Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਾਭਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
अथातश्चिकित्साप्राभृतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਵਮਨਵਿਰੇਚਨਯੋਰ੍ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ, ਤਥਾ ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਵਿਸਯਬਹੁਦੋਸਪੁਰੁਸਾਦ੍ਯਭਿਧਾਤੁਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਾਭਤੀਯੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਪ੍ਰਭਤਰੂਪਾ ਸਦਾ ਯਤ੍ਨੇਨ ਆਤੁਰੋਪਢੌਕਨੀਯਤ੍ਵੇਨ ਚ ਯਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਾਭਤੀਯਃ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਾਭਤੋ ਧੀਮਾਨ੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਾਨ੍ ਕਰ੍ਮਤਤ੍ਪਰਃ| ਨਰਂ ਵਿਰੇਚਯਤਿ ਯਂ ਸ ਯੋਗਾਤ੍ ਸੁਖਮਸ਼੍ਨੁਤੇ||੩|| ਯਂ ਵੈਦ੍ਯਮਾਨੀ ਤ੍ਵਬੁਧੋ ਵਿਰੇਚਯਤਿ ਮਾਨਵਮ੍| ਸੋਤਿਯੋਗਾਦਯੋਗਾਚ੍ਚ ਮਾਨਵੋ ਦੁਃਖਮਸ਼੍ਨੁਤੇ||੪||
चिकित्साप्राभृतो धीमान् शास्त्रवान् कर्मतत्परः| नरं विरेचयति यं स योगात् सुखमश्नुते||३|| यं वैद्यमानी त्वबुधो विरेचयति मानवम्| सोऽतियोगादयोगाच्च मानवो दुःखमश्नुते||४||
🔊 Audio coming soon
ਯੋਗਾਤ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਤ੍| ਸੁਖਮ੍ ਆਰੋਗ੍ਯਮ੍| ਵਿਰੇਚਯਤੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾਮਯਤੀਤ੍ਯਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਵਮਨੇਪਿ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਃ| ਸੋਤਿਯੋਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਃਖਂ ਵਿਕਾਰਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਵਿਕਾਰੋ ਦੁਃਖਮੇਵ ਤੁ” (ਸੂ. ੯)| ਨਨੁ ਵਮਨਾਦੌ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੋ ਨੋਚ੍ਯਤੇ, ਯਾਵਤਾ ਯਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨ ਉਚਿਤੋ ਯੋਗਃ ਸ ਯੋਗਃ, ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋ ਵਾ ਯੋਗਃ ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਾ ਅਯੋਗੋ ਅਯੋਗ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਯੈਵਾਤਿਮਾਤ੍ਰਯੋਗੋ ਵਿਕਾਰਕਰੋਤਿਯੋਗਃ, ਅਨੁਚਿਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ ਤੁ ਵਸ੍ਤੁਨੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ; ਤੇਨੇਹਾਪ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਦਿਧਰ੍ਮਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇ ਪੁਰੁਸੇ ਵਿਰੇਚਨਂ ਸਰ੍ਵਥਾਯੌਗਿਕਮੇਵ, ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤੀਪਗਮਨੇਨੈਵ ਯਾਤਿ, ਵਿਰੇਚਨੇ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੋਯਮੁਚਿਤਃ, ਏਵਂ ਵਮਨਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਨੈਵਮ੍, ਏਵਮ੍ਭੂਤਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਸ੍ਯਾਯੋਗੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯੇਨ ਦੋਸਾਣਾਂ ਹਰਣਾਤ੍ਤੇ ਹ੍ਯਕਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ| ਅਯੋਗਸਞ੍ਜ੍ਞੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਯਦਾ ਗਚ੍ਛਤਿ ਚਾਲ੍ਪਸ਼ਃ” (ਸਿ. ੬) ਇਤਿ| ਦੁਸ੍ਟਵਿਰੇਚਨੌਸਧਸ੍ਯ ਰਸਨਯੋਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਾਤਿਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਨਾ ਯਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਕਰਣਤ੍ਵਂ ਤਨ੍ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਦੇਵ ਪਰਂ ਭਵਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਿਸ੍ਰੈਸਣੀਯੇ- “ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੋ ਰਾਸ਼ਿਵਰ੍ਜੇਸ੍ਵਾਹਾਰਵਿਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਯਤਨੇਸੂਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ” (ਸੂ. ੧੧) ਇਤਿ| ਸਤ੍ਯਂ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੋਯਂ, ਵਮਨਸ੍ਯ ਤੁ ਦੋਸਹਰਣਰੂਪਸ੍ਯਾਯੋਗ ਇਤਿ; ਏਵਂ ਚ ਵਿਰੇਚਨਾਦਾਵਪਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ ਪਾਰ੍ਯਤੇ ਕਲ੍ਪਯਿਤੁਂ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਯੋਜਨਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਾਦਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਪਥਙ੍ਨ ਕਤਃ, ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਸੁ ਤੁ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਿਨਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯਾਪਿ ਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਪਥਕ੍ਕਤ ਇਤਿ||੩-੪||
Adhikarana 3 (5-10) · Śloka 10
ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਲਾਘਵਂ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮਣੁਤਾ ਰੁਚਿਃ| ਹਦ੍ਵਰ੍ਣਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਕਾਲੇ ਵੇਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍||੫|| ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਃਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਾਰੁਤਸ੍ਯਾਨੁਲੋਮਤਾ| ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਕਾਯਾਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚਾਨੁਵਰ੍ਤਨਮ੍ ||੬|| ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਹਦਯਾਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਯੋਃ| ਆਧ੍ਮਾਨਮਰੁਚਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਲਾਘਵਮ੍||੭|| ਜਙ੍ਘੋਰੁਸਦਨਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਪੀਨਸਾਗਮਃ| ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਵਿਰਿਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਚ ਨਿਗ੍ਰਹਃ||੮|| ਵਿਟ੍ਪਿਤ੍ਤਕਫਵਾਤਾਨਾਮਾਗਤਾਨਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍| ਪਰਂ ਸ੍ਰਵਤਿ ਯਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਮੇਦੋਮਾਂਸੋਦਕੋਪਮਮ੍||੯|| ਨਿਃਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਮੁਦਕਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਕਸ੍ਣਮੇਵ ਵਾ| ਤਸ੍ਯਤੋ ਮਾਰੁਤਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਸੋਤਿਯੋਗਃ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤਃ||੧੦||
दौर्बल्यं लाघवं ग्लानिर्व्याधीनामणुता रुचिः| हृद्वर्णशुद्धिः क्षुत्तृष्णा काले वेगप्रवर्तनम्||५|| बुद्धीन्द्रियमनःशुद्धिर्मारुतस्यानुलोमता| सम्यग्विरिक्तलिङ्गानि कायाग्नेश्चानुवर्तनम् ||६|| ष्ठीवनं हृदयाशुद्धिरुत्क्लेशः श्लेष्मपित्तयोः| आध्मानमरुचिश्छर्दिरदौर्बल्यमलाघवम्||७|| जङ्घोरुसदनं तन्द्रा स्तैमित्यं पीनसागमः| लक्षणान्यविरिक्तानां मारुतस्य च निग्रहः||८|| विट्पित्तकफवातानामागतानां यथाक्रमम्| परं स्रवति यद्रक्तं मेदोमांसोदकोपमम्||९|| निःश्लेष्मपित्तमुदकं शोणितं कृष्णमेव वा| तृष्यतो मारुतार्तस्य सोऽतियोगः प्रमुह्यतः||१०||
🔊 Audio coming soon
ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦੀਨਿ ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੁਕ੍ਤਾਯੁਕ੍ਤਾਤਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ| ਅਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਨਪਗਮਃ | ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਿਤਿ ਪਠਨ੍ ਕ੍ਰਮੇਣੈਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਵਿਟ੍ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲਾਨਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਭਵੇਤ੍ ਕ੍ਰਮੇਣ” (ਸਿ. ੧) ਇਤਿ| ਆਗਤਾਨਾਂ ਪਰਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ਯੋਜਨਾ||੫-੧੦||
Adhikarana 4 (11-12) · Śloka 12
ਵਮਨੇਤਿਕਤੇ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯੇਵ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾ ਵਾਤਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਵਾਗ੍ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚਾਧਿਕੋ ਭਵੇਤ੍||੧੧|| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਾਭਤਂ ਤਸ੍ਮਾਦੁਪੇਯਾਚ੍ਛਰਣਂ ਨਰਃ| ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦ੍ ਯ ਏਨਮਤ੍ਯਨ੍ਤਮਾਯੁਸਾ ਚ ਸੁਖੇਨ ਚ||੧੨||
वमनेऽतिकृते लिङ्गान्येतान्येव भवन्ति हि| ऊर्ध्वगा वातरोगाश्च वाग्ग्रहश्चाधिको भवेत्||११|| चिकित्साप्राभृतं तस्मादुपेयाच्छरणं नरः| युञ्ज्याद् य एनमत्यन्तमायुषा च सुखेन च||१२||
🔊 Audio coming soon
ਅਤਿਯੋਗਲਕ੍ਸਣਂ ਵਮਨੇਤਿਦਿਸ਼ਤਿ- ਵਮਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਮਨਾਤਿਯੋਗੇ ਵਿਟ੍ਪਿਤ੍ਤਕਫਵਾਤਾਨਾਮਿਤਿ ਨ ਯੋਜਨੀਯਂ, ਯੇਨ ਵਮਨਪ੍ਰਯੋਗੇ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਗਮਰੂਪਃ ਕ੍ਰਮੋ ਭਵੇਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਕਫਃ ਪਿਤ੍ਤਮਥਾਨਿਲਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯੈਤਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਮਿਤਿਃ ਸ ਇਸ੍ਟਃ” (ਸਿ. ਅ. ੧) ਇਤਿ||੧੧-੧੨||
Adhikarana 5 (13-19) · Śloka 19
ਅਵਿਪਾਕੋਰੁਚਿਃ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਂ ਪਾਣ੍ਡੁਤਾ ਗੌਰਵਂ ਕ੍ਲਮਃ| ਪਿਡਕਾਕੋਠਕਣ੍ਡੂਨਾਂ ਸਮ੍ਭਵੋਰਤਿਰੇਵ ਚ||੧੩|| ਆਲਸ੍ਯਸ਼੍ਰਮਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਮਵਸਾਦਕਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਸਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੋਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾ||੧੪|| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਮਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਮਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਵਪ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਬਲਵਰ੍ਣਪ੍ਰਣਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਪ੍ਯਤੋ ਬਂਹਣੈਰਪਿ||੧੫|| ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਤਸ੍ਮੈ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਹਿਤਮ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚੈਵਾਨੁਲੋਮਂ ਚ ਯਥਾਦੋਸਂ ਯਥਾਬਲਮ੍||੧੬|| ਏਵਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਕਾਯਾਗ੍ਨਿਰਭਿਵਰ੍ਧਤੇ| ਵ੍ਯਾਧਯਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼੍ਚਾਨੁਵਰ੍ਤਤੇ||੧੭|| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ| ਬਲਂ ਪੁਸ੍ਟਿਰਪਤ੍ਯਂ ਚ ਵਸਤਾ ਚਾਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ||੧੮|| ਜਰਾਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਲਭਤੇ ਚਿਰਂ ਜੀਵਤ੍ਯਨਾਮਯਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਾਲੇ ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਂ ਪਿਬੇਨ੍ਨਰਃ||੧੯||
अविपाकोऽरुचिः स्थौल्यं पाण्डुता गौरवं क्लमः| पिडकाकोठकण्डूनां सम्भवोऽरतिरेव च||१३|| आलस्यश्रमदौर्बल्यं दौर्गन्ध्यमवसादकः| श्लेष्मपित्तसमुत्क्लेशो निद्रानाशोऽतिनिद्रता||१४|| तन्द्रा क्लैब्यमबुद्धित्वमशस्तस्वप्नदर्शनम्| बलवर्णप्रणाशश्च तृप्यतो बृंहणैरपि||१५|| बहुदोषस्य लिङ्गानि तस्मै संशोधनं हितम्| ऊर्ध्वं चैवानुलोमं च यथादोषं यथाबलम्||१६|| एवं विशुद्धकोष्ठस्य कायाग्निरभिवर्धते| व्याधयश्चोपशाम्यन्ति प्रकृतिश्चानुवर्तते||१७|| इन्द्रियाणि मनोबुद्धिर्वर्णश्चास्य प्रसीदति| बलं पुष्टिरपत्यं च वृषता चास्य जायते||१८|| जरां कृच्छ्रेण लभते चिरं जीवत्यनामयः| तस्मात् संशोधनं काले युक्तियुक्तं पिबेन्नरः||१९||
🔊 Audio coming soon
ਸਂਸ਼ੋਧਨਵਿਸਯਬਹੁਦੋਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਅਵਿਪਾਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਾਯਾਸਕਤਃ ਸ਼੍ਰਮਃ ਕ੍ਲਮਃ; ਸ਼੍ਰਮਸ੍ਤ੍ਵਿਹ ਸ੍ਵਲ੍ਪੇਨਾਯਾਸੇਨ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਅਵਸਾਦਕੋ ਮਨੋਵਸਾਦਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੋ ਵਾਤਪ੍ਰਧਾਨੇਨ ਦੋਸੇਣ; ਅਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਧਾਨੇਨ||੧੩-੧੯||
Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21
ਦੋਸਾਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਿਤਾ ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨੈਃ| ਜਿਤਾਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਰ੍ਯੇ ਤੁ ਨ ਤੇਸਾਂ ਪੁਨਰੁਦ੍ਭਵਃ||੨੦|| ਦੋਸਾਣਾਂ ਚ ਦ੍ਰੁਮਾਣਾਂ ਚ ਮੂਲੇਨੁਪਹਤੇ ਸਤਿ| ਰੋਗਾਣਾਂ ਪ੍ਰਸਵਾਨਾਂ ਚ ਗਤਾਨਾਮਾਗਤਿਰ੍ਧ੍ਰੁਵਾ||੨੧||
दोषाः कदाचित् कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः| जिताः संशोधनैर्ये तु न तेषां पुनरुद्भवः||२०|| दोषाणां च द्रुमाणां च मूलेऽनुपहते सति| रोगाणां प्रसवानां च गतानामागतिर्ध्रुवा||२१||
🔊 Audio coming soon
ਸਮੂਲਦੋਸਾਪਹਾਰਕਤ੍ਵਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸ੍ਯ, ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨਯੋਸ੍ਤੁ ਦੋਸਾਪਹਰਤ੍ਵੇ ਸਤ੍ਯਪਿ ਨ ਸਂਸ਼ੋਧਨਵਦ੍ਦੋਸਹਨ੍ਤਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਦਾਚਿਦਿਤਿ ਅਨ੍ਯਹੇਤੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ| ਨ ਤੇਸਾਂ ਪੁਨਰੁਦ੍ਭਵ ਇਤਿ ਬਲਵਦ੍ਦੋਸਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਵਿਨੇਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਉਕ੍ਤੇਰ੍ਥੇ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਦੋਸਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨਾਭ੍ਯਾਂ ਰੋਗਕਾਰਣੀਭੂਤਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਹਰਣਮਾਤ੍ਰੇ ਕਤੇ ਰੋਗੋ ਯੋ ਨਿਵਤ੍ਤਃ ਸ ਮੂਲਭੂਤਾਸ਼ਯਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਦੋਸਾਨੁਚ੍ਛੇਦਾਦ੍ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦਨੁਗੁਣਕਾਲਾਦਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਪੁਨਃ ਕੁਪਿਤਦੋਸੇਣ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ||੨੦-੨੧||
Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23
ਭੇਸਜਕ੍ਸਪਿਤੇ ਪਥ੍ਯਮਾਹਾਰੈਰੇਵ ਬਂਹਣਮ੍| ਘਤਮਾਂਸਰਸਕ੍ਸੀਰਹਦ੍ਯਯੂਸੋਪਸਂਹਿਤੈਃ||੨੨|| ਅਭ੍ਯਙ੍ਗੋਤ੍ਸਾਦਨੈਃ ਸ੍ਨਾਨੈਰ੍ਨਿਰੂਹੈਃ ਸਾਨੁਵਾਸਨੈਃ| ਤਥਾ ਸ ਲਭਤੇ ਸ਼ਰ੍ਮ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਚਾਯੁਸਾ ਚਿਰਮ੍||੨੩||
भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैरेव बृंहणम्| घृतमांसरसक्षीरहृद्ययूषोपसंहितैः||२२|| अभ्यङ्गोत्सादनैः स्नानैर्निरूहैः सानुवासनैः| तथा स लभते शर्म युज्यते चायुषा चिरम्||२३||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼ੋਧਨੇਨ ਯਥਾ ਦੋਸਕ੍ਸਯਸ੍ਤਥਾ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯੋਪਿ ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਾਹ- ਭੇਸਜੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਹਾਰੈਰੇਵੇਤਿ ਏਵਾਵਧਾਰਣੇ; ਤੇਨ ਭੇਸਜੇਨ ਬਂਹਣਂ ਨਿਸੇਧਤਿ, ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਤਦਾ ਦੁਃਸਹਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਾਨੁਵਾਸਨੈਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ, ਤੇਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਬਂਹਣਂ ਪਥ੍ਯਮ੍||੨੨-੨੩||
Adhikarana 8 (24-26) · Śloka 26
ਅਤਿਯੋਗਾਨੁਬਦ੍ਧਾਨਾਂ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਤੈਲਂ ਮਧੁਰਕੈਃ ਸਿਦ੍ਧਮਥਵਾਪ੍ਯਨੁਵਾਸਨਮ੍||੨੪|| ਯਸ੍ਯ ਤ੍ਵਯੋਗਸ੍ਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਪੁਨਃ ਸਂਸ਼ੋਧਯੇਨ੍ਨਰਮ੍| ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਬਲਾਪੇਕ੍ਸੀ ਸ੍ਮਰਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਮਨੁਕ੍ਰਮਮ੍||੨੫|| ਸ੍ਨੇਹਨੇ ਸ੍ਵੇਦਨੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਰੋਗਾਃ ਸਂਸਰ੍ਜਨੇ ਚ ਯੇ| ਜਾਯਨ੍ਤੇਮਾਰ੍ਗਵਿਹਿਤੇ ਤੇਸਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸੁ ਸਾਧਨਮ੍||੨੬||
अतियोगानुबद्धानां सर्पिःपानं प्रशस्यते| तैलं मधुरकैः सिद्धमथवाऽप्यनुवासनम्||२४|| यस्य त्वयोगस्तं स्निग्धं पुनः संशोधयेन्नरम्| मात्राकालबलापेक्षी स्मरन् पूर्वमनुक्रमम्||२५|| स्नेहने स्वेदने शुद्धौ रोगाः संसर्जने च ये| जायन्तेऽमार्गविहिते तेषां सिद्धिषु साधनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
ਅਤਿਯੋਗਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਅਤਿਯੋਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਮਰਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਮਨੁਕ੍ਰਮਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਮਯੋਗੇ ਹੇਤੁਭੂਤਸ੍ਤਂ ਪਰਿਹਰਨ੍ਨਿਤਿ ਸ਼ਿਕ੍ਸਯਤਿ| ਅਮਾਰ੍ਗਵਿਹਿਤੇ ਅਵਿਧਿਵਿਹਿਤੇ| ਸਾਧਨਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੨੪-੨੬||
Adhikarana 9 (27) · Śloka 27
ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਹੇਤੁਵੈਸਮ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਮਾ ਦੇਹਧਾਤਵਃ| ਹੇਤੁਸਾਮ੍ਯਾਤ੍ ਸਮਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵੋਪਰਮਃ ਸਦਾ||੨੭||
जायन्ते हेतुवैषम्याद्विषमा देहधातवः| हेतुसाम्यात् समास्तेषां स्वभावोपरमः सदा||२७||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਯਦੇਤਤ੍ ਸਿਦ੍ਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਰੋਗਾਣਂ ਸਾਧਨਂ ਤਦਨੁਸਙ੍ਗੇਣ ਚ ਸਰ੍ਵਭੇਸਜਾਨਾਮੇਵ ਕ੍ਸਣਭਙ੍ਗਿਭਾਵੇ ਪਕ੍ਸੇਪਿ ਰੋਗਸ਼ਮਕਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਂ ਪ੍ਰਕਰਣਮਾਰਭਤੇ- ਜਾਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਮਿਤਿ ਵਿਸਮਾਣਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਮਾਨਾਂ ਚ| ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰਣਨਿਰਪੇਕ੍ਸਾਦੁਪਰਮੋ ਵਿਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਵਭਾਵੋਪਰਮਃ| ਸਦੇਤਿ ਅਵਿਲਮ੍ਬੇਨ; ਤੇਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰਾ ਏਵ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੭||
Adhikarana 10 (28) · Śloka 28
ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਹੇਤੁਰ੍ਭਾਵਾਨਾਂ ਨ ਨਿਰੋਧੇਸ੍ਤਿ ਕਾਰਣਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹੇਤੁਂ ਹੇਤੋਰਵਰ੍ਤਨਮ੍||੨੮||
प्रवृत्तिहेतुर्भावानां न निरोधेऽस्ति कारणम्| केचित्तत्रापि मन्यन्ते हेतुं हेतोरवर्तनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ੍ਰੈਵਾਰ੍ਥੇ ਉਪਪਤ੍ਤਿਮਾਹ- ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਹੇਤੁਃ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਰ੍ਭਾਵਾਨਾਮਸ੍ਤਿ, ਨਿਰੋਧੇ ਵਿਨਾਸ਼ੇ ਹੇਤੁਰ੍ਭਾਵਾਨਾਂ ਕਾਰਣਂ ਨਾਸ੍ਤਿ; ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਭਾਵਾਃ ਪ੍ਰਦੀਪਾਰ੍ਚਿਰ੍ਵਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਕਾਰਣਾਪੇਕ੍ਸਿਣਃ, ਵਿਨਾਸ਼ੇ ਤੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯਕ੍ਸਣਾਵਿਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਲਕ੍ਸਣੇ ਸਹਜਸਿਦ੍ਧੇ ਨ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ; ਯਤੋ ਨ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਰੂਪੇ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਪੇਕ੍ਸਾ ਭਵਤਿ, ਨਹ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਖਙ੍ਗਃ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੇ ਲੌਹਮਯਤ੍ਵੇ ਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਮਪੇਕ੍ਸਤੇ; ਤਦੇਵਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੇ ਨਾਸ਼ੇ ਵਿਸਮਧਾਤੂਨਾਮਪਿ ਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕ ਏਵੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪੇਕ੍ਸਕਂ ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਕੇਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਵਿਨਾਸ਼ੇਪਿ, ਹੇਤੁਂ ਕਾਰਣਂ, ਹੇਤੋਰਵਰ੍ਤਨਮਿਤਿ ਉਤ੍ਪਾਦਕਹੇਤੋਰਭਾਵਂ, ਮਨ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਏਵਮਪਿ ਹੇਤੁਪਰਮ੍ਪਰਾਯਾਃ ਕ੍ਸਣਿਕਤ੍ਵੇਨ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਮਪਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਸ੍ਵਹੇਤੁਵਿਨਾਸ਼ਰੂਪਵਿਨਾਸ਼ਹੇਤੂਨਾਂ ਨ ਵਿਨਾਸ਼ਹੇਤੁਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪੇਕ੍ਸੇਤਿ ਭਾਵਃ||੨੮||
Adhikarana 11 (29-30) · Śloka 30
ਏਵਮੁਕ੍ਤਾਰ੍ਥਮਾਚਾਰ੍ਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋਭ੍ਯਭਾਸਤ| ਸ੍ਵਭਾਵੋਪਰਮੇ ਕਰ੍ਮ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਾਭਤਸ੍ਯ ਕਿਮ੍||੨੯|| ਭੇਸਜੈਰ੍ਵਿਸਮਾਨ੍ ਧਾਤੂਨ੍ ਕਾਨ੍ ਸਮੀਕੁਰੁਤੇ ਭਿਸਕ੍| ਕਾ ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਭਗਵਨ੍! ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਵਾ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ||੩੦||
एवमुक्तार्थमाचार्यमग्निवेशोऽभ्यभाषत| स्वभावोपरमे कर्म चिकित्साप्राभृतस्य किम्||२९|| भेषजैर्विषमान् धातून् कान् समीकुरुते भिषक्| का वा चिकित्सा भगवन्! किमर्थं वा प्रयुज्यते||३०||
🔊 Audio coming soon
ਏਵਮੁਤ੍ਥਿਤਾਯਾਂ ਸ਼ਙ੍ਕਾਯਾਂ ਗੁਰੁਂ ਪਚ੍ਛਤਿ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਿਮਿਤਿ ਆਕ੍ਸੇਪੇ| ਕਰ੍ਮ ਸਾਧ੍ਯਂ; ਸ੍ਵਭਾਵੋਪਰਮੇ ਸਤਿ ਨ ਕਿਮਪਿ ਸਾਧ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਕਾਨ੍ ਸਮੀਕੁਰੁਤੇ ਇਤਿ ਵਿਸਮਾਣਾਮਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵੇਨ ਸਾਮ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਪਾਰ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਯਃ| ਕਾ ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤਿ ਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਵਾ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤਿ ਯਨ੍ਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ ਸ੍ਵਤ ਏਵ ਨਿਵਤ੍ਤਮਿਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਨਾਸ੍ਤਿ||੨੯-੩੦||
Adhikarana 12 (31-32) · Śloka 33
ਤਚ੍ਛਿਸ੍ਯਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਜਹਾਰ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ| ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮਤ੍ਰ ਯਾ ਸੋਮ੍ਯ! ਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਦਸ੍ਟਾ ਮਹਰ੍ਸਿਭਿਃ||੩੧|| ਨ ਨਾਸ਼ਕਾਰਣਾਭਾਵਾਦ੍ਭਾਵਾਨਾਂ ਨਾਸ਼ਕਾਰਣਮ੍| ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਨਿਤ੍ਯਗਸ੍ਯੇਵ ਕਾਲਸ੍ਯਾਤ੍ਯਯਕਾਰਣਮ੍||੩੨|| ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਾਦ੍ਯਥਾ ਭੂਤਸ੍ਤਥਾ ਭਾਵੋ ਵਿਪਦ੍ਯਤੇ|੩੩|
तच्छिष्यवचनं श्रुत्वा व्याजहार पुनर्वसुः| श्रूयतामत्र या सोम्य! युक्तिर्दृष्टा महर्षिभिः||३१|| न नाशकारणाभावाद्भावानां नाशकारणम्| ज्ञायते नित्यगस्येव कालस्यात्ययकारणम्||३२|| शीघ्रगत्वाद्यथा भूतस्तथा भावो विपद्यते|३३|
🔊 Audio coming soon
ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਹੇਤੁਵਿਨਾਸ਼ਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਹੇਤੁਮਨ੍ਤਮਾਹ- ਨ ਨਾਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਾਵਾਨਾਂ ਨਾਸ਼ਕਾਰਣਂ ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਤਤ੍ ਕਿਮਭਾਵਾਦੇਵ, ਯਥਾ- ਸ਼ਸ਼ਵਿਸਾਣਮ੍, ਉਤ ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਾਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਥਿਵ੍ਯਾਂ ਨਿਖਾਤਮੂਲਕੀਲਕਾਦਿਵਤ੍ ਸਦਪਿ ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਇਤ੍ਯਾਹ- ਨਾਸ਼ਕਾਰਣਾਭਾਵਾਦਿਤਿ; ਨ ਜ੍ਞਾਨਾਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵੇਨ, ਕਿਨ੍ਤਰ੍ਹ੍ਯਭਾਵਾਦੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਨਿਤ੍ਯਗਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਮੇਸਾਦਿਰੂਪਤ੍ਵੇਨ ਨਿਤ੍ਯਗਸ੍ਯ| ਏਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ- ਨਿਤ੍ਯਗਃ ਕਾਲੋ ਯਥਾ ਵਿਨਸ਼੍ਵਰਤ੍ਵੇਨ ਨ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਵਿਨਾਸ਼ੇਪੇਕ੍ਸਤੇ, ਤਥਾ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਭਾਵਾਃ; ਯਦ੍ਧਿ ਯਸ੍ਯ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਪੇਕ੍ਸਂ ਨ ਤਸ੍ਯ ਤਦਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿ, ਯਥਾ- ਪਟਸ੍ਯ ਰਾਗਃ; ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਪੇਕ੍ਸੀ ਚੇਦ੍ਵਿਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨਾਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵੀ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਏਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚਾਨਪੇਕ੍ਸਤ੍ਵਂ ਵਿਨਾਸ਼ਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਹੇਤੁਕੋ ਵਿਨਾਸ਼ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਭਵਤਿ, ਪਸ਼੍ਚਾਦਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵੇਨ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਧਾਨਮਪਿ ਭਾਵੇਸੁ ਨ ਪਾਰ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਤੁਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਭੂਤ ਇਤਿ ਯਾਦਸ਼ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਃ, ਤਥੇਤਿ ਤਾਦਸ਼ ਏਵ ਵਿਪਦ੍ਯਤੇ; ਕੁਤਃ? ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਅਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਤ੍||੩੧-੩੨||
Adhikarana 13 (33) · Śloka 33
ਨਿਰੋਧੇ ਕਾਰਣਂ ਤਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨੈਵਾਨ੍ਯਥਾਕ੍ਰਿਯਾ||੩੩||
निरोधे कारणं तस्य नास्ति नैवान्यथाक्रिया||३३||
🔊 Audio coming soon
ਪੂਰ੍ਵਸਾਧਿਤਮਹੇਤੁਵਿਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਹੇਤੁਸਾਧਿਤਂ ਚਾਸਂਸ੍ਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਮੁਪਸਂਹਰਤਿ- ਨਿਰੋਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਭਾਵਸ੍ਯ| ਅਨ੍ਯਥਾਕ੍ਰਿਯਾ ਅਨ੍ਯਥਾਕਰਣਂ, ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਧਾਨਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍; ਏਤੇਨ ਵਿਸਮੇ ਧਾਤੌ ਸਾਮ੍ਯਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰ ਆਧੀਯਤਾਮਿਤ੍ਯੇਵਂਰੂਪਾਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨਿਰਸ੍ਤਾ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਾ||੩੩||
Adhikarana 14 (34-36) · Śloka 36
ਯਾਭਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਰ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਧਾਤਵਃ ਸਮਾਃ| ਸਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮ ਤਦ੍ਭਿਸਜਾਂ ਸ੍ਮਤਮ੍||੩੪|| ਕਥਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਧਾਤੂਨਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਨ ਭਵੇਦਿਤਿ| ਸਮਾਨਾਂ ਚਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾ||੩੫|| ਤ੍ਯਾਗਾਦ੍ਵਿਸਮਹੇਤੂਨਾਂ ਸਮਾਨਾਂ ਚੋਪਸੇਵਨਾਤ੍| ਵਿਸਮਾ ਨਾਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਧਾਤਵਃ ਸਮਾਃ||੩੬||
याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः| सा चिकित्सा विकाराणां कर्म तद्भिषजां स्मृतम्||३४|| कथं शरीरे धातूनां वैषम्यं न भवेदिति| समानां चानुबन्धः स्यादित्यर्थं क्रियते क्रिया||३५|| त्यागाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्| विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः||३६||
🔊 Audio coming soon
ਏਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ਪੂਰ੍ਵਾਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਸਮਾਦਧਤਿ- ਯਾਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਸਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ‘ਕਾ ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ’ ਇਤ੍ਯਾਕ੍ਸੇਪਃ ਪਰਿਹਤਃ| ‘ਕਰ੍ਮ ਤਦ੍’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਥਮੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟ ਆਕ੍ਸੇਪਃ ਪਰਿਹਤਃ| ‘ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ‘ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਵਾ’ ਇਤ੍ਯਾਕ੍ਸੇਪਃ ਪਰਿਹਤਃ| ‘ਕਾਨ੍ ਸਮੀਕੁਰੁਤੇ’ ਇਤ੍ਯਾਕ੍ਸੇਪਸ੍ਤੁ ‘ਸਮੈਸ੍ਤੁ ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਰਿਹਤਃ| ਵਿਸਮੇਸੁ ਧਾਤੁਸੁ ਯਾਭਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਃ ਸਾਮਾ ਧਾਤਵੋ ਜਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਏਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ- ਯਦ੍ਯਪਿ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ ਕ੍ਸਣਿਕਤ੍ਵੇਨ ਵਿਨਸ਼੍ਵਰਂ, ਤਥਾਪਿ ਵਿਨਸ਼੍ਯਦਪਿ ਤਦ੍ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਸਮਮੇਵ ਧਾਤੁਮਾਰਭਤੇ, ਏਵਂ ਸੋਪ੍ਯਪਰਂ ਵਿਸਮਮਿਤਿ ਨ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਸਨ੍ਤਾਨਨਿਵਤ੍ਤਿਰ੍ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਜਨਕਹੇਤੁਂ ਵਿਨਾ; ਯਦਾ ਤੁ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਹੇਤੁਰੁਪਯੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਤੇਨ ਸਹਿਤਂ ਵੈਸਮ੍ਯਸਨ੍ਤਤਿਪਤਿਤਮਪਿ ਕਾਰਣਂ ਸਮਮੇਵ ਧਾਤੁਸਨ੍ਤਾਨਮਾਰਭਤੇ, ਯਥਾ- ਮੁਦ੍ਗਰਪ੍ਰਹਾਰਸਹਿਤੋ ਘਟਪਰਮਾਣੁਸਨ੍ਤਾਨੋ ਵਿਸਦਸ਼ਂ ਕਪਾਲਸਨ੍ਤਾਨਮਾਰਭਤੇ; ਏਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ‘ਕਥਂ ਸ਼ਰੀਰੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ| ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਨ ਭਵੇਤ੍ ਨੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਮਾਨਾਂ ਚਾਨੁਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਸਨ੍ਤਤ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦਃ| ਵਿਸਮਾ ਨਾਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤੀਤਿ ਹੇਤ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਿਸਮਸਨ੍ਤਾਨਸ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦੋ ਨ ਭਵਤਿ| ਸਮਾਨਾਂ ਚੋਪਸੇਵਨਾਦਿਤਿ ਸਮਹੇਤੂਨਾਂ ਸੇਵਨਾਤ੍||੩੪-੩੬||
Adhikarana 15 (37-38) · Śloka 38
ਸਮੈਸ੍ਤੁ ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਾਤੂਨ੍ ਸਞ੍ਜਨਯੇਤ੍ ਸਮਾਨ੍| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਾਭਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦਾਤਾ ਦੇਹਸੁਖਾਯੁਸਾਮ੍||੩੭|| ਧਰ੍ਮਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਕਾਮਸ੍ਯ ਨਲੋਕਸ੍ਯੋਭਯਸ੍ਯ ਚ| ਦਾਤਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਵੈਦ੍ਯੋ ਦਾਨਾਦ੍ਦੇਹਸੁਖਾਯੁਸਾਮ੍||੩੮||
समैस्तु हेतुभिर्यस्माद्धातून् सञ्जनयेत् समान्| चिकित्साप्राभृतस्तस्माद्दाता देहसुखायुषाम्||३७|| धर्मस्यार्थस्य कामस्य नृलोकस्योभयस्य च| दाता सम्पद्यते वैद्यो दानाद्देहसुखायुषाम्||३८||
🔊 Audio coming soon
ਦੇਹਸੁਖਾਯੁਸਾਂ ਦਾਨਾਤ੍ ਧਰ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਦਾਤਾ ਭਵਤਿ, ਦੇਹਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਧਰ੍ਮਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਭਾਵਃ||੩੭-੩੮||
Adhikarana 16 (39-41) · Śloka 41
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਾਭਤਗੁਣੋ ਦੋਸੋ ਯਸ਼੍ਚੇਤਰਾਸ਼੍ਰਯਃ| ਯੋਗਾਯੋਗਾਤਿਯੋਗਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍||੩੯|| ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਯੇ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰਂ ਚ ਸਿਦ੍ਧਿਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍||੪੦|| ਯਾ ਚ ਯੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਯਂ ਚਾਰ੍ਥਂ ਕੁਰੁਤੇ ਭਿਸਕ੍| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਾਭਤੇਧ੍ਯਾਯੇ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਵਦਨ੍ਮੁਨਿਃ||੪੧||
तत्र श्लोकाः- चिकित्साप्राभृतगुणो दोषो यश्चेतराश्रयः| योगायोगातियोगानां लक्षणं शुद्धिसंश्रयम्||३९|| बहुदोषस्य लिङ्गानि संशोधनगुणाश्च ये| चिकित्सासूत्रमात्रं च सिद्धिव्यापत्तिसंश्रयम्||४०|| या च युक्तिश्चिकित्सायां यं चार्थं कुरुते भिषक्| चिकित्साप्राभृतेऽध्याये तत् सर्वमवदन्मुनिः||४१||
🔊 Audio coming soon
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸਿਦ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਰਯਂ ਚ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਸਂਸ਼੍ਰਯਂ ਚ ਸਿਦ੍ਧਿਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਸਂਸ਼੍ਰਯਂ; ਤਤ੍ਰ ਸਿਦ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਰਯਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯੇਣ , ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਸਂਸ਼੍ਰਯਂ ‘ਅਤਿਯੋਗਾਨੁਬਦ੍ਧਾਨਾਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਮ੍||੩੯-੪੧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਾਭਤੀਯੋ ਨਾਮ ਸੋਡਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੬|| ਸਮਾਪ੍ਤਃ ਕਲ੍ਪਨਾਚਤੁਸ੍ਕਃ||੪||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने चिकित्साप्राभृतीयो नाम षोडशोऽध्यायः||१६|| समाप्तः कल्पनाचतुष्कः||४||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਕਲ੍ਪਨਾਚਤੁਸ੍ਕੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਾਭਤੀਯੋ ਨਾਮ ਸੋਡਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੬||