చ యః కంఠం కషాయః స వికాస్యపి||79||
षण्णां रसानां विज्ञानमुपदेक्ष्याम्यतः परम्||७३|| स्नेहनप्रीणनाह्लादमार्दवैरुपलभ्यते| मुखस्थो मधुरश्चास्यं व्याप्नुवँल्लिम्पतीव च||७४|| दन्तहर्षान्मुखास्रावात् स्वेदनान्मुखबोधनात्| विदाहाच्चास्यकण्ठस्य प्राश्यैवाम्लं रसं वदेत्||७५|| प्रलीयन् क्लेदविष्यन्दमार्दवं कुरुते मुखे| यः शीघ्रं लवणो ज्ञेयः स विदाहान्मुखस्य च||७६|| संवेजयेद्यो रसानां निपाते तुदतीव च| विदहन्मुखनासाक्षि संस्रावी स कटुः स्मृतः||७७|| प्रतिहन्ति निपाते यो रसनं स्वदते न च| स तिक्तो मुखवैशद्यशोषप्रह्लादकारकः ||७८|| वैशद्यस्तम्भजाड्यैर्यो रसनं योजयेद्रसः| बध्नातीव च यः कण्ठं कषायः स विकास्यपि||७९||
🔊 Audio coming soon
విజ్ఞాయతేఽనేనేతి విజ్ఞానం లక్షణమిత్యర్థః| ప్రలీయన్నితి విలీనో భవన్ | సంస్రావయతీతి సంస్రావీ| వికాసీతి హృదయవికసనశీలః; ఉక్తం హి సుశ్రుతే- “హృదయం పీడయతి” (సు. సూ. 42) ఇతి||74-79||
Adhikarana 46 (80) · Śloka 80
ఏవముక్తవంతం భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ- భగవన్! శ్రుతమేతదవితథమర్థసంపద్యుక్తం భగవతో యథావద్ద్రవ్యగుణకర్మాధికారే వచః, పరం త్వాహారవికారాణాం వైరోధికానాం లక్షణమనతిసంక్షేపేణోపదిశ్యమానం శుశ్రూషామహ ఇతి||80||
एवमुक्तवन्तं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! श्रुतमेतदवितथमर्थसम्पद्युक्तं भगवतो यथावद्द्रव्यगुणकर्माधिकारे वचः, परं त्वाहारविकाराणां वैरोधिकानां लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||८०||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి విరుద్ధాహారం వక్తుమాహ- ఏవమిత్యాది| శరీరధాతువిరోధం కుర్వంతీతి వైరోధికాః, లక్ష్యతే వైరోధికమనేనేతి లక్షణం వైరోధికాభిధాయకో గ్రంథ ఏవ| ‘యత్ కించిద్దోషమాస్రావ్య’ ఇత్యాది వైరోధికలక్షణం జ్ఞేయం||80||
Adhikarana 47 (81) · Śloka 81
తమువాచ భగవానాత్రేయః- దేహధాతుప్రత్యనీకభూతాని ద్రవ్యాణి దేహధాతుభిర్విరోధమాపద్యంతే; పరస్పరగుణవిరుద్ధాని కానిచిత్, కానిచిత్ సంయోగాత్, సంస్కారాదపరాణి, దేశకాలమాత్రాదిభిశ్చాపరాణి, తథా స్వభావాదపరాణి||81||
तमुवाच भगवानात्रेयः- देहधातुप्रत्यनीकभूतानि द्रव्याणि देहधातुभिर्विरोधमापद्यन्ते; परस्परगुणविरुद्धानि कानिचित्, कानिचित् संयोगात्, संस्कारादपराणि, देशकालमात्रादिभिश्चापराणि, तथा स्वभावादपराणि||८१||
🔊 Audio coming soon
దేహధాతుప్రత్యనీకభూతానీతి దేహధాతూనాం రసాదీనాం వాతాదీనాం చ ప్రకృతిస్థానాం ప్రత్యనీకస్వరూపాణి| విరోధమాపద్యంత ఇతి దేహధాతూనాం విరోధమాచరంతి, దూషయంతీతి యావత్| యథాభూతాని ద్రవ్యాణి దేహధాతుభిర్విరోధమాపద్యంతే తదాహ- పరస్పరవిరుద్ధాని కానిచిదిత్యాది| తత్ర పరస్పరగుణవిరుద్ధాని యథా- “న మత్స్యాన్ పయసాఽభ్యవహరేత్, ఉభయం హ్యేతత్” ఇత్యాదినోక్తాని| సంయోగవిరుద్ధం యథా- “తదేవ నికుచం పక్వం న మాష” ఇత్యాది నోక్తం; యత్ సంస్కారాదివిరుద్ధగుణకథనం వినా సాహిత్యమాత్రేణ విరుద్ధముచ్యతే, తత్ సంయోగవిరుద్ధం| మత్స్యపయసోస్తు యద్యపి సహోపయోగో విరుద్ధత్వేనోక్తః, తథాఽప్యసౌ గుణవిరుద్ధత్వేన కథిత ఇతి గుణవిరోధకస్యైవోదాహరణం| విరోధశ్చ విరుద్ధగుణత్వే సత్యపి క్వచిదేవ ద్రవ్యప్రభావాద్భవతి; తేన షడ్రసాహారోపయోగే మధురామ్లయోర్విరుద్ధశీతోష్ణవీర్యయోర్విరోధో నోద్భావనీయః| సంస్కారతో విరుద్ధం యథా- “న కపోతాన్ సర్షపతైలభృష్టాన్” ఇత్యాది| దేశో ద్వివిధః- భూమిః, శరీరం చ| తత్ర భూమివిరుద్ధం యథా- “తదేవ భస్మపాంశుపరిధ్వస్తం”, కింవా యత్ కించిదగోచరభృతం తద్దేశవిరుద్ధం; శరీరవిరుద్ధం యథా- ఉష్ణార్తస్య మధు మరణాయ| కాలవిరుద్ధం యథా- పర్యుషితా కాకమాచీ మరణాయ| మాత్రావిరుద్ధం యథా- సమఘృతే మధుసర్పిషీ మరణాయ| ఆదిగ్రహణాద్దోషప్రకృత్యాదివిరుద్ధానాం గ్రహణం| స్వభావవిరుద్ధం యథా- విషం||81||
Adhikarana 48 (82-83) · Śloka 83
తత్ర యాన్యాహారమధికృత్య భూయిష్ఠముపయుజ్యంతే తేషామేకదేశం వైరోధికమధికృత్యోపదేక్ష్యామః- న మత్స్యాన్ పయసా సహాభ్యవహరేత్, ఉభయం హ్యేతన్మధురం మధురవిపాకం మహాభిష్యంది శీతోష్ణత్వాద్విరుద్ధవీర్యం విరుద్ధవీర్యత్వాచ్ఛోణితప్రదూషణాయ మహాభిష్యందిత్వాన్మార్గోపరోధాయ చ||82|| తన్నిశమ్యాత్రేయవచనమను భద్రకాప్యోఽగ్నివేశమువాచ- సర్వానేవ మత్స్యాన్ పయసా సహాభ్యవహరేదన్యత్రైకస్మాచ్చిలిచిమాత్, స పునః శకలీ లోహితనయనః సర్వతో లోహితరాజీ రోహితాకారః ప్రాయో భూమౌ చరతి, తం చేత్ పయసా సహాభ్యవహరేన్నిఃసంశయం శోణితజానాం విబంధజానాం చ వ్యాధీనామన్యతమమథవా మరణం ప్రాప్నుయాదితి||83||
तत्र यान्याहारमधिकृत्य भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते तेषामेकदेशं वैरोधिकमधिकृत्योपदेक्ष्यामः- न मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेत्, उभयं ह्येतन्मधुरं मधुरविपाकं महाभिष्यन्दि शीतोष्णत्वाद्विरुद्धवीर्यं विरुद्धवीर्यत्वाच्छोणितप्रदूषणाय महाभिष्यन्दित्वान्मार्गोपरोधाय च||८२|| तन्निशम्यात्रेयवचनमनु भद्रकाप्योऽग्निवेशमुवाच- सर्वानेव मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेदन्यत्रैकस्माच्चिलिचिमात्, स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजी रोहिताकारः प्रायो भूमौ चरति, तं चेत् पयसा सहाभ्यवहरेन्निःसंशयं शोणितजानां विबन्धजानां च व्याधीनामन्यतममथवा मरणं प्राप्नुयादिति||८३||
🔊 Audio coming soon
వైరోధికమధికృత్యేతి వైరోధికముద్దిశ్య| శీతోష్ణత్వాదితి పయః శీతముష్ణవీర్యాశ్చ మత్స్యాః, శేషం మధురత్వాది సమానం| ఏతచ్చ ద్రవ్యప్రభావాదేవ విరోధి| ‘స పునః శకలీ’ ఇత్యాదినా ‘నాందినిః’ ఇతి ఖ్యాతో మత్స్య ఉచ్యతే||82-83||
Adhikarana 49 (84) · Śloka 84
నేతి భగవానాత్రేయః- సర్వానేవ మత్స్యాన్న పయసా సహాభ్యవహరేద్విశేషతస్తు చిలిచిమం, స హి మహాభిష్యందిత్వాత్ స్థూలలక్షణతరానేతాన్ వ్యాధీనుపజనయత్యామవిషముదీరయతి చ| గ్రామ్యానూపౌదకపిశితాని చ మధుతిలగుడపయోమాషమూలకబిసైర్విరూఢధాన్యైర్వా నైకధ్యమద్యాత్, తన్మూలం హి బాధిర్యాంధ్యవేపథుజాడ్యకలమూకతామైణ్మిణ్యమథవా మరణమాప్నోతి| న పౌష్కరం రోహిణీకం శాకం కపోతాన్ వా సర్షపతైలభ్రష్టాన్మధుపయోభ్యాం సహాభ్యవహరేత్, తన్మూలం హి శోణితాభిష్యందధమనీప్రవి(తి)చయాపస్మారశంఖకగలగండరోహిణీనామన్యతమం ప్రాప్నోత్యథవా మరణమితి| న మూలకలశునకృష్ణగంధార్జకసుముఖసురసాదీని భక్షయిత్వా పయః సేవ్యం, కుష్ఠాబాధభయాత్| న జాతుకశాకం న నికుచం పక్వం మధుపయోభ్యాం సహోపయోజ్యం, ఏతద్ధి మరణాయాథవా బలవర్ణతేజోవీర్యోపరోధాయాలఘువ్యాధయే షాంఢ్యాయ చేతి| తదేవ నికుచం పక్వం న మాషసూపగుడసర్పిర్భిః సహోపయోజ్యం వైరోధికత్వాత్| తథాఽఽమ్రామ్రాతకమాతులుంగనికుచకరమర్దమోచదంతశఠబదరకోశామ్రభవ్యజాంబవకపిత్థతింతిడీక- పారావతాక్షోడపనసనాలికేరదాడిమామలకాన్యేవంప్రకారాణి చాన్యాని ద్రవ్యాణి సర్వం చామ్లం ద్రవమద్రవం చ పయసా సహ విరుద్ధం| తథా కంగువనకమకుష్ఠకకులత్థమాషనిష్పావాః పయసా సహ విరుద్ధాః| పద్మోత్తరికాశాకం శార్కరో మైరేయో మధు చ సహోపయుక్తం విరుద్ధం వాతం చాతికోపయతి| హారిద్రకః సర్షపతైలభృష్టో విరుద్ధః పిత్తం చాతికోపయతి| పాయసో మంథానుపానో విరుద్ధః శ్లేష్మాణం చాతికోపయతి| ఉపోదికా తిలకల్కసిద్ధా హేతురతీసారస్య| బలాకా వారుణ్యా సహ కుల్మాషైరపి విరుద్ధా, సైవ శూకరవసాపరిభృష్టా సద్యో వ్యాపాదయతి| మయూరమాంసమేరండసీసకావసక్తమేరండాగ్నిప్లుష్టమేరండతైలయుక్తం సద్యో వ్యాపాదయతి| హారిద్రకమాంసం హారిద్రసీసకావసక్తం హారిద్రాగ్నిప్లుష్టం సద్యో వ్యాపాదయతి; తదేవ భస్మపాంశుపరిధ్వస్తం సక్షౌద్రం సద్యో మరణాయ| మత్స్యనిస్తాలనసిద్ధాః పిప్పల్యస్తథా కాకమాచీ మధు చ మరణాయ| మధు చోష్ణముష్ణార్తస్య చ మధు మరణాయ| మధుసర్పిషీ సమఘృతే, మధు వారి చాంతరిక్షం సమఘృతం, మధు పుష్కరబీజం, మధు పీత్వోష్ణోదకం, భల్లాతకోష్ణోదకం, తక్రసిద్ధః కంపిల్లకః, పర్యుషితా కాకమాచీ, అంగారశూల్యో భాసశ్చేతి విరుద్ధాని| ఇత్యేతద్యథాప్రశ్నమభినిర్దిష్టం భవతీతి||84||
नेति भगवानात्रेयः- सर्वानेव मत्स्यान्न पयसा सहाभ्यवहरेद्विशेषतस्तु चिलिचिमं, स हि महाभिष्यन्दित्वात् स्थूललक्षणतरानेतान् व्याधीनुपजनयत्यामविषमुदीरयति च| ग्राम्यानूपौदकपिशितानि च मधुतिलगुडपयोमाषमूलकबिसैर्विरूढधान्यैर्वा नैकध्यमद्यात्, तन्मूलं हि बाधिर्यान्ध्यवेपथुजाड्यकलमूकतामैण्मिण्यमथवा मरणमाप्नोति| न पौष्करं रोहिणीकं शाकं कपोतान् वा सर्षपतैलभ्रष्टान्मधुपयोभ्यां सहाभ्यवहरेत्, तन्मूलं हि शोणिताभिष्यन्दधमनीप्रवि(ति)चयापस्मारशङ्खकगलगण्डरोहिणीनामन्यतमं प्राप्नोत्यथवा मरणमिति| न मूलकलशुनकृष्णगन्धार्जकसुमुखसुरसादीनि भक्षयित्वा पयः सेव्यं, कुष्ठाबाधभयात्| न जातुकशाकं न निकुचं पक्वं मधुपयोभ्यां सहोपयोज्यम्, एतद्धि मरणायाथवा बलवर्णतेजोवीर्योपरोधायालघुव्याधये षाण्ढ्याय चेति| तदेव निकुचं पक्वं न माषसूपगुडसर्पिर्भिः सहोपयोज्यं वैरोधिकत्वात्| तथाऽऽम्राम्रातकमातुलुङ्गनिकुचकरमर्दमोचदन्तशठबदरकोशाम्रभव्यजाम्बवकपित्थतिन्तिडीक- पारावताक्षोडपनसनालिकेरदाडिमामलकान्येवम्प्रकाराणि चान्यानि द्रव्याणि सर्वं चाम्लं द्रवमद्रवं च पयसा सह विरुद्धम्| तथा कङ्गुवनकमकुष्ठककुलत्थमाषनिष्पावाः पयसा सह विरुद्धाः| पद्मोत्तरिकाशाकं शार्करो मैरेयो मधु च सहोपयुक्तं विरुद्धं वातं चातिकोपयति| हारिद्रकः सर्षपतैलभृष्टो विरुद्धः पित्तं चातिकोपयति| पायसो मन्थानुपानो विरुद्धः श्लेष्माणं चातिकोपयति| उपोदिका तिलकल्कसिद्धा हेतुरतीसारस्य| बलाका वारुण्या सह कुल्माषैरपि विरुद्धा, सैव शूकरवसापरिभृष्टा सद्यो व्यापादयति| मयूरमांसमेरण्डसीसकावसक्तमेरण्डाग्निप्लुष्टमेरण्डतैलयुक्तं सद्यो व्यापादयति| हारिद्रकमांसं हारिद्रसीसकावसक्तं हारिद्राग्निप्लुष्टं सद्यो व्यापादयति; तदेव भस्मपांशुपरिध्वस्तं सक्षौद्रं सद्यो मरणाय| मत्स्यनिस्तालनसिद्धाः पिप्पल्यस्तथा काकमाची मधु च मरणाय| मधु चोष्णमुष्णार्तस्य च मधु मरणाय| मधुसर्पिषी समघृते, मधु वारि चान्तरिक्षं समघृतं, मधु पुष्करबीजं, मधु पीत्वोष्णोदकं, भल्लातकोष्णोदकं, तक्रसिद्धः कम्पिल्लकः, पर्युषिता काकमाची, अङ्गारशूल्यो भासश्चेति विरुद्धानि| इत्येतद्यथाप्रश्नमभिनिर्दिष्टं भवतीति||८४||
🔊 Audio coming soon
గ్రామ్యపిశితాదీని మధ్వాదీనామన్యతరేణాపి విరుద్ధాని| కలమూకతేతి కలమూకతా అవ్యక్తవచనతా| పౌష్కరాదీనాం మధుపయోభ్యాం సహాభ్యవహారో విరుద్ధః, పౌష్కరం పుష్కరత్రత్రరూపం శాకం, రోహిణీ కటురోహిణీ| (ధమనీప్రతిచయః సిరాజగ్రంథిః |) జాతుశాకం వంశపత్రికా| వైరోధికత్వాదిత్యనేన ప్రకరణలబ్ధస్యాపి వైరోధికత్వస్య పునరభిధానం సామాన్యోక్తషాంఢ్యాదివ్యాధికర్తృతోపదర్శనార్థం, ఏవమన్యత్రాపి సామాన్యేఽపి వైరోధికత్వమాత్రాభిధానే వక్తవ్యం| తథాఽమ్లేత్యాదౌ అమ్లగ్రహణేన లబ్ధానాప్యమ్లామ్రాతకాదీనామభిధానం విశేషవిరోధసూచనార్థం| సర్వగ్రహణేనైవ ద్రవాద్రవామ్లే ప్రాప్తే పునర్ద్రవాద్రవవచనం ‘సర్వ’ శబ్దస్య ద్రవాద్రవామ్లకార్త్స్న్యార్థతాప్రతిషేధార్థం, భవతి హి ప్రకరణాదేకదేశేఽపి సర్వవ్యపదేశః, యథా సర్వాన్ భోజయేదితిః, కింవా సర్వగ్రహణమమ్లవిపాకానాం వ్రీహ్యాదీనాం గ్రహణార్థం| పయసేతి తృతీయయైవ సహార్థే లబ్ధే పునః సహేత్యభిధానం కేవలామ్లాదియుక్తస్యైవ విరోధితోపదర్శనార్థం; తేన, అమ్లపయఃసంయోగే గుడాదిసంయోగే సతి విరుద్ధత్వం న దుగ్ధామ్రాదీనాం| వనకో వనకోద్రవః| పద్మోత్తరికా కుసుంభః| శార్కర ఇతి మైరేయవిశేషణం| వాతం చాతికోపయతీతి వచనేన పిత్తకఫావల్పం కోపయతీతి బోధయతి; ఏవం పిత్తం చాతికోపయతి కఫం చాతికోపయతీత్యేతయోరపి వాచ్యం| హారిద్రకో ‘హరితాల’ ఇతి ఖ్యాతః పక్షీ| బలాకా వారుణ్యా సహ విరుద్ధా, తథా కుల్మాషైశ్చ బలాకా విరుద్ధా| ఏరండసీసకావసక్తమితి ఏరండకాష్ఠావసక్తం, సీసకో హి భటిత్రకరణకాష్ఠముచ్యతే| తదేవేతి హారిద్రకమాంసం| మత్స్యా నిస్తాల్యంతే పచ్యంతే యస్మిన్ తన్మత్స్యనిస్తాలనం; కింవా నిస్తాలనం వసా, జతూకర్ణేఽప్యుక్తం- “మత్స్యవసాసిద్ధాః పిప్పల్యః” ఇతి| కాకమాచీ మధు చేతి సంయోగవిరుద్ధం| భాసో గోష్ఠకుక్కుటః||84||
Adhikarana 50 (85) · Śloka 85
భవంతి చాత్ర శ్లోకాః- యత్ కించిద్దోషమాస్రావ్య న నిర్హరతి కాయతః| ఆహారజాతం తత్ సర్వమహితాయోపపద్యతే||85||
भवन्ति चात्र श्लोकाः- यत् किञ्चिद्दोषमास्राव्य न निर्हरति कायतः| आहारजातं तत् सर्वमहितायोपपद्यते||८५||
🔊 Audio coming soon
అనుక్తవైరోధికసంగ్రహార్థమాహ- యత్ కించిదిత్యాది| ఆహ్రియత ఇత్యాహారో భేషజమపి| దోషమాస్రావ్యేతి దోషానుత్క్లిష్టరూపాన్ జనయిత్వా న నిర్హరతీతి| అనేన వమనవిరేచనద్రవ్యాణి నిరాకరోతి, తాని హి దోషానాస్రావ్య నిర్హరంతి||85||
Adhikarana 51 (86-101) · Śloka 101
యచ్చాపి దేశకాలాగ్నిమాత్రాసాత్మ్యానిలాదిభిః| సంస్కారతో వీర్యతశ్చ కోష్ఠావస్థాక్రమైరపి||86|| పరిహారోపచారాభ్యాం పాకాత్ సంయోగతోఽపి చ| విరుద్ధం తచ్చ న హితం హృత్సంపద్విధిభిశ్చ యత్||87|| విరుద్ధం దేశతస్తావద్రూక్షతీక్ష్ణాది ధన్వని| ఆనూపే స్నిగ్ధశీతాది భేషజం యన్నిషేవ్యతే||88|| కాలతోఽపి విరుద్ధం యచ్ఛీతరూక్షాదిసేవనం| శీతే కాలే, తథోష్ణే చ కటుకోష్ణాదిసేవనం||89|| విరుద్ధమనలే తద్వదన్నపానం చతుర్విధే| మధుసర్పిః సమధృతం మాత్రయా తద్విరుధ్యతే||90|| కటుకోష్ణాదిసాత్మ్యస్య స్వాదుశీతాదిసేవనం| యత్తత్ సాత్మ్యవిరుద్ధం తు విరుద్ధం త్వనిలాదిభిః||91|| యా సమానగుణాభ్యాసవిరుద్ధాన్నౌషధక్రియా| సంస్కారతో విరుద్ధం తద్యద్భోజ్యం విషవద్భవేత్||92|| ఏరండసీసకాసక్తం శిఖిమాంసం యథైవ హి| విరుద్ధం వీర్యతో జ్ఞేయం వీర్యతః శీతలాత్మకం||93|| తత్ సంయోజ్యోష్ణవీర్యేణ ద్రవ్యేణ సహ సేవ్యతే| క్రూరకోష్ఠస్య చాత్యల్పం మందవీర్యమభేదనం||94|| మృదకోష్ఠస్య గురు చ భేదనీయం తథా బహు| ఏతత్ కోష్ఠవిరుద్ధం తు, విరుద్ధం స్యాదవస్థయా||95|| శ్రమవ్యవాయవ్యాయామసక్తస్యానిలకోపనం| నిద్రాలసస్యాలసస్య భోజనం శ్లేష్మకోపనం||96|| యచ్చానుత్సృజ్య విణ్మూత్రం భుంక్తే యశ్చాబుభుక్షితః| తచ్చ క్రమవిరుద్ధం స్యాద్యచ్చాతిక్షుద్వశానుగః||97|| పరిహారవిరుద్ధం తు వరాహాదీన్నిషేవ్య యత్| సేవేతోష్ణం ఘృతాదీంశ్చ పీత్వా శీతం నిషేవతే||98|| విరుద్ధం పాకతశ్చాపి దుష్టదుర్దారుసాధితం| అపక్వతండులాత్యర్థపక్వదగ్ధం చ యద్భవేత్| సంయోగతో విరుద్ధం తద్యథాఽమ్లం పయసా సహ||99|| అమనోరుచితం యచ్చ హృద్విరుద్ధం తదుచ్యతే| సంపద్విరుద్ధం తద్విద్యాదసంజాతరసం తు యత్||100|| అతిక్రాంతరసం వాఽపి విపన్నరసమేవ వా| జ్ఞేయం విధివిరుద్ధం తు భుజ్యతే నిభృతే న యత్| తదేవంవిధమన్నం స్యాద్విరుద్ధముపయోజితం||101||
यच्चापि देशकालाग्निमात्रासात्म्यानिलादिभिः| संस्कारतो वीर्यतश्च कोष्ठावस्थाक्रमैरपि||८६|| परिहारोपचाराभ्यां पाकात् संयोगतोऽपि च| विरुद्धं तच्च न हितं हृत्सम्पद्विधिभिश्च यत्||८७|| विरुद्धं देशतस्तावद्रूक्षतीक्ष्णादि धन्वनि| आनूपे स्निग्धशीतादि भेषजं यन्निषेव्यते||८८|| कालतोऽपि विरुद्धं यच्छीतरूक्षादिसेवनम्| शीते काले, तथोष्णे च कटुकोष्णादिसेवनम्||८९|| विरुद्धमनले तद्वदन्नपानं चतुर्विधे| मधुसर्पिः समधृतं मात्रया तद्विरुध्यते||९०|| कटुकोष्णादिसात्म्यस्य स्वादुशीतादिसेवनम्| यत्तत् सात्म्यविरुद्धं तु विरुद्धं त्वनिलादिभिः||९१|| या समानगुणाभ्यासविरुद्धान्नौषधक्रिया| संस्कारतो विरुद्धं तद्यद्भोज्यं विषवद्भवेत्||९२|| एरण्डसीसकासक्तं शिखिमांसं यथैव हि| विरुद्धं वीर्यतो ज्ञेयं वीर्यतः शीतलात्मकम्||९३|| तत् संयोज्योष्णवीर्येण द्रव्येण सह सेव्यते| क्रूरकोष्ठस्य चात्यल्पं मन्दवीर्यमभेदनम्||९४|| मृदकोष्ठस्य गुरु च भेदनीयं तथा बहु| एतत् कोष्ठविरुद्धं तु, विरुद्धं स्यादवस्थया||९५|| श्रमव्यवायव्यायामसक्तस्यानिलकोपनम्| निद्रालसस्यालसस्य भोजनं श्लेष्मकोपनम्||९६|| यच्चानुत्सृज्य विण्मूत्रं भुङ्क्ते यश्चाबुभुक्षितः| तच्च क्रमविरुद्धं स्याद्यच्चातिक्षुद्वशानुगः||९७|| परिहारविरुद्धं तु वराहादीन्निषेव्य यत्| सेवेतोष्णं घृतादींश्च पीत्वा शीतं निषेवते||९८|| विरुद्धं पाकतश्चापि दुष्टदुर्दारुसाधितम्| अपक्वतण्डुलात्यर्थपक्वदग्धं च यद्भवेत्| संयोगतो विरुद्धं तद्यथाऽम्लं पयसा सह||९९|| अमनोरुचितं यच्च हृद्विरुद्धं तदुच्यते| सम्पद्विरुद्धं तद्विद्यादसञ्जातरसं तु यत्||१००|| अतिक्रान्तरसं वाऽपि विपन्नरसमेव वा| ज्ञेयं विधिविरुद्धं तु भुज्यते निभृते न यत्| तदेवंविधमन्नं स्याद्विरुद्धमुपयोजितम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
యచ్చాపి దేశకాలాగ్నీత్యాదిగ్రంథం కేచిత్ పఠంతి, స చ వ్యక్త ఏవ||86-101||
Adhikarana 52 (102-103) · Śloka 103
షాంఢ్యాంధ్యవీసర్పదకోదరాణాం విస్ఫోటకోన్మాదభగందరాణాం| మూర్చ్ఛామదాధ్మానగలగ్రహాణాం పాండ్వామయస్యామవిషస్య చైవ||102|| కిలాసకుష్ఠగ్రహణీగదానాం శోథామ్లపిత్తజ్వరపీనసానాం | సంతానదోషస్య తథైవ మృత్యోర్విరుద్ధమన్నం ప్రవదంతి హేతుం||103||
षाण्ढ्यान्ध्यवीसर्पदकोदराणां विस्फोटकोन्मादभगन्दराणाम्| मूर्च्छामदाध्मानगलग्रहाणां पाण्ड्वामयस्यामविषस्य चैव||१०२|| किलासकुष्ठग्रहणीगदानां शोथाम्लपित्तज्वरपीनसानाम् | सन्तानदोषस्य तथैव मृत्योर्विरुद्धमन्नं प्रवदन्ति हेतुम्||१०३||
🔊 Audio coming soon
షాంఢ్యం నపుంసకతా| సంతానదోషో మృతవత్సత్వాదిః| ఏతచ్చ వైరోధికకథనం విశేషవచనేన బాధ్యతే; తేన లశునస్య క్షీరేణ పానం క్వచిన్న విరోధి; యదుక్తం- “సాధయేచ్ఛుద్ధశుష్కస్య లశునస్య చతుష్పలం| క్షీరోదకేఽష్టగుణితే క్షీరశేషం చ పాయయేత్” (చి.అ.5), తథా “మూలకస్వరసం క్షీరం” ఇత్యాదిప్రయోగేషూన్నేయం| కింవా, అనేకద్రవ్యసంయోగాదత్ర విరోధినామవిరోధః; విరోధిమాత్రసంయోగ ఏవ విరోధీ భవతి| యతు మధున ఉష్ణేన వమనేన సంయుక్తస్య సత్యపి మదనఫలాదిద్రవ్యసంయోగేఽవిరోధార్థముక్తమపక్వగమనాది, తన్మధునో ద్రవ్యాంతరసంయోగేఽప్యుష్ణసంబంధత్వే విరోధిత్వోపదర్శనార్థం; యతో విషాన్వయం మధు, విషస్య చోష్ణవిరోధి| లశునాదీనాం తు ద్రవ్యాంతరాసంయోగే సత్యేవ మేలకో విరుద్ధ ఇతి శాస్త్రవచనాదున్నీయతే||102-103||
Adhikarana 53 (104-106) · Śloka 106
ఏషాం ఖల్వపరేషాం చ వైరోధికనిమిత్తానాం వ్యాధీనామిమే భావాః ప్రతికారా భవంతి| తద్యథా- వమనం విరేచనం చ, తద్విరోధినాం చ ద్రవ్యాణాం సంశమనార్థముపయోగః, తథావిధైశ్చ ద్రవ్యైః పూర్వమభిసంస్కారః శరీరస్యేతి||104|| భవతశ్చాత్ర- విరుద్ధాశనజాన్ రోగాన్ ప్రతిహంతి వివేచనం| వమనం శమనం చైవ పూర్వం వా హితసేవనం||105|| సాత్మ్యతోఽల్పతయా వాఽపి దీప్తాగ్నేస్తరుణస్య చ| స్నిగ్ధవ్యాయామబలినాం విరుద్ధం వితథం భవేత్||106||
एषां खल्वपरेषां च वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामिमे भावाः प्रतिकारा भवन्ति| तद्यथा- वमनं विरेचनं च, तद्विरोधिनां च द्रव्याणां संशमनार्थमुपयोगः, तथाविधैश्च द्रव्यैः पूर्वमभिसंस्कारः शरीरस्येति||१०४|| भवतश्चात्र- विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विवेचनम्| वमनं शमनं चैव पूर्वं वा हितसेवनम्||१०५|| सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च| स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत्||१०६||
🔊 Audio coming soon
తద్విరోధినామితి షాఢ్యాదిహరాణాం| తథావిధైరితి విరుద్ధాహారజవ్యాధివిరుద్ధైః| అభిసంస్కార ఇతి సతతోపయోగేన శరీరభావనం| కింవా తథావిధైరితి రసాయనప్రయోగైః| ఏతచ్చానాగతాబాధచికిత్సితం జ్ఞేయం||104-106||
Adhikarana 54 (107-113) · Śloka 113
తత్ర శ్లోకాః- మతిరాసీన్మహర్షీణాం యా యా రసవినిశ్చయే| ద్రవ్యాణి గుణకర్మభ్యాం ద్రవ్యసంఖ్యా రసాశ్రయా||107|| కారణం రససంఖ్యాయా రసానురసలక్షణం| పరాదీనాం గుణానాం చ లక్షణాని పృథక్పృథక్||108|| పంచాత్మకానాం షట్త్వం చ రసానాం యేన హేతునా| ఊర్ధ్వానులోమభాజశ్చ యద్గుణాతిశయాద్రసాః||109|| షణ్ణాం రసానాం షట్త్వే చ సవిభక్తా విభక్తయః| ఉద్దేశశ్చాపవాదశ్చ ద్రవ్యాణాం గుణకర్మణి||110|| ప్రవరావరమధ్యత్వం రసానాం గౌరవాదిషు| పాకప్రభావయోర్లింగం వీర్యసంఖ్యావినిశ్చయః||111|| షణ్ణామాస్వాద్యమానానాం రసానాం యత్ స్వలక్షణం| యద్యద్విరుధ్యతే యస్మాద్యేన యత్కారి చైవ యత్||112|| వైరోధికనిమిత్తానాం వ్యాధీనామౌషధం చ యత్| ఆత్రేయభద్రకాప్యీయే తత్ సర్వమవదన్మునిః||113||
तत्र श्लोकाः- मतिरासीन्महर्षीणां या या रसविनिश्चये| द्रव्याणि गुणकर्मभ्यां द्रव्यसङ्ख्या रसाश्रया||१०७|| कारणं रससङ्ख्याया रसानुरसलक्षणम्| परादीनां गुणानां च लक्षणानि पृथक्पृथक्||१०८|| पञ्चात्मकानां षट्त्वं च रसानां येन हेतुना| ऊर्ध्वानुलोमभाजश्च यद्गुणातिशयाद्रसाः||१०९|| षण्णां रसानां षट्त्वे च सविभक्ता विभक्तयः| उद्देशश्चापवादश्च द्रव्याणां गुणकर्मणि||११०|| प्रवरावरमध्यत्वं रसानां गौरवादिषु| पाकप्रभावयोर्लिङ्गं वीर्यसङ्ख्याविनिश्चयः||१११|| षण्णामास्वाद्यमानानां रसानां यत् स्वलक्षणम्| यद्यद्विरुध्यते यस्माद्येन यत्कारि चैव यत्||११२|| वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामौषधं च यत्| आत्रेयभद्रकाप्यीये तत् सर्वमवदन्मुनिः||११३||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే ద్రవ్యసంఖ్యా రసాశ్రయా ఇతి ‘భేదశ్చైషాం’ ఇత్యాదినా; రససంఖ్యా హి పరమార్థతో ద్రవ్యసంఖ్యైవ, నిర్గుణత్వాద్రసానామితి భావః| కారణం రససంఖ్యాయా ఇతి ‘రసానాం తత్ర యోగ్యత్వాత్’ ఇత్యాదినా| విభక్తయో భేదః ‘తత్ర మధుర’ ఇత్యాదినా| ఉద్దేశో ద్రవ్యాణాం ‘శీతం వీర్యేణ’ ఇత్యాదినా, అపవాదో ద్రవ్యాణాం ‘మధురం కించిత్’ ఇత్యాదినా||107-113||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే ఆత్రేయభద్రకాప్యీయో నామ షడ్వింశోఽధ్యాయః||26||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने आत्रेयभद्रकाप्यीयो नाम षड्विंशोऽध्यायः||२६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానే అన్నపానచతుష్కే ఆత్రేయభద్రకాప్యీయో నామ షడ్వింశతితమోఽధ్యాయః||26||