Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતશ્ચિકિત્સાપ્રાભૃતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
View original
अथातश्चिकित्साप्राभृतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
16. cikitsāprābhr̥tīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ચિકિત્સાપ્રાભૃતો ધીમાન્ શાસ્ત્રવાન્ કર્મતત્પરઃ| નરં વિરેચયતિ યં સ યોગાત્ સુખમશ્નુતે||૩|| યં વૈદ્યમાની ત્વબુધો વિરેચયતિ માનવમ્| સોઽતિયોગાદયોગાચ્ચ માનવો દુઃખમશ્નુતે||૪||
View original
चिकित्साप्राभृतो धीमान् शास्त्रवान् कर्मतत्परः| नरं विरेचयति यं स योगात् सुखमश्नुते||३|| यं वैद्यमानी त्वबुधो विरेचयति मानवम्| सोऽतियोगादयोगाच्च मानवो दुःखमश्नुते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-10) · Śloka 10
દૌર્બલ્યં લાઘવં ગ્લાનિર્વ્યાધીનામણુતા રુચિઃ| હૃદ્વર્ણશુદ્ધિઃ ક્ષુત્તૃષ્ણા કાલે વેગપ્રવર્તનમ્||૫|| બુદ્ધીન્દ્રિયમનઃશુદ્ધિર્મારુતસ્યાનુલોમતા| સમ્યગ્વિરિક્તલિઙ્ગાનિ કાયાગ્નેશ્ચાનુવર્તનમ્ ||૬|| ષ્ઠીવનં હૃદયાશુદ્ધિરુત્ક્લેશઃ શ્લેષ્મપિત્તયોઃ| આધ્માનમરુચિશ્છર્દિરદૌર્બલ્યમલાઘવમ્||૭|| જઙ્ઘોરુસદનં તન્દ્રા સ્તૈમિત્યં પીનસાગમઃ| લક્ષણાન્યવિરિક્તાનાં મારુતસ્ય ચ નિગ્રહઃ||૮|| વિટ્પિત્તકફવાતાનામાગતાનાં યથાક્રમમ્| પરં સ્રવતિ યદ્રક્તં મેદોમાંસોદકોપમમ્||૯|| નિઃશ્લેષ્મપિત્તમુદકં શોણિતં કૃષ્ણમેવ વા| તૃષ્યતો મારુતાર્તસ્ય સોઽતિયોગઃ પ્રમુહ્યતઃ||૧૦||
View original
दौर्बल्यं लाघवं ग्लानिर्व्याधीनामणुता रुचिः| हृद्वर्णशुद्धिः क्षुत्तृष्णा काले वेगप्रवर्तनम्||५|| बुद्धीन्द्रियमनःशुद्धिर्मारुतस्यानुलोमता| सम्यग्विरिक्तलिङ्गानि कायाग्नेश्चानुवर्तनम् ||६|| ष्ठीवनं हृदयाशुद्धिरुत्क्लेशः श्लेष्मपित्तयोः| आध्मानमरुचिश्छर्दिरदौर्बल्यमलाघवम्||७|| जङ्घोरुसदनं तन्द्रा स्तैमित्यं पीनसागमः| लक्षणान्यविरिक्तानां मारुतस्य च निग्रहः||८|| विट्पित्तकफवातानामागतानां यथाक्रमम्| परं स्रवति यद्रक्तं मेदोमांसोदकोपमम्||९|| निःश्लेष्मपित्तमुदकं शोणितं कृष्णमेव वा| तृष्यतो मारुतार्तस्य सोऽतियोगः प्रमुह्यतः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (11-12) · Śloka 12
વમનેઽતિકૃતે લિઙ્ગાન્યેતાન્યેવ ભવન્તિ હિ| ઊર્ધ્વગા વાતરોગાશ્ચ વાગ્ગ્રહશ્ચાધિકો ભવેત્||૧૧|| ચિકિત્સાપ્રાભૃતં તસ્માદુપેયાચ્છરણં નરઃ| યુઞ્જ્યાદ્ ય એનમત્યન્તમાયુષા ચ સુખેન ચ||૧૨||
View original
वमनेऽतिकृते लिङ्गान्येतान्येव भवन्ति हि| ऊर्ध्वगा वातरोगाश्च वाग्ग्रहश्चाधिको भवेत्||११|| चिकित्साप्राभृतं तस्मादुपेयाच्छरणं नरः| युञ्ज्याद् य एनमत्यन्तमायुषा च सुखेन च||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (13-19) · Śloka 19
અવિપાકોઽરુચિઃ સ્થૌલ્યં પાણ્ડુતા ગૌરવં ક્લમઃ| પિડકાકોઠકણ્ડૂનાં સમ્ભવોઽરતિરેવ ચ||૧૩|| આલસ્યશ્રમદૌર્બલ્યં દૌર્ગન્ધ્યમવસાદકઃ| શ્લેષ્મપિત્તસમુત્ક્લેશો નિદ્રાનાશોઽતિનિદ્રતા||૧૪|| તન્દ્રા ક્લૈબ્યમબુદ્ધિત્વમશસ્તસ્વપ્નદર્શનમ્| બલવર્ણપ્રણાશશ્ચ તૃપ્યતો બૃંહણૈરપિ||૧૫|| બહુદોષસ્ય લિઙ્ગાનિ તસ્મૈ સંશોધનં હિતમ્| ઊર્ધ્વં ચૈવાનુલોમં ચ યથાદોષં યથાબલમ્||૧૬|| એવં વિશુદ્ધકોષ્ઠસ્ય કાયાગ્નિરભિવર્ધતે| વ્યાધયશ્ચોપશામ્યન્તિ પ્રકૃતિશ્ચાનુવર્તતે||૧૭|| ઇન્દ્રિયાણિ મનોબુદ્ધિર્વર્ણશ્ચાસ્ય પ્રસીદતિ| બલં પુષ્ટિરપત્યં ચ વૃષતા ચાસ્ય જાયતે||૧૮|| જરાં કૃચ્છ્રેણ લભતે ચિરં જીવત્યનામયઃ| તસ્માત્ સંશોધનં કાલે યુક્તિયુક્તં પિબેન્નરઃ||૧૯||
View original
अविपाकोऽरुचिः स्थौल्यं पाण्डुता गौरवं क्लमः| पिडकाकोठकण्डूनां सम्भवोऽरतिरेव च||१३|| आलस्यश्रमदौर्बल्यं दौर्गन्ध्यमवसादकः| श्लेष्मपित्तसमुत्क्लेशो निद्रानाशोऽतिनिद्रता||१४|| तन्द्रा क्लैब्यमबुद्धित्वमशस्तस्वप्नदर्शनम्| बलवर्णप्रणाशश्च तृप्यतो बृंहणैरपि||१५|| बहुदोषस्य लिङ्गानि तस्मै संशोधनं हितम्| ऊर्ध्वं चैवानुलोमं च यथादोषं यथाबलम्||१६|| एवं विशुद्धकोष्ठस्य कायाग्निरभिवर्धते| व्याधयश्चोपशाम्यन्ति प्रकृतिश्चानुवर्तते||१७|| इन्द्रियाणि मनोबुद्धिर्वर्णश्चास्य प्रसीदति| बलं पुष्टिरपत्यं च वृषता चास्य जायते||१८|| जरां कृच्छ्रेण लभते चिरं जीवत्यनामयः| तस्मात् संशोधनं काले युक्तियुक्तं पिबेन्नरः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21
દોષાઃ કદાચિત્ કુપ્યન્તિ જિતા લઙ્ઘનપાચનૈઃ| જિતાઃ સંશોધનૈર્યે તુ ન તેષાં પુનરુદ્ભવઃ||૨૦|| દોષાણાં ચ દ્રુમાણાં ચ મૂલેઽનુપહતે સતિ| રોગાણાં પ્રસવાનાં ચ ગતાનામાગતિર્ધ્રુવા||૨૧||
View original
दोषाः कदाचित् कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः| जिताः संशोधनैर्ये तु न तेषां पुनरुद्भवः||२०|| दोषाणां च द्रुमाणां च मूलेऽनुपहते सति| रोगाणां प्रसवानां च गतानामागतिर्ध्रुवा||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23
ભેષજક્ષપિતે પથ્યમાહારૈરેવ બૃંહણમ્| ઘૃતમાંસરસક્ષીરહૃદ્યયૂષોપસંહિતૈઃ||૨૨|| અભ્યઙ્ગોત્સાદનૈઃ સ્નાનૈર્નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ| તથા સ લભતે શર્મ યુજ્યતે ચાયુષા ચિરમ્||૨૩||
View original
भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैरेव बृंहणम्| घृतमांसरसक्षीरहृद्ययूषोपसंहितैः||२२|| अभ्यङ्गोत्सादनैः स्नानैर्निरूहैः सानुवासनैः| तथा स लभते शर्म युज्यते चायुषा चिरम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (24-26) · Śloka 26
અતિયોગાનુબદ્ધાનાં સર્પિઃપાનં પ્રશસ્યતે| તૈલં મધુરકૈઃ સિદ્ધમથવાઽપ્યનુવાસનમ્||૨૪|| યસ્ય ત્વયોગસ્તં સ્નિગ્ધં પુનઃ સંશોધયેન્નરમ્| માત્રાકાલબલાપેક્ષી સ્મરન્ પૂર્વમનુક્રમમ્||૨૫|| સ્નેહને સ્વેદને શુદ્ધૌ રોગાઃ સંસર્જને ચ યે| જાયન્તેઽમાર્ગવિહિતે તેષાં સિદ્ધિષુ સાધનમ્||૨૬||
View original
अतियोगानुबद्धानां सर्पिःपानं प्रशस्यते| तैलं मधुरकैः सिद्धमथवाऽप्यनुवासनम्||२४|| यस्य त्वयोगस्तं स्निग्धं पुनः संशोधयेन्नरम्| मात्राकालबलापेक्षी स्मरन् पूर्वमनुक्रमम्||२५|| स्नेहने स्वेदने शुद्धौ रोगाः संसर्जने च ये| जायन्तेऽमार्गविहिते तेषां सिद्धिषु साधनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (27) · Śloka 27
જાયન્તે હેતુવૈષમ્યાદ્વિષમા દેહધાતવઃ| હેતુસામ્યાત્ સમાસ્તેષાં સ્વભાવોપરમઃ સદા||૨૭||
View original
जायन्ते हेतुवैषम्याद्विषमा देहधातवः| हेतुसाम्यात् समास्तेषां स्वभावोपरमः सदा||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (28) · Śloka 28
પ્રવૃત્તિહેતુર્ભાવાનાં ન નિરોધેઽસ્તિ કારણમ્| કેચિત્તત્રાપિ મન્યન્તે હેતું હેતોરવર્તનમ્||૨૮||
View original
प्रवृत्तिहेतुर्भावानां न निरोधेऽस्ति कारणम्| केचित्तत्रापि मन्यन्ते हेतुं हेतोरवर्तनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (29-30) · Śloka 30
એવમુક્તાર્થમાચાર્યમગ્નિવેશોઽભ્યભાષત| સ્વભાવોપરમે કર્મ ચિકિત્સાપ્રાભૃતસ્ય કિમ્||૨૯|| ભેષજૈર્વિષમાન્ ધાતૂન્ કાન્ સમીકુરુતે ભિષક્| કા વા ચિકિત્સા ભગવન્! કિમર્થં વા પ્રયુજ્યતે||૩૦||
View original
एवमुक्तार्थमाचार्यमग्निवेशोऽभ्यभाषत| स्वभावोपरमे कर्म चिकित्साप्राभृतस्य किम्||२९|| भेषजैर्विषमान् धातून् कान् समीकुरुते भिषक्| का वा चिकित्सा भगवन्! किमर्थं वा प्रयुज्यते||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (31-32) · Śloka 33
તચ્છિષ્યવચનં શ્રુત્વા વ્યાજહાર પુનર્વસુઃ| શ્રૂયતામત્ર યા સોમ્ય! યુક્તિર્દૃષ્ટા મહર્ષિભિઃ||૩૧|| ન નાશકારણાભાવાદ્ભાવાનાં નાશકારણમ્| જ્ઞાયતે નિત્યગસ્યેવ કાલસ્યાત્યયકારણમ્||૩૨|| શીઘ્રગત્વાદ્યથા ભૂતસ્તથા ભાવો વિપદ્યતે|૩૩|
View original
तच्छिष्यवचनं श्रुत्वा व्याजहार पुनर्वसुः| श्रूयतामत्र या सोम्य! युक्तिर्दृष्टा महर्षिभिः||३१|| न नाशकारणाभावाद्भावानां नाशकारणम्| ज्ञायते नित्यगस्येव कालस्यात्ययकारणम्||३२|| शीघ्रगत्वाद्यथा भूतस्तथा भावो विपद्यते|३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (33) · Śloka 33
નિરોધે કારણં તસ્ય નાસ્તિ નૈવાન્યથાક્રિયા||૩૩||
View original
निरोधे कारणं तस्य नास्ति नैवान्यथाक्रिया||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (34-36) · Śloka 36
યાભિઃ ક્રિયાભિર્જાયન્તે શરીરે ધાતવઃ સમાઃ| સા ચિકિત્સા વિકારાણાં કર્મ તદ્ભિષજાં સ્મૃતમ્||૩૪|| કથં શરીરે ધાતૂનાં વૈષમ્યં ન ભવેદિતિ| સમાનાં ચાનુબન્ધઃ સ્યાદિત્યર્થં ક્રિયતે ક્રિયા||૩૫|| ત્યાગાદ્વિષમહેતૂનાં સમાનાં ચોપસેવનાત્| વિષમા નાનુબધ્નન્તિ જાયન્તે ધાતવઃ સમાઃ||૩૬||
View original
याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः| सा चिकित्सा विकाराणां कर्म तद्भिषजां स्मृतम्||३४|| कथं शरीरे धातूनां वैषम्यं न भवेदिति| समानां चानुबन्धः स्यादित्यर्थं क्रियते क्रिया||३५|| त्यागाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्| विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (37-38) · Śloka 38
સમૈસ્તુ હેતુભિર્યસ્માદ્ધાતૂન્ સઞ્જનયેત્ સમાન્| ચિકિત્સાપ્રાભૃતસ્તસ્માદ્દાતા દેહસુખાયુષામ્||૩૭|| ધર્મસ્યાર્થસ્ય કામસ્ય નૃલોકસ્યોભયસ્ય ચ| દાતા સમ્પદ્યતે વૈદ્યો દાનાદ્દેહસુખાયુષામ્||૩૮||
View original
समैस्तु हेतुभिर्यस्माद्धातून् सञ्जनयेत् समान्| चिकित्साप्राभृतस्तस्माद्दाता देहसुखायुषाम्||३७|| धर्मस्यार्थस्य कामस्य नृलोकस्योभयस्य च| दाता सम्पद्यते वैद्यो दानाद्देहसुखायुषाम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (39-41) · Śloka 41
તત્ર શ્લોકાઃ- ચિકિત્સાપ્રાભૃતગુણો દોષો યશ્ચેતરાશ્રયઃ| યોગાયોગાતિયોગાનાં લક્ષણં શુદ્ધિસંશ્રયમ્||૩૯|| બહુદોષસ્ય લિઙ્ગાનિ સંશોધનગુણાશ્ચ યે| ચિકિત્સાસૂત્રમાત્રં ચ સિદ્ધિવ્યાપત્તિસંશ્રયમ્||૪૦|| યા ચ યુક્તિશ્ચિકિત્સાયાં યં ચાર્થં કુરુતે ભિષક્| ચિકિત્સાપ્રાભૃતેઽધ્યાયે તત્ સર્વમવદન્મુનિઃ||૪૧||
View original
तत्र श्लोकाः- चिकित्साप्राभृतगुणो दोषो यश्चेतराश्रयः| योगायोगातियोगानां लक्षणं शुद्धिसंश्रयम्||३९|| बहुदोषस्य लिङ्गानि संशोधनगुणाश्च ये| चिकित्सासूत्रमात्रं च सिद्धिव्यापत्तिसंश्रयम्||४०|| या च युक्तिश्चिकित्सायां यं चार्थं कुरुते भिषक्| चिकित्साप्राभृतेऽध्याये तत् सर्वमवदन्मुनिः||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને ચિકિત્સાપ્રાભૃતીયો નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬|| સમાપ્તઃ કલ્પનાચતુષ્કઃ||૪||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने चिकित्साप्राभृतीयो नाम षोडशोऽध्यायः||१६|| समाप्तः कल्पनाचतुष्कः||४||
🔊 Audio coming soon