Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતશ્ચિકિત્સાપ્રાભૃતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातश्चिकित्साप्राभृतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વાધ્યાયોક્તવમનવિરેચનયોર્વિસ્તરેણ સમ્યગ્યોગાદિલક્ષણં, તથા તત્પ્રવૃત્તિવિષયબહુદોષપુરુષાદ્યભિધાતું ચિકિત્સાપ્રાભૃતીયોઽભિધીયતે| ચિકિત્સા પ્રભૃતરૂપા સદા યત્નેન આતુરોપઢૌકનીયત્વેન ચ યસ્ય વિદ્યતે સ ચિકિત્સાપ્રાભૃતીયઃ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ચિકિત્સાપ્રાભૃતો ધીમાન્ શાસ્ત્રવાન્ કર્મતત્પરઃ| નરં વિરેચયતિ યં સ યોગાત્ સુખમશ્નુતે||૩|| યં વૈદ્યમાની ત્વબુધો વિરેચયતિ માનવમ્| સોઽતિયોગાદયોગાચ્ચ માનવો દુઃખમશ્નુતે||૪||
चिकित्साप्राभृतो धीमान् शास्त्रवान् कर्मतत्परः| नरं विरेचयति यं स योगात् सुखमश्नुते||३|| यं वैद्यमानी त्वबुधो विरेचयति मानवम्| सोऽतियोगादयोगाच्च मानवो दुःखमश्नुते||४||
🔊 Audio coming soon
યોગાત્ સમ્યગ્યોગાત્| સુખમ્ આરોગ્યમ્| વિરેચયતીત્યત્ર વામયતીત્યપિ બોદ્ધવ્યં, વિરેચનશબ્દસ્ય વમનેઽપિ પ્રવૃત્તેઃ| સોઽતિયોગાદિત્યાદિ| દુઃખં વિકારં; યદુક્તં- “વિકારો દુઃખમેવ તુ” (સૂ. ૯)| નનુ વમનાદૌ કસ્માન્મિથ્યાયોગો નોચ્યતે, યાવતા યસ્ય વસ્તુન ઉચિતો યોગઃ સ યોગઃ, તસ્ય સ્વલ્પો વા યોગઃ સર્વથા વા અયોગો અયોગ ઉચ્યતે, તસ્યૈવાતિમાત્રયોગો વિકારકરોઽતિયોગઃ, અનુચિતસમ્બન્ધેન તુ વસ્તુનો મિથ્યાયોગઃ; તેનેહાપ્યુત્ક્લિષ્ટશ્લેષ્માદિધર્મપ્રયુક્તે પુરુષે વિરેચનં સર્વથાઽયૌગિકમેવ, તચ્ચ પ્રયુક્તં પ્રતીપગમનેનૈવ યાતિ, વિરેચને મિથ્યાયોગોઽયમુચિતઃ, એવં વમનાદિષ્વપિ જ્ઞેયમ્| નૈવમ્, એવમ્ભૂતમિથ્યાયોગસ્યાયોગેનૈવ ગ્રહણાત્, ઉક્તં હિ- “પ્રાતિલોમ્યેન દોષાણાં હરણાત્તે હ્યકૃત્સ્નશઃ| અયોગસઞ્જ્ઞે કૃચ્છ્રેણ યદા ગચ્છતિ ચાલ્પશઃ” (સિ. ૬) ઇતિ| દુષ્ટવિરેચનૌષધસ્ય રસનયોપયુજ્યમાનસ્ય હીનમાત્રત્વાતિમાત્રત્વાભ્યાં વિના યદ્વ્યાધિકરણત્વં તન્મિથ્યાયોગાદેવ પરં ભવતિ; યદુક્તં તિસ્રૈષણીયે- “મિથ્યાયોગો રાશિવર્જેષ્વાહારવિધિવિશેષાયતનેષૂપદેક્ષ્યતે” (સૂ. ૧૧) ઇતિ| સત્યં ભેષજસ્ય મિથ્યાયોગોઽયં, વમનસ્ય તુ દોષહરણરૂપસ્યાયોગ ઇતિ; એવં ચ વિરેચનાદાવપિ જ્ઞેયમ્| યદ્યપ્યત્રાપિ મિથ્યાયોગઃ કથઞ્ચિત્ પાર્યતે કલ્પયિતું, તથાઽપિ પ્રયોજનશૂન્યત્વાદાચાર્યેણ પૃથઙ્ન કૃતઃ, શબ્દાદિષુ તુ મિથ્યાયોગિનાં સમ્બન્ધમાત્રસ્યાપિ પરિહારાર્થં પૃથક્કૃત ઇતિ||૩-૪||
Adhikarana 3 (5-10) · Śloka 10
દૌર્બલ્યં લાઘવં ગ્લાનિર્વ્યાધીનામણુતા રુચિઃ| હૃદ્વર્ણશુદ્ધિઃ ક્ષુત્તૃષ્ણા કાલે વેગપ્રવર્તનમ્||૫|| બુદ્ધીન્દ્રિયમનઃશુદ્ધિર્મારુતસ્યાનુલોમતા| સમ્યગ્વિરિક્તલિઙ્ગાનિ કાયાગ્નેશ્ચાનુવર્તનમ્ ||૬|| ષ્ઠીવનં હૃદયાશુદ્ધિરુત્ક્લેશઃ શ્લેષ્મપિત્તયોઃ| આધ્માનમરુચિશ્છર્દિરદૌર્બલ્યમલાઘવમ્||૭|| જઙ્ઘોરુસદનં તન્દ્રા સ્તૈમિત્યં પીનસાગમઃ| લક્ષણાન્યવિરિક્તાનાં મારુતસ્ય ચ નિગ્રહઃ||૮|| વિટ્પિત્તકફવાતાનામાગતાનાં યથાક્રમમ્| પરં સ્રવતિ યદ્રક્તં મેદોમાંસોદકોપમમ્||૯|| નિઃશ્લેષ્મપિત્તમુદકં શોણિતં કૃષ્ણમેવ વા| તૃષ્યતો મારુતાર્તસ્ય સોઽતિયોગઃ પ્રમુહ્યતઃ||૧૦||
दौर्बल्यं लाघवं ग्लानिर्व्याधीनामणुता रुचिः| हृद्वर्णशुद्धिः क्षुत्तृष्णा काले वेगप्रवर्तनम्||५|| बुद्धीन्द्रियमनःशुद्धिर्मारुतस्यानुलोमता| सम्यग्विरिक्तलिङ्गानि कायाग्नेश्चानुवर्तनम् ||६|| ष्ठीवनं हृदयाशुद्धिरुत्क्लेशः श्लेष्मपित्तयोः| आध्मानमरुचिश्छर्दिरदौर्बल्यमलाघवम्||७|| जङ्घोरुसदनं तन्द्रा स्तैमित्यं पीनसागमः| लक्षणान्यविरिक्तानां मारुतस्य च निग्रहः||८|| विट्पित्तकफवातानामागतानां यथाक्रमम्| परं स्रवति यद्रक्तं मेदोमांसोदकोपमम्||९|| निःश्लेष्मपित्तमुदकं शोणितं कृष्णमेव वा| तृष्यतो मारुतार्तस्य सोऽतियोगः प्रमुह्यतः||१०||
🔊 Audio coming soon
દૌર્બલ્યમિત્યાદીનિ વિરેચનસ્ય સમ્યગ્યુક્તાયુક્તાતિયુક્તસ્ય લક્ષણાનિ| અદૌર્બલ્યં સ્થૌલ્યાનપગમઃ | યથાક્રમમિતિ પઠન્ ક્રમેણૈવેતિ દર્શયતિ; યદુક્તં- “પ્રાપ્તિશ્ચ વિટ્પિત્તકફાનિલાનાં સમ્યગ્વિરિક્તસ્ય ભવેત્ ક્રમેણ” (સિ. ૧) ઇતિ| આગતાનાં પરમૂર્ધ્વમિતિ યોજના||૫-૧૦||
Adhikarana 4 (11-12) · Śloka 12
વમનેઽતિકૃતે લિઙ્ગાન્યેતાન્યેવ ભવન્તિ હિ| ઊર્ધ્વગા વાતરોગાશ્ચ વાગ્ગ્રહશ્ચાધિકો ભવેત્||૧૧|| ચિકિત્સાપ્રાભૃતં તસ્માદુપેયાચ્છરણં નરઃ| યુઞ્જ્યાદ્ ય એનમત્યન્તમાયુષા ચ સુખેન ચ||૧૨||
वमनेऽतिकृते लिङ्गान्येतान्येव भवन्ति हि| ऊर्ध्वगा वातरोगाश्च वाग्ग्रहश्चाधिको भवेत्||११|| चिकित्साप्राभृतं तस्मादुपेयाच्छरणं नरः| युञ्ज्याद् य एनमत्यन्तमायुषा च सुखेन च||१२||
🔊 Audio coming soon
અતિયોગલક્ષણં વમનેઽતિદિશતિ- વમન ઇત્યાદિ| વમનાતિયોગે વિટ્પિત્તકફવાતાનામિતિ ન યોજનીયં, યેન વમનપ્રયોગે કફપિત્તાનિલાગમરૂપઃ ક્રમો ભવેત્| યદુક્તં- “ક્રમાત્ કફઃ પિત્તમથાનિલશ્ચ યસ્યૈતિ સમ્યગ્વમિતિઃ સ ઇષ્ટઃ” (સિ. અ. ૧) ઇતિ||૧૧-૧૨||
Adhikarana 5 (13-19) · Śloka 19
અવિપાકોઽરુચિઃ સ્થૌલ્યં પાણ્ડુતા ગૌરવં ક્લમઃ| પિડકાકોઠકણ્ડૂનાં સમ્ભવોઽરતિરેવ ચ||૧૩|| આલસ્યશ્રમદૌર્બલ્યં દૌર્ગન્ધ્યમવસાદકઃ| શ્લેષ્મપિત્તસમુત્ક્લેશો નિદ્રાનાશોઽતિનિદ્રતા||૧૪|| તન્દ્રા ક્લૈબ્યમબુદ્ધિત્વમશસ્તસ્વપ્નદર્શનમ્| બલવર્ણપ્રણાશશ્ચ તૃપ્યતો બૃંહણૈરપિ||૧૫|| બહુદોષસ્ય લિઙ્ગાનિ તસ્મૈ સંશોધનં હિતમ્| ઊર્ધ્વં ચૈવાનુલોમં ચ યથાદોષં યથાબલમ્||૧૬|| એવં વિશુદ્ધકોષ્ઠસ્ય કાયાગ્નિરભિવર્ધતે| વ્યાધયશ્ચોપશામ્યન્તિ પ્રકૃતિશ્ચાનુવર્તતે||૧૭|| ઇન્દ્રિયાણિ મનોબુદ્ધિર્વર્ણશ્ચાસ્ય પ્રસીદતિ| બલં પુષ્ટિરપત્યં ચ વૃષતા ચાસ્ય જાયતે||૧૮|| જરાં કૃચ્છ્રેણ લભતે ચિરં જીવત્યનામયઃ| તસ્માત્ સંશોધનં કાલે યુક્તિયુક્તં પિબેન્નરઃ||૧૯||
अविपाकोऽरुचिः स्थौल्यं पाण्डुता गौरवं क्लमः| पिडकाकोठकण्डूनां सम्भवोऽरतिरेव च||१३|| आलस्यश्रमदौर्बल्यं दौर्गन्ध्यमवसादकः| श्लेष्मपित्तसमुत्क्लेशो निद्रानाशोऽतिनिद्रता||१४|| तन्द्रा क्लैब्यमबुद्धित्वमशस्तस्वप्नदर्शनम्| बलवर्णप्रणाशश्च तृप्यतो बृंहणैरपि||१५|| बहुदोषस्य लिङ्गानि तस्मै संशोधनं हितम्| ऊर्ध्वं चैवानुलोमं च यथादोषं यथाबलम्||१६|| एवं विशुद्धकोष्ठस्य कायाग्निरभिवर्धते| व्याधयश्चोपशाम्यन्ति प्रकृतिश्चानुवर्तते||१७|| इन्द्रियाणि मनोबुद्धिर्वर्णश्चास्य प्रसीदति| बलं पुष्टिरपत्यं च वृषता चास्य जायते||१८|| जरां कृच्छ्रेण लभते चिरं जीवत्यनामयः| तस्मात् संशोधनं काले युक्तियुक्तं पिबेन्नरः||१९||
🔊 Audio coming soon
સંશોધનવિષયબહુદોષલક્ષણમાહ- અવિપાક ઇત્યાદિ| અનાયાસકૃતઃ શ્રમઃ ક્લમઃ; શ્રમસ્ત્વિહ સ્વલ્પેનાયાસેન જ્ઞેયઃ| અવસાદકો મનોઽવસાદઃ| નિદ્રાનાશો વાતપ્રધાનેન દોષેણ; અતિનિદ્રતા શ્લેષ્મપ્રધાનેન||૧૩-૧૯||
Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21
દોષાઃ કદાચિત્ કુપ્યન્તિ જિતા લઙ્ઘનપાચનૈઃ| જિતાઃ સંશોધનૈર્યે તુ ન તેષાં પુનરુદ્ભવઃ||૨૦|| દોષાણાં ચ દ્રુમાણાં ચ મૂલેઽનુપહતે સતિ| રોગાણાં પ્રસવાનાં ચ ગતાનામાગતિર્ધ્રુવા||૨૧||
दोषाः कदाचित् कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः| जिताः संशोधनैर्ये तु न तेषां पुनरुद्भवः||२०|| दोषाणां च द्रुमाणां च मूलेऽनुपहते सति| रोगाणां प्रसवानां च गतानामागतिर्ध्रुवा||२१||
🔊 Audio coming soon
સમૂલદોષાપહારકત્વં સંશોધનસ્ય, લઙ્ઘનપાચનયોસ્તુ દોષાપહરત્વે સત્યપિ ન સંશોધનવદ્દોષહન્તૃત્વમિત્યાહ- દોષા ઇત્યાદિ| કદાચિદિતિ અન્યહેતુપ્રાપ્ત્યા| ન તેષાં પુનરુદ્ભવ ઇતિ બલવદ્દોષકારણત્વં વિનેતિ મન્તવ્યમ્| ઉક્તેઽર્થે દૃષ્ટાન્તમાહ- દોષાણામિત્યાદિ| લઙ્ઘનપાચનાભ્યાં રોગકારણીભૂતદોષપ્રકોપહરણમાત્રે કૃતે રોગો યો નિવૃત્તઃ સ મૂલભૂતાશયવ્યવસ્થિતદોષાનુચ્છેદાદ્યત્કિઞ્ચિદનુગુણકાલાદિપ્રાપ્ત્યા પુનઃ કુપિતદોષેણ ભવતીતિ ભાવઃ||૨૦-૨૧||
Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23
ભેષજક્ષપિતે પથ્યમાહારૈરેવ બૃંહણમ્| ઘૃતમાંસરસક્ષીરહૃદ્યયૂષોપસંહિતૈઃ||૨૨|| અભ્યઙ્ગોત્સાદનૈઃ સ્નાનૈર્નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ| તથા સ લભતે શર્મ યુજ્યતે ચાયુષા ચિરમ્||૨૩||
भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैरेव बृंहणम्| घृतमांसरसक्षीरहृद्ययूषोपसंहितैः||२२|| अभ्यङ्गोत्सादनैः स्नानैर्निरूहैः सानुवासनैः| तथा स लभते शर्म युज्यते चायुषा चिरम्||२३||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ શોધનેન યથા દોષક્ષયસ્તથા ધાતુક્ષયોઽપિ ભવતિ, તેન તત્ર પ્રતીકારમાહ- ભેષજેત્યાદિ| આહારૈરેવેતિ એવાવધારણે; તેન ભેષજેન બૃંહણં નિષેધતિ, ભેષજસ્ય વીર્યપ્રધાનસ્ય તદા દુઃસહત્વાત્| સાનુવાસનૈરિત્યત્ર ચકારો બોદ્ધવ્યઃ, તેનાભ્યઙ્ગાદિભિશ્ચ બૃંહણં પથ્યમ્||૨૨-૨૩||
Adhikarana 8 (24-26) · Śloka 26
અતિયોગાનુબદ્ધાનાં સર્પિઃપાનં પ્રશસ્યતે| તૈલં મધુરકૈઃ સિદ્ધમથવાઽપ્યનુવાસનમ્||૨૪|| યસ્ય ત્વયોગસ્તં સ્નિગ્ધં પુનઃ સંશોધયેન્નરમ્| માત્રાકાલબલાપેક્ષી સ્મરન્ પૂર્વમનુક્રમમ્||૨૫|| સ્નેહને સ્વેદને શુદ્ધૌ રોગાઃ સંસર્જને ચ યે| જાયન્તેઽમાર્ગવિહિતે તેષાં સિદ્ધિષુ સાધનમ્||૨૬||
अतियोगानुबद्धानां सर्पिःपानं प्रशस्यते| तैलं मधुरकैः सिद्धमथवाऽप्यनुवासनम्||२४|| यस्य त्वयोगस्तं स्निग्धं पुनः संशोधयेन्नरम्| मात्राकालबलापेक्षी स्मरन् पूर्वमनुक्रमम्||२५|| स्नेहने स्वेदने शुद्धौ रोगाः संसर्जने च ये| जायन्तेऽमार्गविहिते तेषां सिद्धिषु साधनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
અતિયોગાદિચિકિત્સામાહ- અતિયોગેત્યાદિ| સ્મરન્ પૂર્વમનુક્રમમિત્યનેન યઃ પૂર્વમયોગે હેતુભૂતસ્તં પરિહરન્નિતિ શિક્ષયતિ| અમાર્ગવિહિતે અવિધિવિહિતે| સાધનમિત્યત્ર ‘વક્ષ્યતે’ ઇતિ શેષઃ||૨૪-૨૬||
Adhikarana 9 (27) · Śloka 27
જાયન્તે હેતુવૈષમ્યાદ્વિષમા દેહધાતવઃ| હેતુસામ્યાત્ સમાસ્તેષાં સ્વભાવોપરમઃ સદા||૨૭||
जायन्ते हेतुवैषम्याद्विषमा देहधातवः| हेतुसाम्यात् समास्तेषां स्वभावोपरमः सदा||२७||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ યદેતત્ સિદ્ધૌ વક્ષ્યમાણં રોગાણં સાધનં તદનુષઙ્ગેણ ચ સર્વભેષજાનામેવ ક્ષણભઙ્ગિભાવે પક્ષેઽપિ રોગશમકત્વં પ્રતિપાદયિતું પ્રકરણમારભતે- જાયન્ત ઇત્યાદિ| તેષામિતિ વિષમાણાં ધાતૂનાં સમાનાં ચ| સ્વભાવાત્ વિનાશકારણનિરપેક્ષાદુપરમો વિનાશઃ સ્વભાવોપરમઃ| સદેતિ અવિલમ્બેન; તેનોત્પન્નમાત્રા એવ વિનશ્યન્તીત્યર્થઃ||૨૭||
Adhikarana 10 (28) · Śloka 28
પ્રવૃત્તિહેતુર્ભાવાનાં ન નિરોધેઽસ્તિ કારણમ્| કેચિત્તત્રાપિ મન્યન્તે હેતું હેતોરવર્તનમ્||૨૮||
प्रवृत्तिहेतुर्भावानां न निरोधेऽस्ति कारणम्| केचित्तत्रापि मन्यन्ते हेतुं हेतोरवर्तनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
અત્રૈવાર્થે ઉપપત્તિમાહ- પ્રવૃત્તીત્યાદિ| પ્રવૃત્તિહેતુઃ ઉત્પત્તિહેતુર્ભાવાનામસ્તિ, નિરોધે વિનાશે હેતુર્ભાવાનાં કારણં નાસ્તિ; યસ્માત્ સર્વ એવ ભાવાઃ પ્રદીપાર્ચિર્વદુત્પત્તૌ કારણાપેક્ષિણઃ, વિનાશે તુ દ્વિતીયક્ષણાવિદ્યમાનત્વલક્ષણે સહજસિદ્ધે ન હેત્વન્તરમપેક્ષન્તે; યતો ન સ્વાભાવિકરૂપે હેત્વન્તરાપેક્ષા ભવતિ, નહ્યુત્પન્નઃ ખઙ્ગઃ સ્વાભાવિકે લૌહમયત્વે કારણાન્તરમપેક્ષતે; તદેવં સર્વેષામેવ ભાવાનાં સ્વાભાવિકે નાશે વિષમધાતૂનામપિ નાશઃ સ્વાભાવિક એવેતિ ભાવઃ| વ્યાધિપ્રશમે ચ ચિકિત્સાપેક્ષકં પક્ષાન્તરમાહ- કેચિદિત્યાદિ| તત્રાપિ વિનાશેઽપિ, હેતું કારણં, હેતોરવર્તનમિતિ ઉત્પાદકહેતોરભાવં, મન્યન્ત ઇતિ યોજના| એવમપિ હેતુપરમ્પરાયાઃ ક્ષણિકત્વેન તત્કાર્યાણામપિ સ્વભાવાદેવ નિત્યં સન્નિહિતસ્વહેતુવિનાશરૂપવિનાશહેતૂનાં ન વિનાશહેતુચિકિત્સાપેક્ષેતિ ભાવઃ||૨૮||
Adhikarana 11 (29-30) · Śloka 30
એવમુક્તાર્થમાચાર્યમગ્નિવેશોઽભ્યભાષત| સ્વભાવોપરમે કર્મ ચિકિત્સાપ્રાભૃતસ્ય કિમ્||૨૯|| ભેષજૈર્વિષમાન્ ધાતૂન્ કાન્ સમીકુરુતે ભિષક્| કા વા ચિકિત્સા ભગવન્! કિમર્થં વા પ્રયુજ્યતે||૩૦||
एवमुक्तार्थमाचार्यमग्निवेशोऽभ्यभाषत| स्वभावोपरमे कर्म चिकित्साप्राभृतस्य किम्||२९|| भेषजैर्विषमान् धातून् कान् समीकुरुते भिषक्| का वा चिकित्सा भगवन्! किमर्थं वा प्रयुज्यते||३०||
🔊 Audio coming soon
એવમુત્થિતાયાં શઙ્કાયાં ગુરું પૃચ્છતિ- એવમિત્યાદિ| કિમિતિ આક્ષેપે| કર્મ સાધ્યં; સ્વભાવોપરમે સતિ ન કિમપિ સાધ્યં પશ્યામીતિ ભાવઃ| કાન્ સમીકુરુતે ઇતિ વિષમાણામસ્થિરત્વેન સામ્યં તત્ર કર્તું ન પાર્યત ઇત્યાશયઃ| કા વા ચિકિત્સેતિ રોગપ્રશમં પ્રત્યકારણત્વેન ચિકિત્સા નાસ્તીત્યર્થઃ| કિમર્થં વા પ્રયુજ્યત ઇતિ યન્નિવૃત્ત્યર્થં ચિકિત્સા પ્રયુજ્યતે તદ્ધાતુવૈષમ્યં સ્વત એવ નિવૃત્તમિતિ ચિકિત્સાપ્રયોજનં નાસ્તિ||૨૯-૩૦||
Adhikarana 12 (31-32) · Śloka 33
તચ્છિષ્યવચનં શ્રુત્વા વ્યાજહાર પુનર્વસુઃ| શ્રૂયતામત્ર યા સોમ્ય! યુક્તિર્દૃષ્ટા મહર્ષિભિઃ||૩૧|| ન નાશકારણાભાવાદ્ભાવાનાં નાશકારણમ્| જ્ઞાયતે નિત્યગસ્યેવ કાલસ્યાત્યયકારણમ્||૩૨|| શીઘ્રગત્વાદ્યથા ભૂતસ્તથા ભાવો વિપદ્યતે|૩૩|
तच्छिष्यवचनं श्रुत्वा व्याजहार पुनर्वसुः| श्रूयतामत्र या सोम्य! युक्तिर्दृष्टा महर्षिभिः||३१|| न नाशकारणाभावाद्भावानां नाशकारणम्| ज्ञायते नित्यगस्येव कालस्यात्ययकारणम्||३२|| शीघ्रगत्वाद्यथा भूतस्तथा भावो विपद्यते|३३|
🔊 Audio coming soon
પૂર્વોક્તહેતુવિનાશં દૃષ્ટાન્તેન હેતુમન્તમાહ- ન નાશેત્યાદિ| ભાવાનાં નાશકારણં ન જ્ઞાયતે, તત્ કિમભાવાદેવ, યથા- શશવિષાણમ્, ઉત વા જ્ઞાનાયોગ્યત્વાત્ પૃથિવ્યાં નિખાતમૂલકીલકાદિવત્ સદપિ ન જ્ઞાયતે, ઇત્યાહ- નાશકારણાભાવાદિતિ; ન જ્ઞાનાયોગ્યત્વેન, કિન્તર્હ્યભાવાદેવેત્યર્થઃ| અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- નિત્યગસ્યેત્યાદિ| નિમેષાદિરૂપત્વેન નિત્યગસ્ય| એવં મન્યતે- નિત્યગઃ કાલો યથા વિનશ્વરત્વેન ન હેત્વન્તરં વિનાશેઽપેક્ષતે, તથા સર્વ એવ ભાવાઃ; યદ્ધિ યસ્ય હેત્વન્તરાપેક્ષં ન તસ્ય તદવશ્યમ્ભાવિ, યથા- પટસ્ય રાગઃ; હેત્વન્તરાપેક્ષી ચેદ્વિનાશઃ સ્યાત્, નાવશ્યમ્ભાવી સ્યાત્; એતદ્વિપર્યયાચ્ચાનપેક્ષત્વં વિનાશસ્ય સિદ્ધમ્| સમ્પ્રત્યહેતુકો વિનાશ ઉત્પત્ત્યનન્તરમેવ ભવતિ, પશ્ચાદસ્થિરત્વેન સંસ્કારાધાનમપિ ભાવેષુ ન પાર્યતે કર્તુમિત્યાહ- શીઘ્રગત્વાદિત્યાદિ| યથા ભૂત ઇતિ યાદૃશ ઉત્પન્નઃ, તથેતિ તાદૃશ એવ વિપદ્યતે; કુતઃ? શીઘ્રગત્વાત્ અસ્થિરત્વાત્||૩૧-૩૨||
Adhikarana 13 (33) · Śloka 33
નિરોધે કારણં તસ્ય નાસ્તિ નૈવાન્યથાક્રિયા||૩૩||
निरोधे कारणं तस्य नास्ति नैवान्यथाक्रिया||३३||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વસાધિતમહેતુવિનાશિત્વં તથા શીઘ્રગત્વહેતુસાધિતં ચાસંસ્કાર્યત્વમુપસંહરતિ- નિરોધ ઇત્યાદિ| તસ્યેતિ ભાવસ્ય| અન્યથાક્રિયા અન્યથાકરણં, સંસ્કારાધાનમિતિ યાવત્; એતેન વિષમે ધાતૌ સામ્યં સંસ્કાર આધીયતામિત્યેવંરૂપાઽપિ ચિકિત્સા નિરસ્તા મન્તવ્યા||૩૩||
Adhikarana 14 (34-36) · Śloka 36
યાભિઃ ક્રિયાભિર્જાયન્તે શરીરે ધાતવઃ સમાઃ| સા ચિકિત્સા વિકારાણાં કર્મ તદ્ભિષજાં સ્મૃતમ્||૩૪|| કથં શરીરે ધાતૂનાં વૈષમ્યં ન ભવેદિતિ| સમાનાં ચાનુબન્ધઃ સ્યાદિત્યર્થં ક્રિયતે ક્રિયા||૩૫|| ત્યાગાદ્વિષમહેતૂનાં સમાનાં ચોપસેવનાત્| વિષમા નાનુબધ્નન્તિ જાયન્તે ધાતવઃ સમાઃ||૩૬||
याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः| सा चिकित्सा विकाराणां कर्म तद्भिषजां स्मृतम्||३४|| कथं शरीरे धातूनां वैषम्यं न भवेदिति| समानां चानुबन्धः स्यादित्यर्थं क्रियते क्रिया||३५|| त्यागाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्| विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः||३६||
🔊 Audio coming soon
એવં વ્યવસ્થિતે પૂર્વાક્ષિપ્તં ચિકિત્સિતં સમાદધતિ- યાભિરિત્યાદિ| ‘સા ચિકિત્સા’ ઇત્યનેન ‘કા વા ચિકિત્સા’ ઇત્યાક્ષેપઃ પરિહૃતઃ| ‘કર્મ તદ્’ ઇત્યનેન પ્રથમોદ્દિષ્ટ આક્ષેપઃ પરિહૃતઃ| ‘ઇત્યર્થં ક્રિયતે ક્રિયા’ ઇત્યનેન ‘કિમર્થં વા’ ઇત્યાક્ષેપઃ પરિહૃતઃ| ‘કાન્ સમીકુરુતે’ ઇત્યાક્ષેપસ્તુ ‘સમૈસ્તુ હેતુભિર્યસ્માદ્’ ઇત્યાદિના પરિહૃતઃ| વિષમેષુ ધાતુષુ યાભિઃ ક્રિયાભિઃ સામા ધાતવો જન્યન્તે સા ચિકિત્સા| એવં મન્યતે- યદ્યપિ ધાતુવૈષમ્યં ક્ષણિકત્વેન વિનશ્વરં, તથાઽપિ વિનશ્યદપિ તદ્ધાતુવૈષમ્યં સ્વકાર્યં વિષમમેવ ધાતુમારભતે, એવં સોઽપ્યપરં વિષમમિતિ ન ધાતુવૈષમ્યસન્તાનનિવૃત્તિર્ધાતુસામ્યજનકહેતું વિના; યદા તુ ધાતુસામ્યહેતુરુપયુક્તો ભવતિ, તદા તેન સહિતં વૈષમ્યસન્તતિપતિતમપિ કારણં સમમેવ ધાતુસન્તાનમારભતે, યથા- મુદ્ગરપ્રહારસહિતો ઘટપરમાણુસન્તાનો વિસદૃશં કપાલસન્તાનમારભતે; એવં વ્યવસ્થિતે ‘કથં શરીરે’ ઇત્યાદિગ્રન્થો વ્યાખ્યેયઃ| વૈષમ્યં ન ભવેત્ નોત્પદ્યત ઇત્યર્થઃ| સમાનાં ચાનુબન્ધ ઇતિ સન્તત્યોત્પાદઃ| વિષમા નાનુબધ્નન્તીતિ હેત્વભાવાદ્વિષમસન્તાનસ્યોત્પાદો ન ભવતિ| સમાનાં ચોપસેવનાદિતિ સમહેતૂનાં સેવનાત્||૩૪-૩૬||
Adhikarana 15 (37-38) · Śloka 38
સમૈસ્તુ હેતુભિર્યસ્માદ્ધાતૂન્ સઞ્જનયેત્ સમાન્| ચિકિત્સાપ્રાભૃતસ્તસ્માદ્દાતા દેહસુખાયુષામ્||૩૭|| ધર્મસ્યાર્થસ્ય કામસ્ય નૃલોકસ્યોભયસ્ય ચ| દાતા સમ્પદ્યતે વૈદ્યો દાનાદ્દેહસુખાયુષામ્||૩૮||
समैस्तु हेतुभिर्यस्माद्धातून् सञ्जनयेत् समान्| चिकित्साप्राभृतस्तस्माद्दाता देहसुखायुषाम्||३७|| धर्मस्यार्थस्य कामस्य नृलोकस्योभयस्य च| दाता सम्पद्यते वैद्यो दानाद्देहसुखायुषाम्||३८||
🔊 Audio coming soon
દેહસુખાયુષાં દાનાત્ ધર્માદીનાં દાતા ભવતિ, દેહસમ્પત્તિસાધ્યત્વાદ્ધર્માદીનામિતિ ભાવઃ||૩૭-૩૮||
Adhikarana 16 (39-41) · Śloka 41
તત્ર શ્લોકાઃ- ચિકિત્સાપ્રાભૃતગુણો દોષો યશ્ચેતરાશ્રયઃ| યોગાયોગાતિયોગાનાં લક્ષણં શુદ્ધિસંશ્રયમ્||૩૯|| બહુદોષસ્ય લિઙ્ગાનિ સંશોધનગુણાશ્ચ યે| ચિકિત્સાસૂત્રમાત્રં ચ સિદ્ધિવ્યાપત્તિસંશ્રયમ્||૪૦|| યા ચ યુક્તિશ્ચિકિત્સાયાં યં ચાર્થં કુરુતે ભિષક્| ચિકિત્સાપ્રાભૃતેઽધ્યાયે તત્ સર્વમવદન્મુનિઃ||૪૧||
तत्र श्लोकाः- चिकित्साप्राभृतगुणो दोषो यश्चेतराश्रयः| योगायोगातियोगानां लक्षणं शुद्धिसंश्रयम्||३९|| बहुदोषस्य लिङ्गानि संशोधनगुणाश्च ये| चिकित्सासूत्रमात्रं च सिद्धिव्यापत्तिसंश्रयम्||४०|| या च युक्तिश्चिकित्सायां यं चार्थं कुरुते भिषक्| चिकित्साप्राभृतेऽध्याये तत् सर्वमवदन्मुनिः||४१||
🔊 Audio coming soon
સઙ્ગ્રહે સિદ્ધિસંશ્રયં ચ વ્યાપત્તિસંશ્રયં ચ સિદ્ધિવ્યાપત્તિસંશ્રયં; તત્ર સિદ્ધિસંશ્રયં સિદ્ધિસ્થાનસંશ્રયેણ , વ્યાપત્તિસંશ્રયં ‘અતિયોગાનુબદ્ધાનાં’ ઇત્યાદિનોક્તમ્||૩૯-૪૧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને ચિકિત્સાપ્રાભૃતીયો નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬|| સમાપ્તઃ કલ્પનાચતુષ્કઃ||૪||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने चिकित्साप्राभृतीयो नाम षोडशोऽध्यायः||१६|| समाप्तः कल्पनाचतुष्कः||४||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને ચતુર્થે કલ્પનાચતુષ્કે ચિકિત્સાપ્રાભૃતીયો નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||