Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాత ఆత్రేయభద్రకాప్యీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
View original
अथात आत्रेयभद्रकाप्यीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
26. ātrēyabhadrakāpyīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
ఆత్రేయో భద్రకాప్యశ్చ శాకుంతేయస్తథైవ చ| పూర్ణాక్షశ్చైవ మౌద్గల్యో హిరణ్యాక్షశ్చ కౌశికః||3|| యః కుమారశిరా నామ భరద్వాజః స చానఘః| శ్రీమాన్ వార్యోవిదశ్చైవ రాజా మతిమతాం వరః||4|| నిమిశ్చ రాజా వైదేహో బడిశశ్చ మహామతిః| కాంకాయనశ్చ బాహ్లీకో బాహ్లీకభిషజాం వరః||5|| ఏతే శ్రుతవయోవృద్ధా జితాత్మానో మహర్షయః| వనే చైత్రరథే రమ్యే సమీయుర్విజిహీర్షవః||6|| తేషాం తత్రోపవిష్టానామియమర్థవతీ కథా| బభూవార్థవిదాం సమ్యగ్రసాహారవినిశ్చయే||7||
View original
आत्रेयो भद्रकाप्यश्च शाकुन्तेयस्तथैव च| पूर्णाक्षश्चैव मौद्गल्यो हिरण्याक्षश्च कौशिकः||३|| यः कुमारशिरा नाम भरद्वाजः स चानघः| श्रीमान् वार्योविदश्चैव राजा मतिमतां वरः||४|| निमिश्च राजा वैदेहो बडिशश्च महामतिः| काङ्कायनश्च बाह्लीको बाह्लीकभिषजां वरः||५|| एते श्रुतवयोवृद्धा जितात्मानो महर्षयः| वने चैत्ररथे रम्ये समीयुर्विजिहीर्षवः||६|| तेषां तत्रोपविष्टानामियमर्थवती कथा| बभूवार्थविदां सम्यग्रसाहारविनिश्चये||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (8) · Śloka 8
ఏక ఏవ రస ఇత్యువాచ భద్రకాప్యః, యం పంచానామింద్రియార్థానామన్యతమం జిహ్వావైషయికం భావమాచక్షతే కుశలాః, స పునరుదకాదనన్య ఇతి| ద్వౌ రసావితి శాకుంతేయో బ్రాహ్మణః, ఛేదనీయ ఉపశమనీయశ్చేతి| త్రయో రసా ఇతి పూర్ణాక్షో మౌద్గల్యః, ఛేదనీయోపశమనీయసాధారణా ఇతి| చత్వారో రసా ఇతి హిరణ్యాక్షః కౌశికః, స్వాదుర్హితశ్చ స్వాదురహితశ్చాస్వాదుర్హితశ్చాస్వాదురహితశ్చేతి| పంచ రసా ఇతి కుమారశిరా భరద్వాజః, భౌమౌదకాగ్నేయవాయవ్యాంతరిక్షాః| షడ్రసా ఇతి వార్యోవిదో రాజర్షిః, గురులఘుశీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాః| సప్త రసా ఇతి నిమిర్వైదేహః, మధురామ్లలవణకటుతిక్తకషాయక్షారాః| అష్టౌ రసా ఇతి బడిశో ధామార్గవః, మధురామ్లలవణకటుతిక్తకషాయక్షారావ్యక్తాః| అపరిసంఖ్యేయా రసా ఇతి కాంకాయనో బాహ్లీకభిషక్, ఆశ్రయగుణకర్మసంస్వాదవిశేషాణామపరిసంఖ్యేయత్వాత్||8||
View original
एक एव रस इत्युवाच भद्रकाप्यः, यं पञ्चानामिन्द्रियार्थानामन्यतमं जिह्वावैषयिकं भावमाचक्षते कुशलाः, स पुनरुदकादनन्य इति| द्वौ रसाविति शाकुन्तेयो ब्राह्मणः, छेदनीय उपशमनीयश्चेति| त्रयो रसा इति पूर्णाक्षो मौद्गल्यः, छेदनीयोपशमनीयसाधारणा इति| चत्वारो रसा इति हिरण्याक्षः कौशिकः, स्वादुर्हितश्च स्वादुरहितश्चास्वादुर्हितश्चास्वादुरहितश्चेति| पञ्च रसा इति कुमारशिरा भरद्वाजः, भौमौदकाग्नेयवायव्यान्तरिक्षाः| षड्रसा इति वार्योविदो राजर्षिः, गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाः| सप्त रसा इति निमिर्वैदेहः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराः| अष्टौ रसा इति बडिशो धामार्गवः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराव्यक्ताः| अपरिसङ्ख्येया रसा इति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक्, आश्रयगुणकर्मसंस्वादविशेषाणामपरिसङ्ख्येयत्वात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (9) · Śloka 9
షడేవ రసా ఇత్యువాచ భగవానాత్రేయః పునర్వసుః, మధురామ్లలవణకటుతిక్తకషాయాః| తేషాం షణ్ణాం రసానాం యోనిరుదకం, ఛేదనోపశమనే ద్వే కర్మణీ, తయోర్మిశ్రీభావాత్ సాధారణత్వం, స్వాద్వస్వాదుతా భక్తిః , హితాహితౌ ప్రభావౌ, పంచమహాభూతవికారాస్త్వాశ్రయాః ప్రకృతివికృతివిచారదేశకాలవశాః, తేష్వాశ్రయేషు ద్రవ్యసంజ్ఞకేషు గుణా గురులఘుశీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాద్యాః; క్షరణాత్ క్షారః, నాసౌ రసః ద్రవ్యం తదనేకరససముత్పన్నమనేకరసం కటుకలవణభూయిష్ఠమనేకేంద్రియార్థసమన్వితం కరణాభినిర్వృత్తం; అవ్యక్తీభావస్తు ఖలు రసానాం ప్రకృతౌ భవత్యనురసేఽనురససమన్వితే వా ద్రవ్యే; అపరిసంఖ్యేయత్వం పునస్తేషామాశ్రయాదీనాం భావానాం విశేషాపరిసంఖ్యేయత్వాన్న యుక్తం, ఏకైకోఽపి హ్యేషామాశ్రయాదీనాం భావానాం విశేషానాశ్రయతే విశేషాపరిసంఖ్యేయత్వాత్, న చ తస్మాదన్యత్వముపపద్యతే; పరస్పరసంసృష్టభూయిష్ఠత్వాన్న చైషామభినిర్వృత్తేర్గుణప్రకృతీనామపరిసంఖ్యేయత్వం భవతి; తస్మాన్న సంసృష్టానాం రసానాం కర్మోపదిశంతి బుద్ధిమంతః| తచ్చైవ కారణమపేక్షమాణాః షణ్ణాం రసానాం పరస్పరేణాసంసృష్టానాం లక్షణపృథక్త్వముపదేక్ష్యామః||9||
View original
षडेव रसा इत्युवाच भगवानात्रेयः पुनर्वसुः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः| तेषां षण्णां रसानां योनिरुदकं, छेदनोपशमने द्वे कर्मणी, तयोर्मिश्रीभावात् साधारणत्वं, स्वाद्वस्वादुता भक्तिः , हिताहितौ प्रभावौ, पञ्चमहाभूतविकारास्त्वाश्रयाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाः, तेष्वाश्रयेषु द्रव्यसञ्ज्ञकेषु गुणा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्याः; क्षरणात् क्षारः, नासौ रसः द्रव्यं तदनेकरससमुत्पन्नमनेकरसं कटुकलवणभूयिष्ठमनेकेन्द्रियार्थसमन्वितं करणाभिनिर्वृत्तम्; अव्यक्तीभावस्तु खलु रसानां प्रकृतौ भवत्यनुरसेऽनुरससमन्विते वा द्रव्ये; अपरिसङ्ख्येयत्वं पुनस्तेषामाश्रयादीनां भावानां विशेषापरिसङ्ख्येयत्वान्न युक्तम्, एकैकोऽपि ह्येषामाश्रयादीनां भावानां विशेषानाश्रयते विशेषापरिसङ्ख्येयत्वात्, न च तस्मादन्यत्वमुपपद्यते; परस्परसंसृष्टभूयिष्ठत्वान्न चैषामभिनिर्वृत्तेर्गुणप्रकृतीनामपरिसङ्ख्येयत्वं भवति; तस्मान्न संसृष्टानां रसानां कर्मोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः| तच्चैव कारणमपेक्षमाणाः षण्णां रसानां परस्परेणासंसृष्टानां लक्षणपृथक्त्वमुपदेक्ष्यामः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (10) · Śloka 10
అగ్రే తు తావద్ద్రవ్యభేదమభిప్రేత్య కించిదభిధాస్యామః| సర్వం ద్రవ్యం పాంచభౌతికమస్మిన్నర్థే ; తచ్చేతనావదచేతనం చ, తస్య గుణాః శబ్దాదయో గుర్వాదయశ్చ ద్రవాంతాః, కర్మ పంచవిధముక్తం వమనాది||10||
View original
अग्रे तु तावद्द्रव्यभेदमभिप्रेत्य किञ्चिदभिधास्यामः| सर्वं द्रव्यं पाञ्चभौतिकमस्मिन्नर्थे ; तच्चेतनावदचेतनं च, तस्य गुणाः शब्दादयो गुर्वादयश्च द्रवान्ताः, कर्म पञ्चविधमुक्तं वमनादि||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
తత్ర ద్రవ్యాణి గురుఖరకఠినమందస్థిరవిశదసాంద్రస్థూలగంధగుణబహులాని పార్థివాని , తాన్యుపచయసంఘాతగౌరవస్థైర్యకరాణి; ద్రవస్నిగ్ధశీతమందమృదుపిచ్ఛిలరసగుణబహులాన్యాప్యాని, తాన్యుపక్లేదస్నేహబంధవిష్యందమార్దవప్రహ్లాదకరాణి; ఉష్ణతీక్ష్ణసూక్ష్మలఘురూక్షవిశదరూపగుణబహులాన్యాగ్నేయాని, తాని దాహపాకప్రభాప్రకాశవర్ణకరాణి; లఘుశీతరూక్షఖరవిశదసూక్ష్మస్పర్శగుణబహులాని వాయవ్యాని, తాని రౌక్ష్యగ్లానివిచారవైశద్యలాఘవకరాణి; మృదులఘుసూక్ష్మశ్లక్ష్ణశబ్దగుణబహులాన్యాకాశాత్మకాని, తాని మార్దవసౌషిర్యలాఘవకరాణి||11||
View original
तत्र द्रव्याणि गुरुखरकठिनमन्दस्थिरविशदसान्द्रस्थूलगन्धगुणबहुलानि पार्थिवानि , तान्युपचयसङ्घातगौरवस्थैर्यकराणि; द्रवस्निग्धशीतमन्दमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलान्याप्यानि, तान्युपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकराणि; उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मलघुरूक्षविशदरूपगुणबहुलान्याग्नेयानि, तानि दाहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि; लघुशीतरूक्षखरविशदसूक्ष्मस्पर्शगुणबहुलानि वायव्यानि, तानि रौक्ष्यग्लानिविचारवैशद्यलाघवकराणि; मृदुलघुसूक्ष्मश्लक्ष्णशब्दगुणबहुलान्याकाशात्मकानि, तानि मार्दवसौषिर्यलाघवकराणि||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
అనేనోపదేశేన నానౌషధిభూతం జగతి కించిద్ద్రవ్యముపలభ్యతే తాం తాం యుక్తిమర్థం చ తం తమభిప్రేత్య||12||
View original
अनेनोपदेशेन नानौषधिभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमुपलभ्यते तां तां युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
న తు కేవలం గుణప్రభావాదేవ ద్రవ్యాణి కార్ముకాణి భవంతి; ద్రవ్యాణి హి ద్రవ్యప్రభావాద్గుణప్రభావాద్ద్రవ్యగుణప్రభావాచ్చ తస్మింస్తస్మిన్ కాలే తత్తదధికరణమాసాద్య తాం తాం చ యుక్తిమర్థం చ తం తమభిప్రేత్య యత్ కుర్వంతి, తత్ కర్మ; యేన కుర్వింతి, తద్వీర్యం; యత్ర కుర్వంతి, తదధికరణం; యదా కుర్వంతి, స కాలః; యథా కుర్వంతి, స ఉపాయః; యత్ సాధయంతి, తత్ ఫలం||13||
View original
न तु केवलं गुणप्रभावादेव द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति; द्रव्याणि हि द्रव्यप्रभावाद्गुणप्रभावाद्द्रव्यगुणप्रभावाच्च तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्तदधिकरणमासाद्य तां तां च युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य यत् कुर्वन्ति, तत् कर्म; येन कुर्विन्ति, तद्वीर्यं; यत्र कुर्वन्ति, तदधिकरणं; यदा कुर्वन्ति, स कालः; यथा कुर्वन्ति, स उपायः; यत् साधयन्ति, तत् फलम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
భేదశ్చైషాం త్రిషష్టివిధవికల్పో ద్రవ్యదేశకాలప్రభావాద్భవతి, తముపదేక్ష్యామః||14||
View original
भेदश्चैषां त्रिषष्टिविधविकल्पो द्रव्यदेशकालप्रभावाद्भवति, तमुपदेक्ष्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
స్వాదురమ్లాదిభిర్యోగం శేషైరమ్లాదయః పృథక్| యాంతి పంచదశైతాని ద్రవ్యాణి ద్విరసాని తు||15||
View original
स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः पृथक्| यान्ति पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (16) · Śloka 17
పృథగమ్లాదియుక్తస్య యోగః శేషైః పృథగ్భవేత్| మధురస్య తథాఽమ్లస్య లవణస్య కటోస్తథా||16|| త్రిరసాని యథాసంఖ్యం ద్రవ్యాణ్యుక్తాని వింశతిః|17|
View original
पृथगम्लादियुक्तस्य योगः शेषैः पृथग्भवेत्| मधुरस्य तथाऽम्लस्य लवणस्य कटोस्तथा||१६|| त्रिरसानि यथासङ्ख्यं द्रव्याण्युक्तानि विंशतिः|१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (17-20) · Śloka 21
వక్ష్యంతే తు చతుష్కేణ ద్రవ్యాణి దశ పంచ చ||17|| స్వాద్వమ్లౌ సహితౌ యోగం లవణాద్యైః పృథగ్గతౌ| యోగం శేషైః పృథగ్యాతశ్చతుష్కరససంఖ్యయా||18|| సహితౌ స్వాదులవణౌ తద్వత్ కట్వాదిభిః పృథక్| యుక్తౌ శేషైః పృథగ్యోగం యాతః స్వాదూషణౌ తథా||19|| కట్వాద్యైరమ్లలవణౌ సంయుక్తౌ సహితౌ పృథక్| యాతః శేషైః పృథగ్యోగం శేషైరమ్లకటూ తథా||20|| యుజ్యతే తు కషాయేణ సతిక్తౌ లవణోషణౌ|21|
View original
वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च||१७|| स्वाद्वम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः पृथग्गतौ| योगं शेषैः पृथग्यातश्चतुष्करससङ्ख्यया||१८|| सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत् कट्वादिभिः पृथक्| युक्तौ शेषैः पृथग्योगं यातः स्वादूषणौ तथा||१९|| कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक्| यातः शेषैः पृथग्योगं शेषैरम्लकटू तथा||२०|| युज्यते तु कषायेण सतिक्तौ लवणोषणौ|२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (21) · Śloka 22
షట్ తు పంచరసాన్యాహురేకైకస్యాపవర్జనాత్||21|| షట్ చైవైకరసాని స్యురేకం షడ్రసమేవ తు|22|
View original
षट् तु पञ्चरसान्याहुरेकैकस्यापवर्जनात्||२१|| षट् चैवैकरसानि स्युरेकं षड्रसमेव तु|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (22-23) · Śloka 23
ఇతి త్రిషష్టిర్ద్రవ్యాణాం నిర్దిష్టా రససంఖ్యయా||22|| త్రిషష్టిః స్యాత్త్వసంఖ్యేయా రసానురసకల్పనాత్ | రసాస్తరతమాభ్యాం తాం సంఖ్యామతిపతంతి హి||23||
View original
इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्दिष्टा रससङ्ख्यया||२२|| त्रिषष्टिः स्यात्त्वसङ्ख्येया रसानुरसकल्पनात् | रसास्तरतमाभ्यां तां सङ्ख्यामतिपतन्ति हि||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
సంయోగాః సప్తపంచాశత్ కల్పనా తు త్రిషష్టిధా| రసానాం తత్ర యోగ్యత్వాత్ కల్పితా రసచింతకైః||24||
View original
संयोगाः सप्तपञ्चाशत् कल्पना तु त्रिषष्टिधा| रसानां तत्र योग्यत्वात् कल्पिता रसचिन्तकैः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26
క్వచిదేకో రసః కల్ప్యః సంయుక్తాశ్చ రసాః క్వచిత్| దోషౌషధాదీన్ సంచింత్య భిషజా సిద్ధిమిచ్ఛతా||25|| ద్రవ్యాణి ద్విరసాదీని సంయుక్తాంశ్చ రసాన్ బుధాః| రసానేకైకశో వాఽపి కల్పయంతి గదాన్ ప్రతి||26||
View original
क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश्च रसाः क्वचित्| दोषौषधादीन् सञ्चिन्त्य भिषजा सिद्धिमिच्छता||२५|| द्रव्याणि द्विरसादीनि संयुक्तांश्च रसान् बुधाः| रसानेकैकशो वाऽपि कल्पयन्ति गदान् प्रति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (27) · Śloka 27
యః స్యాద్రసవికల్పజ్ఞః స్యాచ్చ దోషవికల్పవిత్| న స ముహ్యేద్వికారాణాం హేతులింగోపశాంతిషు ||27||
View original
यः स्याद्रसविकल्पज्ञः स्याच्च दोषविकल्पवित्| न स मुह्येद्विकाराणां हेतुलिङ्गोपशान्तिषु ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (28) · Śloka 28
వ్యక్తః శుష్కస్య చాదౌ చ రసో ద్రవ్యస్య లక్ష్యతే| విపర్యయేణానురసో రసో నాస్తి హి సప్తమః||28||
View original
व्यक्तः शुष्कस्य चादौ च रसो द्रव्यस्य लक्ष्यते| विपर्ययेणानुरसो रसो नास्ति हि सप्तमः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (29-35) · Śloka 35
పరాపరత్వే యుక్తిశ్చ సంఖ్యా సంయోగ ఏవ చ| విభాగశ్చ పృథక్త్వం చ పరిమాణమథాపి చ||29|| సంస్కారోఽభ్యాస ఇత్యేతే గుణా జ్ఞేయాః పరాదయః| సిద్ధ్యుపాయాశ్చికిత్సాయా లక్షణైస్తాన్ ప్రచక్ష్మహే||30|| దేశకాలవయోమానపాకవీర్యరసాదిషు| పరాపరత్వే, యుక్తిశ్చ యోజనా యా తు యుజ్యతే||31|| సంఖ్యా స్యాద్గణితం, యోగః సహ సంయోగ ఉచ్యతే| ద్రవ్యాణాం ద్వంద్వసర్వైకకర్మజోఽనిత్య ఏవ చ||32|| విభాగస్తు విభక్తిః స్యాద్వియోగో భాగశో గ్రహః| పృథక్త్వం స్యాదసంయోగో వైలక్షణ్యమనేకతా||33|| పరిమాణం పునర్మానం, సంస్కారః కరణం మతం| భావాభ్యసనమభ్యాసః శీలనం సతతక్రియా||34|| ఇతి స్వలక్షణైరుక్తా గుణాః సర్వే పరాదయః| చికిత్సా యైరవిదితైర్న యథావత్ ప్రవర్తతే||35||
View original
परापरत्वे युक्तिश्च सङ्ख्या संयोग एव च| विभागश्च पृथक्त्वं च परिमाणमथापि च||२९|| संस्कारोऽभ्यास इत्येते गुणा ज्ञेयाः परादयः| सिद्ध्युपायाश्चिकित्साया लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे||३०|| देशकालवयोमानपाकवीर्यरसादिषु| परापरत्वे, युक्तिश्च योजना या तु युज्यते||३१|| सङ्ख्या स्याद्गणितं, योगः सह संयोग उच्यते| द्रव्याणां द्वन्द्वसर्वैककर्मजोऽनित्य एव च||३२|| विभागस्तु विभक्तिः स्याद्वियोगो भागशो ग्रहः| पृथक्त्वं स्यादसंयोगो वैलक्षण्यमनेकता||३३|| परिमाणं पुनर्मानं, संस्कारः करणं मतम्| भावाभ्यसनमभ्यासः शीलनं सततक्रिया||३४|| इति स्वलक्षणैरुक्ता गुणाः सर्वे परादयः| चिकित्सा यैरविदितैर्न यथावत् प्रवर्तते||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (36) · Śloka 36
గుణా గుణాశ్రయా నోక్తాస్తస్మాద్రసగుణాన్ భిషక్| విద్యాద్ద్రవ్యగుణాన్ కర్తురభిప్రాయాః పృథగ్విధాః||36||
View original
गुणा गुणाश्रया नोक्तास्तस्माद्रसगुणान् भिषक्| विद्याद्द्रव्यगुणान् कर्तुरभिप्रायाः पृथग्विधाः||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (37) · Śloka 37
అతశ్చ ప్రకృతం బుద్ధ్వా దేశకాలాంతరాణి చ| తంత్రకర్తురభిప్రాయానుపాయాంశ్చార్థమాదిశేత్||37||
View original
अतश्च प्रकृतं बुद्ध्वा देशकालान्तराणि च| तन्त्रकर्तुरभिप्रायानुपायांश्चार्थमादिशेत्||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (38) · Śloka 38
షడ్విభక్తీః ప్రవక్ష్యామి రసానామత ఉత్తరం| షట్ పంచభూతప్రభవాః సంఖ్యాతాశ్చ యథా రసాః||38||
View original
षड्विभक्तीः प्रवक्ष्यामि रसानामत उत्तरम्| षट् पञ्चभूतप्रभवाः सङ्ख्याताश्च यथा रसाः||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (39) · Śloka 39
సౌమ్యాః ఖల్వాపోఽంతరిక్షప్రభవాః ప్రకృతిశీతా లఘ్వ్యశ్చావ్యక్తరసాశ్చ, తాస్త్వంతరిక్షాద్భ్రశ్యమానా భ్రష్టాశ్చ పంచమహాభూతగుణసమన్వితా జంగమస్థావరాణాం భూతానాం మూర్తీరభిప్రీణయంతి, తాసు మూర్తిషు షడభిమూర్చ్ఛంతి రసాః||39||
View original
सौम्याः खल्वापोऽन्तरिक्षप्रभवाः प्रकृतिशीता लघ्व्यश्चाव्यक्तरसाश्च, तास्त्वन्तरिक्षाद्भ्रश्यमाना भ्रष्टाश्च पञ्चमहाभूतगुणसमन्विता जङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्तीरभिप्रीणयन्ति, तासु मूर्तिषु षडभिमूर्च्छन्ति रसाः||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (40) · Śloka 40
తేషాం షణ్ణాం రసానాం సోమగుణాతిరేకాన్మధురో రసః, పృథివ్యగ్నిభూయిష్ఠత్వాదమ్లః, సలిలాగ్నిభూయిష్ఠత్వాల్లవణః, వాయ్వగ్నిభూయిష్ఠత్వాత్ కటుకః, వాయ్వాకాశాతిరిక్తత్వాత్తిక్తః, పవనపృథివీవ్యతిరేకాత్ కషాయ ఇతి| ఏవమేషాం రసానాం షట్త్వముపపన్నం న్యూనాతిరేకవిశేషాన్మహాభూతానాం భూతానామివ స్థావరజంగమానాం నానావర్ణాకృతివిశేషాః; షడృతుకత్వాచ్చ కాలస్యోపపన్నో మహాభూతానాం న్యూనాతిరేకవిశేషః||40||
View original
तेषां षण्णां रसानां सोमगुणातिरेकान्मधुरो रसः, पृथिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः, सलिलाग्निभूयिष्ठत्वाल्लवणः, वाय्वग्निभूयिष्ठत्वात् कटुकः, वाय्वाकाशातिरिक्तत्वात्तिक्तः, पवनपृथिवीव्यतिरेकात् कषाय इति| एवमेषां रसानां षट्त्वमुपपन्नं न्यूनातिरेकविशेषान्महाभूतानां भूतानामिव स्थावरजङ्गमानां नानावर्णाकृतिविशेषाः; षडृतुकत्वाच्च कालस्योपपन्नो महाभूतानां न्यूनातिरेकविशेषः||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (41) · Śloka 41
తత్రాగ్నిమారుతాత్మకా రసాః ప్రాయేణోర్ధ్వభాజః, లాఘవాదుత్ప్లవనత్వాచ్చ వాయోరూర్ధ్వజ్వలనత్వాచ్చ వహ్నేః; సలిలపృథివ్యాత్మకాస్తు ప్రాయేణాధోభాజః, పృథివ్యా గురుత్వాన్నిమ్నగత్వాచ్చోదకస్య; వ్యామిశ్రాత్మకాః పునరుభయతోభాజః||41||
View original
तत्राग्निमारुतात्मका रसाः प्रायेणोर्ध्वभाजः, लाघवादुत्प्लवनत्वाच्च वायोरूर्ध्वज्वलनत्वाच्च वह्नेः; सलिलपृथिव्यात्मकास्तु प्रायेणाधोभाजः, पृथिव्या गुरुत्वान्निम्नगत्वाच्चोदकस्य; व्यामिश्रात्मकाः पुनरुभयतोभाजः||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (42) · Śloka 42
తేషాం షణ్ణాం రసానామేకైకస్య యథాద్రవ్యం గుణకర్మాణ్యనువ్యాఖ్యాస్యామః||42||
View original
तेषां षण्णां रसानामेकैकस्य यथाद्रव्यं गुणकर्माण्यनुव्याख्यास्यामः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (43) · Śloka 43
తత్ర, మధురో రసః శరీరసాత్మ్యాద్రసరుధిరమాంసమేదోస్థిమజ్జౌజఃశుక్రాభివర్ధన ఆయుష్యః షడింద్రియప్రసాదనో బలవర్ణకరః పిత్తవిషమారుతఘ్నస్తృష్ణాదాహప్రశమనస్త్వచ్యః కేశ్యః కంఠ్యో బల్యః ప్రీణనో జీవనస్తర్పణో బృంహణః స్థైర్యకరః క్షీణక్షతసంధానకరో ఘ్రాణముఖకంఠౌష్ఠజిహ్వాప్రహ్లాదనో దాహమూర్చ్ఛాప్రశమనః షట్పదపిపీలికానామిష్టతమః స్నిగ్ధః శీతో గురుశ్చ| స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థముపయుజ్యమానః స్థౌల్యం మార్దవమాలస్యమతిస్వప్నం గౌరవమనన్నాభిలాషమగ్నేర్దౌర్బల్యమాస్యకంఠయోర్మాంసాభివృద్ధిం శ్వాసకాసప్రతిశ్యాయాలసకశీతజ్వరానాహాస్యమాధుర్యవమథుసంజ్ఞాస్వరప్రణాశగలగండగండమాలాశ్లీపద- గలశోఫబస్తిధమనీగలోపలేపాక్ష్యామయాభిష్యందానిత్యేవంప్రభృతీన్ కఫజాన్ వికారానుపజనయతి (1)|43|
View original
तत्र, मधुरो रसः शरीरसात्म्याद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जौजःशुक्राभिवर्धन आयुष्यः षडिन्द्रियप्रसादनो बलवर्णकरः पित्तविषमारुतघ्नस्तृष्णादाहप्रशमनस्त्वच्यः केश्यः कण्ठ्यो बल्यः प्रीणनो जीवनस्तर्पणो बृंहणः स्थैर्यकरः क्षीणक्षतसन्धानकरो घ्राणमुखकण्ठौष्ठजिह्वाप्रह्लादनो दाहमूर्च्छाप्रशमनः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमः स्निग्धः शीतो गुरुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः स्थौल्यं मार्दवमालस्यमतिस्वप्नं गौरवमनन्नाभिलाषमग्नेर्दौर्बल्यमास्यकण्ठयोर्मांसाभिवृद्धिं श्वासकासप्रतिश्यायालसकशीतज्वरानाहास्यमाधुर्यवमथुसञ्ज्ञास्वरप्रणाशगलगण्डगण्डमालाश्लीपद- गलशोफबस्तिधमनीगलोपलेपाक्ष्यामयाभिष्यन्दानित्येवम्प्रभृतीन् कफजान् विकारानुपजनयति (१)|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (43) · Śloka 43
అమ్లో రసో భక్తం రోచయతి, అగ్నిం దీపయతి, దేహం బృంహయతి ఊర్జయతి, మనో బోధయతి, ఇంద్రియాణి దృఢీకరోతి, బలం వర్ధయతి, వాతమనులోమయతి, హృదయం తర్పయతి, ఆస్యమాస్రావయతి, భుక్తమపకర్షయతి క్లేదయతి జరయతి, ప్రీణయతి, లఘురుష్ణః స్నిగ్ధశ్చ| స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థముపయుజ్యమానో దంతాన్ హర్షయతి, తర్షయతి, సమ్మీలయత్యక్షిణీ, సంవేజయతి లోమాని, కఫం విలాపయతి, పిత్తమభివర్ధయతి, రక్తం దూషయతి,మాంసం విదహతి, కాయం శిథిలీకరోతి, క్షీణక్షతకృశదుర్బలానాం శ్వయథుమాపాదయతి, అపి చ క్షతాభిహతదష్టదగ్ధభగ్నశూనప్రచ్యుతావమూత్రితపరిసర్పితమర్దితచ్ఛిన్నభిన్నవిశ్లిష్టోద్విద్ధోత్పిష్టాదీని పాచయత్యాగ్నేయస్వభావాత్, పరిదహతి కంఠమురో హృదయం చ (2)|43|
View original
अम्लो रसो भक्तं रोचयति, अग्निं दीपयति, देहं बृंहयति ऊर्जयति, मनो बोधयति, इन्द्रियाणि दृढीकरोति, बलं वर्धयति, वातमनुलोमयति, हृदयं तर्पयति, आस्यमास्रावयति, भुक्तमपकर्षयति क्लेदयति जरयति, प्रीणयति, लघुरुष्णः स्निग्धश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो दन्तान् हर्षयति, तर्षयति, सम्मीलयत्यक्षिणी, संवेजयति लोमानि, कफं विलापयति, पित्तमभिवर्धयति, रक्तं दूषयति,मांसं विदहति, कायं शिथिलीकरोति, क्षीणक्षतकृशदुर्बलानां श्वयथुमापादयति, अपि च क्षताभिहतदष्टदग्धभग्नशूनप्रच्युतावमूत्रितपरिसर्पितमर्दितच्छिन्नभिन्नविश्लिष्टोद्विद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात्, परिदहति कण्ठमुरो हृदयं च (२)|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
లవణో రసః పాచనః క్లేదనో దీపనశ్చ్యావనశ్ఛేదనో భేదనస్తీక్ష్ణః సరో వికాస్యధఃస్రంస్యవకాశకరో వాతహరః స్తంభబంధసంఘాతవిధమనః సర్వరసప్రత్యనీకభూతః, ఆస్యమాస్రావయతి, కఫం విష్యందయతి, మార్గాన్ విశోధయతి, సర్వశరీరావయవాన్ మృదూకరోతి, రోచయత్యాహారం, ఆహారయోగీ, నాత్యర్థం గురుః స్నిగ్ధ ఉష్ణశ్చ| స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థముపయుజ్యమానః పిత్తం కోపయతి, రక్తం వర్ధయతి, తర్షయతి, మూర్చ్ఛయతి , తాపయతి, దారయతి, కుష్ణాతి మాంసాని, ప్రగాలయతి కుష్ఠాని, విషం వర్ధయతి, శోఫాన్ స్ఫోటయతి, దంతాంశ్చ్యావయతి, పుంస్త్వముపహంతి, ఇంద్రియాణ్యుపరుణద్భి, వలిపలితఖాలిత్యమాపాదయతి, అపి చ లోహితపిత్తామ్లపిత్తవిసర్పవాతరక్తవిచర్చికేంద్రలుప్తప్రభృతీన్వికారానుపజనయతి (3)|43|
View original
लवणो रसः पाचनः क्लेदनो दीपनश्च्यावनश्छेदनो भेदनस्तीक्ष्णः सरो विकास्यधःस्रंस्यवकाशकरो वातहरः स्तम्भबन्धसङ्घातविधमनः सर्वरसप्रत्यनीकभूतः, आस्यमास्रावयति, कफं विष्यन्दयति, मार्गान् विशोधयति, सर्वशरीरावयवान् मृदूकरोति, रोचयत्याहारम्, आहारयोगी, नात्यर्थं गुरुः स्निग्ध उष्णश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः पित्तं कोपयति, रक्तं वर्धयति, तर्षयति, मूर्च्छयति , तापयति, दारयति, कुष्णाति मांसानि, प्रगालयति कुष्ठानि, विषं वर्धयति, शोफान् स्फोटयति, दन्तांश्च्यावयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, इन्द्रियाण्युपरुणद्भि, वलिपलितखालित्यमापादयति, अपि च लोहितपित्ताम्लपित्तविसर्पवातरक्तविचर्चिकेन्द्रलुप्तप्रभृतीन्विकारानुपजनयति (३)|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (43) · Śloka 43
కటుకో రసో వక్త్రం శోధయతి, అగ్నిం దీపయతి, భుక్తం శోషయతి, ఘ్రాణమాస్రావయతి, చక్షుర్విరేచయతి, స్ఫుటీకరోతీంద్రియాణి, అలసకశ్వయథూపచయోదర్దాభిష్యందస్నేహస్వేదక్లేదమలానుపహంతి, రోచయత్యశనం, కండూర్వినాశయతి , వ్రణానవసాదయతి, క్రిమీన్ హినస్తి, మాంసం విలిఖతి, శోణితసంఘాతం భినత్తి, బంధాంశ్ఛినత్తి, మార్గాన్ వివృణోతి, శ్లేష్మాణం శమయతి, లఘురుష్ణో రూక్షశ్చ| స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థముపయుజ్యమానో విపాకప్రభావాత్ పుంస్త్వముపహంతి, రసవీర్యప్రభావాన్మోహయంతి, గ్లాపయతి, సాదయతి, కర్శయతి, మూర్చ్ఛయతి, నమయతి, తమయతి, భ్రమయతి, కంఠం పరిదహతి, శరీరతాపముపజనయతి, బలం క్షిణోతి, తృష్ణాం జనయతి; అపి చ వాయ్వగ్నిగుణబాహుల్యాద్భ్రమదవథుకంపతోదభేదైశ్చరణభుజపార్శ్వపృష్ఠప్రభృతిషు మారుతజాన్ వికారానుపజనయతి (4); తిక్తో రసః స్వయమరోచిష్ణురప్యరోచకఘ్నో విషఘ్నః క్రిమిఘ్నో మూర్చ్ఛాదాహకండూకుష్ఠతృష్ణాప్రశమనస్త్వఙ్మాంసయోః స్థిరీకరణో జ్వరఘ్నో దీపనః పాచనః స్తన్యశోధనో లేఖనః క్లేదమేదోవసామజ్జలసీకాపూయస్వేదమూత్రపురీషపిత్తశ్లేష్మోపశోషణో రూక్షః శీతో లఘుశ్చ| స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థముపయుజ్యమానో రౌక్ష్యాత్ఖరవిషదస్వభావాచ్చ రసరుధిరమాంసమేదోస్థిమజ్జశుక్రాణ్యుచ్ఛోషయతి, స్రోతసాం ఖరత్వముపపాదయతి, బలమాదత్తే, కర్శయతి, గ్లపయతి, మోహయతి, భ్రమయతి, వదనముపశోషయతి, అపరాంశ్చ వాతవికారానుపజనయతి (5); కషాయో రసః సంశమనః సంగ్రాహీ సంధానకరః పీడనో రోపణః శోషణః స్తంభనః శ్లేష్మరక్తపిత్తప్రశమనః శరీరక్లేదస్యోపయోక్తా రూక్షః శీతోఽలఘుశ్చ| స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థముపయుజ్యమాన ఆస్యం శోషయతి, హృదయం పీడయతి, ఉదరమాధ్మాపయతి, వాచం నిగృహ్ణాతి, స్రోతాంస్యవబధ్నాతి, శ్యావత్వమాపాదయతి, పుంస్త్వముపహంతి, విష్టభ్య జరాం గచ్ఛతి, వాతమూత్రపురీషరేతాంస్యవగృహ్ణాతి, కర్శయతి, గ్లపయతి, తర్షయతి, స్తంభయతి, ఖరవిశదరూక్షత్వాత్ పక్షవధగ్రహాపతానకార్దితప్రభృతీంశ్చ వాతవికారానుపజనయతి||43||
View original
कटुको रसो वक्त्रं शोधयति, अग्निं दीपयति, भुक्तं शोषयति, घ्राणमास्रावयति, चक्षुर्विरेचयति, स्फुटीकरोतीन्द्रियाणि, अलसकश्वयथूपचयोदर्दाभिष्यन्दस्नेहस्वेदक्लेदमलानुपहन्ति, रोचयत्यशनं, कण्डूर्विनाशयति , व्रणानवसादयति, क्रिमीन् हिनस्ति, मांसं विलिखति, शोणितसङ्घातं भिनत्ति, बन्धांश्छिनत्ति, मार्गान् विवृणोति, श्लेष्माणं शमयति, लघुरुष्णो रूक्षश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो विपाकप्रभावात् पुंस्त्वमुपहन्ति, रसवीर्यप्रभावान्मोहयन्ति, ग्लापयति, सादयति, कर्शयति, मूर्च्छयति, नमयति, तमयति, भ्रमयति, कण्ठं परिदहति, शरीरतापमुपजनयति, बलं क्षिणोति, तृष्णां जनयति; अपि च वाय्वग्निगुणबाहुल्याद्भ्रमदवथुकम्पतोदभेदैश्चरणभुजपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु मारुतजान् विकारानुपजनयति (४); तिक्तो रसः स्वयमरोचिष्णुरप्यरोचकघ्नो विषघ्नः क्रिमिघ्नो मूर्च्छादाहकण्डूकुष्ठतृष्णाप्रशमनस्त्वङ्मांसयोः स्थिरीकरणो ज्वरघ्नो दीपनः पाचनः स्तन्यशोधनो लेखनः क्लेदमेदोवसामज्जलसीकापूयस्वेदमूत्रपुरीषपित्तश्लेष्मोपशोषणो रूक्षः शीतो लघुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो रौक्ष्यात्खरविषदस्वभावाच्च रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्राण्युच्छोषयति, स्रोतसां खरत्वमुपपादयति, बलमादत्ते, कर्शयति, ग्लपयति, मोहयति, भ्रमयति, वदनमुपशोषयति, अपरांश्च वातविकारानुपजनयति (५); कषायो रसः संशमनः सङ्ग्राही सन्धानकरः पीडनो रोपणः शोषणः स्तम्भनः श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः शरीरक्लेदस्योपयोक्ता रूक्षः शीतोऽलघुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमान आस्यं शोषयति, हृदयं पीडयति, उदरमाध्मापयति, वाचं निगृह्णाति, स्रोतांस्यवबध्नाति, श्यावत्वमापादयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, विष्टभ्य जरां गच्छति, वातमूत्रपुरीषरेतांस्यवगृह्णाति, कर्शयति, ग्लपयति, तर्षयति, स्तम्भयति, खरविशदरूक्षत्वात् पक्षवधग्रहापतानकार्दितप्रभृतींश्च वातविकारानुपजनयति||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (44) · Śloka 44
ఇత్యేవమేతే షడ్రసాః పృథక్త్వేనైకత్వేన వా మాత్రశః సమ్యగుపయుజ్యమానా ఉపకారాయ భవంత్యధ్యాత్మలోకస్య, అపకారకరాః పునరతోఽన్యథా భవంత్యుపయుజ్యమానాః; తాన్ విద్వానుపకారార్థమేవ మాత్రశః సమ్యగుపయోజయేదితి||44||
View original
इत्येवमेते षड्रसाः पृथक्त्वेनैकत्वेन वा मात्रशः सम्यगुपयुज्यमाना उपकाराय भवन्त्यध्यात्मलोकस्य, अपकारकराः पुनरतोऽन्यथा भवन्त्युपयुज्यमानाः; तान् विद्वानुपकारार्थमेव मात्रशः सम्यगुपयोजयेदिति||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (45) · Śloka 45
భవంతి చాత్ర- శీతం వీర్యేణ యద్ద్రవ్యం మధురం రసపాకయోః| తయోరమ్లం యదుష్ణం చ యద్ద్రవ్యం కటుకం తయోః||45||
View original
भवन्ति चात्र- शीतं वीर्येण यद्द्रव्यं मधुरं रसपाकयोः| तयोरम्लं यदुष्णं च यद्द्रव्यं कटुकं तयोः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (46-47) · Śloka 47
తేషాం రసోపదేశేన నిర్దేశ్యో గుణసంగ్రహః| వీర్యతోఽవిపరీతానాం పాకతశ్చోపదేక్ష్యతే||46|| యథా పయో యథా సర్పిర్యథా వా చవ్యచిత్రకౌ| ఏవమాదీని చాన్యాని నిర్దిశేద్రసతో భిషక్||47||
View original
तेषां रसोपदेशेन निर्देश्यो गुणसङ्ग्रहः| वीर्यतोऽविपरीतानां पाकतश्चोपदेक्ष्यते||४६|| यथा पयो यथा सर्पिर्यथा वा चव्यचित्रकौ| एवमादीनि चान्यानि निर्दिशेद्रसतो भिषक्||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (48-49) · Śloka 49
మధురం కించిదుష్ణం స్యాత్ కషాయం తిక్తమేవ చ| యథా మహత్పంచమూలం యథాఽబ్జానూపమామిషం||48|| లవణం సైంధవం నోష్ణమమ్లమామలకం తథా| అర్కాగురుగుడూచీనాం తిక్తానాముష్ణముచ్యతే||49||
View original
मधुरं किञ्चिदुष्णं स्यात् कषायं तिक्तमेव च| यथा महत्पञ्चमूलं यथाऽब्जानूपमामिषम्||४८|| लवणं सैन्धवं नोष्णमम्लमामलकं तथा| अर्कागुरुगुडूचीनां तिक्तानामुष्णमुच्यते||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (50-52) · Śloka 52
కించిదమ్లం హి సంగ్రాహి కించిదమ్లం భినత్తి చ| యథా కపిత్థం సంగ్రాహి భేది చామలకం తథా||50|| పిప్పలీ నాగరం వృష్యం కటు చావృష్యముచ్యతే| కషాయః స్తంభనః శీతః సోఽభయాయామతోఽన్యథా||51|| తస్మాద్రసోపదేశేన న సర్వం ద్రవ్యామాదిశేత్| దృష్టం తుల్యరసేఽప్యేవం ద్రవ్యే ద్రవ్యే గుణాంతరం||52||
View original
किञ्चिदम्लं हि सङ्ग्राहि किञ्चिदम्लं भिनत्ति च| यथा कपित्थं सङ्ग्राहि भेदि चामलकं तथा||५०|| पिप्पली नागरं वृष्यं कटु चावृष्यमुच्यते| कषायः स्तम्भनः शीतः सोऽभयायामतोऽन्यथा||५१|| तस्माद्रसोपदेशेन न सर्वं द्रव्यामादिशेत्| दृष्टं तुल्यरसेऽप्येवं द्रव्ये द्रव्ये गुणान्तरम्||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (53-56) · Śloka 57
రౌక్ష్యాత్ కషాయో రూక్షాణాముత్తమో మధ్యమః కటుః| తిక్తోఽవరస్తథోష్ణానాముష్ణత్వాల్లవణః పరః||53|| మధ్యోఽమ్లః కటుకశ్చాంత్యః స్నిగ్ధానాం మధురః పరః| మధ్యోఽమ్లో లవణశ్చాంత్యో రసః స్నేహాన్నిరుచ్యతే||54|| మధ్యోత్కృష్టావరాః శైత్యాత్ కషాయస్వాదుతిక్తకాః | స్వాదుర్గురుత్వాదధికః కషాయాల్లవణోఽవరః||55|| అమ్లాత్ కటుస్తతస్తిక్తో లఘుత్వాదుత్తమోత్తమః| కేచిల్లఘూనామవరమిచ్ఛంతి లవణం రసం||56|| గౌరవే లాఘవే చైవ సోఽవరస్తూభయోరపి|57|
View original
रौक्ष्यात् कषायो रूक्षाणामुत्तमो मध्यमः कटुः| तिक्तोऽवरस्तथोष्णानामुष्णत्वाल्लवणः परः||५३|| मध्योऽम्लः कटुकश्चान्त्यः स्निग्धानां मधुरः परः| मध्योऽम्लो लवणश्चान्त्यो रसः स्नेहान्निरुच्यते||५४|| मध्योत्कृष्टावराः शैत्यात् कषायस्वादुतिक्तकाः | स्वादुर्गुरुत्वादधिकः कषायाल्लवणोऽवरः||५५|| अम्लात् कटुस्ततस्तिक्तो लघुत्वादुत्तमोत्तमः| केचिल्लघूनामवरमिच्छन्ति लवणं रसम्||५६|| गौरवे लाघवे चैव सोऽवरस्तूभयोरपि|५७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (57-58) · Śloka 58
పరం చాతో విపాకానాం లక్షణం సంప్రవక్ష్యతే||57|| కటుతిక్తకషాయాణాం విపాకః ప్రాయశః కటుః| అమ్లోఽమ్లం పచ్యతే స్వాదుర్మధురం లవణస్తథా||58||
View original
परं चातो विपाकानां लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते||५७|| कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः| अम्लोऽम्लं पच्यते स्वादुर्मधुरं लवणस्तथा||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (59-60) · Śloka 60
మధురో లవణామ్లౌ చ స్నిగ్ధభావాత్త్రయో రసాః| వాతమూత్రపురీషాణాం ప్రాయో మోక్షే సుఖా మతాః||59|| కటుతిక్తకషాయాస్తు రూక్షభావాత్త్రయో రసాః| దుఃఖాయ మోక్షే దృశ్యంతే వాతవిణ్మూత్రరేతసాం||60||
View original
मधुरो लवणाम्लौ च स्निग्धभावात्त्रयो रसाः| वातमूत्रपुरीषाणां प्रायो मोक्षे सुखा मताः||५९|| कटुतिक्तकषायास्तु रूक्षभावात्त्रयो रसाः| दुःखाय मोक्षे दृश्यन्ते वातविण्मूत्ररेतसाम्||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (61-62) · Śloka 62
శుక్రహా బద్ధవిణ్మూత్రో విపాకో వాతలః కటుః| మధురః సృష్టవిణ్మూత్రో విపాకః కఫశుక్రలః||61|| పిత్తకృత్ సృష్టవిణ్మూత్రః పాకోఽమ్లః శుక్రనాశనః| తేషాం గురుః స్యాన్మధురః కటుకామ్లావతోఽన్యథా||62||
View original
शुक्रहा बद्धविण्मूत्रो विपाको वातलः कटुः| मधुरः सृष्टविण्मूत्रो विपाकः कफशुक्रलः||६१|| पित्तकृत् सृष्टविण्मूत्रः पाकोऽम्लः शुक्रनाशनः| तेषां गुरुः स्यान्मधुरः कटुकाम्लावतोऽन्यथा||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (63) · Śloka 63
విపాకలక్షణస్యాల్పమధ్యభూయిష్ఠతాం ప్రతి| ద్రవ్యాణాం గుణవైశేష్యాత్తత్ర తత్రోపలక్షయేత్||63||
View original
विपाकलक्षणस्याल्पमध्यभूयिष्ठतां प्रति| द्रव्याणां गुणवैशेष्यात्तत्र तत्रोपलक्षयेत्||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (64-65) · Śloka 65
మృదుతీక్ష్ణగురులఘుస్నిగ్ధరూక్షోష్ణశీతలం| వీర్యమష్టవిధం కేచిత్, కేచిద్ద్వివిధమాస్థితాః||64|| శీతోష్ణమితి, వీర్యం తు క్రియతే యేన యా క్రియా| నావీర్యం కురుతే కించిత్ సర్వా వీర్యకృతా క్రియా||65||
View original
मृदुतीक्ष्णगुरुलघुस्निग्धरूक्षोष्णशीतलम्| वीर्यमष्टविधं केचित्, केचिद्द्विविधमास्थिताः||६४|| शीतोष्णमिति, वीर्यं तु क्रियते येन या क्रिया| नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता क्रिया||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 42 (66) · Śloka 66
రసో నిపాతే ద్రవ్యాణాం, విపాకః కర్మనిష్ఠయా| వీర్యం యావదధీవాసాన్నిపాతాచ్చోపలభ్యతే||66||
View original
रसो निपाते द्रव्याणां, विपाकः कर्मनिष्ठया| वीर्यं यावदधीवासान्निपाताच्चोपलभ्यते||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 43 (67) · Śloka 67
రసవీర్యవిపాకానాం సామాన్యం యత్ర లక్ష్యతే| విశేషః కర్మణాం చైవ ప్రభావస్తస్య స స్మృతః||67||
View original
रसवीर्यविपाकानां सामान्यं यत्र लक्ष्यते| विशेषः कर्मणां चैव प्रभावस्तस्य स स्मृतः||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 44 (68-72) · Śloka 73
కటుకః కటుకః పాకే వీర్యోష్ణశ్చిత్రకో మతః| తద్వద్దంతీ ప్రభావాత్తు విరేచయతి మానవం ||68|| విషం విషఘ్నముక్తం యత్ ప్రభావస్తత్ర కారణం| ఊర్ధ్వానులోమికం యచ్చ తత్ ప్రభావప్రభావితం||69|| మణీనాం ధారణీయానాం కర్మ యద్వివిధాత్మకం| తత్ ప్రభావకృతం తేషాం ప్రభావోఽచింత్య ఉచ్యతే ||70|| సమ్యగ్విపాకవీర్యాణి ప్రభావశ్చాప్యుదాహృతః| కించిద్రసేన కురుతే కర్మ వీర్యేణ చాపరం||71|| ద్రవ్యం గుణేన పాకేన ప్రభావేణ చ కించన| రసం విపాకస్తౌ వీర్యం ప్రభావస్తానపోహతి||72|| బలసామ్యే రసాదీనామితి నైసర్గికం బలం|73|
View original
कटुकः कटुकः पाके वीर्योष्णश्चित्रको मतः| तद्वद्दन्ती प्रभावात्तु विरेचयति मानवम् ||६८|| विषं विषघ्नमुक्तं यत् प्रभावस्तत्र कारणम्| ऊर्ध्वानुलोमिकं यच्च तत् प्रभावप्रभावितम्||६९|| मणीनां धारणीयानां कर्म यद्विविधात्मकम्| तत् प्रभावकृतं तेषां प्रभावोऽचिन्त्य उच्यते ||७०|| सम्यग्विपाकवीर्याणि प्रभावश्चाप्युदाहृतः| किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म वीर्येण चापरम्||७१|| द्रव्यं गुणेन पाकेन प्रभावेण च किञ्चन| रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तानपोहति||७२|| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्|७३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 45 (74-79) · Śloka 79
షణ్ణాం రసానాం విజ్ఞానముపదేక్ష్యామ్యతః పరం||73|| స్నేహనప్రీణనాహ్లాదమార్దవైరుపలభ్యతే| ముఖస్థో మధురశ్చాస్యం వ్యాప్నువఁల్లింపతీవ చ||74|| దంతహర్షాన్ముఖాస్రావాత్ స్వేదనాన్ముఖబోధనాత్| విదాహాచ్చాస్యకంఠస్య ప్రాశ్యైవామ్లం రసం వదేత్||75|| ప్రలీయన్ క్లేదవిష్యందమార్దవం కురుతే ముఖే| యః శీఘ్రం లవణో జ్ఞేయః స విదాహాన్ముఖస్య చ||76|| సంవేజయేద్యో రసానాం నిపాతే తుదతీవ చ| విదహన్ముఖనాసాక్షి సంస్రావీ స కటుః స్మృతః||77|| ప్రతిహంతి నిపాతే యో రసనం స్వదతే న చ| స తిక్తో ముఖవైశద్యశోషప్రహ్లాదకారకః ||78|| వైశద్యస్తంభజాడ్యైర్యో రసనం యోజయేద్రసః| బధ్నాతీవ చ యః కంఠం కషాయః స వికాస్యపి||79||
View original
षण्णां रसानां विज्ञानमुपदेक्ष्याम्यतः परम्||७३|| स्नेहनप्रीणनाह्लादमार्दवैरुपलभ्यते| मुखस्थो मधुरश्चास्यं व्याप्नुवँल्लिम्पतीव च||७४|| दन्तहर्षान्मुखास्रावात् स्वेदनान्मुखबोधनात्| विदाहाच्चास्यकण्ठस्य प्राश्यैवाम्लं रसं वदेत्||७५|| प्रलीयन् क्लेदविष्यन्दमार्दवं कुरुते मुखे| यः शीघ्रं लवणो ज्ञेयः स विदाहान्मुखस्य च||७६|| संवेजयेद्यो रसानां निपाते तुदतीव च| विदहन्मुखनासाक्षि संस्रावी स कटुः स्मृतः||७७|| प्रतिहन्ति निपाते यो रसनं स्वदते न च| स तिक्तो मुखवैशद्यशोषप्रह्लादकारकः ||७८|| वैशद्यस्तम्भजाड्यैर्यो रसनं योजयेद्रसः| बध्नातीव च यः कण्ठं कषायः स विकास्यपि||७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 46 (80) · Śloka 80
ఏవముక్తవంతం భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ- భగవన్! శ్రుతమేతదవితథమర్థసంపద్యుక్తం భగవతో యథావద్ద్రవ్యగుణకర్మాధికారే వచః, పరం త్వాహారవికారాణాం వైరోధికానాం లక్షణమనతిసంక్షేపేణోపదిశ్యమానం శుశ్రూషామహ ఇతి||80||
View original
एवमुक्तवन्तं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! श्रुतमेतदवितथमर्थसम्पद्युक्तं भगवतो यथावद्द्रव्यगुणकर्माधिकारे वचः, परं त्वाहारविकाराणां वैरोधिकानां लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 47 (81) · Śloka 81
తమువాచ భగవానాత్రేయః- దేహధాతుప్రత్యనీకభూతాని ద్రవ్యాణి దేహధాతుభిర్విరోధమాపద్యంతే; పరస్పరగుణవిరుద్ధాని కానిచిత్, కానిచిత్ సంయోగాత్, సంస్కారాదపరాణి, దేశకాలమాత్రాదిభిశ్చాపరాణి, తథా స్వభావాదపరాణి||81||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- देहधातुप्रत्यनीकभूतानि द्रव्याणि देहधातुभिर्विरोधमापद्यन्ते; परस्परगुणविरुद्धानि कानिचित्, कानिचित् संयोगात्, संस्कारादपराणि, देशकालमात्रादिभिश्चापराणि, तथा स्वभावादपराणि||८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 48 (82-83) · Śloka 83
తత్ర యాన్యాహారమధికృత్య భూయిష్ఠముపయుజ్యంతే తేషామేకదేశం వైరోధికమధికృత్యోపదేక్ష్యామః- న మత్స్యాన్ పయసా సహాభ్యవహరేత్, ఉభయం హ్యేతన్మధురం మధురవిపాకం మహాభిష్యంది శీతోష్ణత్వాద్విరుద్ధవీర్యం విరుద్ధవీర్యత్వాచ్ఛోణితప్రదూషణాయ మహాభిష్యందిత్వాన్మార్గోపరోధాయ చ||82|| తన్నిశమ్యాత్రేయవచనమను భద్రకాప్యోఽగ్నివేశమువాచ- సర్వానేవ మత్స్యాన్ పయసా సహాభ్యవహరేదన్యత్రైకస్మాచ్చిలిచిమాత్, స పునః శకలీ లోహితనయనః సర్వతో లోహితరాజీ రోహితాకారః ప్రాయో భూమౌ చరతి, తం చేత్ పయసా సహాభ్యవహరేన్నిఃసంశయం శోణితజానాం విబంధజానాం చ వ్యాధీనామన్యతమమథవా మరణం ప్రాప్నుయాదితి||83||
View original
तत्र यान्याहारमधिकृत्य भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते तेषामेकदेशं वैरोधिकमधिकृत्योपदेक्ष्यामः- न मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेत्, उभयं ह्येतन्मधुरं मधुरविपाकं महाभिष्यन्दि शीतोष्णत्वाद्विरुद्धवीर्यं विरुद्धवीर्यत्वाच्छोणितप्रदूषणाय महाभिष्यन्दित्वान्मार्गोपरोधाय च||८२|| तन्निशम्यात्रेयवचनमनु भद्रकाप्योऽग्निवेशमुवाच- सर्वानेव मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेदन्यत्रैकस्माच्चिलिचिमात्, स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजी रोहिताकारः प्रायो भूमौ चरति, तं चेत् पयसा सहाभ्यवहरेन्निःसंशयं शोणितजानां विबन्धजानां च व्याधीनामन्यतममथवा मरणं प्राप्नुयादिति||८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 49 (84) · Śloka 84
నేతి భగవానాత్రేయః- సర్వానేవ మత్స్యాన్న పయసా సహాభ్యవహరేద్విశేషతస్తు చిలిచిమం, స హి మహాభిష్యందిత్వాత్ స్థూలలక్షణతరానేతాన్ వ్యాధీనుపజనయత్యామవిషముదీరయతి చ| గ్రామ్యానూపౌదకపిశితాని చ మధుతిలగుడపయోమాషమూలకబిసైర్విరూఢధాన్యైర్వా నైకధ్యమద్యాత్, తన్మూలం హి బాధిర్యాంధ్యవేపథుజాడ్యకలమూకతామైణ్మిణ్యమథవా మరణమాప్నోతి| న పౌష్కరం రోహిణీకం శాకం కపోతాన్ వా సర్షపతైలభ్రష్టాన్మధుపయోభ్యాం సహాభ్యవహరేత్, తన్మూలం హి శోణితాభిష్యందధమనీప్రవి(తి)చయాపస్మారశంఖకగలగండరోహిణీనామన్యతమం ప్రాప్నోత్యథవా మరణమితి| న మూలకలశునకృష్ణగంధార్జకసుముఖసురసాదీని భక్షయిత్వా పయః సేవ్యం, కుష్ఠాబాధభయాత్| న జాతుకశాకం న నికుచం పక్వం మధుపయోభ్యాం సహోపయోజ్యం, ఏతద్ధి మరణాయాథవా బలవర్ణతేజోవీర్యోపరోధాయాలఘువ్యాధయే షాంఢ్యాయ చేతి| తదేవ నికుచం పక్వం న మాషసూపగుడసర్పిర్భిః సహోపయోజ్యం వైరోధికత్వాత్| తథాఽఽమ్రామ్రాతకమాతులుంగనికుచకరమర్దమోచదంతశఠబదరకోశామ్రభవ్యజాంబవకపిత్థతింతిడీక- పారావతాక్షోడపనసనాలికేరదాడిమామలకాన్యేవంప్రకారాణి చాన్యాని ద్రవ్యాణి సర్వం చామ్లం ద్రవమద్రవం చ పయసా సహ విరుద్ధం| తథా కంగువనకమకుష్ఠకకులత్థమాషనిష్పావాః పయసా సహ విరుద్ధాః| పద్మోత్తరికాశాకం శార్కరో మైరేయో మధు చ సహోపయుక్తం విరుద్ధం వాతం చాతికోపయతి| హారిద్రకః సర్షపతైలభృష్టో విరుద్ధః పిత్తం చాతికోపయతి| పాయసో మంథానుపానో విరుద్ధః శ్లేష్మాణం చాతికోపయతి| ఉపోదికా తిలకల్కసిద్ధా హేతురతీసారస్య| బలాకా వారుణ్యా సహ కుల్మాషైరపి విరుద్ధా, సైవ శూకరవసాపరిభృష్టా సద్యో వ్యాపాదయతి| మయూరమాంసమేరండసీసకావసక్తమేరండాగ్నిప్లుష్టమేరండతైలయుక్తం సద్యో వ్యాపాదయతి| హారిద్రకమాంసం హారిద్రసీసకావసక్తం హారిద్రాగ్నిప్లుష్టం సద్యో వ్యాపాదయతి; తదేవ భస్మపాంశుపరిధ్వస్తం సక్షౌద్రం సద్యో మరణాయ| మత్స్యనిస్తాలనసిద్ధాః పిప్పల్యస్తథా కాకమాచీ మధు చ మరణాయ| మధు చోష్ణముష్ణార్తస్య చ మధు మరణాయ| మధుసర్పిషీ సమఘృతే, మధు వారి చాంతరిక్షం సమఘృతం, మధు పుష్కరబీజం, మధు పీత్వోష్ణోదకం, భల్లాతకోష్ణోదకం, తక్రసిద్ధః కంపిల్లకః, పర్యుషితా కాకమాచీ, అంగారశూల్యో భాసశ్చేతి విరుద్ధాని| ఇత్యేతద్యథాప్రశ్నమభినిర్దిష్టం భవతీతి||84||
View original
नेति भगवानात्रेयः- सर्वानेव मत्स्यान्न पयसा सहाभ्यवहरेद्विशेषतस्तु चिलिचिमं, स हि महाभिष्यन्दित्वात् स्थूललक्षणतरानेतान् व्याधीनुपजनयत्यामविषमुदीरयति च| ग्राम्यानूपौदकपिशितानि च मधुतिलगुडपयोमाषमूलकबिसैर्विरूढधान्यैर्वा नैकध्यमद्यात्, तन्मूलं हि बाधिर्यान्ध्यवेपथुजाड्यकलमूकतामैण्मिण्यमथवा मरणमाप्नोति| न पौष्करं रोहिणीकं शाकं कपोतान् वा सर्षपतैलभ्रष्टान्मधुपयोभ्यां सहाभ्यवहरेत्, तन्मूलं हि शोणिताभिष्यन्दधमनीप्रवि(ति)चयापस्मारशङ्खकगलगण्डरोहिणीनामन्यतमं प्राप्नोत्यथवा मरणमिति| न मूलकलशुनकृष्णगन्धार्जकसुमुखसुरसादीनि भक्षयित्वा पयः सेव्यं, कुष्ठाबाधभयात्| न जातुकशाकं न निकुचं पक्वं मधुपयोभ्यां सहोपयोज्यम्, एतद्धि मरणायाथवा बलवर्णतेजोवीर्योपरोधायालघुव्याधये षाण्ढ्याय चेति| तदेव निकुचं पक्वं न माषसूपगुडसर्पिर्भिः सहोपयोज्यं वैरोधिकत्वात्| तथाऽऽम्राम्रातकमातुलुङ्गनिकुचकरमर्दमोचदन्तशठबदरकोशाम्रभव्यजाम्बवकपित्थतिन्तिडीक- पारावताक्षोडपनसनालिकेरदाडिमामलकान्येवम्प्रकाराणि चान्यानि द्रव्याणि सर्वं चाम्लं द्रवमद्रवं च पयसा सह विरुद्धम्| तथा कङ्गुवनकमकुष्ठककुलत्थमाषनिष्पावाः पयसा सह विरुद्धाः| पद्मोत्तरिकाशाकं शार्करो मैरेयो मधु च सहोपयुक्तं विरुद्धं वातं चातिकोपयति| हारिद्रकः सर्षपतैलभृष्टो विरुद्धः पित्तं चातिकोपयति| पायसो मन्थानुपानो विरुद्धः श्लेष्माणं चातिकोपयति| उपोदिका तिलकल्कसिद्धा हेतुरतीसारस्य| बलाका वारुण्या सह कुल्माषैरपि विरुद्धा, सैव शूकरवसापरिभृष्टा सद्यो व्यापादयति| मयूरमांसमेरण्डसीसकावसक्तमेरण्डाग्निप्लुष्टमेरण्डतैलयुक्तं सद्यो व्यापादयति| हारिद्रकमांसं हारिद्रसीसकावसक्तं हारिद्राग्निप्लुष्टं सद्यो व्यापादयति; तदेव भस्मपांशुपरिध्वस्तं सक्षौद्रं सद्यो मरणाय| मत्स्यनिस्तालनसिद्धाः पिप्पल्यस्तथा काकमाची मधु च मरणाय| मधु चोष्णमुष्णार्तस्य च मधु मरणाय| मधुसर्पिषी समघृते, मधु वारि चान्तरिक्षं समघृतं, मधु पुष्करबीजं, मधु पीत्वोष्णोदकं, भल्लातकोष्णोदकं, तक्रसिद्धः कम्पिल्लकः, पर्युषिता काकमाची, अङ्गारशूल्यो भासश्चेति विरुद्धानि| इत्येतद्यथाप्रश्नमभिनिर्दिष्टं भवतीति||८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 50 (85) · Śloka 85
భవంతి చాత్ర శ్లోకాః- యత్ కించిద్దోషమాస్రావ్య న నిర్హరతి కాయతః| ఆహారజాతం తత్ సర్వమహితాయోపపద్యతే||85||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः- यत् किञ्चिद्दोषमास्राव्य न निर्हरति कायतः| आहारजातं तत् सर्वमहितायोपपद्यते||८५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 51 (86-101) · Śloka 101
యచ్చాపి దేశకాలాగ్నిమాత్రాసాత్మ్యానిలాదిభిః| సంస్కారతో వీర్యతశ్చ కోష్ఠావస్థాక్రమైరపి||86|| పరిహారోపచారాభ్యాం పాకాత్ సంయోగతోఽపి చ| విరుద్ధం తచ్చ న హితం హృత్సంపద్విధిభిశ్చ యత్||87|| విరుద్ధం దేశతస్తావద్రూక్షతీక్ష్ణాది ధన్వని| ఆనూపే స్నిగ్ధశీతాది భేషజం యన్నిషేవ్యతే||88|| కాలతోఽపి విరుద్ధం యచ్ఛీతరూక్షాదిసేవనం| శీతే కాలే, తథోష్ణే చ కటుకోష్ణాదిసేవనం||89|| విరుద్ధమనలే తద్వదన్నపానం చతుర్విధే| మధుసర్పిః సమధృతం మాత్రయా తద్విరుధ్యతే||90|| కటుకోష్ణాదిసాత్మ్యస్య స్వాదుశీతాదిసేవనం| యత్తత్ సాత్మ్యవిరుద్ధం తు విరుద్ధం త్వనిలాదిభిః||91|| యా సమానగుణాభ్యాసవిరుద్ధాన్నౌషధక్రియా| సంస్కారతో విరుద్ధం తద్యద్భోజ్యం విషవద్భవేత్||92|| ఏరండసీసకాసక్తం శిఖిమాంసం యథైవ హి| విరుద్ధం వీర్యతో జ్ఞేయం వీర్యతః శీతలాత్మకం||93|| తత్ సంయోజ్యోష్ణవీర్యేణ ద్రవ్యేణ సహ సేవ్యతే| క్రూరకోష్ఠస్య చాత్యల్పం మందవీర్యమభేదనం||94|| మృదకోష్ఠస్య గురు చ భేదనీయం తథా బహు| ఏతత్ కోష్ఠవిరుద్ధం తు, విరుద్ధం స్యాదవస్థయా||95|| శ్రమవ్యవాయవ్యాయామసక్తస్యానిలకోపనం| నిద్రాలసస్యాలసస్య భోజనం శ్లేష్మకోపనం||96|| యచ్చానుత్సృజ్య విణ్మూత్రం భుంక్తే యశ్చాబుభుక్షితః| తచ్చ క్రమవిరుద్ధం స్యాద్యచ్చాతిక్షుద్వశానుగః||97|| పరిహారవిరుద్ధం తు వరాహాదీన్నిషేవ్య యత్| సేవేతోష్ణం ఘృతాదీంశ్చ పీత్వా శీతం నిషేవతే||98|| విరుద్ధం పాకతశ్చాపి దుష్టదుర్దారుసాధితం| అపక్వతండులాత్యర్థపక్వదగ్ధం చ యద్భవేత్| సంయోగతో విరుద్ధం తద్యథాఽమ్లం పయసా సహ||99|| అమనోరుచితం యచ్చ హృద్విరుద్ధం తదుచ్యతే| సంపద్విరుద్ధం తద్విద్యాదసంజాతరసం తు యత్||100|| అతిక్రాంతరసం వాఽపి విపన్నరసమేవ వా| జ్ఞేయం విధివిరుద్ధం తు భుజ్యతే నిభృతే న యత్| తదేవంవిధమన్నం స్యాద్విరుద్ధముపయోజితం||101||
View original
यच्चापि देशकालाग्निमात्रासात्म्यानिलादिभिः| संस्कारतो वीर्यतश्च कोष्ठावस्थाक्रमैरपि||८६|| परिहारोपचाराभ्यां पाकात् संयोगतोऽपि च| विरुद्धं तच्च न हितं हृत्सम्पद्विधिभिश्च यत्||८७|| विरुद्धं देशतस्तावद्रूक्षतीक्ष्णादि धन्वनि| आनूपे स्निग्धशीतादि भेषजं यन्निषेव्यते||८८|| कालतोऽपि विरुद्धं यच्छीतरूक्षादिसेवनम्| शीते काले, तथोष्णे च कटुकोष्णादिसेवनम्||८९|| विरुद्धमनले तद्वदन्नपानं चतुर्विधे| मधुसर्पिः समधृतं मात्रया तद्विरुध्यते||९०|| कटुकोष्णादिसात्म्यस्य स्वादुशीतादिसेवनम्| यत्तत् सात्म्यविरुद्धं तु विरुद्धं त्वनिलादिभिः||९१|| या समानगुणाभ्यासविरुद्धान्नौषधक्रिया| संस्कारतो विरुद्धं तद्यद्भोज्यं विषवद्भवेत्||९२|| एरण्डसीसकासक्तं शिखिमांसं यथैव हि| विरुद्धं वीर्यतो ज्ञेयं वीर्यतः शीतलात्मकम्||९३|| तत् संयोज्योष्णवीर्येण द्रव्येण सह सेव्यते| क्रूरकोष्ठस्य चात्यल्पं मन्दवीर्यमभेदनम्||९४|| मृदकोष्ठस्य गुरु च भेदनीयं तथा बहु| एतत् कोष्ठविरुद्धं तु, विरुद्धं स्यादवस्थया||९५|| श्रमव्यवायव्यायामसक्तस्यानिलकोपनम्| निद्रालसस्यालसस्य भोजनं श्लेष्मकोपनम्||९६|| यच्चानुत्सृज्य विण्मूत्रं भुङ्क्ते यश्चाबुभुक्षितः| तच्च क्रमविरुद्धं स्याद्यच्चातिक्षुद्वशानुगः||९७|| परिहारविरुद्धं तु वराहादीन्निषेव्य यत्| सेवेतोष्णं घृतादींश्च पीत्वा शीतं निषेवते||९८|| विरुद्धं पाकतश्चापि दुष्टदुर्दारुसाधितम्| अपक्वतण्डुलात्यर्थपक्वदग्धं च यद्भवेत्| संयोगतो विरुद्धं तद्यथाऽम्लं पयसा सह||९९|| अमनोरुचितं यच्च हृद्विरुद्धं तदुच्यते| सम्पद्विरुद्धं तद्विद्यादसञ्जातरसं तु यत्||१००|| अतिक्रान्तरसं वाऽपि विपन्नरसमेव वा| ज्ञेयं विधिविरुद्धं तु भुज्यते निभृते न यत्| तदेवंविधमन्नं स्याद्विरुद्धमुपयोजितम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 52 (102-103) · Śloka 103
షాంఢ్యాంధ్యవీసర్పదకోదరాణాం విస్ఫోటకోన్మాదభగందరాణాం| మూర్చ్ఛామదాధ్మానగలగ్రహాణాం పాండ్వామయస్యామవిషస్య చైవ||102|| కిలాసకుష్ఠగ్రహణీగదానాం శోథామ్లపిత్తజ్వరపీనసానాం | సంతానదోషస్య తథైవ మృత్యోర్విరుద్ధమన్నం ప్రవదంతి హేతుం||103||
View original
षाण्ढ्यान्ध्यवीसर्पदकोदराणां विस्फोटकोन्मादभगन्दराणाम्| मूर्च्छामदाध्मानगलग्रहाणां पाण्ड्वामयस्यामविषस्य चैव||१०२|| किलासकुष्ठग्रहणीगदानां शोथाम्लपित्तज्वरपीनसानाम् | सन्तानदोषस्य तथैव मृत्योर्विरुद्धमन्नं प्रवदन्ति हेतुम्||१०३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 53 (104-106) · Śloka 106
ఏషాం ఖల్వపరేషాం చ వైరోధికనిమిత్తానాం వ్యాధీనామిమే భావాః ప్రతికారా భవంతి| తద్యథా- వమనం విరేచనం చ, తద్విరోధినాం చ ద్రవ్యాణాం సంశమనార్థముపయోగః, తథావిధైశ్చ ద్రవ్యైః పూర్వమభిసంస్కారః శరీరస్యేతి||104|| భవతశ్చాత్ర- విరుద్ధాశనజాన్ రోగాన్ ప్రతిహంతి వివేచనం| వమనం శమనం చైవ పూర్వం వా హితసేవనం||105|| సాత్మ్యతోఽల్పతయా వాఽపి దీప్తాగ్నేస్తరుణస్య చ| స్నిగ్ధవ్యాయామబలినాం విరుద్ధం వితథం భవేత్||106||
View original
एषां खल्वपरेषां च वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामिमे भावाः प्रतिकारा भवन्ति| तद्यथा- वमनं विरेचनं च, तद्विरोधिनां च द्रव्याणां संशमनार्थमुपयोगः, तथाविधैश्च द्रव्यैः पूर्वमभिसंस्कारः शरीरस्येति||१०४|| भवतश्चात्र- विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विवेचनम्| वमनं शमनं चैव पूर्वं वा हितसेवनम्||१०५|| सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च| स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत्||१०६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 54 (107-113) · Śloka 113
తత్ర శ్లోకాః- మతిరాసీన్మహర్షీణాం యా యా రసవినిశ్చయే| ద్రవ్యాణి గుణకర్మభ్యాం ద్రవ్యసంఖ్యా రసాశ్రయా||107|| కారణం రససంఖ్యాయా రసానురసలక్షణం| పరాదీనాం గుణానాం చ లక్షణాని పృథక్పృథక్||108|| పంచాత్మకానాం షట్త్వం చ రసానాం యేన హేతునా| ఊర్ధ్వానులోమభాజశ్చ యద్గుణాతిశయాద్రసాః||109|| షణ్ణాం రసానాం షట్త్వే చ సవిభక్తా విభక్తయః| ఉద్దేశశ్చాపవాదశ్చ ద్రవ్యాణాం గుణకర్మణి||110|| ప్రవరావరమధ్యత్వం రసానాం గౌరవాదిషు| పాకప్రభావయోర్లింగం వీర్యసంఖ్యావినిశ్చయః||111|| షణ్ణామాస్వాద్యమానానాం రసానాం యత్ స్వలక్షణం| యద్యద్విరుధ్యతే యస్మాద్యేన యత్కారి చైవ యత్||112|| వైరోధికనిమిత్తానాం వ్యాధీనామౌషధం చ యత్| ఆత్రేయభద్రకాప్యీయే తత్ సర్వమవదన్మునిః||113||
View original
तत्र श्लोकाः- मतिरासीन्महर्षीणां या या रसविनिश्चये| द्रव्याणि गुणकर्मभ्यां द्रव्यसङ्ख्या रसाश्रया||१०७|| कारणं रससङ्ख्याया रसानुरसलक्षणम्| परादीनां गुणानां च लक्षणानि पृथक्पृथक्||१०८|| पञ्चात्मकानां षट्त्वं च रसानां येन हेतुना| ऊर्ध्वानुलोमभाजश्च यद्गुणातिशयाद्रसाः||१०९|| षण्णां रसानां षट्त्वे च सविभक्ता विभक्तयः| उद्देशश्चापवादश्च द्रव्याणां गुणकर्मणि||११०|| प्रवरावरमध्यत्वं रसानां गौरवादिषु| पाकप्रभावयोर्लिङ्गं वीर्यसङ्ख्याविनिश्चयः||१११|| षण्णामास्वाद्यमानानां रसानां यत् स्वलक्षणम्| यद्यद्विरुध्यते यस्माद्येन यत्कारि चैव यत्||११२|| वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामौषधं च यत्| आत्रेयभद्रकाप्यीये तत् सर्वमवदन्मुनिः||११३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే ఆత్రేయభద్రకాప్యీయో నామ షడ్వింశోఽధ్యాయః||26||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने आत्रेयभद्रकाप्यीयो नाम षड्विंशोऽध्यायः||२६||
🔊 Audio coming soon