1. dīrghañjīvitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1) · Śloka 1

અથાતો દીર્ઘઞ્જીવિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧||

ગુણત્રયવિભેદેન મૂર્તિત્રયમુપેયુષે| ત્રયીભુવે ત્રિનેત્રાય ત્રિલોકીપતયે નમઃ||૧|| સરસ્વત્યૈ નમો યસ્યાઃ પ્રસાદાત્ પુણ્યકર્મભિઃ| બુદ્ધિદર્પણસઙ્ક્રાન્તં જગદધ્યક્ષમીક્ષ્યતે||૨|| બ્રહ્મદક્ષાશ્વિદેવેશભરદ્વાજપુનર્વસુહુતાશવેશચરકપ્રભૃતિભ્યો નમો નમઃ||૩|| પાતઞ્જલમહાભાષ્યચરકપ્રતિસંસ્કૃતૈઃ| મનોવાક્કાયદોષાણાં હર્ત્રેઽહિપતયે નમઃ||૪|| નરદત્તગુરૂદ્દિષ્ટચરકાર્થાનુગામિની| ક્રિયતે ચક્રદત્તેન ટીકાઽઽયુર્વેદદીપિકા||૫|| સભ્યાઃ સદ્ગુરુવાક્સુધાસ્રુતિપરિસ્ફીતશ્રુતીનસ્મિ વો નાલં તોષયિતું પયોદપયસા નામ્ભોનિધિસ્તૃપ્યતિ| વ્યાખ્યાભાસરસપ્રકાશનમિદં ત્વસ્મિન્ યદિ પ્રાપ્યતે ક્વાપિ ક્વાપિ કણો ગુણસ્ય તદસૌ કર્ણે ક્ષણં ધીયતામ્ ||૬|| ઇહ હિ ધર્માર્થકામમોક્ષપરિપન્થિરોગોપશમાય બ્રહ્મપ્રભૃતિભિઃ પ્રણીતાયુર્વેદતન્ત્રેષ્વતિવિસ્તરત્વેન સમ્પ્રતિ વર્તમાનાલ્પાયુર્મેધસાં પુરુષાણાં ન સમ્યગર્થાધિગમઃ, તદનધિગમાચ્ચ તદ્વિહિતાર્થાનામનનુષ્ઠાને તથૈવોપપ્લવો રુજામિતિ મન્વાનઃ પરમકારુણિકોઽત્રભવાનગ્નિવેશોઽલ્પાયુર્મેધસામપિ સુખોપલમ્ભાર્થં નાતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તરં કાયચિકિત્સાપ્રધાનમાયુર્વેદતન્ત્રં પ્રણેતુમારબ્ધવાન્| તસ્મિંશ્ચ શ્લોકનિદાનવિમાનશારીરેન્દ્રિયચિકિત્સિતકલ્પસિદ્ધિસ્થાનાત્મકેઽભિધાતવ્યે નિખિલતન્ત્રપ્રધાનાર્થાભિધાયકતયા શ્લોકસ્થાનમેવાગ્રે વક્તવ્યમમન્યત| વક્ષ્યતિ હિ- “શ્લોકસ્થાનં સમુદ્દિષ્ટં તન્ત્રસ્યાસ્ય શિરઃ શુભમ્| ચતુષ્કાણાં મહાર્થાનાં સ્થાનેઽસ્મિન્ સઙ્ગ્રહઃ કૃતઃ” (સૂ. અ.૩૦) ઇતિ| તત્ર ચ સૂત્રસ્થાનેઽપ્યુત્પન્નરોગગ્રહણે ત્વરયા રોગોપઘાતિભેષજાભિધાયિચતુષ્કેઽભિધાતવ્યે નિખિલતન્ત્રબીજભૂતહેતુલિઙ્ગૌષધાદ્યર્થસ્ય તથા તન્ત્રપ્રવૃત્ત્યઙ્ગપ્રયોજનવદાયુર્વેદાગમાદેરભિધાયકં દીર્ઘઞ્જીવિતીયમધ્યાયમભિધાતુમારબ્ધવાન્| શ્રોતૃજનપ્રવૃત્તિહેત્વભિધેયપ્રયોજનસમ્બન્ધોપદર્શકં શ્રોતૃબુદ્ધિસમાધાનાય વ્યાખ્યાનપ્રતિજ્ઞાપરમષ્ટપદમષ્ટસઙ્ખ્યાયા મઙ્ગલત્વેનાદૌ સૂત્રં નિવેશિતવાન્- અથાતો દીર્ઘઞ્જીવિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ| યતો નિરભિધેયે કચટતપાદૌ સાભિધેયે વા નિષ્પ્રયોજને કાકદન્તપરીક્ષાદૌ પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્તિર્નોપલભ્યતે, તેનાદાવભિધેયપ્રયોજને અભિધાતવ્યે| યદુક્તં- “અભિધેયફલજ્ઞાનવિરહસ્તિમિતોદ્યમાઃ| શ્રોતુમલ્પમપિ ગ્રન્થં નાદ્રિયન્તે હિ સાધવઃ” ઇતિ| અભિધેયવત્ત્વપ્રયોજનવત્ત્વનિર્વાહાર્થં ચાભિધેયશાસ્ત્રયોરભિધાનાભિધેયલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ, પ્રયોજનશાસ્ત્રયોશ્ચ સાધ્યસાધનભાવલક્ષણોઽભિધાતવ્યઃ| તત્રેહાભિધેયં હિતાહિતાદિરૂપેણાયુઃ| વક્ષ્યતિ હિ- “હિતાહિતં સુખં દુઃખમાયુસ્તસ્ય હિતાહિતમ્| માનં ચ તચ્ચ યત્રોક્તમાયુર્વેદઃ સ ઉચ્યતે” (સૂ. અ.૩૦) ઇતિ| અત્ર ચ સર્વાભિધેયાવરોધો યથાસ્થાનમેવ વ્યાકરણીયઃ| પ્રયોજનં ચ ધાતુસામ્યમ્| યથોક્તં- “ધાતુસામ્યક્રિયા ચોક્તા તન્ત્રસ્યાસ્ય પ્રયોજનમ્” (સૂ. અ.૧) ઇતિ| સમ્બન્ધોઽપ્યાયુઃશાસ્ત્રયોરભિધાનાભિધેયલક્ષણઃ, પ્રયોજનેન ચ ધાતુસામ્યેન સમમસ્ય શાસ્ત્રસ્ય હેયોપાદેયજ્ઞાનાવાન્તરવ્યાપારસ્ય સાધ્યસાધનભાવલક્ષણઃ| તદેતત્સર્વં દીર્ઘઞ્જીવિતીયમિત્યનેન પદેન દીર્ઘઞ્જીવિતશબ્દમધિકૃત્ય કૃતપ્રયોજનાભિધાયક ‘ધાતુસામ્યક્રિયા ચોક્તા’ ઇત્યાદિવાક્યાભિધાયકેન દર્શિતં મન્તવ્યમ્| નનુ, પ્રયોજનાભિધાનં શાસ્ત્રપ્રવૃત્ત્યર્થમિતિ યદુક્તં તન્ન યુક્તં, યતો ન પ્રયોજનાભિધાનમાત્રેણ પ્રયોજનવત્તાવધારણં, વિપ્રલમ્ભકસંસારમોચનપ્રતિપાદકાદિશાસ્ત્રેષુ પ્રયોજનાભિધાનેઽપિ નિષ્પ્રયોજનત્વદર્શનાત્| અથ મન્યસે, આપ્તપ્રયોજનાભિધાનમેતદતોઽત્ર યથાર્થત્વં; નનુ ભો કથમયં પ્રયોજનાભિધાયી આપ્તઃ? તદભિહિતશાસ્ત્રસ્ય યથાર્થત્વાદિતિ ચેત્, હન્ત ન યાવચ્છાસ્ત્રસ્ય પ્રયોજનવત્ત્વાવધારણં ન તાવચ્છાસ્ત્રપ્રવૃત્તિઃ, ન યાવચ્છાસ્ત્રપ્રવૃત્તિર્ન તાવચ્છાસ્ત્રસ્ય યથાર્થત્વાવધારણં, ન યાવચ્છાસ્ત્રસ્ય યથાર્થત્વાવધારણં ન તાવચ્છાસ્ત્રસ્ય કર્તુરાપ્તત્વમવધાર્યતે, આપ્તત્વાનવધૃતૌ ચ કુતસ્તદભિહિતપ્રયોજનવત્તાવધારણમિતિ ચક્રકમાપદ્યતે ; અથ મન્યસે, મા ભવતુ પ્રયોજનવત્તાવધારણમ્, અર્થરૂપપ્રયોજનવત્તાસન્દેહ એવ પ્રવર્તકો ભવિષ્યતિ, કૃષ્યાદાવપિ હિ પ્રવૃત્તિરર્થસન્દેહાદેવ; નહિ તત્ર કૃષીવલાનાં ફલલાભાવધારણં વિદ્યતે, અન્તરાઽવગ્રહાદેરપિ સમ્ભાવ્યમાનત્વાત્; નન્વેવમસત્યપિ પ્રયોજનાભિધાને સપ્રયોજનનિષ્પ્રયોજનશાસ્ત્રદર્શનાચ્છાસ્ત્રત્વમેવ પ્રયોજનવત્તાસન્દેહોપદર્શકમસ્તુ, તથાઽપ્યલં પ્રયોજનાભિધાનેન| નૈવં, નહિ સામાન્યેન પ્રયોજનસન્દેહઃ પ્રયોજનવિશેષાર્થિનં તથા પ્રવર્તયતિ યથાઽભિપ્રેતપ્રયોજનવિશેષવિષયઃ સન્દેહઃ; અભિપ્રેતવિશેષવિષયશ્ચ સન્દેહો ન વિશેષવિષયસ્મરણમન્તરા ભવતિ, અતો યે તાવદનવધૃતાગ્નિવેશપ્રામાણ્યાસ્તેષાં ધાતુસામ્યસાધનમિદં શાસ્ત્રં ન વેત્યેવમાકારવિશેષસન્દેહોત્પાદનાર્થં પ્રયોજનવિશેષાભિધાનં; યે પુનઃ પરમર્ષેરગ્નિવેશસ્યાદ્યત એવાવધૃતપ્રામાણ્યાસ્તેષાં તદભિહિતપ્રયોજનવત્તાવધારણેનૈવ પ્રવૃત્તિરિતિ યુક્તં પ્રયોજનાભિધાનમ્| પ્રયોજનાભિધાયિવાક્યે તુ સ્વલ્પપ્રયત્નબોધ્યે પ્રયોજનસામાન્યસન્દેહાદેવ પ્રવૃત્તિરુપપન્ના, ન પુનરનેકસંવત્સરક્લેશબોધ્યે શાસ્ત્રે| તદેવં યદુચ્યતે- ‘પ્રયોજનાભિધાયિવાક્યપ્રવૃત્તાવપિ પ્રયોજનમભિધાતવ્યં, તથા ચાનવસ્થા’ ઇતિ, તન્નિરસ્તં ભવતિ| અથેત્યાદિસૂત્રેઽથશબ્દો બ્રહ્માદિપ્રણીતતન્ત્રેષ્વલ્પાયુર્મેધસામર્થાનવધારણસ્ય, તથાઽભીષ્ટદેવતાનમસ્કારશાસ્ત્રકરણાર્થગુર્વાજ્ઞાલાભયોરાનન્તર્યે પ્રયુક્તોઽપિ શાસ્ત્રાદૌ સ્વરૂપેણ મઙ્ગલં ભવત્યુદકાહરણપ્રવૃત્તોદકુમ્ભદર્શનમિવ પ્રસ્થિતાનામ્| ગ્રન્થાદૌ મઙ્ગલસેવાનિરસ્તાન્તરાયાણાં ગ્રન્થકર્તૃશ્રોતૄણામવિઘ્નેનેષ્ટલાભો ભવતીતિ યુક્તં મઙ્ગલોપાદાનમ્| અથશબ્દસ્ય મઙ્ગલત્વે સ્મૃતિઃ- “ઓઙ્કારશ્ચાથશબ્દશ્ચ દ્વાવેતૌ બ્રહ્મણઃ પુરા| કણ્ઠં ભિત્ત્વા વિનિર્યાતૌ તેન માઙ્ગલિકાવુભૌ” ઇતિ| શાસ્ત્રાન્તરે ચાદૌ મઙ્ગલત્વેન દૃષ્ટોઽયમથશબ્દઃ| યથા- “અથ શબ્દાનુશાસનમ્” (વ્યા. મ. ભા. અ. ૧ પા. ૧ આ. ૧), “અથાતો ધર્મં વ્યાખ્યાસ્યામઃ” (વૈ . અ.૧આ.૧સૂ.૧) ઇત્યાદૌ| અભીષ્ટદેવતાનમસ્કારસ્તુ ગ્રન્થાદૌ શિષ્ટાચારપ્રાપ્તઃ પરમશિષ્ટેનાગ્નિવેશેન કૃત એવ, અન્યથા શિષ્ટાચારલઙ્ઘનેન શિષ્ટત્વમેવ ન સ્યાદ્ વ્યાખ્યાનાન્તરાયભયશ્ચ ; તથા ગ્રન્થાવિનિવેશિતસ્યાપિ નમસ્કારસ્ય પ્રત્યવાયાપહત્વાચ્ચ ન ગ્રન્થનિવેશનમ્| યથા ચ ગુર્વાજ્ઞાલાભાનન્તરમેતત્તન્ત્રકરણં તથા “અથ મૈત્રીપરઃ પુણ્યમ્” (સૂ. અ. ૧) ઇત્યાદૌ સ્ફુટમેવ| ગ્રન્થકરણે ચ ગુર્વનુમતિપ્રતિપાદનેન ગ્રન્થસ્યોપાદેયતા પ્રદર્શિતા ભવતિ| યત્ પુનઃ શિષ્યપ્રશ્નાનન્તર્યાર્થત્વમથશબ્દસ્ય વર્ણ્યતે તન્ન માં ધિનોતિ, નહિ શિષ્યાન્ પુરો વ્યવસ્થાપ્ય શાસ્ત્રં ક્રિયતે; શ્રોતૃબુદ્ધિસ્થીકારે તુ શાસ્ત્રકરણં યુક્તં, ન ચ બુદ્ધિસ્થીકૃતાઃ પ્રષ્ટારો ભવન્તિ| અતઃ શબ્દોઽધિકારપ્રાગવધ્યુપદર્શકઃ, અત ઊર્ધ્વં યદુપદેક્ષ્યામો દીર્ઘઞ્જીવિતીયં તદિતિ; યદિ વા હેતૌ, યેન બ્રહ્માદિપ્રણીતાયુર્વેદતન્ત્રાણામુક્તેન ન્યાયેનોત્સમ્બન્ધત્વમિવ , અતો હેતોર્દીર્ઘઞ્જીવિતીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ યોજનીયમ્| દીર્ઘઞ્જીવિતીયમિત્યત્ર દીર્ઘઞ્જીવિતશબ્દોઽસ્મિન્નસ્તીતિ મત્વર્થે “અધ્યાયાનુવાકયોર્લુક્ ચ” (પા. અ. ૫/૨/૬૦) ઇતિ છપ્રત્યયઃ| યદિ વા દીર્ઘઞ્જીવિતશબ્દમધિકૃત્ય કૃતો ગ્રન્થોઽધ્યાયરૂપસ્તન્ત્રરૂપો વા, ઇત્યસ્યાં વિવક્ષાયામ્ “અધિકૃત્ય કૃતે ગ્રન્થે” (પા. અ. ૪/૩/૮૭) ઇત્યધિકારાત્ “શિશુક્રન્દયમસભ” (પા. અ. ૪/૩/૮૮) ઇત્યાદિના છઃ| એવમન્યત્રાપ્યેવઞ્જાતીયે મન્તવ્યમ્| અત્ર ચ સત્યપિ શબ્દાન્તરે દીર્ઘઞ્જીવિતશબ્દેનૈવ સઞ્જ્ઞા કૃતા, દીર્ઘઞ્જીવિતશબ્દસ્યૈવ પ્રવચનાદૌ નિવેશાત્ પ્રશસ્તત્વાચ્ચ| ‘દીર્ઘઞ્જીવિતશબ્દોઽસ્મિન્નસ્તિ’ ઇતિ, દીર્ઘઞ્જીવિતશબ્દમધિકૃત્ય કૃતો વા, ઇત્યનયા વ્યુત્પત્ત્યા દીર્ઘઞ્જીવિતીયશબ્દસ્તન્ત્રેઽધ્યાયે ચ પ્રવર્તનીયઃ| તેન દીર્ઘઞ્જીવિતીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇત્યનેન તન્ત્રં પ્રતિ વ્યાખ્યાનપ્રતિજ્ઞા લબ્ધા ભવતિ, પુનર્દીર્ઘઞ્જીવિતીયમિતિ પદમાવર્ત્યાધ્યાયપદસમભિવ્યાહૃતમધ્યાયવ્યાખ્યાનપ્રતિજ્ઞાં લમ્ભયતિ| દૃષ્ટં ચાવૃત્ય પદસ્ય યોજનં, યથા- અપામાર્ગતણ્ડુલીયે “ગૌરવે શિરસઃ શૂલે પીનસે” (સૂ. અ. ૨) ઇત્યાદૌ ‘શિરસ’ ઇતિ પદં ‘ગૌરવે’ ઇત્યનેન યુજ્યતે, આવૃત્ય ‘શૂલે’ ઇત્યનેન ચ| અતશ્ચ યદુચ્યતે- અકૃતતન્ત્રપ્રતિજ્ઞસ્યાધ્યાયપ્રતિજ્ઞા ઊનકાયમાનેતિ, તન્નિરસ્તં ભવતિ| યદિ વા, અધ્યાયપ્રતિજ્ઞૈવાસ્તુ, તયૈવ તન્ત્રપ્રતિજ્ઞાઽપ્યર્થલબ્ધૈવ, ન હ્યધ્યાયસ્તન્ત્રવ્યતિરિક્તઃ, તેનાવયવવ્યાખ્યાને તન્ત્રસ્યાપ્યવયવિનો વ્યાખ્યા ભવત્યેવ; યથા- અઙ્ગુલીગ્રહણેન દેવદત્તોઽપિ ગૃહીતો ભવતિ| અવયવાન્તરવ્યાખ્યાનપ્રતિજ્ઞા તુ ન લભ્યતે, તાં તુ પ્રત્યધ્યાયમેવ કરિષ્યતિ| અધ્યાયમિતિ અધિપૂર્વાદિઙઃ “ઇઙશ્ચ” (પા. અ. ૨/૪/૪૭) ઇતિ કર્મણિ ઘઞા સાધ્યમ્| તેન અધીયતે ઇત્યધ્યાયઃ| ન ચાનયા વ્યુત્પત્ત્યા પ્રકરણચતુષ્કસ્થાનાદિષ્વતિપ્રસઙ્ગઃ, યતો યોગરૂઢેયમધ્યાયસઞ્જ્ઞાઽધ્યાયસ્ય પ્રકરણસમૂહવિશેષ એવ દીર્ઘઞ્જીવિતીયાદિલક્ષણે પઙ્કજશબ્દવદ્વર્તતે ન યોગમાત્રેણ વર્તતે| વક્ષ્યતિ હિ- “અધિકૃત્યેયમધ્યાયનામસઞ્જ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા” (સૂ. અ. ૩૦) ઇતિ; નામસઞ્જ્ઞા યોગરૂઢસઞ્જ્ઞેત્યર્થઃ| યદિ વા કરણાધિકરણયોરર્થયોઃ “અધ્યાયન્યાયોદ્યાવસંહારાશ્ચ” (પા. અ. ૩/૩/૧૧૨) ઇતિસૂત્રેણ નિપાતનાદધ્યાયપદસિદ્ધિઃ| અધીયતેઽસ્મિન્નનેન વાઽર્થવિશેષ ઇત્યધ્યાયઃ| અતિપ્રસક્તિનિષેધસ્તૂક્તન્યાયઃ| વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ વ્યાઙ્પૂર્વાત્ ખ્યાતેર્લૃટા સાધ્યમ્| ચક્ષિઙો હિ પ્રયોગેઽનિચ્છતોઽપિ વ્યાખ્યાતુઃ ક્રિયાફલસમ્બન્ધસ્ય દુર્નિવારત્વેન “સ્વરિતઞિત” (પા. અ. ૧/૩/૭૨) ઇત્યાદિનાઽઽત્મનેપદં સ્યાદિતિ| ‘વિ’ ઇતિ વિશેષે, વિશેષાશ્ચ વ્યાસસમાસાદયઃ| આઙયં ક્રિયાયોગે, યે તુ મર્યાદાયામભિવિધૌ વા આઙ્પ્રયોગં મન્યન્તે તેષામભિપ્રાયં ન વિદ્મઃ| યતો મર્યાદાયામભિવિધૌ ચાઙઃ પ્રાતિપદિકેન યોગઃ સ્યાત્; યથા- “આસમુદ્રક્ષિતીશાનાં” (ર. વં. અ. ૧) “આપાટલીપુત્રાદ્વૃષ્ટો દેવ” ઇત્યાદૌ, ઇહાપિ ચ તથા| ક્રિયાયોગવિરહે “ઉપસર્ગાઃ ક્રિયાયોગે” (પા. અ. ૧/૪/૫૯) ઇતિ નિયમાદાઙ ઉપસર્ગત્વં ન સ્યાત્; તતશ્ચાનુપસર્ગેણાઙા વ્યવધાનાદ્ વેરુપસર્ગસ્ય પ્રયોગો ન સ્યાત્| યેનાવ્યવહિતઃ સજાતીયવ્યવહિતો વા ધાતોરુપસર્ગો ભવતિ| વ્યાઙોરુભયોરપ્યનુપસર્ગત્વે તત્સમ્બન્ધોચિતભૂરિપ્રાતિપદિકકલ્પનાગૌરવપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્; તસ્માત્ ક્રિયાયોગિત્વમેવાઙો ન્યાય્યમ્| અથ, અતઃ, દીર્ઘં, જીવિતીયમ્, અધ્યાયં, વિ, આ, ખ્યાસ્યામ ઇત્યષ્ટપદત્વમ્||૧||

Adhikarana 2 (2) · Śloka 2

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

નનુ કથમગ્નિવેશઃ સકલપદાર્થાશેષવિશેષજ્ઞાનવ્યાખ્યેયમાયુર્વેદં વ્યાખ્યાસ્યતિ; યતો ન તાવદ્ભેષજાદીનામશેષવિશેષઃ પ્રત્યક્ષજ્ઞેયઃ, સર્વપદાર્થાનાં વિશેષાણાં પ્રત્યક્ષાવિષયત્વાત્; અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તુ સર્વપદાર્થાવધારણં દુષ્કરમેવ , યત એકમેવ મધુ સ્વરૂપેણ જીવયતિ, મારયતિ ચોષ્ણં સમઘૃતં ચ, કફપ્રકૃતેર્હિતમહિતં વાતપ્રકૃતેઃ, અનૂપે સાત્મ્યમસાત્મ્યં મરૌ, શીતે સેવ્યમસેવ્યં ગ્રીષ્મે, હિતમવૃદ્ધે વૃદ્ધે ચાહિતમ્, અલ્પં ગુણકરમાબાધકરમત્યુપયુક્તમ્, આમતાં ગતમુદરે ઉપક્રમવિરોધિત્વાદતિવિભ્રમકરં, કાકમાચીયુક્તં પક્વનિકુચેન ચ સહોપયુક્તં મરણાય અથવા બલવર્ણવીર્યતેજૌપઘાતાય ભવતિ, ઇત્યેવમાદિ તત્તદ્યુક્તં તત્તચ્છતશઃ કરોતિ; અત એવૈકસ્યૈવ મધુનો રૂપં યદાઽનેન પ્રકારેણ દુરધિગમં, તદાઽત્ર કૈવ કથા નિખિલપદાર્થાશેષવિશેષજ્ઞાનસ્ય; અજાનંશ્ચ વ્યાચક્ષાણઃ કથમુપાદેયવચન ઇતિ કૃત્વા ગુરોરાપ્તાત્ પ્રતિપન્નં પ્રતિપાદયિષ્યામ ઇતિ દર્શયન્ તામિમાં શઙ્કાં નિરાચિકીર્ષુર્ગુરૂક્તાનુવાદરૂપતાં સ્વગ્રન્થસ્ય દર્શયન્નાહ- ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેય ઇતિ| અત્ર ઇતિશબ્દો વક્ષ્યમાણાર્થપરામર્શકઃ, હશબ્દોઽવધારણે; યથા- “ન હ વૈ સશરીરસ્ય પ્રિયાપ્રિયયોરપહતિરસ્તિ” ઇતિ, અત્ર ન હેતિ નૈવેત્યર્થઃ| અત્ર ‘સ્માહ’ ઇતિ સ્મશબ્દપ્રયોગેણ ભૂતમાત્ર એવ લિડર્થે “લટ્ સ્મે” (પા.અ.૩પા.૨સૂ.૧૧૮) ઇતિ લટ્; ન ભૂતાનદ્યતનપરોક્ષે, આત્રેયોપદેશસ્યાગ્નિવેશં પ્રત્યપરોક્ષત્વાત્| યથા ચ ભૂતમાત્રે લિડ્ ભવતિ તથાચ દર્શયિષ્યામઃ| ભગં પૂજિતં જ્ઞાનં, તદ્વાન્; યથોક્તમ્- “ઉત્પત્તિં પ્રલયં ચૈવ ભૂતાનામાગતિં ગતિમ્| વેત્તિ વિદ્યામવિદ્યાં ચ સ વાચ્યો ભગવાનિતિ”; યદિ વા ભગશબ્દઃ સમસ્તૈશ્વર્યમાહાત્મ્યાદિવચનઃ ; યથોક્તમ્- “ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય વીર્યસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ| જ્ઞાનવૈરાગ્યયોશ્ચૈવ ષણ્ણાં ભગ ઇતીઙ્ગનાઃ” ઇતિ| અત્રેરપત્યમાત્રેયઃ; અનેન વિશુદ્ધવંશત્વં દર્શિતં ભવતિ| અત્રાન્યે વર્ણયન્તિ- “ચતુર્વિધં સૂત્રં ભવતિ- ગુરુસૂત્રં, શિષ્યસૂત્રં, પ્રતિસંસ્કર્તૃસૂત્રમ્, એકીયસૂત્રં ચેતિ”| તત્ર ગુરુસૂત્રં યથા- “નૈતદ્બુદ્ધિમતા દ્રષ્ટવ્યમગ્નિવેશ” (સૂ.અ.૪) ઇત્યાદિ, પ્રતિસંસ્કર્તૃસૂત્રં યથા- “તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ” (સૂ.અ.૪) ઇત્યાદિ, શિષ્યસૂત્રં યથા- “નૈતાનિ ભગવન્ પઞ્ચકષાયશતાનિ પૂર્યન્તે” (સૂ.અ.૪) ઇત્યાદિ, એકીયસૂત્રં યથા- “કુમારસ્ય શિરઃ પૂર્વમભિનિર્વર્તત ઇતિ કુમારશિરા ભરદ્વાજઃ” (શા.અ.૬) ઇત્યાદિ| તેનાદ્યં વ્યાખ્યાનપ્રતિજ્ઞાસૂત્રં ગુરોરેવ, શિષ્યસ્યાગ્નિવેશસ્ય વ્યાખ્યાનેઽનધિકારત્વાત્| દ્વિતીયં ચ સૂત્રં પ્રતિસંસ્કર્તુઃ| ઇતિશબ્દેન ચ પ્રકારવાચિના ‘દીર્ઘઞ્જીવિતીયં વ્યાખ્યાસ્યામ’ ઇતિ પરામૃશ્યતે; તેનાહસ્મેતિ ભૂતાનદ્યતનપરોક્ષ એવ ભવતિ, પ્રતિસંસ્કર્તારં પ્રત્યાત્રેયોપદેશસ્ય પરોક્ષત્વાત્| અનેન ચ ન્યાયેન તમુવાચ ભગવાનાત્રેય ઇત્યાદાવપિ લિડ્વિધિરુપપન્નો ભવતિ| સુશ્રુતે ચ “યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ” (સુ.સૂ.અ.૧) ઇતિ પ્રતિસંસ્કર્તૃસૂત્રમિતિ કૃત્વા ટીકાકૃતા “લિડ્વિધિરુપપાદિતઃ’ ઇતિ| અત્ર બ્રૂમઃ- યત્તાવદુક્તં શિષ્યસ્યાગ્નિવેશસ્ય વ્યાખ્યાનાનધિકારાદિદં ગુરોઃ સૂત્રં; તન્ન, નહિ જાત્યા ગુરુત્વમસ્તિ, યતઃ સ એવાત્રેયઃ સ્વગુરુમપેક્ષ્ય શિષ્યઃ, અગ્નિવેશાદીનપેક્ષ્ય ગુરુઃ; એવમગ્નિવેશોઽપિ ગ્રન્થકરણકાલે સ્વબુદ્ધિસ્થીકૃતાઞ્ શિષ્યાન્ પ્રતિ ગુરુરિતિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ| યત્પુનર્દ્વિતીયસૂત્રસ્ય પ્રતિસંસ્કર્તૃસૂત્રતયા ભૂતાનદ્યતનપરોક્ષે લિડ્વિધિરુપપાદ્યતે, તત્ર વિચાર્યં- કિમિદં દ્વિતીયં સૂત્રં પૂર્વવાક્યૈકતાપન્નં ન વા? યદ્યેકવાક્યતાપન્નં તદા સુશ્રુતે- તથા વ્યાખ્યાસ્યામો યથોવાચ ધન્વન્તરિરિતિ યોજનીયં, તથાચ તથા વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ ક્રિયૈકવાક્યતાપન્નમુવાચેતિ પદં ન ભિન્નકર્તૃકં ભવિતુમર્હતિ, તથાચ કુતો લિડ્વિધિઃ; અથ નૈકતાપન્નં, તદા ગૌરશ્વઃ પુરુષો હસ્તીતિવન્નાર્થસઙ્ગતિઃ| કિઞ્ચ જતૂકર્ણાદૌ પ્રતિસંસ્કર્તૃશ્રુતિગન્ધોઽપિ નાસ્તિ, તત્ કથં “નાનાશ્રુતપરિપૂર્ણકણ્ઠઃ શિષ્યો જતૂકર્ણઃ પ્રાઞ્જલિરધિગમ્યોવાચ” ઇત્યાદૌ લિડ્વિધિઃ| અનેન ન્યાયેન ચરકેઽપિ પ્રતિસંસ્કર્તૃસૂત્રપક્ષે લિડ્વિધિર્નાસ્તિ, તસ્માચ્ચરકેઽગ્નિવેશઃ સુશ્રુતે સુશ્રુત એવ સૂત્રાણાં પ્રણેતા, ક્વચિત્ કિઞ્ચિદર્થં સ્તોતું નિન્દિતું વાઽઽખ્યાયિકારૂપં પુરાકલ્પં દર્શયન્ કિમપિ સૂત્રં ગુરૂક્તાનુવાદરૂપતયા કિમપ્યેકીયમતાનુવાદરૂપતયા લિખતિ; પ્રતિસંસ્કર્તા ત્વયં ગ્રન્થં પૂરયતિ તદાદ્યગ્રન્થકર્તૃતયૈવ| લિડ્વિધિસ્તુ ભૂતાનદ્યતનમાત્ર એવ છન્દોવિહિતો ભાષાયામપિ વર્ણનીયઃ, અન્યથા ઉવાચેતિ પદં જતૂકર્ણાદૌ ન સ્યાત્; તથા ચ હરિવંશે ધન્યોપાખ્યાને “મામુવાચ” ઇતિ, તથા “અહમુવાચ” ઇતિ ચ ન સ્યાત્; યથા “સ મામુવાચામ્બુચરઃ કૂર્મો માનુષવત્ સ્વયમ્| કિમાશ્ચર્યં મયિ મુને ધન્યશ્ચાહં કથં વિભો” (હરિવંશે, વિષ્ણુપર્વ ૨અ.૧૧૦) ઇતિ, તથા “સ્વયમ્ભુવચનાત્ સોઽહં વેદાન્ વૈ સમુપસ્થિતઃ| ઉવાચ ચૈનાંશ્ચતુરઃ” ઇતિ| યદપિ ‘ઇતિ હ સ્માહ’ ઇત્યત્ર ઇતિશબ્દેન પૂર્વસૂત્રં પરામૃશ્યતે; તન્ન, યેન દીર્ઘઞ્જીવિતીયાદિસૂત્રમાત્રસ્ય તદર્થસ્ય વા ગુરૂક્તત્વપ્રતિપાદને સતિ નૈવોત્તરત્રાભિધેયાભિધાનેન નિખિલતન્ત્રસ્ય ગુરૂક્તાનુવાદરૂપતયા કરણં શ્રોતૃશ્રદ્ધાકરણં પ્રતિપાદિતં ભવતિ| ભવતિ તુ ભાવયિતું યથા પુરા વ્યાખ્યાતં, તસ્માત્તદેવ ન્યાય્યમિતિ| અગ્નિવેશસ્ય વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ બહુવચનમેકસ્મિન્નપ્યસ્મદઃ પ્રયોગાદ્બહુવચનપ્રયોગસ્ય સાધુત્વાત્; સાધુ હિ વદન્તિ વક્તારો- ‘વયં કરિષ્યામઃ’ ઇતિ| ભગવાનાત્રેય ઇત્યત્ર ત્વેકવચનનિર્દેશઃ કૃતઃ, ભગવાનિત્યનેનૈવાત્રેયસ્ય ગુરોર્ગૌરવસ્ય દર્શિતત્વાત્||૨||

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

દીર્ઘં જીવિતમન્વિચ્છન્ભરદ્વાજ ઉપાગમત્| ઇન્દ્રમુગ્રતપા બુદ્ધ્વા શરણ્યમમરેશ્વરમ્||૩||

નનુ યથાઽગ્નિવેશસ્યાયુર્વેદસ્ય દુરધિગમત્વેન પ્રત્યક્ષતો વાઽન્વયવ્યતિરેકાદ્વા જ્ઞાનં ન સમ્ભાવ્યતે, એવમાત્રેયસ્યાપિ કથમાયુર્વેદજ્ઞાનં સ્યાત્, યન્મૂલમગ્નિવેશસ્યાયુર્વેદજ્ઞાનં સમીચીનમુચ્યતે, ઇત્યાશઙ્ક્યાયુર્વેદસ્યાવિપ્લુતાગમત્વં દર્શયન્નાહ- દીર્ઘં જીવિતમિત્યાદિ| જીવિતં શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગઃ| તચ્ચ દીર્ઘમિતિ દીર્ઘકાલસમ્બન્ધિ, કાલશબ્દોઽપ્યત્ર લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ| યત્તન્ત્રશૈલી ચેયમાચાર્યસ્ય યત આદિમધ્યાન્તલોપાન્ કરોતિ, યે લુપ્તા અપિ ગમ્યન્ત એવ| યથા “ગ્રામ્યાનૂપૌદકરસા” (સૂ.અ.૨૧) ઇત્યત્ર માંસશબ્દો લુપ્તઃ, તથા ‘દગ્ધવિદ્ધ’ ઇત્યત્ર વિષશબ્દો લુપ્ત ઇત્યાદિ| અન્વિચ્છન્નિતિ અનુરૂપં દીર્ઘમિચ્છન્| ભરદ્વાજ ઇતિ ગોત્રનામ| ‘ઉગ્રતપા’ ઇતિ વિશેષણેન ભરદ્વાજસ્ય માનુષસ્યાપીન્દ્રાભિગમનશક્તિઃ, તથા શરણ્યત્વપ્રતીતિશક્તિશ્ચોપદર્શ્યતે; અચિન્ત્યો હિ તપસાં પ્રભાવો યેનાગસ્ત્યો મહોદધિમપિ ચુલુકનિપેયમકરોત્| નચ વાચ્યમુગ્રતપસ્ત્વેનૈવ કિમિત્યયમાયુર્વેદમપિ ન બુધ્યતે, યતસ્તપઃપ્રભાવોઽપિ પ્રતિનિયતવિષયત્વાન્ન સર્વત્ર શક્તિમાન્, શક્તિશ્ચાસ્ય કાર્યોન્નેયા; તેન ગુરુનિરપેક્ષાયુર્વેદજ્ઞાનલક્ષણકાર્યાદર્શનાન્ન તત્તપસ્તત્ર સમર્થમિત્યવધારયામઃ; કિંવા ગુરુપૂર્વક્રમેણૈવાયુર્વેદજ્ઞાનં ફલતીતીન્દ્રમુપાગમદ્ભરદ્વાજઃ| અથ કથં બ્રહ્માદિષ્વાયુર્વેદપૂર્વગુરુષુ વિદ્યમાનેષ્વિન્દ્રમેવાયમુપાગમત્? યુક્તં ચ પ્રધાનગુરોરેવ શ્રવણં, યતઃ શિષ્યપરમ્પરાસઞ્ચારિણી વિદ્યાઽસમ્યગ્ગ્રહણાદિદોષાત્ પાત્રપરમ્પરાસઞ્ચાર્યમાણમધુવત્ ક્ષીણાઽપિ સમ્ભાવ્યેત; અત આહ- બુદ્ધ્વા શરણ્યમમરેશ્વરમિતિ| યસ્માદયમેવેન્દ્રોઽલ્પાયુઃ, સ એવ ભયત્રસ્તાનાં યથા શરણ્યો રક્ષણહિતો ન તથા બ્રહ્માદયઃ, તેન તમેવોપાગમત્| અમરેશ્વર ઇત્યનેન ચેન્દ્રસ્ય રક્ષણોપયુક્તતાં દર્શયતિ; રાજા હિ પ્રજારક્ષણે પ્રયત્નાતિશયવાન્ ભવતિ| નનુ દીર્ઘં જીવિતમન્વિચ્છન્નિત્યત્ર દીર્ઘસ્યાવ્યવસ્થિતત્વેન કિયત્કાલં તદ્દીર્ઘમભિપ્રેતં? તત્ર યુગાનુરૂપં વર્ષશતં, યદુક્તં- “વર્ષશતં ખલ્વાયુષઃ પ્રમાણમસ્મિન્ કાલે” (વિ.અ.૩) ઇતિ| એતચ્ચ કલિકાલાદૌ પરમાયુઃકાલસ્ય યથા યથા ક્ષયસ્તથાઽઽયુષઃ ક્ષયઃ| યદાહ- “સંવત્સરશતે પૂર્ણે યાતિ સંવત્સરઃ ક્ષયમ્| દેહિનામાયુષઃ કાલે યત્ર યન્માનમિષ્યતે” (વિ.અ.૩) ઇતિ| એતદનુસારેણ પૂર્વયુગેષ્વાયુઃપ્રકર્ષઃ| યદાહ ભગવાન્ વ્યાસઃ- “પુરુષાઃ સર્વસિદ્ધાશ્ચ ચતુર્વર્ષશતાયુષઃ| કૃતે ત્રેતાદિકેઽપ્યેવં પાદશો હ્રસતિ ક્રમાત્” ઇતિ| કર્માનુરૂપં ચાયુર્નિયતં વા, અનિયતં વા ભવતિ| તત્ર બલવત્કર્મારબ્ધં નિયતં, યથાઽયમસ્મિન્ કાલે મ્રિયત એવ પરમ્; અબલવત્કર્મારબ્ધં ત્વનિયતં, તદ્યદા દૃષ્ટં વિષાદિ મારકં પ્રત્યયમાસાદયતિ તદા સઞ્જાતબલં મારયતિ, યદા ન પ્રાપ્નોતિ દૃષ્ટં મારકં કારણં તદા યુગાનુરૂપાયુઃપ્રાપ્તૌ યુગપ્રભાવજર્જરીકૃતશરીરં મારયતિ| અત્ર દૃષ્ટાન્તશ્ચાચાર્યેણ દર્શિતઃ “યથા હ્યક્ષઃ સ્વગુણોપપન્નો વાહ્યમાનો યથાકાલં સ્વપ્રમાણક્ષયાદેવાવસાનં ગચ્છતિ, સ એવાક્ષોઽતિભારાધિષ્ઠિત” ઇત્યારભ્ય યાવત્ “અન્તરા વ્યસનમાપદ્યતે; તથાઽનિયતાયુષોઽન્તરા પ્રાણા અપરાધાન્નિરુધ્યન્તે” (વિ.અ.૩) ઇત્યન્તેન| યદા ત્વનિયતાયુષો રસાયનમાચરન્તિ તદા તત્પ્રભાવાદ્યુગપ્રભાવનિયતાયુર્લઙ્ઘનં ભવતિ| યદાહ- “તાનિ યાવન્તિ ભક્ષયેત્| જીવેદ્વર્ષસહસ્રાણિ તાવન્ત્યાગતયૌવનઃ” (ચિ.અ.૧) ઇત્યાદિ| ન તુ બલવત્કર્મનિયતસ્યાયુષો લઙ્ઘનમસ્તિ, યદાહ- “કર્મ કિઞ્ચિત્ ક્વચિત્કાલે વિપાકે નિયતં મહત્| કિઞ્ચિત્ત્વકાલનિયતં પ્રત્યયૈઃ પ્રતિબોધ્યતે” (વિ.અ.૩) ઇતિ| હન્ત યદ્યેવં તદા સર્વત્ર કર્મૈવ કારણં મરણે જીવિતે વા તથા વ્યાધૌ વ્યાધ્યપગમે વા, તત્ કિમનેનાયુર્વેદેન કર્મજનિતફલાનુવિધાયિના; તથાહિ- યત્તાવદુચ્યતે- નિયતં કર્મ, તત્ર તાવદાયુર્વેદવ્યાપારો નાસ્તિ, યેન નિયતેનૈવ કર્મણા મિલિતમપિ દૃષ્ટં તત્ર વિફલીક્રિયતે; યચ્ચાબલવત્કર્મારબ્ધત્વેનાનિયતમાયુરુચ્યતે તદપિ ન શ્રદ્ધાધીનં, યેનાદૃષ્ટશક્તિપરાભવેન દૃષ્ટસ્ય કાર્યકારિતાં દૃષ્ટ્વાઽપિ વિવાદાધ્યાસિતે વિષયેઽદૃષ્ટમેવ કારણમવધારયામઃ, દૃષ્ટં ત્વદૃષ્ટાકૃષ્ટમેવ તત્ર ભવતિ| નૈવમ્, એવં સતિ સર્વાનુષ્ઠાનસ્યોપરમપ્રસઙ્ગઃ; કિઞ્ચ કેવલકર્મવાદિનો દૃષ્ટમપવદતોઽદૃષ્ટોત્પત્તિરેવ ન પ્રાપ્નોતિ, અદૃષ્ટં હિ દૃષ્ટાગ્નિષ્ટોમાદિજન્યં, દૃષ્ટં ચ કારણં કર્મવાદિનોઽભિમતમ્; અથાદૃષ્ટકારણં દૃષ્ટમિચ્છન્તિ હન્ત તર્હિ તેનૈવ ન્યાયેન દહનાદીનામપિ કિમિતિ શીતાપહત્વસ્ફોટાદિજનકત્વાદિ ન સ્વીક્રિયતે; કિઞ્ચ કેવલકર્મવાદિનો દૃષ્ટે કારણે વ્યાપ્તિગ્રહણાભાવાદદૃષ્ટાનુમાનમેવ ન સ્યાત્, તસ્માદ્દૃષ્ટમદૃષ્ટં ચ કારણમ્| તત્ર ક્વચિદદૃષ્ટં દૃષ્ટેન બાધ્યતે, ક્વચિચ્ચ દૃષ્ટમદૃષ્ટેનેતિ; તેન યત્ર પુરુષે બલવન્નિયતમરણકારણમદૃષ્ટં , તત્ર જીવિતમરણયોરકિઞ્ચિત્કરોઽયમાયુર્વેદઃ, કિન્તુ તત્રાપિ નિયતમરણકાલાદર્વાગ્દુઃખજનકવ્યાધિપ્રશમને વ્યાપ્રિયત એવ યદિ વ્યાધિરપિ તસ્ય નિયતકર્મજન્યો ન સ્યાત્; યત્તુ કર્માનિયતવિપાકં ભવતિ તત્પ્રતિ સર્વથા પ્રયોજનવદાયુર્વેદોપાદાનમ્| યત્તુ યુગનિયતમાયુઃ, તન્નાતિબલવતા કર્મણા નિયમિતં; યેન રસાયનપ્રયોગાત્તદ્બાધનં દૃષ્ટત્વાદનુમન્યન્તે, ન તુ સ્વસ્થહિતાતુરહિતચિકિત્સાભ્યામ્| અયં ચ વાદઃ શાસ્ત્રકારેણ સ્વયમેવ પ્રપઞ્ચેન નિર્લોચનીય ઇતિ નેહ પ્રતન્યતે||૩||

Adhikarana 4 (4-5) · Śloka 5

બ્રહ્મણા હિ યથાપ્રોક્તમાયુર્વેદં પ્રજાપતિઃ| જગ્રાહ નિખિલેનાદાવશ્વિનૌ તુ પુનસ્તતઃ||૪|| અશ્વિભ્યાં ભગવાઞ્છક્રઃ પ્રતિપેદે હ કેવલમ્| ઋષિપ્રોક્તો ભરદ્વાજસ્તસ્માચ્છક્રમુપાગમત્||૫||

કથમિન્દ્ર એવ શરણ્યો ન બ્રહ્માદય ઇત્યાહ- બ્રહ્મણા હીત્યાદિ| હિ યસ્માદર્થે| પ્રજાપતિર્દક્ષનામા| પ્રોક્તમિતિ પ્રકર્ષેણોક્તં, પ્રકર્ષશ્ચાનવશેષેણાભિધાનમ્| યથેત્યનેન તથાશબ્દસ્ય નિત્યસમ્બન્ધસ્યાકર્ષણાદ્યાદૃશં પ્રોક્તં તાદૃશમેવ જગ્રાહ| નિખિલેનેતિ અનવશેષેણ| અશ્વિનૌ તુ તતઃ પ્રજાપતેર્જગૃહતુઃ| અત્રાપિ યથાપ્રોક્તં નિખિલેન ચેતિપદં તથૈવ યોજનીયમ્| એવમશ્વિભ્યાં ભગવાઞ્છક્રઃ પ્રતિપેદે હેત્યત્રાપિ યથાપ્રોક્તમિત્યાદિ યોજનીયમ્| હશબ્દસ્ત્વવધારણે, તેન પ્રતિપેદે એવ પરં શક્રો નતુ કસ્મૈચિદાયુર્વેદં દત્તવાનિત્યર્થઃ| અનેન ચ ગ્રન્થેનાન્યૂનાધિકાયુર્વેદાગમોપદર્શકેન યથા બ્રહ્મણ આયુર્વેદજ્ઞાનં તથેન્દ્રસ્યાપીતિ દર્શિતમ્| તેન બ્રહ્મણો વાઽઽયુર્વેદઃ શ્રૂયતે ઇન્દ્રાદ્વેતિ ન કિઞ્ચિદર્થતો વિશેષઃ| ઇન્દ્રે ત્વિદમધિકં- યદયમસઙ્ક્રામિતવિદ્યત્વેન શિષ્યાર્થી| યદુક્તં- “યો હિ ગુરુભ્યઃ સમ્યગાદાય વિદ્યાં ન પ્રયચ્છત્યન્તેવાસિભ્યઃ સ ખલ્વૃણી ગુરુજનસ્ય મહદેનો વિન્દતિ” ઇતિ, અતોઽકૃતશિષ્યત્વેન શિષ્યાર્થિત્વવિશેષયોગાદ્બ્રહ્માદિભ્યો વિશેષેણેન્દ્ર એવ શરણ્ય ઇતિ| બ્રહ્મણસ્તુ પરમગુરોર્વિદિતસકલવેદસ્ય સર્વત્રાતિરોહિતમતેરાયુર્વેદજ્ઞાનં સ્વતઃસિદ્ધમેવેતિ ન ગુર્વન્તરાપેક્ષા| એતચ્ચ બ્રહ્માદિગુરુપરમ્પરોપદર્શનમાયુર્વેદસ્યાવિપ્લુતાગમોપદર્શનાર્થં તથા મહાપુરુષસેવિતત્વેનોપાદેયત્વોપદર્શનાર્થં ચ| વચનં હિ- “તત્ર યન્મન્યેત મહદ્યશસ્વિસુધીરપુરુષાસેવિતમ્” ઇત્યાદિ યાવત્ “તદભિપ્રપદ્યેત શાસ્ત્રમ્” (વિ.અ.૮) ઇતિ| ઋષિપ્રોક્ત ઇતિ વક્ષ્યમાણવૃત્તાન્તેન ઋષિપ્રોક્તઃ| તસ્માદિતિ યસ્માદિન્દ્ર એવ વિશેષેણ શરણ્યઃ||૪-૫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

વિઘ્નભૂતા યદા રોગાઃ પ્રાદુર્ભૂતાઃ શરીરિણામ્| તપોપવાસાધ્યયનબ્રહ્મચર્યવ્રતાયુષામ્ ||૬|| તદા ભૂતેષ્વનુક્રોશં પુરસ્કૃત્ય મહર્ષયઃ| સમેતાઃ પુણ્યકર્માણઃ પાર્શ્વે હિમવતઃ શુભે||૭||

અથ કથમયમૃષિપ્રોક્ત ઇત્યાયુર્વેદસ્ય મર્ત્યલોકાગમે હેતુમાહ- વિઘ્નભૂતા ઇત્યાદિ| વિઘ્નભૂતા ઇત્યન્તરાયસ્વરૂપાઃ| રુજન્તીતિ રોગાઃ| પ્રાદુર્ભૂતા ઇત્યાવિર્ભૂતાઃ| અયં ચ રોગપ્રાદુર્ભાવઃ કૃતયુગાન્તે બોદ્ધવ્યઃ| વક્ષ્યતિ હિ- “ભ્રશ્યતિ તુ કૃતયુગે” (વિ.અ.૩) ઇત્યાદિના રોગપ્રાદુર્ભાવં જનપદોદ્ધ્વંસનીયે| પ્રાદુર્ભાવશ્ચ પૂર્વસિદ્ધસ્યૈવાવિર્ભાવઃ| તેન રોગસન્તાનનિત્યતાઽપ્યવિરુદ્ધા ભવત્યર્થેદશમહામૂલીયે (સૂ.અ.૩૦) વક્તવ્યા| શીર્યત ઇતિ શરીરં, તદસ્યાસ્તીતિ શરીરી| એતેન શરીરં સ્વત એવ શીર્યમાણં રોગસમ્બન્ધાત્તુ નિતરાં શીર્યત ઇતિ સૂચયતિ| કેષાં વિઘ્નભૂતા ઇત્યાહ- તપોપવાસાધ્યયનેત્યાદિ| રોગગ્રસ્તા હિ શરીરિણસ્તપઃપ્રભૃતીનિ કર્તું ન પારયન્તિ વિકૃતત્વાત્; તથા, આયુષશ્ચ મારકત્વેન કેચિદ્ગદા વિરોધકા ભવન્તિ| અત્ર તપશ્ચાન્દ્રાયણાદિ, ઉપવાસઃ ક્રોધાદિપરિત્યાગઃ સત્યાદ્યુપાદાનં ચ, વચનં હિ- “ઉપાવૃત્તસ્ય પાપેભ્યઃ સહવાસો ગુણે હિ યઃ| ઉપવાસઃ સ વિજ્ઞેયો ન શરીરસ્ય શોષણમ્” ઇતિ; અધ્યયનં વેદાધ્યયનં, બ્રહ્મણે મોક્ષાય ચર્યં બ્રહ્મચર્યમુપસ્થનિગ્રહાદિ, વ્રતમીપ્સિતકામો નિયમઃ, આયુરુક્તમ્| તપોપવાસેતિ પ્રયોગઃ પૂર્વત્રાસિદ્ધવિધેરનિત્યત્વેન તપઃસકારસ્થાનિભૂતયલોપસ્ય સિદ્ધત્વાજ્જ્ઞેયઃ, યથા “નોપધાયાઃ” (પા.અ.૬પા.૪સૂ.૭) ઇતિ| ભૂતેષુ પ્રાણિષુ| અનુક્રોશમિતિ અનુકમ્પાં, કસ્માત્? અનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનામ્| પુરસ્કૃત્ય આદૃત્ય| એતેન પ્રાણિરોગહરણમેવ પ્રધાનમાયુર્વેદોપગમને મહર્ષીણાં ફલમ્; આયુઃપ્રકર્ષસ્ત્વનુષઙ્ગસિદ્ધસ્તેષાં મહાત્મનામિતિ ભાવઃ| નરેષ્વિતિ વક્તવ્યે યદયં ભૂતેષ્વિતિ સામાન્યશબ્દં કરોતિ, તેન ન સમાનજીવપ્રયુક્તેયમનુકમ્પા , કિન્તુ પ્રાણિમાત્રપ્રયુક્તેતિ સમદર્શિતામૃષીણાં દર્શયતિ| મહાન્તશ્ચ તે ઋષયશ્ચેતિ મહર્ષયઃ; અનેન ચતુર્વિધા અપિ ઋષયઃ- ઋષિકા, ઋષિપુત્રા, દેવર્ષયો, મહર્ષયશ્ચ ગૃહ્યન્તે; મહર્ષ્યનુગામિત્વાદૃષિકાદીનામપિ ગ્રહણમ્| પુણ્યં પાવનં કર્મ યેષાં તે પુણ્યકર્માણઃ| પર્શુકાભિસ્તૃતં પાર્શ્વં, તેન પાર્શ્વમિવ (તતં) પાર્શ્વમ્| શુભે ઇતિ પદં કર્તવ્યસમાધ્યનુગુણોપદર્શનાર્થં, યતઃ શુભે હિ દેશે સમાધયઃ પ્રસીદન્તિ||૬-૭||

Adhikarana 6 (8-14) · Śloka 15

અઙ્ગિરા જમદગ્નિશ્ચ વસિષ્ઠઃ કશ્યપો ભૃગુઃ| આત્રેયો ગૌતમઃ સાઙ્ખ્યઃ પુલસ્ત્યો નારદોઽસિતઃ||૮|| અગસ્ત્યો વામદેવશ્ચ માર્કણ્ડેયાશ્વલાયનૌ| પારિક્ષિર્ભિક્ષુરાત્રેયો ભરદ્વાજઃ કપિઞ્જ(ષ્ઠ)લઃ||૯|| વિશ્વામિત્રાશ્મરથ્યૌ ચ ભાર્ગવશ્ચ્યવનોઽભિજિત્| ગાર્ગ્યઃ શાણ્ડિલ્યકૌણ્ડિલ્યૌ(ન્યૌ)વાર્ક્ષિર્દેવલગાલવૌ||૧૦|| સાઙ્કૃત્યો બૈજવાપિશ્ચ કુશિકો બાદરાયણઃ| બડિશઃ શરલોમા ચ કાપ્યકાત્યાયનાવુભૌ||૧૧|| કાઙ્કાયનઃ કૈકશેયો ધૌમ્યો મારીચકાશ્યપૌ| શર્કરાક્ષો હિરણ્યાક્ષો લોકાક્ષઃ પૈઙ્ગિરેવ ચ||૧૨|| શૌનકઃ શાકુનેયશ્ચ મૈત્રેયો મૈમતાયનિઃ| વૈખાનસા વાલખિલ્યાસ્તથા ચાન્યે મહર્ષયઃ||૧૩|| બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય નિધયો દ(ય)મસ્ય નિયમસ્ય ચ| તપસસ્તેજસા દીપ્તા હૂયમાના ઇવાગ્નયઃ||૧૪|| સુખોપવિષ્ટાસ્તે તત્ર પુણ્યાં ચક્રુઃ કથામિમામ્|૧૫|

કે તે મહર્ષય ઇત્યાહ- અઙ્ગિરા ઇત્યાદિ| બહ્વૃષીણામત્ર કીર્તનં ગ્રન્થાદૌ પાપક્ષયહેતુત્વેન, તથાઽઽયુર્વેદસ્યૈવંવિધમહાપુરુષસેવિતત્વેન સેવ્યત્વોપદર્શનાર્થં ચેતિ| એષુ ચ મધ્યે કેચિદ્યાયાવરાઃ, કેચિચ્છાલીનાઃ, કેચિદયોનિજાઃ, એવમ્પ્રકારાશ્ચ સર્વે મિલિતા બોદ્ધવ્યાઃ| ભિક્ષુરિત્યાત્રેયવિશેષણં, વક્ષ્યતિ હિ- “તન્નેતિ ભિક્ષુરાત્રેયઃ” (સૂ.અ.૨૫) ઇતિ| વૈખાનસા ઇતિ કર્મવિશેષપ્રયુક્તા સઞ્જ્ઞા| વાલખિલ્યાસ્તુ સ્વલ્પપ્રમાણાઃ કેચિદૃષયઃ| નિધય ઇવ નિધયોઽક્ષયસ્થાનત્વેન| દમો દાન્તત્વમ્| ઇમામિતિ અગ્રે વક્ષ્યમાણામ્||૮-૧૪||-

Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 18

ધર્માર્થકામમોક્ષાણામારોગ્યં મૂલમુત્તમમ્||૧૫|| રોગાસ્તસ્યાપહર્તારઃ શ્રેયસો જીવિતસ્ય ચ| પ્રાદુર્ભૂતો મનુષ્યાણામન્તરાયો મહાનયમ્||૧૬|| કઃ સ્યાત્તેષાં શમોપાય ઇત્યુક્ત્વા ધ્યાનમાસ્થિતાઃ| અથ તે શરણં શક્રં દદૃશુર્ધ્યાનચક્ષુષા||૧૭|| સ વક્ષ્યતિ શમોપાયં યથાવદમરપ્રભુઃ|૧૮|

ધારણાદ્ધર્મઃ સ ચાત્મસમવેતઃ કાર્યદર્શનાનુમેયઃ, અર્થઃ સુવર્ણાદિઃ, કામ્યત ઇતિ કામો વનિતાપરિષ્વઙ્ગાદિઃ, મોક્ષઃ સંસારવિમોક્ષઃ| આરોગ્યં રોગાભાવાદ્ધાતુસામ્યમ્| મૂલં કારણમ્| ઉત્તમમિતિ પ્રધાનં; તેનારોગ્યં ચતુર્વર્ગે પ્રધાનં કારણં, રોગગૃહીતસ્ય ક્વચિદપિ પુરુષાર્થેઽસમર્થત્વાદિત્યુક્તમ્| તસ્યાપહર્તાર ઇતિ આરોગ્યસ્યાપહર્તારઃ; ઇદમેવ ચ રોગાણામારોગ્યાપહરણં યદનર્થલાભઃ; ન પુનરુત્પન્નો રોગઃ પશ્ચાદારોગ્યમપહરતિ, ભાવાભાવયોઃ પરસ્પરાભાવાત્મકત્વાત્| શ્રેયસો જીવિતસ્ય ચેતિ શ્રેયોવજ્જીવિતં હિતત્વેન સુખત્વેન ચાર્થેદશમહામૂલીયે (સૂ.અ.૩૦) વક્ષ્યમાણં, તસ્ય જીવિતસ્યાપહર્તાર ઇતિ યોજનીયમ્; અશ્રેયોજીવિતમહિતત્વેન દુઃખહેતુતયા ચાનુપાદેયમિતિ કૃત્વા તદપહરણમિહ નોક્તમ્| અત્ર સુખહિતજીવિતોપઘાતો ધર્માદ્યુપઘાતેનૈવ લબ્ધઃ; તેન વયં પશ્યામઃ- શ્રેયઃશબ્દેન સામાન્યેનાભ્યુદયવાચિના ધર્માદયોઽભિધીયન્તે, જીવિતશબ્દેન ચ જીવિતમાત્રં, યતો જીવિતં સ્વરૂપેણૈવ સર્વપ્રાણિનાં નિરુપાધ્યુપાદેયં; વચનં હિ- “આચકમે ચ બ્રહ્મણ ઇયમાત્મા આશીઃ- આયુષ્માન્ ભૂયાસમ્” ઇતિ| યત્ત્વત્યન્તદુઃખગૃહીતસ્ય જીવિતં જિહાસિતં, તત્ર દુઃખસ્યાત્યન્તજિહાસિતસ્યાન્યથાહાતુમશક્યત્વાત્ પ્રિયમપિ જીવિતં ત્યક્તુમિચ્છતિ ન સ્વરૂપેણ| અન્તરાય ઇતિ ધર્માદિસાધને બોદ્ધવ્યઃ| અયમિતિ રોગપ્રાદુર્ભાવરૂપઃ| તેષામિતિ રોગાણામ્| શરણમિતિ રક્ષિતારમ્| શક્તત્વાચ્છક્ર ઉચ્યતે| ધ્યાનં સમાધિવિશેષઃ, તદુપલબ્ધિસાધનત્વાચ્ચક્ષુરિવ ધ્યાનચક્ષુઃ, ‘તેન સ વક્ષ્યતિ શમોપાયં યથાવદમરપ્રભુઃ’ ઇતિ ધ્યાનચક્ષુષા દદૃશુરિતિ યોજના||૧૫-૧૭||-

Adhikarana 8 (18-23) · Śloka 23

કઃ સહસ્રાક્ષભવનં ગચ્છેત્ પ્રષ્ટું શચીપતિમ્||૧૮|| અહમર્થે નિયુજ્યેયમત્રેતિ પ્રથમં વચઃ| ભરદ્વાજોઽબ્રવીત્તસ્માદૃષિભિઃ સ નિયોજિતઃ||૧૯|| સ શક્રભવનં ગત્વા સુરર્ષિગણમધ્યગમ્ | દદર્શ બલહન્તારં દીપ્યમાનમિવાનલમ્||૨૦|| સોઽભિગમ્ય જયાશીર્ભિરભિનન્દ્ય સુરેશ્વરમ્| પ્રોવાચ વિનયાદ્ધીમાનૃષીણાં વાક્યમુત્તમમ્||૨૧|| વ્યાધયો હિ સમુત્પન્નાઃ સર્વપ્રાણિભયઙ્કરાઃ| તદ્બ્રૂહિ મે શમોપાયં યથાવદમરપ્રભો||૨૨|| તસ્મૈ પ્રોવાચ ભગવાનાયુર્વેદં શતક્રતુઃ| પદૈરલ્પૈર્મતિં બુદ્ધ્વા વિપુલાં પરમર્ષયે||૨૩||

અથૈતેષુ મધ્યે ભરદ્વાજઃ કથમિન્દ્રમુપાગમદિત્યાહ- ક ઇત્યાદિ| શચીપતિમિત્યનેન શચીસમ્ભોગવ્યાસક્તમપ્યહમુપાસિતું ક્ષમ ઇતિ ભરદ્વાજો દર્શયતિ| અર્થે પ્રયોજને| નિયુજ્યેયં વ્યાપારયેયમ્| અત્રેતિ પ્રકૃતપ્રયોજન એવ, અત્રેતિશબ્દો યસ્માદર્થે| યથા- સુભિક્ષમિત્યાગતઃ; યસ્માત્ સુભિક્ષં તસ્માદાગત ઇત્યર્થઃ| નિયોજિત ઇતિ ચૌરાદિકો ણિચ્, ન હેતૌ| અનેન પ્રકરણેન ભરદ્વાજસ્યાયુર્વેદાગમે વિશેષેણાર્થિત્વાન્ન પ્રેરણમિતિ દર્શિતં ભવતિ| પ્રોવાચેતિ સમ્યગુવાચ; ન તુ પ્રશબ્દઃ પ્રપઞ્ચાર્થઃ, પદૈરલ્પૈરિત્યુક્તત્વાત્| કસ્માત્ પદૈરલ્પૈરુવાચેત્યાહ- મતિં બુદ્ધ્વા વિપુલામિતિ; યસ્માદ્વિપુલમતિં ભરદ્વાજં પ્રતિપન્નવાન્ તસ્માત્ પદૈરલ્પૈરુવાચેતિ ભાવઃ; મતિશ્ચ બહુવિષયત્વેનોપચારાદ્વિપુલેત્યુચ્યતે, સા ચ મતિઃ શુશ્રૂષાશ્રવણગ્રહણધારણોહાપોહતત્ત્વાભિનિવેશવતીહ વિપુલા બોદ્ધવ્યા| અત્ર ચેન્દ્રેણ દિવ્યદૃશા ભરદ્વાજાભિપ્રાયમગ્રત એવ બુદ્ધ્વાઽઽયુર્વેદ ઉપદિષ્ટઃ; તેન ભરદ્વાજસ્યેન્દ્રપૃચ્છાદીહ ન દર્શિતં, કિંવા ભૂતમપીન્દ્રપૃચ્છાદિ ગ્રન્થવિસ્તરભયાદિહ ન લિખિતમ્||૧૮-૨૩||

Adhikarana 9 (24) · Śloka 24

હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનં સ્વસ્થાતુરપરાયણમ્| ત્રિસૂત્રં શાશ્વતં પુણ્યં બુબુધે યં પિતામહઃ||૨૪||

યાદૃશોઽસાવલ્પપદૈરુપદિષ્ટ આયુર્વેદસ્તમાહ- હેત્વિત્યાદિ| હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનમિતિ હેત્વાદીનિ જ્ઞાયન્તેઽનેનેતિ હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનં, યાવચ્ચાયુર્વેદવાચ્યં તાવદ્ધેત્વાદ્યન્તર્ભૂતમિત્યર્થઃ| હેતુગ્રહણેન સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટવ્યાધિહેતુગ્રહણં; લિઙ્ગગ્રહણેન ચ વ્યાધેરારોગ્યસ્ય ચ કૃત્સ્નં લિઙ્ગમુચ્યતે, તેન વ્યાધ્યારોગ્યે અપિ લિઙ્ગશબ્દવાચ્યે, યતસ્તાભ્યામપિ હિ તલ્લિઙ્ગં લિઙ્ગ્યત એવ; વક્ષ્યતિ હિ વિષમારમ્ભમૂલાનાં જ્વર એકો હિ લક્ષણમ્| વિષમારમ્ભમૂલાદ્યૈર્જ્વર એકો નિગદ્યતે (નિ.અ.૮) ઇત્યાદિ; ઔષધગ્રહણેન ચ સર્વપથ્યાવરોધઃ| શરીરં ચાત્ર હેતૌ લિઙ્ગે ચાન્તર્ભવતિ| સ્વસ્થાતુરયોઃ પરમુત્કૃષ્ટમયનં માર્ગ ઇતિ સ્વસ્થાતુરપરાયણમ્| કિમન્યોઽયં હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનરૂપ આયુર્વેદો બ્રહ્મબુદ્ધાદાયુર્વેદાદુતાનન્ય ઇત્યાહ- ત્રિસૂત્રમિત્યાદિ| પિતામહોઽપિ યં ત્રિસૂત્રં બુબુધે તમિન્દ્રઃ પ્રોવાચ| ત્રીણિ હેત્વાદીનિ સૂત્ર્યન્તે યસ્મિન્ યેન વા તત્ત્રિસૂત્રમ્| તત્ર સૂચનાત્ સૂત્રણાચ્ચાર્થસન્તતેઃ સૂત્રમ્| એતેન તં યથા બ્રહ્મા ત્રિસૂત્રં બુબુધે તથૈવ હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનમિન્દ્રઃ પ્રોવાચેત્યવિપ્લુતમાગમં દર્શયતિ| બુબુધ ઇતિ ન કૃતવાન્| અત એવોક્તં- શાશ્વતં; નિત્યમિત્યર્થઃ| તચ્ચ નિત્યત્વં સૂત્રસ્થાનાન્તે વ્યુત્પાદનીયમ્||૨૪||

Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26

સોઽનન્તપારં ત્રિસ્કન્ધમાયુર્વેદં મહામતિઃ| યથાવદચિરાત્ સર્વં બુબુધે તન્મના મુનિઃ||૨૫|| તેનાયુરમિતં લેભે ભરદ્વાજઃ સુખાન્વિતમ્| ઋષિભ્યોઽનધિકં તચ્ચ શશંસાનવશેષયન્||૨૬||

અથોદ્દિષ્ટમાયુર્વેદં કથં ગૃહીતવાન્ ભરદ્વાજ ઇત્યાહ- સોઽનન્તેત્યાદિ| અવિદ્યમાનાવન્તપારૌ યસ્યાસાવનન્તપારઃ, અત્ર પારશબ્દેન ગોબલીવર્દન્યાયેનાદિરુચ્યતે; પારશબ્દો હ્યુભયોરપિ નદીકૂલયોર્વિવક્ષાવશાદ્વર્તતે; કિંવા અનન્તો મોક્ષઃ, પારમુત્કૃષ્ટં ફલં યસ્યાયુર્વેદસ્યાસાવનન્તપારઃ| વક્ષ્યતિ હિ- ચિકિત્સા તુ નૈષ્ઠિકી યા વિનોપધામ્ (શા.અ.૧) ઇતિ| અત્ર નૈષ્ઠિકી મોક્ષસાધનહેતુઃ | ત્રયો હેત્વાદયઃ સ્કન્ધરૂપા યસ્ય સ ત્રિસ્કન્ધઃ; સ્કન્ધશ્ચ સ્થૂલાવયવઃ પ્રવિભાગો વા| તત્રૈવાયુર્વેદગ્રહણે મનો યસ્ય સ તન્મનાઃ| મનનાત્ જ્ઞાનપ્રકર્ષશાલિત્વાન્મુનિઃ | એતેન યસ્માદયં મહામતિસ્તન્મનાઃ મુનિશ્ચ તેનાનન્તપારમપ્યાયુર્વેદં હેત્વાદિસ્કન્ધત્રયમાલમ્બનં કૃત્વા યથાવદચિરાદેવ પ્રતિપન્નવાનિત્યાશયઃ| અચિરાદિતિ અચિરેણ| અત્ર ચ યથા બ્રહ્મા ત્રિસૂત્રં બુબુધે યથા ચેન્દ્રો હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનં પ્રોવાચ તથૈવ ભરદ્વાજોઽપિ ત્રિસ્કન્ધં તં બુબુધે ઇત્યનેનાયુર્વેદસ્યાવિપ્લુતાગમત્વમુપદર્શ્યતે; તેન ત્રિસૂત્રત્રિસ્કન્ધયોર્ન પુનરુક્તિઃ| તેનેતિ ઇન્દ્રાદ્ગૃહીતેનાયુર્વેદેન| અમિતમિતિ અમિતમિવામિતમ્, અતિદીર્ઘત્વાત્| આયુઃશબ્દશ્ચાયુઃકારણે રસાયનજ્ઞાને બોદ્ધવ્યઃ; યેનોત્તરકાલં હિ રસાયનોપયોગાદયં ભરદ્વાજોઽમિતમાયુરવાપ્સ્યતિ (ન ઋષિભ્ય આયુર્વેદકથનાત્ પૂર્વં રસાયનમાચરતિ સ્મ); કિંવા સર્વપ્રાણ્યુપકારાર્થાધીતાયુર્વેદજનિતધર્મવશાત્તત્કાલમેવામિતમાયુર્લેભે ભરદ્વાજ ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્| તચ્ચેતિ શ્રુતં; યદા તમિતિ પાઠઃ, તદા તમાયુર્વેદમ્| અનવશેષયન્નિતિ કાર્ત્સ્ન્યેનેત્યર્થઃ| આયુર્વેદમધીત્યાનન્તરમેવાયં તમૃષિભ્યો દત્તવાન્||૨૫-૨૬||

Adhikarana 11 (27-29) · Śloka 29

ઋષયશ્ચ ભરદ્વાજાજ્જગૃહુસ્તં પ્રજાહિતમ્| દીર્ઘમાયુશ્ચિકીર્ષન્તો વેદં વર્ધનમાયુષઃ||૨૭|| મહર્ષયસ્તે દદૃશુર્યથાવજ્જ્ઞાનચક્ષુષા| સામાન્યં ચ વિશેષં ચ ગુણાન્ દ્રવ્યાણિ કર્મ ચ||૨૮|| સમવાયં ચ તજ્જ્ઞાત્વા તન્ત્રોક્તં વિધિમાસ્થિતાઃ| લેભિરે પરમં શર્મ જીવિતં ચાપ્યનિત્વરમ્ ||૨૯||

દીર્ઘમાયુશ્ચિકીર્ષન્ત ઇતિ પ્રાણિનામાત્મનશ્ચ| જ્ઞાનાર્થં જ્ઞાનરૂપં વા ચક્ષુર્જ્ઞાનચક્ષુઃ, તેન જ્ઞાનચક્ષુષા| ગૃહીતેન તેનાયુર્વેદેન કિં દદૃશુરિત્યાહ- સામાન્યં ચેત્યાદિ| એષાં ચોત્તરત્ર લક્ષણં ષણ્ણાં પદાર્થાનાં વિશ્વરૂપાણાં ભવિષ્યતિ; તેનૈતત્તત્રૈવ વ્યાકરણીયમ્| તદિતિ સામાન્યાદિ| તન્ત્રોક્તં વિધિમિતિ અપથ્યપરિહારપથ્યોપાદાનરૂપમ્| શર્મ સુખમ્| પરમિતિ દુઃખાનાક્રાન્તમ્| અનિત્વરમિતિ અગત્વરમ્||૨૭-૨૯||

Adhikarana 12 (30-31) · Śloka 31

અથ મૈત્રીપરઃ પુણ્યમાયુર્વેદં પુનર્વસુઃ| શિષ્યેભ્યો દત્તવાન્ ષડ્ભ્યઃ સર્વભૂતાનુકમ્પયા||૩૦|| અગ્નિવેશશ્ચ ભેલ(ડ)શ્ચ જતૂકર્ણઃ પરાશરઃ| હારીતઃ ક્ષારપાણિશ્ચ જગૃહુસ્તન્મુનેર્વચઃ||૩૧||

અથેત્યાદિના ભરદ્વાજશિષ્યસ્યાત્રેયસ્ય પુનર્વસ્વપરનામ્નોઽગ્નિવેશાદિગુરુતાં દર્શયતિ| અત્ર કેચિદ્ભરદ્વાજાત્રેયયોરૈક્યં મન્યન્તે, તન્ન; ભરદ્વાજસઞ્જ્ઞયા આત્રેયસ્ય ક્વચિદપિ તન્ત્રપ્રદેશેઽકીર્તનાત્; હારીતે ચાત્રેયાદિગુરુતયા ભરદ્વાજ ઉક્તઃ- “શક્રાદહમધીતવાન્” ઇત્યાદિના “મત્તઃ પુનરસઙ્ખ્યેયાસ્ત્રિસૂત્રં ત્રિપ્રયોજનમ્| અત્રાત્રેયાદિપર્યન્તા વિદુઃ સપ્ત મહર્ષયઃ|| આત્રેયાદ્ધારીત-ઋષિઃ”- ઇત્યન્તેન| વાગ્ભટેન તુ યદુક્તં “બ્રહ્મા સ્મૃત્વાઽઽયુષો વેદં પ્રજાપતિમજિગ્રહત્| સોઽશ્વિનૌ તૌ સહસ્રાક્ષં સોઽત્રિપુત્રાદિકાન્ મુનીન્” (વા.સૂ.અ.૧) ઇત્યનેનાત્રેયસ્યેન્દ્રશિષ્યત્વં, તદાયુર્વેદસમુત્થાનીયરસાયનપાદે આદિશબ્દેન વક્ષ્યમાણેન્દ્રશિષ્યતાયોગાત્ સમર્થનીયમ્| તત્ર હીન્દ્રેણ પુનર્મહર્ષીણામાયુર્વેદ ઉપદિષ્ટ ઇતિ વક્તવ્યમ્| મૈત્રીપરો મૈત્રીપ્રધાનઃ; મૈત્રી ચ સર્વપ્રાણિષ્વાત્મનીવ બુદ્ધિઃ||૩૦-૩૧||

Adhikarana 13 (32-40) · Śloka 40

બુદ્ધેર્વિશેષસ્તત્રાસીન્નોપદેશાન્તરં મુનેઃ| તન્ત્રસ્ય કર્તા પ્રથમમગ્નિવેશો યતોઽભવત્||૩૨|| અથ ભેલાદયશ્ચક્રુઃ સ્વં સ્વં તન્ત્રં કૃતાનિ ચ| શ્રાવયામાસુરાત્રેયં સર્ષિસઙ્ઘં સુમેધસઃ||૩૩|| શ્રુત્વા સૂત્રણમર્થાનામૃષયઃ પુણ્યકર્મણામ્| યથાવત્સૂત્રિતમિતિ પ્રહૃષ્ટાસ્તેઽનુમેનિરે||૩૪|| સર્વ એવાસ્તુવંસ્તાંશ્ચ સર્વભૂતહિતૈષિણઃ| સાધુ ભૂતેષ્વનુક્રોશ ઇત્યુચ્ચૈરબ્રુવન્ સમમ્||૩૫|| તં પુણ્યં શુશ્રુવુઃ શબ્દં દિવિ દેવર્ષયઃ સ્થિતાઃ| સામરાઃ પરમર્ષીણાં શ્રુત્વા મુમુદિરે પરમ્||૩૬|| અહો સાધ્વિતિ નિર્ઘોષો લોકાંસ્ત્રીનન્વવા(ના)દયત્| નભસિ સ્નિગ્ધગમ્ભીરો હર્ષાદ્ભૂતૈરુદીરિતઃ||૩૭|| શિવો વાયુર્વવૌ સર્વા ભાભિરુન્મીલિતા દિશઃ| નિપેતુઃ સજલાશ્ચૈવ દિવ્યાઃ કુસુમવૃષ્ટયઃ||૩૮|| અથાગ્નિવેશપ્રમુખાન્ વિવિશુર્જ્ઞાનદેવતાઃ| બુદ્ધિઃ સિદ્ધિઃ સ્મૃતિર્મેધા ધૃતિઃ કીર્તિઃ ક્ષમા દયા||૩૯|| તાનિ ચાનુમતાન્યેષાં તન્ત્રાણિ પરમર્ષિભિઃ| ભ(ભા)વાય ભૂતસઙ્ઘાનાં પ્રતિષ્ઠાં ભુવિ લેભિરે||૪૦||

બુદ્ધેર્વિશેષ ઉત્કર્ષઃ| યત ઇતિ બુદ્ધેર્વિશેષાત્| સ્વં સ્વં તન્ત્રમિતિ સ્વસ્વનામાઙ્કિતં ભેલતન્ત્રં, જતૂકર્ણતન્ત્રમિત્યાદિકમ્| કૃતાનિ ચેત્યત્ર ‘તન્ત્રાણિ’ ઇતિ શેષઃ| પુણ્યમાયુર્વેદતન્ત્રકરણલક્ષણં કર્મ યેષામગ્નિવેશાદીનાં તે પુણ્યકર્માણઃ, તેષાં પુણ્યકર્મણામ્| સર્વભૂતહિતૈષિણ ઇત્યગ્નિવેશાદિવિશેષણં; કિંવા ઋષિસઙ્ઘવિશેષણમ્| સાધુશબ્દોઽજહલ્લિઙ્ગતયા નપુંસકલિઙ્ગ એવ; યથા- વેદાઃ પ્રમાણમિતિ| કેચિત્તુ સાધ્વિતિ વિશેષણસ્ય નપુંસકલિઙ્ગતાનુરોધાદનુક્રોશમિત્યપિ નપુંસકલિઙ્ગં પઠન્તિ| અહો ઇતિ સાધ્વિતિ પ્રશંસાયામ્| સ્નિગ્ધ ઇતિ અનુત્કટત્વેનાહ્લાદકત્વેન ચ| શિવો વાયુર્વવાવિત્યાદિના શુભલક્ષણેન પ્રકૃતતન્ત્રકરણસ્ય દેવૈરપ્યર્થતોઽનુમતત્વમુપદર્શ્યતે| જ્ઞાનદેવતા ઇતિ જ્ઞાનાભિમાનિન્યો દેવતાઃ| તેન ગ્રન્થકરણાત્ પૂર્વમેવાગ્નિવેશાદીનાં બુદ્ધ્યાદયો વ્યવસ્થિતાઃ, તન્ત્રકરણોત્તરકાલં ત્વાદરેણ બુદ્ધ્યાદિદેવતાનુપ્રવેશ ઇતિ| સિદ્ધિઃ સાધ્યસાધનજ્ઞાનમ્| કીર્તિઃ કીર્તનં વક્તું જ્ઞાનમિત્યર્થઃ; નતુ કીર્તિર્યશોરૂપા, તસ્યા અજ્ઞાનરૂપત્વાત્; જ્ઞાનદેવતાશ્ચેહોચ્યન્તે| ભવાય સ્થિતયે, રોગાનુપહતજીવિતાયેતિ યાવત્| પ્રતિષ્ઠા જનોપાદેયતયાઽવસ્થાનમ્||૩૨-૪૦||

Adhikarana 14 (41) · Śloka 41

હિતાહિતં સુખં દુઃખમાયુસ્તસ્ય હિતાહિતમ્| માનં ચ તચ્ચ યત્રોક્તમાયુર્વેદઃ સ ઉચ્યતે||૪૧||

સમ્પ્રત્યાયુર્વેદવ્યુત્પત્તિં કુર્વન્નાયુર્વેદાભિધેયં દર્શયતિ- હિતાહિતમિત્યાદિ| હિતં ચાહિતં ચ હિતાહિતં, તથા સુખયુક્તત્વાત્ સુખં, દુઃખયુક્તત્વાદ્દુઃખં; એતચ્ચ ચતુષ્પ્રકારમપ્યાયુરર્થેદશમહામૂલીયે “તત્ર શારીરમાનસાભ્યામ્” ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન “અહિતમતો વિપર્યયેણ” (સૂ.અ.૩૦) ઇત્યન્તેન વક્ષ્યતિ| તસ્ય હિતાહિતમિતિ આયુષઃ પથ્યાપથ્યમ્| માનં ચેત્યાયુષ એવ, તચ્ચ પ્રમાણં માસિકદ્વિમાસિકત્વાદિભિર્વિકૃતિલક્ષણૈરિન્દ્રિયસ્થાને તથા પ્રકૃતિલક્ષણૈઃ “ઇદમાયુષ્મતાં કુમારાણાં લક્ષણં ભવતિ” (શા.અ.૮) ઇત્યાદિના શારીરે વક્તવ્યમ્| તચ્ચેતિ આયુઃ સ્વરૂપેણ “શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગ” ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણમ્| તેન હિતાહિતમિત્યાદિના ‘આયુર્વેદયતીત્યાયુર્વેદ’ ઇત્યુક્તં ભવતિ| વિદધાતુશ્ચેહ જ્ઞાનાર્થ એવાભિપ્રેતઃ| યદ્વક્ષ્યત્યર્થે દશમહામૂલીયે- “તદાયુર્વેદયતીત્યાયુર્વેદઃ” (સૂ.અ.૩૦) ઇતિ| લાભાદયસ્ત્વર્થા વિદેરિહ નોક્તાઃ, તેષાં સાક્ષાદાયુર્વેદાજન્યત્વાદિતિ ભાવઃ||૪૧||

Adhikarana 15 (42) · Śloka 42

શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગો ધારિ જીવિતમ્| નિત્યગશ્ચાનુબન્ધશ્ચ પર્યાયૈરાયુરુચ્યતે||૪૨||

આયુર્વેદપદે પૂર્વપદવાચ્યમાયુરાહ- શરીરેત્યાદિ| શરીરં પઞ્ચમહાભૂતવિકારાત્મકમાત્મનો ભોગાયતનમ્, ઇન્દ્રિયાણિ ચક્ષુરાદીનિ, સત્ત્વં મનઃ, આત્મા જ્ઞાનપ્રતિસન્ધાતા, એષાં સમ્યગદૃષ્ટયન્ત્રિતો યોગઃ સંયોગઃ| યદ્યપિ શરીરગ્રહણેનૈવ ઇન્દ્રિયાણ્યપિ લભ્યન્તે, તથાઽપિ પ્રાધાન્યાત્તાનિ પુનઃ પૃથગુક્તાનિ| અયં ચ સંયોગઃ સંયોગિનઃ શરીરસ્ય ક્ષણિકત્વેન યદ્યપિ ક્ષણિકસ્તથાઽપિ સન્તાનવ્યવસ્થિતોઽયમેકતયોચ્યતે| તસ્યાયુષઃ પર્યાયાનાહ- ધારીત્યાદિ| ધારયતિ શરીરં પૂતિતાં ગન્તું ન દદાતીતિ ધારિ| જીવયતિ પ્રાણાન્ ધારયતીતિ જીવિતમ્| નિત્યં શરીરસ્ય ક્ષણિકત્વેન ગચ્છતીતિ નિત્યગઃ| અનુબધ્નાત્યાયુરપરાપરશરીરાદિસંયોગરૂપતયેત્યનુબન્ધઃ| પર્યાયૈરાયુરુચ્યત ઇતિ એકાર્થાભિધાયિભિઃ શબ્દૈરુચ્યતે| યદ્યપિ ચ નિત્યગાનુબન્ધશબ્દાભ્યાં ન ક્વચિદપ્યાયુરભિધીયતે, તથાઽપિ નિત્યગત્વાનુબન્ધત્વધર્મખ્યાપનાર્થમેવૈતત્સઞ્જ્ઞાદ્વયં બોદ્ધવ્યં, ધારિસઞ્જ્ઞા ત્વર્થેદશમહામૂલીયે ભવિષ્યતિ| નનુ, ઉત્તરત્ર “ચૈતન્યાનુવૃત્તિરાયુઃ” (સૂ.અ.૩૦) ઇત્યાયુર્લક્ષણં કરિષ્યતિ, ઇહ તુ શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગ ઇતિ કિમર્થમુક્તમ્? બ્રૂમઃ- શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગજન્યા ચૈતન્યાનુવૃત્તિર્યથોક્તસંયોગાવ્યભિચારિત્વેન વ્યક્તત્વેન ચાર્થેદશમહામૂલીયે લક્ષણત્વેનોક્તા; શરીરાદિસંયોગરૂપમેવ ત્વાયુઃ પરમાર્થતઃ; એવમ્ભૂતસંયોગાભાવે મરણમાયુરુપરમરૂપં ભવતિ, મૃતશરીરે તુ ચેતસોઽભાવાદાયૂરૂપસંયોગાભાવઃ||૪૨||

Adhikarana 16 (43) · Śloka 43

તસ્યાયુષઃ પુણ્યતમો વેદો વેદવિદાં મતઃ| વક્ષ્યતે યન્મનુષ્યાણાં લોકયોરુભયોર્હિતમ્ ||૪૩||

તસ્યેત્યાદિ| વેદયતીતિ વેદઃ| વેદવિદાં મત ઇતિ વેદવિદ્ભિઃ પૂજિતઃ| અથ કસ્માદાયુર્વેદલક્ષણો વેદઃ પુણ્યતમો વેદવિદાં ચ પૂજિત ઇત્યાહ- વક્ષ્યત ઇત્યાદિ| યદિતિ યસ્માત્; એવમુક્તં ભવતિ- યદન્યે ઋગ્વેદાદયઃ પ્રાયઃ પરલોકહિતમેવાર્થં વદન્તિ તેન પુણ્યાઃ, પુણ્યતમશ્ચાયમાયુર્વેદો યદ્ યસ્માન્મનુષ્યાણામુભયોરપિ લોકયોર્યદ્ધિતમાયુરારોગ્યસાધનં ધર્મસાધનં ચ તદ્વક્ષ્યતે, તેનાતિશયેન પુણ્યતમસ્તથા વેદવિદાં ચ પૂજિત ઇતિ| કેચિત્ ‘વક્ષ્યતે યઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ હેતુગર્ભમિતિ વ્યાખ્યેયમ્| જીવિતપ્રદાતૃત્વાદાયુર્વેદસ્ય પુણ્યતમત્વં બોદ્ધવ્યં, યતશ્ચતુર્વર્ગસાધનીભૂતજીવિતપ્રદમેવ સર્વોત્તમં ભવતિ| ઉચ્યતે ચ- “ન હિ જીવિતદાનાદ્ધિ દાનમન્યદ્વિશિષ્યતે” (ચિ.અ.૧) ઇતિ||૪૩||

Adhikarana 17 (44) · Śloka 44

સર્વદા સર્વભાવાનાં સામાન્યં વૃદ્ધિકારણમ્| હ્રાસહેતુર્વિશેષશ્ચ, પ્રવૃત્તિરુભયસ્ય તુ||૪૪||

સમ્પ્રત્યાયુર્વેદાભિધેયતયા સૂત્રિતે સામાન્યાદૌ સામાન્યસ્ય પ્રથમસૂત્રિતત્વાત્તથા સામાન્યજ્ઞાનમૂલત્વાચ્ચાયુર્વેદપ્રતિપાદ્યસ્ય હેત્વાદેઃ સામાન્યમેવાગ્રે નિર્દિશતિ- સર્વદેત્યાદિ| સર્વદા સર્વસ્મિન્ કાલે નિત્યગે ચાવસ્થિકે ચ| સર્વભાવાનામિત્યત્ર સર્વશબ્દઃ કૃત્સ્નવાચી; ભવન્તિ સત્તામનુભવન્તીતિ ભાવા દ્રવ્યગુણકર્માણીત્યર્થઃ, નતુ ભવન્ત્યુત્પદ્યન્ત ઇતિ ભાવાઃ; તથા સતિ પૃથિવ્યાદિપરમાણૂનાં નિત્યાનાં સામાન્યસ્ય પાર્થિવદ્વ્યણુકાદિવૃદ્ધં કાર્યમસઙ્ગૃહીતં સ્યાત્| સામાન્યં ચ “સામાન્યમેકત્વકરં” ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણલક્ષણમ્| વૃદ્ધિઃ આધિક્યં, તત્કારણં વૃદ્ધિકારણમ્| એતચ્ચ સામાન્યં સામાન્યવતો માંસદ્રવ્યાદેર્વૃદ્ધિકારણસ્ય લક્ષણત્વેન વૃદ્ધિકારણમિત્યુક્તમ્| યતો ન સામાન્યં માંસત્વાદિજાતિરૂપં વૃદ્ધૌ કારણં ભવતિ, તથાહિ સતિ સામાન્યં માંસત્વરૂપં યથા વર્ધકે ભોજ્યરૂપે માંસેઽસ્તિ તથા શરીરધાતુરૂપે વર્ધનીયેઽપ્યસ્તિ, તતશ્ચ નિત્યં માંસત્વસમ્બન્ધાદમાંસાદાનામપિ માંસેન વર્ધિતવ્યં; તસ્માદ્વૃદ્ધિકારણલક્ષણત્વેન સામાન્યં વૃદ્ધિકારણમિત્યુક્તમ્| અત એવ વૈશેષિકેઽપ્યુક્તં- “ત્રયાણામકાર્યત્વમકારણત્વં ચ” ઇતિ| અત્ર ત્રયાણામિતિ સામાન્યવિશેષસમવાયાનામ્| યે તુ સમાનમેવ સામાન્યમિતિ કૃત્વા દ્રવ્યાદ્યેવ સામાન્યશબ્દેનાભિદધતિ, તેષાં મતે “સામાન્યં ચ વિશેષં ચ” (સૂ.અ.૧) ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તસ્ય સામાન્યસ્ય ન કિઞ્ચિદનેનોક્તં સ્યાદિત્યસમ્બન્ધાર્થત્વં પ્રકરણસ્ય સ્યાત્| એતચ્ચ વૃદ્ધિકારણત્વં સામાન્યસ્ય ન લક્ષણં, કિં તર્હ્યાયુર્વેદોપયોગિના ધર્મેણ નિર્દેશઃ; લક્ષણં તુ “સામાન્યમેકત્વકરમ્” ઇતિ કરિષ્યતિ| એવં દ્રવ્યાદાવપિ ચોદ્દેશાનન્તરં નિર્દેશં કરિષ્યતિ “ખાદીન્યાત્મા” ઇત્યાદિના, તતો લક્ષણં “યત્રાશ્રિતાઃ કર્મગુણા” ઇત્યાદિના કરિષ્યતિ| સામાન્યસ્ય ચ વૃદ્ધિકારણત્વં હ્યસતિ વિરોધિકારણે બોદ્ધવ્યં, તેનામલકાદિગતાનામમ્લત્વાદીનાં પિત્તગતામ્લત્વાદ્યવર્ધકત્વમામલકગતશિશિરત્વપ્રભાવવિરોધિત્વાદુપપન્નમ્| એવમન્યત્રાપિ ત્રિદોષહરદ્રવ્યે બોદ્ધવ્યમ્| ઇહ ચ સામાન્યસ્ય વૃદ્ધિકારણત્વમિત્યુચ્યતે, નતુ સામાન્યમેવ વૃદ્ધિકારણમિત્યુચ્યતે, તેનાસમાનાદપિ ઘૃતાન્મેધાયા વહ્નેશ્ચ વૃદ્ધિઃ પ્રભાવાદેવોપપન્ના, યદુક્તં- “ઘૃતમગ્નિમેધે કરોતિ” ઇતિ; તથા ચિન્તયા વાતવૃદ્ધિઃ, તથા સઙ્કલ્પાદ્વૃષ્યપાદયુગલેપાચ્ચ શુક્રવૃદ્ધિરિત્યાદિ પ્રભાવાદુપપન્નમ્| સામાન્યં ચેહ વૃદ્ધિકારણમિત્યુચ્યમાને સમાનસ્યેતિ ગમ્યતે, ન હિ શોણિતં પ્રતિ માંસત્વં સામાન્યં, કિન્તુ વ્યાવૃત્તબુદ્ધિજનકત્વાદ્વિશેષ એવ| અથ વૈશેષિકોક્તાનામન્ત્યવિશેષાણામિહ શાસ્ત્રે ચિકિત્સાયામનુપયુક્તત્વાત્તદ્વિશેષધર્મવ્યાવર્તકત્વયોગાત્ સામાન્યવિશેષાનેવ હ્રાસકારણત્વેનાહ- હ્રાસહેતુરિત્યાદિ| અત્રાપિ સર્વદા સર્વભાવાનામિતિ યોજનીયમ્| હ્રાસઃ અપચયઃ| વિશિષ્યતે વ્યાવર્તત ઇતિ વિશેષઃ| સામાન્યમેવ ગવેધુકત્વં માંસાદીન્ પ્રતિ વિશેષઃ; ગવેધુકો હિ ગવેધુકત્વેન ગવેધુકવ્યક્ત્યન્તરાપેક્ષયા સમાનઃ, માંસાપેક્ષયા વ્યાવૃત્તત્વાદ્વિશેષઃ; ન હિ માંસે ગવેધુકત્વમસ્તિ| એવં માંસત્વં માંસાન્તરાપેક્ષયાઽનુગતત્વાત્ સામાન્યં, શોણિતાદ્યપેક્ષયા તુ માંસાનાં વ્યાવૃત્તત્વાદ્વિશેષ એવ| અત્રાપિ હ્રાસહેતુત્વં હ્રાસહેતુદ્રવ્યાદિલક્ષણત્વેન સામાન્યવજ્જ્ઞેયં; તથા હ્રાસહેતુત્વમપ્યસતિ વિરોધકે સામાન્યોક્તન્યાયેન જ્ઞેયં; તેન મન્દકનિકુચાદીનાં વાતાદિવિરુદ્ધાનામપિ સ્નિગ્ધત્વાદીનાં વાતાદ્યશમકત્વં દ્રવ્યસ્યાપથ્યત્વપ્રભાવાદેવ જ્ઞેયમ્| વિશેષશ્ચેહ વિરુદ્ધવિશેષોઽભિપ્રેતઃ; તે(યે)નોત્તરત્ર વિરુદ્ધવિશેષમેવ હ્રાસહેતુતયા તત્ર તત્રોપદેક્ષ્યતિ; યથા- “વૃદ્ધિઃ સમાનૈઃ સર્વેષાં વિપરીતૈર્વિપર્યયઃ” (વા.સૂ.અ.૧) ઇતિ, તથા “વિપરીતગુણૈર્દેશમાત્રાકાલોપપાદિતૈઃ” (સૂ.અ.૧) ઇત્યાદિ, તથા વિપરીતગુણૈર્દ્રવ્યૈર્મારુતઃ સમ્પ્રશામ્યતિ (સૂ.અ.૧) ઇત્યાદિ, તથા જતૂકર્ણેઽપ્યુક્તં- “સમાનૈઃ સર્વભાવાનાં વૃદ્ધિર્હાનિર્વિપર્યયાત્” ઇતિ| અવિરુદ્ધવિશેષસ્તુ યદ્યપિ હ્રાસે વૃદ્ધૌ વાઽપ્યકારણં, યથા- પૃથિવ્યા અનુષ્ણાશીતસ્પર્શો વાતસ્ય શૈત્યં ન વર્ધયતિ નાપિ હ્રાસયતિ, તથાઽપ્યગ્નિક્ષીયમાણાનાં ધાતૂનામસમાનત્વેનાજનકત્વાદ્ધ્રાસકારણમિ(મે)વ ભવતિ; યતોઽસમાનદ્રવ્યોપયોગે સતિ હ્રાસો વિનશ્વરાણાં ભાવાનામાપૂરકહેત્વભાવાદુપલભ્યત એવ; યથા- વહતો જલસ્ય પૂર્વદેશસેતુનોત્તરદેશજલસ્ય હ્રાસઃ| એવમ્ભૂતં ચાવિરુદ્ધવિશેષોપયોગેઽપિ હ્રાસં પશ્યતાઽઽચાર્યેણ સામાન્યેનૈવેહોક્તં હ્રાસહેતુર્વિશેષ ઇતિ| ચશબ્દઃ સર્વભાવાનામિતિ સમુચ્ચિનોતિ| અથ કિમસમ્બદ્ધાવપિ સામાન્યવિશેષૌ વૃદ્ધિહ્રાસકારણં નેત્યાહ - પ્રવૃત્તિરુભયસ્ય ત્વિતિ| ‘કારણં’ ઇતિ શેષઃ| ઉભયસ્ય સામાન્યસ્ય વિશેષસ્ય ચ, પ્રવૃત્તિઃ પ્રવર્તનં શરીરેણાભિસમ્બન્ધ ઇતિ યાવત્; એવમ્ભૂતા પ્રવૃત્તિઃ ધાતુસામાન્યવિશેષયોર્વૃદ્ધિહ્રાસે કારણમિત્યર્થઃ| તુશબ્દોઽવધારણે; તેન નાસમ્બદ્ધૌ સામાન્યવિશેષૌ સ્વકાર્યં કુરુત ઇતિ દર્શયતિ| કિંવા પ્રવૃત્તિઃ ઉચિતા ધાતુપ્રવૃત્તિર્ધાતુસામ્યમિતિ યાવત્, સા ઉભયસ્ય સામાન્યસ્ય વિશેષસ્ય ચ ‘કાર્યા’ ઇતિ શેષઃ| તેન કેવલસમાનોપયોગાદ્ધાતુવૃદ્ધ્યા ધાતુવૈષમ્યં , કેવલવિશેષોપયોગાચ્ચ ધાતુક્ષયાદ્ધાતુવૈષમ્યં, યુગપત્સમાનવિશિષ્ટદ્રવ્યોપયોગાત્ પ્રવૃત્તિર્ધાતુસામ્યરૂપા ભવતીત્યુક્તં ભવતિ| તુશબ્દઃ પૂર્વપક્ષાદેકદ્રવ્યોપયોગલક્ષણાદ્વ્યાવર્તયતિ||૪૪||

Adhikarana 18 (45) · Śloka 45

સામાન્યમેકત્વકરં, વિશેષસ્તુ પૃથક્ત્વકૃત્| તુલ્યાર્થતા હિ સામાન્યં, વિશેષસ્તુ વિપર્યયઃ||૪૫||

અથ કિંલક્ષણં તત્ સામાન્યં કિંલક્ષણો વા સ વિશેષ ઇત્યાહ- સામાન્યમિત્યાદિ| એકત્વકરમિતિ એકત્વબુદ્ધિકરં, સામાન્યં યદનેકાસુ ભિન્નદેશકાલાસુ ગવાદિવ્યક્તિષુ ‘અયં ગૌરયં ગૌઃ’ ઇત્યાદિપ્રકારા એકાકારા બુદ્ધિસ્તત્ સામાન્યમ્| ન હિ ભિન્નાસુ વ્યક્તિષ્વભિન્નં સામાન્યમેકરૂપં વિનાઽભ્રાન્તા એકાકારા બુદ્ધિર્ભવતીતિ ભાવઃ| યત્રાપિ ચ ‘અયં પાચકોઽયં પાચકઃ’ ઇતિ, તથા અયં ‘શુક્લોઽયં શુક્લઃ’ ઇત્યાદૌ ક્રિયાગુણાદિસામાન્યાદેકરૂપા બુદ્ધિસ્તત્રાપિ સામાન્યમેકક્રિયાગુણાદિગતમેકરૂપાધ્યવસાયે હેતુઃ| ન હ્યેકસ્મિન્ પાચકે યા ક્રિયા સા પાચકાન્તરેઽપિ, કિન્તર્હિ તજ્જાતીયા| અતઃ ક્રિયાસામાન્યં તત્રાપ્યેકત્વાધ્યવસાયે કારણમ્| વિશેષલક્ષણં- પૃથક્ત્વકૃદિતિ|- વ્યાવૃત્તબુદ્ધિકૃત્; તેન યદ્ગોવ્યક્ત્યન્તરાપેક્ષયૈકબુદ્ધિકર્તૃતયા ગોત્વં સામાન્યં, તદેવ ગોત્વમશ્વાદ્યપેક્ષયા વ્યાવૃત્તબુદ્ધિકર્તૃત્વાદશ્વાદીન્ પ્રતિ વિશેષ ઇત્યુક્તં ભવતિ| તેન માંસત્વં માંસં પ્રતિ માંસાન્તરાપેક્ષયા સમાનત્વાદ્વૃદ્ધિકારણં ભવતિ, તદેવ તુ માંસત્વં વાતં પ્રતિ વિશેષરૂપતયા હ્રાસહેતુર્ભવતિ; શોણિતાદીન્ પ્રતિ ત્વવિરોધિવિશેષત્વેન ન તથા હ્રાસકારણં, ગુણસામાન્યાત્તુ વર્ધકમપિ માંસં શોણિતાદીનાં ભવતિ| કથમનેકાસુ વ્યક્તિષુ સામાન્યમેકબુદ્ધિમવ્યભિચારિણીં કરોતીત્યાહ- તુલ્યાર્થતા હીત્યાદિ| તુલ્યાર્થતા એકસામાન્યરૂપાર્થાનુયોગિતા| એતેન યસ્માદ્ભિન્નાસુ વ્યક્તિષુ સામાન્યમેકરૂપસમ્બન્ધમસ્તિ , તતસ્તદનેકાર્થાવલમ્બા સત્યપિ વ્યક્તિભેદે એકબુદ્ધિર્યુક્તેતિ ભાવઃ| વિશેષસ્તુ વિપર્યય ઇતિ અતુલ્યાર્થતા હિ વિશેષત્વં , તેન ગોગજયોરતુલ્યગોત્વગજત્વરૂપાર્થયોઃ પૃથગ્બુદ્ધિર્યુક્તૈવેતિ દર્શિતં ભવતિ| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ યત્- ત્રિવિધં સામાન્યં, વિશેષશ્ચ ત્રિવિધઃ; યથા- દ્રવ્યગોચરઃ, ગુણગોચરઃ, કર્મગોચરશ્ચ; તત્ર સર્વદેત્યાદિના દ્રવ્યસામાન્યમુચ્યતે; સામાન્યમેકત્વકરમિત્યનેન ગુણસામાન્યં; યથા- પયઃશુક્રયોર્ભિન્નજાતીયયોરપિ મધુરત્વાદિગુણસામાન્યં તત્રૈકતાં કરોતિ, એવં વિશેષેઽપ્યુદાહાર્યં; તુલ્યાર્થતેત્યાદિના તુ કર્મસામાન્યં નિગદ્યતે, આસ્યારૂપં હિ કર્મ ન શ્લેષ્મણા સમાનમપિ તુ પાનીયાદિકફસમાનદ્રવ્યાર્થક્રિયાકારિત્વાત્ કફવર્ધકરૂપતયા આસ્યાઽપિ કફસમાનેત્યુચ્યતે; એવં સ્વપ્નાદાવપિ કર્મણિ બોદ્ધવ્યમ્| તદેતદ્ભટ્ટારહરિચન્દ્રેણૈવ દૂષિતં; યતઃ સર્વદેત્યાદિનૈવ લક્ષણેન ત્રિવિધિમપિ સામાન્યં લભ્યતે, તેનાસ્મિન્ પક્ષે સામાન્યમેકત્વકરમિત્યાદ્યવાચ્યં સ્યાદિતિ કૃત્વા| અન્યે તુ પશ્યન્તિ- યત્ત્રિવિધં સામાન્યમ્- અત્યન્તસામાન્યં, મધ્યસામાન્યમ્, એકદેશસામાન્યં ચ; તત્ર સર્વદેત્યાદિનાઽત્યન્તસામાન્યમુચ્યતે, સામાન્યમેકત્વકરમિત્યનેન મધ્યસામાન્યં, તુલ્યાર્થતા હીત્યાદિનૈકદેશસામાન્યં એતદપિ ત્રૈવિધ્યકથનં નાતિપ્રયોજનમસઙ્ગતલક્ષણં ચેતિ નાતિશ્રદ્ધાકરમ્| કેચિત્ સામાન્યં દ્વિવિધમિચ્છન્તિ- ઉભયવૃત્તિ, તથૈકવૃત્તિ ચ; તત્ર માંસં માંસવર્ધકમ્, ઉભયવૃત્તિસામાન્યાત્; માંસત્વં હિ પોષ્યે પોષકે ચ ગતત્વાદુભયવૃત્તિ; એકવૃત્તિ તુ યથા- ઘૃતમગ્નિકરં, તથા ધાવનાદિકર્મ વાતકરં, તથાઽઽસ્યાદિ કફકરમ્; એતદ્ધિ સર્વં ન વર્ધનીયેન સમાનં, કિન્તુ પ્રભાવાદ્વર્ધકં; પ્રભાવશ્ચ ઘૃતત્વધાવનત્વાદિરેવ; સ ચૈકવૃત્તિસામાન્યરૂપઃ, તેનાત્રાપિ સામાન્યમેવ વૃદ્ધિકારણમિતિ બ્રુવતે| અસ્મિંસ્તુ પક્ષેઽનુભયવૃત્તિસામાન્યં વિશેષ એવ ભવતિ, તથા સમાનમસમાનં ચ વૃદ્ધિકારણં ભવતીતિ ન કિઞ્ચિત્ સામાન્યસ્યોક્તં સ્યાત્| અસ્મન્મતે તુ સામાન્યં વૃદ્ધૌ કારણમેવ ભવતીતિ સામાન્યં વૃદ્ધિકારણત્વેન નિયમ્યતે; ન તુ વૃદ્ધિઃ સામાન્યકારણિકૈવેતિ નિયમ્યતે, તેનાસમાનાદપિ વૃદ્ધિર્ભવતિ નિર્દોષા| યત્તૂચ્યતે- કર્મસામાન્યં નેહ તન્ત્રે વૃદ્ધિકારણમસ્તિ, યતો ન ધાવનેન વાયુઃ સમાન ઇતિ; અત એવાચાર્યેણ દ્રવ્યસામાન્યમુક્તં “માંસમાપ્યાયતે માંસેન” (શા.અ.૬) ઇત્યાદિના, તથા “સમાનગુણાનામાહારવિકારાણામુપયોગઃ” (શા.અ.૬) ઇત્યાદિના ગુણસામાન્યમુક્તં; નૈવં કર્મસામાન્યમુક્તં, વચનં હિ “કર્માપિ ચ યદ્યસ્ય ધાતોર્વૃદ્ધિકરં તત્તદાસેવ્યમ્” (શા.અ.૬) ઇતિ; ન તત્ર સામાન્યોપગ્રહઃ કૃતઃ| અત્ર બ્રૂમઃ- કર્મણાં પ્રાયઃ પ્રભાવેણૈવ વૃદ્ધિહેતુત્વાત્ સામાન્યાનુપગ્રહઃ કૃતઃ, ન તુ કર્મસામાન્યાભાવાત્; યતઃ ક્રિયાવતો વાતસ્ય ક્રિયાવતા વ્યાયામાદિયુક્તેન શરીરેણ વૃદ્ધિઃ ક્રિયતે, નિષ્ક્રિયતયા ચાસ્ય વાતસ્ય હ્રાસઃ| સ્વપ્નાદયસ્તુ “સંયોગે ચ વિભાગે ચ” ઇત્યનેન વક્ષ્યમાણલક્ષણેનાનુક્તા અપિ શાસ્ત્રવ્યવહારાત્ કર્મશબ્દેનોચ્યતે| તત્ર સ્વપ્નઃ સ્વકારણાદેવ ચીયમાનસ્ય કફસ્ય ક્ષયકારણશરીરપરિસ્પન્દાદિનિરોધકત્વેન વૃદ્ધિકર ઉચ્યતે, ન તુ સ્વપ્નઃ સાક્ષાચ્છ્લેષ્મવૃદ્ધિં કરોતિ| એવમાસ્યાદાવપિ ચિન્તનીયમ્| યત્ર ત્વેવં કારણં ચિન્તયિતું ન પાર્યતે તત્ર પ્રભાવ એવ વર્ણનીયઃ| નનુ માંસં માંસં વર્ધયતિ સામાન્યાત્, વિશેષાચ્ચ વાતં ક્ષપયતિ, તત્ કથં યુગપદ્વિરુદ્ધાર્થદ્વયકર્તૃત્વં માંસસ્ય; ન હિ દેવદત્તો યદૈવ કુમ્ભં કરોતિ તદૈવ કાણ્ડમપિ| નૈવં, ક્રિયાવતામયં ધર્મો નાક્રિયાવતામિતિ ; તથાહિ- શબ્દો યુગપદનેકાનેવ શબ્દાનેકકાલમારભતે, તથાઽગ્નિઃ પ્રકાશદાહૌ યુગપત્ કરોતિ; અત એવોક્તમાચાર્યેણ- “તસ્માદ્ભેષજં સમ્યગવચાર્યમાણં યુગપદૂનાતિરિક્તાનાં ધાતૂનાં સામ્યકરં ભવતિ; અધિકમપકર્ષતિ, ન્યૂનમાપ્યાયયતિ” (શા.અ.૬) ઇતિ| યદુચ્યતે- ક્ષીયમાણધાતોર્વૃદ્ધસ્ય તથા બહુદોષસ્ય સમાનગુણોઽપ્યાહારો ન વૃદ્ધિહેતુઃ, તથા ગ્રીષ્મે ચ મધુરાદિના સમાનેનાપિ ન કફાભિવૃદ્ધિરિત્યાદિ; તત્ર પ્રતિબન્ધકાનાં જરા-બહુદોષત્વ-ગ્રીષ્મોષ્ણત્વાદીનાં વિદ્યમાનત્વાન્ન સામાન્યં વર્ધકમ્; અસતિ ચ વિરોધકે સામાન્યં વૃદ્ધિકારણમિતિ સિદ્ધાન્તઃ; તેન ન કાચિત્ ક્ષતિઃ| કિંવા વૃદ્ધાદીનાં સમાનેનાહારેણ ક્રિયત એવ વૃદ્ધિઃ; પરમતિબલવતા ક્ષયહેતુનાઽઽધીયમાનક્ષયે પુરુષે સા વૃદ્ધિર્નોપલભ્યતે| અત્ર ચ દ્રવ્યસામાન્યમેવ ધાતૂનાં દ્રવ્યરૂપાણાં વર્ધકં ન ગુણસામાન્યં, ગુણાનાં દ્રવ્યાનારમ્ભકત્વાત્| ગુણસામાન્યાત્તુ તદ્ગુણાશ્રયં દ્રવ્યમનુમીયતે; તચ્ચ દ્રવ્યં ધાતુવર્ધકં ભવતિ, યથા- રૂક્ષાદીન્ ગુણાન્ દૃષ્ટ્વા ચિત્રકો વાય્વધિકો યોઽનુમિતઃ, સ ચ ચિત્રક ઉપયુક્તો વાતં વર્ધયતિ, ગુણાસ્તુ ગુણાનેવ જનયન્તોઽભિવર્ધયન્તિ| સામાન્યં ચ વૃદ્ધિકારણલક્ષણં ન સાક્ષાદ્વૃદ્ધિકારણમિતિ પ્રાગેવોક્તમ્; એવં વિશેષેઽપિ| અયં ચ સામાન્યવિશેષવાદો ગ્રન્થવિસ્તરભયાદાયુર્વેદોપયુક્તધર્મમાત્રેણોક્તઃ; વિસ્તરસ્ત્વસ્ય વૈશેષિકે બોદ્ધવ્યઃ||૪૫||

Adhikarana 19 (46-47) · Śloka 47

સત્ત્વમાત્મા શરીરં ચ ત્રયમેતત્ત્રિદણ્ડવત્| લોકસ્તિષ્ઠતિ સંયોગાત્તત્ર સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્||૪૬|| સ પુમાંશ્ચેતનં તચ્ચ તચ્ચાધિકરણં સ્મૃતમ્| વેદસ્યાસ્ય, તદર્થં હિ વેદોઽયં સમ્પ્રકાશિતઃ||૪૭||

સમ્પ્રતિ સામાન્યવિશેષાવભિધાય, ઉદ્દેશક્રમાનુરોધાદ્ગુણેઽભિધાતવ્યે, ગુણેષુ પ્રધાનભૂતમાયુર્વેદોપકાર્યં સત્ત્વાત્મશરીરસંયોગં વક્તુમાહ- સત્ત્વમિત્યાદિ; કિંવા સામાન્યવિશેષાભ્યામેવ હેતુલિઙ્ગૌષધાનિ દર્શિતાનિ, સામાન્યવિશેષવત એવ સર્વત્ર કારણત્વાલ્લિઙ્ગત્વાચ્ચૈતાવદેવ વિચાર્યમાણં તન્ત્રં ભવતિ, અધિકરણં ચ નોક્તમ્, અતઃ સત્ત્વાદિમેલકં હેત્વાદ્યધિકરણમાહ- સત્ત્વમિત્યાદિ| સત્ત્વં મનઃ| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાયાં લબ્ધાયાં ત્રયમિતિ પદં મિલિતાનામેવ ગ્રહણાર્થમ્| એતદિત્યનન્તરોક્તનિર્દેશઃ| ત્રિદણ્ડઃ પરસ્પરસંયોગવિધૃતઃ કુમ્ભાદિધારકસ્તદ્વત્| એતેન યથા ત્રિદણ્ડેઽન્યતમાપાયે નાવસ્થાનં, તથા સત્ત્વાદીનામન્યતમાપાયેઽપિ ન લોકસ્થિતિરિત્યુક્તં ભવતિ| લોકત આલોકત ઇતિ લોકઃ, તેનેહ જઙ્ગમો ભૂતગ્રામ ઉચ્યતે| સંયોગાત્તિષ્ઠતીતિ પરસ્પરોપગ્રાહકાત્ સંયોગાત્ સ્વાર્થક્રિયાં કુર્વન્ન વિશકલિતં ભવતિ| અત્ર તુ પૃથગિન્દ્રિયગ્રહણં ન કૃતં, શરીરગ્રહણેનૈવ ગૃહીતત્વાત્| તત્ર સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમિતિ તસ્મિંલ્લોકે કર્મફલાદિ વ્યવસ્થિતં; યદ્વક્ષ્યતિ- “અત્ર કર્મફલં ચાત્ર જ્ઞાનં ચાત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્| અત્ર મોહઃ સુખં દુઃખં જીવિતં મરણં સ્વતા” (શા.અ.૧) ઇતિ| સ પુમાનિતિ તત્ સત્ત્વાદિત્રયં પુમાનિતિ ભણ્યતે| તત્ર યદ્યપિ સત્ત્વાદિત્રયં નપુંસકલિઙ્ગં, તથાઽપિ પુમાનિતિ વક્ષ્યમાણલિઙ્ગગ્રહણાત્ ‘સ’ ઇતિ પુંલિઙ્ગનિર્દેશઃ; યથા- “ણેરણૌ યત્કર્મ ણૌ ચેત્ સ કર્તાનાધ્યાને” (પા.અ.૧પા.૩સૂ.૬૭) ઇત્યાદૌ| કિઞ્ચૈતદિતિ યદ્યપિ વર્તમાનનિર્દેશઃ કૃતસ્તથાઽપિ તસ્યૈવ ‘સ’ ઇત્યતીતનિર્દિશોઽપિ સર્વનામ્નાં સર્વકાલનિર્દેશાદેવાવિરુદ્ધો મન્તવ્યઃ| વદન્તિ હિ લાક્ષણિકાઃ- “પ્રત્યક્ષે ચ પરોક્ષે ચ સામીપ્યે દૂર એવ ચ| એતેષ્વર્થેષુ વિદ્વદ્ભિઃ સર્વનામ પ્રયુજ્યતે” ઇતિ| ચેતનમિતિ જ્ઞાનવત્| તચ્ચાધિકરણં સ્મૃતં તન્ત્રસ્યેત્યત્ર હેતુમાહ- તદર્થં હીત્યાદિ| તદર્થમિતિ તદુપકારાર્થમ્; એતેન તદુદ્દિશ્ય પ્રવૃત્તિરધિકરણાર્થા નાધારાર્થેતિ દર્શયતિ| અત્ર સત્ત્વમાદૌ કૃતં, તદધીનત્વાદાત્મશરીરક્રિયાયાઃ; યદુક્તં- “અચેતનં ક્રિયાવચ્ચ મનશ્ચેતયિતા પરઃ| યુક્તસ્ય મનસા તસ્ય નિર્દિશન્ત્યાત્મનઃ ક્રિયામ્” (શા.અ.૧) ઇતિ| પૂર્વં શરીરેત્યાદિનાઽઽયુરુક્તં, સત્ત્વમાત્મેત્યાદિના તુ તન્ત્રાધિકરણભૂતપુરુષ ઉચ્યત ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્| અત્ર ચાત્મગ્રહણેન બુદ્ધ્યહઙ્કારાદીનાં ગ્રહણં, શરીરગ્રહણેનેન્દ્રિયાણામર્થાનાં ચ શરીરસમ્બદ્ધાનાં ગ્રહણં વ્યાખ્યેયમ્||૪૬-૪૭||

Adhikarana 20 (48) · Śloka 48

ખાદીન્યાત્મા મનઃ કાલો દિશશ્ચ દ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ| સેન્દ્રિયં ચેતનં દ્રવ્યં, નિરિન્દ્રિયમચેતનમ્||૪૮||

સમ્પ્રતિ ગુણાભિધાનં ક્રમપ્રાપ્તમુલ્લઙ્ઘ્ય દ્રવ્યાણિ નિર્દિશતા ગુણાધારતયા દ્રવ્યસ્ય પ્રાધાન્યમુચ્યતે; સૂત્રે ચ “સામાન્યં ચ વિશેષં ચ” ઇત્યાદૌ ગુણાનાદૌ નિર્દિશતા ગુણાનામેવ રસાદીનાં પ્રાયઃ શાસ્ત્રે કાર્મુકત્વમુપદર્શ્યતે; અત એવાત્રેયભદ્રકાપ્યીયે (સૂ.અ.૨૬) મધુરાદિરસદ્વારા સર્વગુણાન્ કર્માણિ ચ દ્રવ્યસ્ય વક્ષ્યતિ; કિઞ્ચ સર્વપ્રધાનં યજ્જીવિતં તદેવ સંયોગગુણરૂપમિત્યગ્રે તત્ર ગુણગ્રહણં, સ ચ સંયોગગુણઃ સત્ત્વમાત્મેત્યાદિના પ્રથમમુક્ત એવ; વિશેષગુણેષુ તુ દ્રવ્યં પ્રધાનમિતિ દ્રવ્યમુચ્યતે- ખાદીનીત્યાદિ| ખાદીનીત્યાદાવાત્મા કસ્માત્ પ્રધાનભૂતોઽપિ પ્રથમં નોક્તઃ? ઉચ્યતે- શરીરસ્યેહ વ્યાધ્યારોગ્યાધિકરણતયા પ્રધાનત્વાત્તદારમ્ભકાનિ ખાદીન્યેવોચ્યન્તે નાત્મા, તસ્ય નિર્વિકારત્વાત્; વચનં હિ “નિર્વિકારઃ પરસ્ત્વાત્મા” (સૂ.અ.૧) ઇત્યાદિ; ખાદીનિ ચ “મહાભૂતાનિ ખં વાયુરગ્નિરાપઃ ક્ષિતિસ્તથા” (શા.અ.૧) ઇત્યનેન ક્રમેણોક્તાનિ ભૂતાન્યનાગતાવેક્ષણેનોચ્યન્તે | આત્માદીનાં ચ યથાભ્યર્હિતસ્ય પૂર્વનિર્દેશઃ| દ્રવ્યસઙ્ગ્રહ ઇતિ કરચરણહરીતકીત્રિવૃતાદ્યસઙ્ખ્યેયભેદભિન્નસ્ય કાર્યદ્રવ્યસ્ય કારણદ્વારા સઙ્ક્ષેપ ઇત્યર્થઃ| સર્વકાર્યદ્રવ્યાણામપિ વ્યવસ્થામાહ- સેન્દ્રિયમિત્યાદિ| નિરિન્દ્રિયમિત્યત્ર નિઃશબ્દોઽભાવે, નિર્મક્ષિકમિતિવત્| અત્ર સેન્દ્રિયં ચેતનમિત્યેવાવતૈવાર્થાપત્ત્યા નિરિન્દ્રિયમચેતનમિતિ લબ્ધેઽપિ પુનસ્તદ્વચનમેવમ્ભૂતાર્થાપત્તેરનૈકાન્તિકત્વાદ્બોદ્ધવ્યમ્| યથા નવજ્વરે દિવાસ્વપ્નાદિ નિષિદ્ધં, અર્થાજ્જીર્ણે જ્વરે તદાપદ્યેત , ન ચૈવં; તત્ર તેષાં દિવાસ્વપ્નાદીનાં નિષિદ્ધત્વાત્; તસ્માત્ત્રિવિધશિષ્યબુદ્ધિહિતતયોહ્યમપિ સાક્ષાદેવોચ્યતે; વદન્તિ હિ ન્યાયવિદો- “વ્યાખ્યાનાદ્વરં કરણમ્” ઇતિ| યદ્યપિ ચાત્મૈવ ચેતનો ન શરીરં, નાપિ મનઃ, યદુક્તં- “ચેતનાવાન્ યતશ્ચાત્મા તતઃ કર્તા નિરુચ્યતે” (શા.અ.૧) ઇતિ, તથાઽપિ સલિલૌષ્ણ્યવત્ સંયુક્તસમવાયેન શરીરાદ્યપિ ચેતનમ્| ઇદમેવ ચાત્મનશ્ચેતનત્વં યદિન્દ્રિયયોગે સતિ જ્ઞાનશાલિત્વં, ન કેવલસ્યાત્મનશ્ચેતનત્વં ; યદુક્તં- “આત્મા જ્ઞઃ, કરણૈર્યોગાજ્જ્ઞાનં ત્વસ્ય પ્રવર્તતે” (શા.અ.૧) ઇતિ| અત્ર સેન્દ્રિયત્વેન વૃક્ષાદીનામપિ ચેતનત્વં બોદ્ધવ્યં; તથાહિ- સૂર્યભક્તાયા યથા યથા સૂર્યો ભ્રમતિ તથા તથા ભ્રમણાદ્દૃગનુમીયતે, તથા લવલી મેઘસ્તનિતશ્રવણાત્ ફલવતી ભવતિ, બીજપૂરકમપિ શૃગાલાદિવસાગન્ધેનાતીવ ફલવદ્ભવતિ, ચૂતાનાં ચ મત્સ્યવસાસેકાત્ ફલાઢ્યતયા રસનમનુમીયતે, અશોકસ્ય ચ કામિનીપાદતલાહતિસુખિનઃ સ્તબકિતસ્ય સ્પર્શનાનુમાનં; સ્મૃતિશ્ચાનુમાનં દ્રઢયતિ, યથા- “યોઽભિવાદિતવિપ્રસ્તુ નાશિષં સમ્પ્રયચ્છતિ| શ્મશાને જાયતે વૃક્ષો ગૃધ્રકઙ્કોપસેવિતઃ” ઇતિ; તથા “વૃક્ષગુલ્મં બહુવિધં તત્રૈવ તૃણજાતયઃ| તમસાઽધર્મરૂપેણ ચ્છાદિતાઃ કર્મહેતુના|| અન્તઃસઞ્જ્ઞા ભવન્ત્યેતે સુખદુઃખસમન્વિતાઃ| એતદન્તાશ્ચ ગતયો બ્રહ્માદ્યાઃ સમુદાહૃતાઃ” (મનુસ્મૃતિ અ.૧) ઇતિ| તથા તન્ત્રકારશ્ચ વાનસ્પત્યાનૂકાન્ પ્રાણિનો વક્ષ્યતિ; તેનાગમસંવલિતયા યુક્ત્યા ચેતના વૃક્ષાઃ||૪૮||

Adhikarana 21 (49) · Śloka 49

સાર્થા ગુર્વાદયો બુદ્ધિઃ પ્રયત્નાન્તાઃ પરાદયઃ| ગુણાઃ પ્રોક્તાઃ ...|૪૯|

સમ્પ્રતિ ગુણાન્નિર્દેષ્ટુમાહ- સાર્થા ઇત્યાદિ| અનેન ત્રિવિધા અપિ વૈશેષિકાઃ સામાન્યા આત્મગુણાશ્ચોદ્દિષ્ટાઃ| તત્રાર્થાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ| યદુક્તમ્- “અર્થાઃ શબ્દાદયો જ્ઞેયા ગોચરા વિષયા ગુણાઃ” (શા.અ.૧) ઇતિ| એતે ચ વૈશેષિકાઃ; યત આકાશસ્યૈવ શબ્દઃ પ્રાધાન્યેન, વાયોરેવ સ્પર્શઃ પ્રાધાન્યેન, એવમગ્ન્યાદિષુ રૂપાદયઃ| અન્યગુણાનાં ચાન્યત્ર દર્શનં ભૂતાન્તરાનુપ્રવેશાત્ | વચનં હિ- “વિષ્ટં હ્યપરં પરેણ” (ન્યા.દ.અ.૩આ.૧સૂ.૬૬) ઇતિ| ગુર્વાદયસ્તુ ગુરુલઘુશીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષમન્દતીક્ષ્ણસ્થિરસરમૃદુકઠિનવિશદપિચ્છિલશ્લક્ષ્ણખરસ્થૂલસૂક્ષ્મસાન્દ્રદ્રવા વિંશતિઃ| એતે ચ સામાન્યગુણાઃ, પૃથિવ્યાદીનાં સાધારણત્વાત્| એતે યજ્જઃપુરુષીયે પ્રાય આયુર્વેદોપયુક્તત્વાત્ પરાદિભ્યઃ પૃથક્ પઠિતાઃ| બુદ્ધિઃ જ્ઞાનમ્; અનેન ચ સ્મૃતિચેતનાધૃત્યહઙ્કારાદીનાં બુદ્ધિવિશેષાણાં ગ્રહણમ્| પ્રયત્નોઽન્તે યેષાં નિર્દેશે તે પ્રયત્નાન્તાઃ; એતેન ચેચ્છાદ્વેષસુખદુઃખપ્રયત્નાનાં ગ્રહણમ્| વચનં હિ- “ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખં પ્રયત્નશ્ચેતના ધૃતિઃ| બુદ્ધિઃ સ્મૃતિરહઙ્કારો લિઙ્ગાનિ પરમાત્મનઃ” (શા.અ.૧) ઇતિ| ઇહ ચેતનાદીનાં બુદ્ધિગ્રહણેનૈવ ગ્રહણં, શારીરે તુ ચેતનાદીનામપિ પૃથગાત્મગમકત્વેન પૃથક્ પાઠઃ| એતચ્ચ તત્રૈવ વ્યાકરણીયમ્| પરાદયો યથા- “પરાપરત્વે યુક્તિશ્ચ સઙ્ખ્યા સંયોગ એવ ચ| વિભાગશ્ચ પૃથક્ત્વં ચ પરિમાણમથાપિ ચ|| સંસ્કારોઽભ્યાસ ઇત્યેતે ગુણાઃ પ્રોક્તાઃ પરાદયઃ|” (સૂ.અ.૨૬) ઇતિ| એતે ચ સામાન્યગુણા અપિ નાત્યુપયુક્તત્વાત્તથા બુદ્ધિપ્રાધાન્યાચ્ચાન્તે પ્રોક્તાઃ| પ્રોક્તા ઇતિ પ્રકર્ષેણ વિશેષગુણત્વાદિનોક્તાઃ|૪૯|-

Adhikarana 22 (49) · Śloka 49

...પ્રયત્નાદિ કર્મ ચેષ્ટિતમુચ્યતે||૪૯||

ક્રમાગતં કર્મ નિર્દિશતિ- પ્રયત્નાદીત્યાદિ| પ્રયતનં પ્રયત્નઃ કર્મૈવાદ્યમાત્મનઃ; યથા- “તુલ્યાસ્યપ્રયત્નં સવર્ણમ્” (પા.અ.૧પા.૧સૂ.૯) ઇત્યત્ર વ્યાખ્યાતમ્| આદિશબ્દઃ પ્રકારવાચી| તેન સંસ્કારગુરુત્વાદિજન્યકૃત્સ્નક્રિયાવરોધઃ| યદ્યપિ ચેષ્ટિતં પ્રાણિવ્યાપાર ઉચ્યતે, તથાઽપીહ સામાન્યેન ક્રિયા વિવક્ષિતા| ચેષ્ટિતપદેનૈવ સર્વકર્મલાભે સિદ્ધે વમનાદિકર્મનિષેધે ચ સિદ્ધે પ્રયત્નાદીતિ પદં સુસૂક્ષ્મપ્રયત્નરૂપકર્મવ્યાપિત્વદ્યોતનાર્થમ્ | અન્યે તુ પ્રયત્નાદીતિ પ્રયત્નકારણમિતિ બ્રુવતે, પ્રયત્નગ્રહણં ચ કારણોપલક્ષણં વદન્તિ; તેન ગુરુત્વાદિકાર્યસ્યાપિ કર્મણો ગ્રહણમિતિ| પ્રયત્નશબ્દશ્ચાયુર્વેદેઽપિ કર્મવચનો દૃશ્યતે; “પ્રવૃત્તિસ્તુ ચેષ્ટા કાર્યાર્થા, સૈવ ક્રિયા પ્રયત્નઃ કાર્યસમારમ્ભશ્ચ” (વિ.અ.૮) ઇતિ વચનાત્||૪૯||

Adhikarana 23 (50) · Śloka 50

સમવાયોઽપૃથગ્ભાવો ભૂમ્યાદીનાં ગુણૈર્મતઃ| સ નિત્યો યત્ર હિ દ્રવ્યં ન તત્રાનિયતો ગુણઃ||૫૦||

સમવાયમાહ- સમવાય ઇત્યાદિ| સમવાયસ્ય ચાયં નિર્દેશ એવ લક્ષણમ્| તેનોત્તરત્ર દ્રવ્યાદિલક્ષણે પુનરસ્ય લક્ષણં ન કર્તવ્યમ્| સમવાય ઇતિ લક્ષ્યનિર્દેશઃ, અપૃથગ્ભાવ ઇતિ લક્ષણમ્; અપૃથગ્ભાવઃ અયુતસિદ્ધિઃ, સહૈવાવસ્થાનમિતિ યાવત્| યથા- અવયવાવયવિનોઃ, ગુણગુણિનોઃ, કર્મકર્મવતોઃ, સામાન્યસામાન્યવતોઃ; નહ્યવયવાદીન્ વિરહય્યાવયવ્યાદય ઉપલભ્યન્તે| અપૃથગ્ભાવમેવ વિશેષયન્નાહ- ભૂમ્યાદીનાં ગુણૈર્મત ઇતિ| ભૂમ્યાદીનાં ભૂમિપ્રકારાણાં; ભૂમિશ્ચ ભૂયસામાધેયાનામાધારા, તેનાધારત્વોદાહરણાર્થમુક્તા; યતો ભૂમેરર્થાઃ સર્વે ગુર્વાદિપરાદ્યાશ્ચ ગુણાસ્તથા ચાવયવિસામાન્યક(ધ)ર્માણ્યપ્યાધેયાનિ, નેતરદ્રવ્યે યથોક્તસર્વાધેયસમ્પત્તિઃ| એતેન ભૂમ્યાદીનામિત્યાધારાણાં, ગુણૈરિતિ અપ્રધાનૈરાધેયૈઃ; આધેયો હ્યાધારાપેક્ષયાઽપ્રધાનમ્, અપ્રધાને ચ ગુણશબ્દો યથા- ગુણીભૂતોઽયમિતિ, અપ્રધાનમિત્યર્થઃ; તેનાધારાણામાધેયૈર્યોઽપૃથગ્ભાવઃ સ સમવાયઃ ઇતિ| તેન પૃથિવીત્વગન્ધવત્ત્વયોરપૃથક્સિદ્ધયોરપ્યાધારાધેયભાવાભાવાન્ન સમવાય ઇત્યુક્તં ભવતિ| અત એવોક્તં વૈશેષિકે યત્- “અયુતસિદ્ધાનામાધાર્યાધારભૂતાનાં યઃ સમ્બન્ધ ઇહેતિપ્રત્યયહેતુઃ સ સમવાયઃ” (પ.ધ.સં.દ્રવ્યપદાર્થનિરૂપણ) ઇતિ| સ નિત્ય ઇતિ સમવાયોઽવિનાશી| સત્યપિ સમવાયિનાં દ્રવ્યાણાં નાશે સમવાયો ન વિનશ્યતિ| અત્ર હેતુમાહ- યત્ર હીત્યાદિ| યત્ર દ્રવ્યં નિયતં નિત્યં, યથા- આકાશં, ન તત્ર નિત્ય આકાશેઽનિયતો વિનાશી ગુણઃ, ‘કશ્ચિત્’ ઇતિ શેષઃ| એવં મન્યતે- નિત્યે વ્યોમ્નિ પરિમાણમપિ તાવન્નિત્યં, તથા દ્રવ્યત્વમપ્યાકાશગતં નિત્યં, તથા નિત્યયોરાકાશતદ્ગુણયોઃ સમવાયલક્ષણઃ સમ્બન્ધોઽપિ નિત્ય એવ| એવં તત્ર સમવાયસ્ય નિત્યત્વે સિદ્ધે એકરૂપત્વાત્ સમવાયસ્યાન્યત્રાપિ નિત્યત્વમેવ| ન ચાશ્રયદ્રવ્યનાશે સમવાયવિનાશઃ| યથા- ગોવ્યક્તિવિનાશેઽપિ ગોત્વસ્ય સામાન્યસ્ય ન વિનાશઃ| નિત્યસ્યૈવ સમવાયસ્ય તે તે પાર્થિવદ્રવ્યાદયસ્તત્ર તત્ર વ્યઞ્જકા ભવન્તિ સામાન્યસ્યેવ વ્યક્તયઃ| અન્યૈસ્તુ નિત્યાનિત્યભેદેન દ્વિવિધઃ સમવાયો વ્યાખ્યાતઃ; અયં ચ ગ્રન્થો ભૂમ્યાદીનાં ગુણૈરેવ યઃ સમ્બન્ધસ્તસ્યૈવ યથાશ્રુતસ્ય પ્રતિપાદક ઇતિ વ્યાખ્યાતં; તત્તુ ન વ્યાપકં નાપિ વૈશેષિકમતાનુયાયીતિ નેહ પ્રપઞ્ચિતમ્||૫૦||

Adhikarana 24 (51) · Śloka 51

યત્રાશ્રિતાઃ કર્મગુણાઃ કારણં સમવાયિ યત્| તદ્દ્રવ્યં ...|૫૧|

દ્રવ્યલક્ષણમાહ- યત્રેત્યાદિ| યત્રાશ્રિતા યત્ર સમવેતાઃ, કર્મ ચ ગુણાશ્ચ કર્મગુણાઃ| કારણં સમવાયિ યદિતિ સમવાયિ કારણં યત્, દ્રવ્યમેવ હિ દ્રવ્યગુણકર્મણાં સમવાયિકારણમ્| સમવાયિકારણં ચ તદ્ યત્ સ્વસમવેતં કાર્યં જનયતિ; ગુણકર્મણી તુ ન સ્વસમવેતં કાર્યં જનયતઃ, અતો ન તે સમવાયિકારણે| એતત્કર્મવત્ત્વં હિ દ્રવ્યસ્ય ગુણાદિપઞ્ચપદાર્થવ્યાવૃત્તિમાત્રલક્ષણકથનં, ન તુ સજાતીયવ્યાપકવિજાતીયવ્યાવર્તકલક્ષણકથનં; યેન કર્મસમવાયો નાકાશાદીનાં વર્તતે , તેન લક્ષણાનુગતં વિજાતીયવ્યાવૃત્તં દ્રવ્યસ્ય લક્ષણં ગુણવત્ત્વં સમવાયિકારણત્વં ચ બોદ્ધવ્યમ્| યદુ(ત્તૂ)ત્પન્નમાત્રં દ્રવ્યં પ્રથમક્ષણે નિર્ગુણં, તદપિ દ્વિતીયક્ષણાવશ્યમ્ભાવિગુણવત્તયા તદ્યોગ્યત્વાદ્ગુણવદેવેતિ મન્તવ્યમ્| વૈશેષિકેઽપ્યુચ્યતે- ક્રિયાવદ્ગુણવત્ સમવાયિકારણં દ્રવ્યમ્ (વૈ.દ.અ.૧સૂ.૧૫) ઇતિ| તત્રાપિ ચ યથેહ વ્યાખ્યાતં તથૈવ વ્યાખ્યાતમ્| ૫૧|-

Adhikarana 25 (51) · Śloka 51

...સમવાયી તુ નિશ્ચેષ્ટઃ કારણં ગુણઃ||૫૧||

ગુણલક્ષણમાહ- સમવાયીત્યાદિ| સમવાયીતિ સમવાયાધેયઃ; તેન વ્યાપકદ્રવ્યેભ્યો નિષ્ક્રિયેભ્ય આકાશાદિભ્યો ગુણસ્ય વ્યાવૃત્તિઃ; નહ્યાકાશાદયઃ સમવાયાધેયાઃ| નિર્ગતશ્ચેષ્ટાયાઃ નિશ્ચેષ્ટઃ; ચેષ્ટાનિર્ગત્યા ચેહ ચેષ્ટાશૂન્યત્વં તથા ચેષ્ટાવ્યતિરિક્તત્વં ચોચ્યતે; તેન ચેષ્ટારૂપાત્ કર્મણો વ્યાવૃત્તિઃ, તથા ક્રિયાધારત્વયોગેભ્યો મૂર્તદ્રવ્યેભ્યો વ્યાવૃત્તિઃ સિદ્ધા; ગુણસ્ય કારણમિત્યનેન ચાકારણેભ્યઃ સામાન્યવિશેષસમવાયેભ્યો વ્યાવૃત્તિઃ સિદ્ધા| કારણત્વં તુ વિભુદ્રવ્યપરિમાણાન્ત્યાવયવિરૂપાદિષુ લક્ષણીયેષુ ગુણેષુ નાસ્તિ, તેન ભાગાસિદ્ધં લક્ષણં સ્યાત્, અતઃ કારણત્વેનેહ ભાવરૂપકારણાવ્યભિચારિ સામાન્યવત્ત્વં લક્ષણતયા બોદ્ધવ્યમ્| તચ્ચ સામાન્યવત્ત્વં સર્વગુણવ્યાપકં સામાન્યાદિવ્યાવર્તકં ચ, સામાન્યાદીનાં સામાન્યવત્ત્વાભાવાત્| અથવા વિભુદ્રવ્યપરિમાણાન્ત્યાવયવિરૂપાદ્યન્તરાણાં કારણત્વદર્શનાદ્વિભુદ્રવ્યપરિમાણાન્ત્યાવયવિરૂપાદાવપિ કારણત્વયોગ્યત્વમસ્ત્યેવેતિ ન ભાગાસિદ્ધતા કારણત્વસ્ય; કિંવા યોગિપ્રત્યક્ષજ્ઞાનહેતુતયા વિભુદ્રવ્યપરિમાણાદીનામપિ કારણત્વં બોદ્ધવ્યમ્| એવમ્ભૂતં ચ કારણત્વં યદ્યપિ સામાન્યાદિષ્વપિ ક્વચિદનુગમ્યતે, તથાઽપિ ‘સમવાયી તુ’ ઇતિ પદેન સમવાયાધારતા તથા સમવાયાધેયતા ચ યુગપદ્વિપક્ષિતા; તેન સમવાયકેવલાધારસ્ય વિભુદ્રવ્યસ્ય તથા સમવાયકેવલાધેયસ્ય સામાન્યાદેશ્ચ વ્યુદાસઃ સિદ્ધો ભવતિ||૫૧||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

સંયોગે ચ વિભાગે ચ કારણં દ્રવ્યમાશ્રિતમ્| કર્તવ્યસ્ય ક્રિયા કર્મ કર્મ નાન્યદપેક્ષતે||૫૨||

કર્મલક્ષણમાહ- સંયોગ ઇત્યાદિ| સંયોગે ચ વિભાગે ચ યુગપત્ કારણમ્| તેન સંયોગે ઉત્તરદેશસંયોગકારકે વિભાગાકારણે, તથા વિભાગે ચ વિભાગજવિભાગમાત્રકારણે સંયોગાકારણે વ્યાવૃત્તિઃ સિદ્ધા| દ્રવ્યમાશ્રિતમિતિ સ્વરૂપમાત્રકથનં વ્યાખ્યેયં, દ્રવ્યવ્યાવૃત્તિસ્તુ ‘કર્મ નાન્યદપેક્ષતે’ ઇત્યનેનૈવ સિદ્ધા | અસ્યાયમર્થો યત્- કર્મ ઉત્પન્નં સ્વાશ્રયસ્ય દ્રવ્યસ્ય પૂર્વદેશવિભાગે ઉત્તરદેશસંયોગે ચ કર્તવ્યે નાન્યત્કારણં પશ્ચાત્કાલભાવ્યપેક્ષતે; દ્રવ્યં તુ યદ્યપિ સંયોગવિભાગકારણં યુગપદ્ભવતિ, તથાઽપિ તદુત્પન્નં સદ્યદા કર્મયુક્તં ભવતિ તદૈવ સંયોગવિભાગકારણં સ્યાત્ ; કર્મ તૂત્પન્નં કરોત્યેવ પરં સંયોગવિભાગૌ ન તુ કારણાન્તરં પશ્ચાદ્ભાવ્યપેક્ષતે, સંયોગવિભાગાશ્રયપ્રત્યાસત્તિં ત્વપેક્ષતે, સા ચ પૂર્વસિદ્ધૈવેતિ ન ચરમભાવિકારણાન્તરાપેક્ષતા કર્મણઃ| અથ કર્મશબ્દેન વમનાદીનાં તથાઽદૃષ્ટસ્ય તથા ક્રિયાયાશ્ચાભિધીયમાનત્વાત્ કસ્ય કર્મણ ઇદં લક્ષણમિત્યત આહ- કર્તવ્યસ્ય ક્રિયા કર્મેતિ| એતેન ક્રિયારૂપસ્ય કર્મણ ઇદં લક્ષણં નાદૃષ્ટાદેરિતિ||૫૨||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

ઇત્યુક્તં કારણં...|૫૩|

પ્રકરણમુપસંહરતિ- ઇતીત્યાદિ| ઇતિ સમાપ્તૌ; તેનૈતાવદેવ સામાન્યાદિષટ્કં સર્વસ્યૈવ કાર્યજાતસ્ય કારણં, નાન્યત્ કારણમસ્તિ|૫૩|-

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

... કાર્યં ધાતુસામ્યમિહોચ્યતે| ધાતુસામ્યક્રિયા ચોક્તા તન્ત્રસ્યાસ્ય પ્રયોજનમ્||૫૩||

કારણં સામાન્યેનાભિધાયાયુર્વેદોપયુક્તં કાર્યમાહ- કાર્યમિત્યાદિ| ધાતુસામ્યમ્ આરોગ્યં; વક્ષ્યતિ હિ- “વિકારો ધાતુવૈષમ્યં સામ્યં પ્રકૃતિરુચ્યતે| સુખસઞ્જ્ઞકમારોગ્યમ્” (સૂ.અ.૯) ઇત્યાદિ| ઇહેત્યાયુર્વેદે; તેનાન્યત્રાન્યદપિ ઘટાદિ કાર્યમુચ્યતે| ઇહ તુ કિમિતિ તત્ કાર્યં નોચ્યત ઇત્યાહ- ધાતુસામ્યેત્યાદિ| ચકારો હેતૌ| ધાતુસામ્યક્રિયૈવ યસ્માદાયુર્વેદપ્રયોજનં, તસ્માદાયુર્વેદે ધાતુસામ્યમેવ કાર્યમુચ્યતે પ્રયોજનં કથ્યતે; અન્યત્ત્વવિવક્ષિતત્વાત્તથાઽપ્રધાનત્વાચ્ચ નેહ કાર્યત્વેનોચ્યતે||૫૩||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

કાલબુદ્ધીન્દ્રિયાર્થાનાં યોગો મિથ્યા ન ચાતિ ચ| દ્વયાશ્રયાણાં વ્યાધીનાં ત્રિવિધો હેતુસઙ્ગ્રહઃ||૫૪||

સમ્પ્રતિ સામાન્યેન કારણમુક્તં તદાયુર્વેદોપયુક્તદ્વારેણ વક્તવ્યં; તત્ર વ્યાધિકારણમેવ તાવદગ્રેઽભિધીયતે- કાલેત્યાદિના સૂત્રક્રમાનુરોધાત્| સૂત્રણં હિ “હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનમ્” (સૂ.અ.૧) ઇતિ| કાલઃ શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણઃ, બુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞા, ઇન્દ્રિયાર્થાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાસ્તત્સહચરિતાનિ દ્રવ્યગુણકર્માણીન્દ્રિયદ્વારોપયુજ્યમાનાનિ ચ; તેષાં કાલાદીનાં યોગઃ સમ્બન્ધઃ| તસ્ય વિશેષણત્રયં- મિથ્યા ન ચાતિ ચેતિ| તેન કાલાદીનાં મિથ્યાયોગઃ, નચ યોગઃ અયોગ ઇત્યર્થઃ, અતિ ચ યોગઃ અતિયોગ ઇત્યર્થઃ| દ્વયાશ્રયાણામિતિ મનઃશરીરાશ્રયાણામ્| એતચ્ચ મનઃશરીરાધિષ્ઠાનત્વં પૃથઙ્મિલિતં ચ બોદ્ધવ્યમ્| ત્રિવિધ ઇત્યયોગાતિયોગમિથ્યાયોગરૂપઃ| હેતુસઙ્ગ્રહઃ હેતુસઙ્ક્ષેપઃ| એતે ચ કાલાદીનામતિયોગાયોગમિથ્યાયોગાસ્તિસ્રૈષણીયે “તત્રાતિપ્રભાવતાં” (સૂ.અ.૧૧) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન સુવ્યક્તં વાચ્યા ઇતિ નેહ વિવ્રિયન્તે| કાલગ્રહણં ત્વિહાદૌ કૃતં, કાલસ્ય દુષ્પરિહારત્વાત્| તદનુ બુદ્ધિરુચ્યતે, બુદ્ધ્યપરાધસ્યૈવેન્દ્રિયાર્થાતિયોગાદિહેતુત્વાત્; વક્ષ્યતિ હિ- “પ્રજ્ઞાપરાધાદ્ધ્યહિતાનર્થાન્ પઞ્ચ નિષેવતે” (સૂ.અ.૨૮) ઇતિ; એવં ચ યદ્યપ્યસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ પ્રજ્ઞાપરાધે પ્રવિશતિ, તથાઽપિ પ્રત્યાસન્નકારણત્વાદસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગેનૈવાયં પૃથક્ તન્ત્રે સૂચ્યતે, પ્રજ્ઞાપરાધસ્ત્વસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગવ્યતિરિક્તકાયવાઙ્મનઃક્રિયાપરાધે વર્તતે| અત્ર ચાધર્મોઽપિ વ્યાધિહેતુરસ્તિ, યદુક્તં- “ક્રિયાઘ્નાઃ કર્મજા રોગાઃ” (શા.અ.૧) ઇત્યાદિ; તસ્ય ચાધર્મસ્ય કાલગ્રહણેનૈવ ગ્રહણં કેચિન્મન્યન્તે; તન્ન, તિસ્રૈષણીયે પ્રજ્ઞાપરાધેનૈવાધર્મગ્રહણાત્| તત્ર હિ, અનૃતવચનાભિધ્યાદિવાઙ્મનોમિથ્યાયોગરૂપઃ પ્રજ્ઞાપરાધવિશેષ ઉક્તઃ; નત્વનૃતવચનાદીનાં સ્વરૂપેણ વ્યાધિકર્તૃત્વં, કિન્ત્વધર્મોત્પાદાવાન્તરવ્યાપારાણામેવ; તેન પ્રજ્ઞાપરાધ એવાધર્મોત્પાદાવાન્તરવ્યાપારઃ કર્મજરોગેષુ કારણં, યાગ ઇવ ધર્મોત્પાદાવાન્તરવ્યાપારઃ સ્વર્ગે| યત્તૂચ્યતે- કાલપરિણામજાયમાનત્વાત્ કર્મજવિકારાણાં કાલજત્વં, યદુક્તં- “કાલસ્ય પરિણામેન જરામૃત્યુનિમિત્તજાઃ| રોગાઃ સ્વાભાવિકા દૃષ્ટાઃ સ્વભાવો નિષ્પ્રતિક્રિયઃ” (શા.અ.૧) ઇતિ; તન્ન, તથા સત્યસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગજસ્યાપિ કિઞ્ચિત્કાલપરિણામજાયમાનસ્ય કાલજત્વં સ્યાત્| નચ કાલાતિયોગાદ્યભિધાયિગ્રન્થે તિસ્રૈષણીયે કર્માવરોધઃ કથમપિ પ્રતિભાતિ| કતિધાપુરુષીયે તુ “ધીધૃતિસ્મૃતિવિભ્રંશઃ સમ્પ્રાપ્તિઃ કાલકર્મણામ્| અસાત્મ્યેન્દ્રિયસંયોગા વિજ્ઞેયા રોગહેતવઃ” (શા.અ.૧) ઇત્યભિધાય સ્વાભાવિકાનાં રોગાણાં તથા કર્મજાનાં ચ કાલજ એવાવરોધઃ કૃતઃ| ઉક્તં હિ તત્ર- “કાલસ્ય પરિણામેન જરામૃત્યુનિમિત્તજાઃ| રોગાઃ સ્વાભાવિકા દૃષ્ટાઃ સ્વભાવો નિષ્પ્રતિક્રિયઃ” (શા.અ.૧) ઇતિ, તથા “નિર્દિષ્ટં દૈવસઞ્જ્ઞં તુ કર્મ યત્ પૌર્વદૈહિકમ્| હેતુસ્તદપિ કાલેન રોગાણામુપલભ્યતે” (શા.અ.૧) ઇતિ| અત્રાપિ બુદ્ધિમિથ્યાયોગરૂપઃ પ્રજ્ઞાપરાધ એવ રોગજનકકર્મકારણમ્| કાલવિશેષપ્રાપ્ત્યા તુ યેષાં વ્યાધીનામાગમો ભવતિ, તે કાલમિથ્યાદિયોગજન્યા વા ભવન્તુ, અસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થપ્રજ્ઞાપરાધજન્યા વા; સર્વ એવાવિશેષેણ કાલકૃતાભિવ્યક્તિમાત્રપરિગ્રહણાત્તત્ર કાલસમ્પ્રાપ્તિજન્યા ઇત્યુક્તા ગદાઃ| તથાહિ- તત્ર સન્તતાદિજ્વરા અપિ કાલજન્યા એવોક્તાઃ| વચનં હિ- “સન્તતઃ સતતોઽન્યેદ્યુસ્તૃતીયકચતુર્થકૌ| સ્વે સ્વે કાલે પ્રવર્તન્તે કાલે હ્યેષાં બલાગમઃ” (શા.અ.૧) ઇતિ| નચ સન્તતાદૌ કાલસ્ય મિથ્યાયોગાદયઃ કારણત્વેનોપલભ્યન્તે, કિન્તર્હ્યસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગપ્રજ્ઞાપરાધાવેવ; તથા સ્વાભાવિકેષુ ચ રોગેષુ ન કાલમિથ્યાયોગાદયઃ કારણત્વેનોપલભ્યન્તે; તસ્માન્ન તત્ર કાલમિથ્યાયોગાદિજન્યાઃ કાલજત્વેનાચાર્યસ્યાભિપ્રેતાઃ, કિન્તુ કાલાભિવ્યઞ્જનીયાઃ કાલજાઃ; અત એવ ચ તત્ર “સમ્પ્રાપ્તિઃ કાલકર્મણામ્” (શા.અ.૧) ઇતિ પઠિતં નતુ “કાલો મિથ્યા ન ચાતિ ચ” ઇતિ પઠિતમ્ | કિઞ્ચ તત્રાપિ કાલમભિધાયાપિ કર્મણામિતિ પદં પૃથક્ પઠિત્વા કાલે જાતઃ કર્મજઃ પૃથગેવ સૂચિતઃ| કિઞ્ચ, ઉન્માદનિદાને સાક્ષાદેવાચાર્યેણ કર્મજસ્ય પ્રજ્ઞાપરાધજત્વમુક્તમ્| વચનં હિ- “પ્રજ્ઞાપરાધાત્ સમ્ભૂતે વ્યાધૌ કર્મજ આત્મનઃ| નાભિશંસેદ્બુધો દેવાન્ન પિતૄન્ન ચ રાક્ષસાન્” (નિ.અ.૭) ઇતિ| જનપદોદ્ધ્વંસનીયેઽપ્યુક્તં- “તસ્યમૂલમધર્મઃ, તન્મૂલં ચાસત્કર્મ પૂર્વકૃતં, તયોર્યોનિઃ પ્રજ્ઞાપરાધ એવ” (વિ.અ.૩)| (તદેવં કર્માપેક્ષદ્વયમુપદર્શિતં,) બલાબલં તુ વિદ્વાંસઃ સ્વયમેવ નિર્લોચયિષ્યન્તિ| ઇદં ત્વત્ર ચિન્ત્યતાં- સ્વાભાવિકાનાં ક્ષુત્પિપાસાદીનાં તથા કાલસમ્યગ્યોગેઽપિ જાયમાનાનાં દોષચયપ્રકોપાણાં ક્વ પ્રવેશો ભવતુ; ન તાવત્ કાલજે, યતઃ કાલો હિ તત્ર સમ્યગ્યુક્ત એવ, કાલસમ્યગ્યોગશ્ચ ન વ્યાધિકારણમિતિ સિદ્ધાન્તઃ; અથ કાલપ્રતિનિયતસ્તત્રાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગ એવ કારણમિષ્યતે, તથાઽપ્યેવં સતિ કાલમિથ્યાયોગાદાવપ્યસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગ એવ કારણમિતિ વક્તું પાર્યતે; તસ્માદસ્મિન્માર્ગે એવં બુદ્ધિર્વલતે - યત્- સહજાનાં વિકારાણાં નિષ્પ્રતિક્રિયત્વેનેહાયોગાદિજન્યત્વેનાવરોધો ન કૃત એવ, કાલસ્વભાવજા અપિ સહજા એવ; યા ત્વત્ર પ્રતિક્રિયા કાલસ્વભાવજાનામનાગતાનાં ભાવાનાં સત્ત્વગુણદ્રવ્યસેવાદિરૂપા તથા સ્વાભાવિકાનાં ચ ક્ષુત્પિપાસાજરાદીનાં કાલભોજનરસાયનાદિરૂપા, તસ્યા અકરણે સતિ કાલસ્વભાવજસ્ય રોગસ્ય પ્રાદુર્ભાવઃ પ્રજ્ઞાપરાધજન્ય એવ, ઉચિતે હિ કાલે કર્તવ્યાકરણં પ્રજ્ઞાપરાધ એવ; ઉક્તં હિ કતિધાપુરુષીયેઽપિ પ્રજ્ઞાપરાધસઙ્ગ્રહે- “કર્મકાલાતિપાતશ્ચ મિથ્યારમ્ભશ્ચ કર્મણામ્” (શા.અ.૧) ઇતિ| અન્યે તુ મિથ્યાયોગાદિશૂન્યકાલવિદ્યમાનત્વેન કાલ એવાવરોધ એષાં વિકારાણામિતિ કતિધાપુરુષીયે વક્ષ્યમાણગ્રન્થસ્ય યથાશ્રુતાર્થપરિગ્રહાદ્વર્ણયન્તિ| નચેતિ ચકારાદ્ધીનયોગં ગૃહ્ણાતિ| વક્ષ્યતિ હિ- “મિથ્યાતિહીનલિઙ્ગેભ્યો યો વ્યાધિરુપજાયતે” (શા.અ.૧) ઇતિ| હીનયોગસ્ય તુ સાક્ષાદપઠનમયોગપ્રભેદત્વાત્; સ્વલ્પયોગે(ગો)ઽપ્યયોગો ભવતિ, યથૈકતણ્ડુલાભ્યવહારેઽનશનમુચ્યતે||૫૪||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

શરીરં સત્ત્વસઞ્જ્ઞં ચ વ્યાધીનામાશ્રયો મતઃ| તથા સુખાનાં, યોગસ્તુ સુખાનાં કારણં સમઃ||૫૫||

દ્વયાશ્રયાણામિત્યનેનોક્તમાશ્રયં દર્શયતિ- શરીરમિત્યાદિ| અત્ર શરીરમાદૌ કૃતં, શરીરરોગાધિકારેણૈવાસ્ય તન્ત્રસ્ય પ્રવૃત્તત્વાત્| સત્ત્વસઞ્જ્ઞશબ્દેન મન ઉચ્યતે; કિંવા સત્ત્વશબ્દેનૈવ મનસિ લબ્ધે સઞ્જ્ઞાશબ્દેનાત્મશરીરસમ્બદ્ધં મન ઉચ્યતે, શરીરાદ્યસમ્બન્ધસ્ય મનસો વ્યાધ્યનાશ્રયત્વાત્| અસમાસેન ચ પૃથગપિ શરીરમનસોર્વ્યાધ્યાશ્રયત્વં દર્શયતિ| યતઃ કુષ્ઠાદયઃ શારીરા એવ, કામાદયસ્તુ માનસાઃ, ઉન્માદાદયશ્ચ દ્વયાશ્રયાઃ| આરોગ્યસ્યાશ્રયં હેતું ચાહ- તથા સુખાનામિત્યાદિ| સુખાનામિતિ આરોગ્યાણામ્| વચનં હિ- “સુખસઞ્જ્ઞકમારોગ્યં વિકારો દુઃખમેવ તુ” (સૂ.અ.૯) ઇતિ| તથેતિ શરીરં મનશ્ચ, તત્ર શરીરરોગાભાવરૂપસ્યારોગ્યસ્ય શરીરમાશ્રયઃ, માનસરોગાભાવસ્ય તુ મનઃ| યોગસ્તુ સમઃ કાલબુદ્ધીન્દ્રિયાર્થાનાં સમ્યગ્યોગરૂપસ્તથા સુખાનામારોગ્યાણાં કારણમ્| સુખાનામિતિ સુખપદાભિધેયાનાં ચ રોગાભાવાનાં બહુત્વં નિષેધ્યરોગબહુત્વાદેવ બોદ્ધવ્યમ્| ઇદમેવ હ્યભાવાનાં બહુત્વં યન્નિષેધ્યભાવબહુત્વમ્| નનુ “આયુર્વેદાગમો હેતુઃ” (સૂ.અ.૧) ઇત્યાદાવધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહે વ્યાધ્યાશ્રયો ન સઙ્ગૃહીતઃ, તત્ કિમિદમનાર્ષં? ન, હેતવશ્ચેત્યનેન વ્યાધ્યાશ્રયરૂપસ્યાપિ હેતોસ્તત્ર સઙ્ગ્રહણમ્||૫૫||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

નિર્વિકારઃ પરસ્ત્વાત્મા સત્ત્વભૂતગુણેન્દ્રિયૈઃ| ચૈતન્યે કારણં નિત્યો દ્રષ્ટા પશ્યતિ હિ ક્રિયાઃ||૫૬||

સત્ત્વમાત્મા શરીરં ચેતિ વચનેન ત્રયમુપાત્તમ્, અત્ર શરીરમનસી વ્યાધ્યાશ્રયતયોક્તે , આત્મનસ્તુ કા વ્યવસ્થેત્યાહ- નિર્વિકાર ઇત્યાદિ| નિર્વિકારો નિર્વિકૃતિઃ, તેન નીરોગત્વમાત્મનઃ| પર ઇતિ સૂક્ષ્મઃ શ્રેષ્ઠો વા, તેન સત્ત્વશરીરાત્મમેલકરૂપો ય આત્મશબ્દેનોચ્યતે તં વ્યાવર્તયતિ; યદુક્તં- “સંયોગપુરુષસ્યેષ્ટો વિશેષો વેદનાકૃતઃ” (શા.અ.૧) ઇતિ| સંયોગેઽપિ ચાત્માદીનાં મનસ્યેવ વેદના ભવતિ, સા તુ મનઃસંયુક્તે આત્મન્યપિ સમ્બદ્ધેત્યુચ્યતે, તેન “નિર્વ્યથે ચાન્તરાત્મનિ” (સૂ.અ.૨૨) ઇતિ વચનં નિર્વ્યથે મનસીતિ સ્યાત્ ; તથા શરીરાદાવપ્યાત્મશબ્દો વર્તતે, તદ્વ્યવચ્છેદાર્થં પર ઇતિ પદમ્| ઉક્તં હ્યન્યત્ર- “બ્રહ્મેન્દ્રવાય્વગ્નિમનોધૃતીનાં ધર્મસ્ય કીર્તેર્યશસઃ શ્રિયશ્ચ| તથા શરીરસ્ય શરીરિણશ્ચ સ્યાદ્દ્વાદશસ્વિઙ્ગિત આત્મશબ્દઃ” ઇતિ| નનુ, યદ્યાત્મા નિર્વિકારસ્તત્ કિં જ્ઞાનરૂપોઽપ્યસ્ય વિકારોઽસ્તિ વા નાસ્તીત્યાહ- સત્ત્વેત્યાદિ| સત્ત્વં મનઃ, ભૂતગુણાઃ શબ્દાદયઃ, ઇન્દ્રિયાણિ ચક્ષુરાદીનિ, એતૈઃ કરણભૂતૈશ્ચૈતન્યે કારણં ભવત્યાત્મા| ચૈતન્યં ચાત્મનિ જાયતે વ્યજ્યતે વા| અત એવ ચ સત્ત્વાદીનાં જ્ઞાનકારણાનાં સર્વત્રાસમ્ભવાત્ સર્વગતેઽપ્યાત્મનિ ન સર્વત્ર પ્રદેશે જ્ઞાનં ભવતિ| નનુ યદિ ચૈતન્યવાનાત્મા, તદા કદાચિજ્જ્ઞાનવાન્ કદાચિદજ્ઞ ઇત્યનિત્યઃ સ્યાદિત્યાહ- નિત્ય ઇતિ| નિત્યસ્યાપ્યાત્મનો જ્ઞાનમનિત્યં; નચ ધર્માનિત્યત્વે ધર્મિણોઽપ્યનિત્યત્વં, નહ્યાકાશગુણશબ્દાનિત્યત્વેઽપ્યાકાશસ્યાપ્યનિત્યત્વમિતિ ભાવઃ| નિત્યત્વં ચાત્મનઃ પૂર્વાપરાવસ્થાનુભૂતાર્થપ્રતિસન્ધાનાત્; નહ્યનિત્યે જ્ઞાતરિ પૂર્વાનુભૂતમર્થમુત્તરો જ્ઞાતા પ્રતિસન્ધત્તે ; નહિ દેવદત્તબુદ્ધમર્થં યજ્ઞદત્તોઽવગતત્વેન પ્રતિસન્દધાતિ| નનુ, દૃશ્યતે જ્ઞાનવતઃ સુખોપલબ્ધાવનુરાગલક્ષણો વિકારસ્તથા દુઃખોપલબ્ધૌ ચ દ્વેષલક્ષણઃ, તત્ કથં સુખદુઃખોપલબ્ધાવયમાત્મા નિર્વિકાર ઇત્યાહ- દ્રષ્ટા પશ્યતિ હિ ક્રિયા ઇતિ| દ્રષ્ટા સાક્ષી; તેન યતિર્યથા પરમશાન્તઃ સાક્ષી સઞ્જગતઃ ક્રિયાઃ સર્વાઃ પશ્યન્ન રાગદ્વેષાદિના યુજ્યતે, તથાઽઽત્માઽપિ સુખદુઃખાદ્યુપલભમાનોઽપિ ન રાગાદિના યુજ્યતે; દૃશ્યમાનરાગાદિવિકારસ્તુ મનસિ, પ્રાકૃતબુદ્ધૌ વા સાઙ્ખ્યદર્શનપરિગ્રહાદ્ભવતીતિ ભાવઃ| સાઙ્ખ્યમતે ચ મનઃશબ્દેન બુદ્ધિરન્તઃકરણં ચ ગૃહ્યતે||૫૬||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 57

વાયુઃ પિત્તં કફશ્ચોક્તઃ શારીરો દોષસઙ્ગ્રહઃ| માનસઃ પુનરુદ્દિષ્ટો રજશ્ચ તમ એવ ચ||૫૭||

સમ્પ્રતિ વિકારાશ્રયં તથા વિકારસ્ય વ્યવહિતં ચ હેતુમભિધાય પ્રત્યાસન્નં દોષરૂપહેતુમાહ- વાયુરિત્યાદિ| અત્ર પ્રધાનત્વાદગ્રે વાયુરુક્તઃ, પ્રાધાન્યં ચાશુભૂરિદારુણવિકારકર્તૃત્વાત્; વચનં હિ- ‘આશુકારી મુહુશ્ચારી’ (સુ. નિ. અ. ૧) ઇતિ; તથા અશીતિં વાતજાન્ વિકારાન્, ચત્વારિંશત્ પિત્તવિકારાન્, વિંશતિં ચ કફજાન્ વક્ષ્યતિ હિ મહારોગાધ્યાયે (સૂ. અ. ૨)| વાતમનુ પિત્તં પ્રધાનં, શરીરમૂલભૂતાગ્નિહેતુત્વાત્તથા કફાધિકવિકારકર્તૃત્વાત્તથા કફાપેક્ષયા ચાશુકારિત્વાત્| અસમાસકરણં તુ પૃથગપિ વાય્વાદીનાં રોગકર્તૃત્વોપદર્શનાર્થમ્| શારીર ઇતિ માનસદોષવ્યવચ્છેદાર્થમ્| સઙ્ગ્રહ ઇતિ “દ્વ્યુલ્બણૈકોલ્બણૈઃ ષટ્ સ્યુર્હીનમધ્યાધિકૈશ્ચ ષટ્” (સૂ.અ.૧૭) ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણપ્રપઞ્ચસ્ય સઙ્ક્ષેપઃ| નનુ, શોણિતસ્યાપિ દોષત્વાન્નાયં સઙ્ગ્રહઃ સાધુઃ, યતો રક્તસ્યાપિ વાતાદિવદ્વિશિષ્ટહેતુલક્ષણવિકારચિકિત્સિતનિર્દેશઃ કૃતઃ; તત્ર હેતુનિર્દેશો યથા- “કાલે ચાનવસેચનાત્” (સૂ.અ.૨૪/૯) ઇત્યાદિ, લક્ષણં ચ યથા- “તપનીયેન્દ્રગોપાભં પદ્માલક્તકસન્નિભમ્” (સૂ.અ.૨૪/૨૨) ઇત્યાદિ, રક્તવિકારાશ્ચ રક્તાર્શઃપ્રદરરક્તપિત્તાદય ઉક્તાઃ, ઉપક્રમશ્ચ “સ્રાવણં શોણિતસ્ય તુ” (સૂ.અ.૨૪/૧૮) ઇત્યાદિનોક્તઃ, તથા દોષસઞ્જ્ઞા ચ ચરકે કૃતા, યદુક્તં- “કફે વાતે જિતપ્રાયે પિત્તં શોણિતમેવ વા| યદિ કુપ્યતિ વાતસ્ય ક્રિયમાણે ચિકિત્સિતે|| યથોલ્બણસ્ય દોષસ્ય તત્ર કાર્યં ભિષગ્જિતમ્” (ચિ.અ.૫/૨૭) ઇતિ; તથા ચ તન્ત્રાન્તરેઽપિ શલ્યે શોણિતં દોષત્વેનોક્તં- “તૈરેતૈઃ શોણિતચતુર્થૈઃ” (સુ.સૂ.અ.૨૧) ઇતિ વચનાત્| નૈવં, દોષો હિ સ્વતન્ત્રદૂષણાત્મક ઉચ્યતે; યતો ન વાતાદયો વૃદ્ધાઃ કિઞ્ચિદપેક્ષ્ય દૂષયન્તિ કિન્તુ સ્વત એવ, શોણિતં તુ દુષ્ટવાતાદિસંસર્ગમપેક્ષ્યૈવ દૂષકં ભવતિ, ન હિ શોણિતં વિકૃતવાતાદિસમ્બન્ધમન્તરેણ વિકૃતં ભવતિ; સર્વદા વાતાદિજનકૈરેવ શોણિતદુષ્ટેઃ; તથા સર્વદા વાતાદિલક્ષણયુક્તસ્યૈવ શોણિતસ્ય દુષ્ટત્વાત્; યશ્ચ હેત્વાદિવિશેષ ઉક્તઃ સ વાતાદિયુક્તસ્યૈવ શોણિતસ્ય ભવતિ; તેન વાતાદય એવ તત્રાપિ દૂષણાત્મકાઃ, શોણિતં તુ સ્વપ્રમાણાતિરિક્તમપિ દૂષ્યમેવ; ન ચ દૂષ્યસ્ય હેત્વાદયો વિશિષ્ટા ન ભવન્તિ, યતો માંસાદીનામપિ હેત્વાદિવિશેષોઽસ્તિ; યથા માંસદુષ્ટૌ- “માંસવાહીનિ દુષ્યન્તિ ભુક્ત્વા ચ સ્વપતાં દિવા” (વિ.અ.૫) ઇત્યાદિ વક્ષ્યતિ; માંસદુષ્ટિલક્ષણં “શૃણુ માંસપ્રદોષજાન્” (સૂ.અ.૨૮) ઇત્યાદિના વિવિધાશિતપીતીયે વક્ષ્યતિ યાન્ વિકારાસ્તે જ્ઞેયાઃ, યત એતાનેવ માંસદોષવિકારાન્ સ્રોતોવિમાને માંસદુષ્ટિલક્ષણત્વેનાતિદેશાદભિધાસ્યતિ, દુષ્ટમાંસવિકારાશ્ચાધિમાંસાર્બુદાદય ઉક્તાઃ; ઉપક્રમશ્ચ “માંસજાનાં તુ સંશુદ્ધિઃ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મ ચ” (સૂ.અ.૨૮) ઇત્યુક્તઃ| તસ્માદ્દૂષ્યાધિકારે દોષકૃતે કાર્યે દૂષ્યેણ વ્યપદેશઃ- રક્તજોઽયં, માંસજોઽયમિત્યાદિ; યથા- સ્નેહાધારેણ વહ્નિના દગ્ધે સ્નેહદગ્ધ ઇતિ વ્યપદેશઃ| દોષસઞ્જ્ઞા તુ પીડાકર્તૃત્વસામાન્યાદદોષેઽપિ સ્યાત્ ; યથા- “સ્વયં પ્રવૃત્તં તં દોષમુપેક્ષેત હિતાશનૈઃ” (ચિ.અ.૫/૪૬) ઇત્યત્ર પુરીષમેવ દોષત્વેનોક્તમ્| સુશ્રુતે તુ શોણિતસ્ય દોષત્વં વ્રણેષુ પ્રાયઃ શોણિતદુષ્ટિદર્શનાદુપચરિતમેવોક્તમ્| યતઃ પ્રદેશાન્તરે વ્રણપ્રશ્ને વાતાદયસ્ત્રય એવ તત્રાપ્યુક્તાઃ- “વાતપિત્તશ્લેષ્માણ એવ દેવસમ્ભવહેતવો ભવન્તિ” (સુ.સૂ.અ.૨૧) ઇત્યાદિના| કિઞ્ચ યદિ શોણિતં દોષઃ સ્યાત્તદા વાતાદિવત્પ્રકૃત્યારમ્ભકં સ્યાત્, નચારભતે; તસ્માત્ત્રય એવ દોષા ઇતિ સિદ્ધમ્| માનસદોષમાહ- માનસઃ પુનરિત્યાદિ| પુનઃશબ્દોઽવધારણે, તેન માનસ ઉદ્દિષ્ટ એવ પરં ન શારીરદોષવત્ પ્રપઞ્ચિતઃ, માનસદોષાણામસ્મિંસ્તન્ત્રે કાયચિકિત્સારૂપેઽપ્રાસ્તાવિકત્વાદિતિ ભાવઃ| આદૌ રજ ઉક્તં પ્રાધાન્યાત્; વચનં હિ- “નારજસ્કં તમઃ પ્રવર્તતે” (વિ.અ.૬) ઇતિ| એવશબ્દેન સત્ત્વાખ્યગુણસ્યાદોષત્વમવધારયતિ, સત્ત્વં હ્યવિકારિ||૫૭||

Adhikarana 33 (58) · Śloka 58

પ્રશામ્યત્યૌષધૈઃ પૂર્વો દૈવયુક્તિવ્યપાશ્રયૈઃ| માનસો જ્ઞાનવિજ્ઞાનધૈર્યસ્મૃતિસમાધિભિઃ||૫૮||

સમ્પ્રતિ દોષપ્રશમકારણમાહ- પ્રશામ્યતીત્યાદિ| પૂર્વ ઇતિ શારીરઃ| દોષગ્રહણેન તજ્જન્યા વ્યાધયોઽપિ ગૃહ્યન્તે, વિકૃતદોષાદનન્યત્વાદ્વ્યાધીનામ્| દૈવમદૃષ્ટં, તદાશ્રિત્ય યદ્વ્યાધિપ્રતીકારં કરોતિ તદ્દૈવવ્યપાશ્રયં બલિમઙ્ગલાદિ; એતચ્ચ પ્રથમમુક્તં સદ્યોઽક્લેશેન ચ વ્યાધિપ્રશમકત્વાત્| યુક્તિઃ યોજના; શરીરભેષજયોર્હિતો યો યોગસ્તદપેક્ષં સંશોધનસંશમનાદિ યુક્તિવ્યપાશ્રયમુચ્યતે| જ્ઞાનમ્ અધ્યાત્મજ્ઞાનં, વિજ્ઞાનં શાસ્ત્રજ્ઞાનં , ધૈર્યમ્ અનુન્નતિશ્ચેતસઃ, સ્મૃતિઃ અનુભૂતાર્થસ્મરણં, સમાધિઃ વિષયેભ્યો નિવર્ત્યાત્મનિ મનસો નિયમનમ્||૫૮||

Adhikarana 34 (59-61) · Śloka 61

રૂક્ષઃ શીતો લઘુઃ સૂક્ષ્મશ્ચલોઽથ વિશદઃ ખરઃ| વિપરીતગુણૈર્દ્રવ્યૈર્મારુતઃ સમ્પ્રશામ્યતિ||૫૯|| સસ્નેહમુષ્ણં તીક્ષ્ણં ચ દ્રવમમ્લં સરં કટુ| વિપરીતગુણૈઃ પિત્તં દ્રવ્યૈરાશુ પ્રશામ્યતિ||૬૦|| ગુરુશીતમૃદુસ્નિગ્ધમધુરસ્થિરપિચ્છિલાઃ| શ્લેષ્મણઃ પ્રશમં યાન્તિ વિપરીતગુણૈર્ગુણાઃ||૬૧||

સમ્પ્રતિ શરીરરોગાધિકારપ્રવૃત્તત્વાદસ્ય તન્ત્રસ્ય શારીરરોગજનકવાતાદિલક્ષણં ભેષજં ચાહ- રૂક્ષ ઇત્યાદિ| પ્રધાનત્વાદગ્રે વાયોરભિધાનમ્| રૂક્ષાદીનાં જ્યાયસ્ત્વાદભિધાનં, તેન દારુણાદયોઽપિ ગુણા બોદ્ધવ્યાઃ; રૂક્ષત્વં ચ વાયાવધિકં, સ્નેહસાધ્યત્વાદ્વાયોઃ; અતો રૂક્ષત્વમગ્રેઽભિહિતમ્| યદ્યપિ વૈશેષિકેઽનુષ્ણાશીતો વાયુઃ, તથાઽપીહ શીતેન વૃદ્ધિદર્શનાદુષ્ણેન ચ પ્રશમદર્શનાત્તથા કેવલવાતારબ્ધે રોગે શીતદર્શનાચ્ચ શીત એવ વાયુઃ; યચ્ચ પિત્તયુક્તસ્યોષ્ણત્વં, તદ્યોગવાહિત્વાત્; યથા પાષાણસ્ય યેન દ્રવ્યેણ શીતેનોષ્ણેન વા યોગો ભવતિ તદ્ગુણાનુવિધાનં, તથા વાયોરપિ| વિપરીતા વાતગુણપ્રતિપક્ષા ગુણા યસ્ય તદ્વિપરીતગુણં; ગુણશબ્દેન ચેહ ધર્મવાચિના રસવીર્યવિપાકપ્રભાવાઃ સર્વ એવ ગૃહ્યન્તે, તેન પ્રભાવાદપિ યદ્વાતવિપરીતં તદપિ ગૃહ્યતે| અન્યે ત્વેકવિપરીતશબ્દલોપાદ્વિપરીતં વિપરીતગુણં ચ ગ્રાહયન્તિ; તેન વિપરીતગ્રહણાત્ પ્રભાવવિપરીતં ગૃહ્યતે, ગુણવૈપરીત્યાદ્વિપાકાદયો ગૃહ્યન્તે| નનુ વિપરીતગુણભૂયિષ્ઠૈરપિ વાતાદીનાં પ્રશમો ભવતિ, યતો ન હિ સર્વં ભેષજં વાતાદીનાં સર્વાત્મના વિરુદ્ધં ભવતિ; ઉક્તં હિ- “વિરુદ્ધગુણસન્નિપાતે હિ ભૂયસાઽલ્પમવજીયતે” (વિ.અ.૧) ઇતિ; તત્ કિમિતિ વિરુદ્ધગુણભૂયિષ્ઠસ્યાગ્રહણમ્? ઉચ્યતે- વિરુદ્ધગુણભૂયિષ્ઠસ્યાપિ વિપરીતગુણશબ્દેનૈવ ગ્રહણાત્| વિપરીતગુણભૂયિષ્ઠેઽપિ યે વિપરીતા અલ્પા અબલા વા ગુણાસ્તે સ્વકાર્યાકર્તૃત્વાદવ્યપદેશ્યા એવ; કિંવા સર્વથા વિપરીતગુણૈરધિકા પ્રશસ્તા ચ શાન્તિર્ભવતિ, અત એવ સમ્પ્રશબ્દૌ શીઘ્રસમ્યક્પ્રશમાર્થાભિધાયકૌ કૃતૌ; વિપરીતગુણભૂયિષ્ઠૈર્ન તથા શાન્તિર્ભવતિ, અત એવ સમ્પ્રશબ્દાભ્યાં ન તત્ સાક્ષાદુક્તમ્| એવં ચ વ્યાખ્યાનં પિત્તશ્લેષ્મણોરપિ કર્તવ્યમ્| સસ્નેહમિતિ ઈષત્સ્નેહં, તેન પિત્તે સર્પિષઃ સ્નિગ્ધસ્ય ભેષજત્વમુપપન્નમ્| અમ્લરસતા ચેહ પિત્તસ્યોચ્યતે, અપ્તેજઃસમારબ્ધત્વાત્ પિત્તસ્ય; સુશ્રુતે તુ કટુત્વમેવ પિત્તસ્યોક્તમ્, અમ્લતા ચ વિદગ્ધસ્ય પિત્તસ્યોક્તા| યદુક્તં- “વિદગ્ધં ચામ્લમેવ ચ” (સુ.સૂ.અ.૨૧) ઇતિ| એવં સસ્નેહતાયામપિ પિત્તસ્ય સુશ્રુતસ્વરસો નાસ્તિ| એતચ્ચ સ્નિગ્ધત્વમમ્લત્વં ચ જલાનલારબ્ધત્વાત્ પિત્તસ્યોપપન્નમેવ, સુશ્રુતે તુ તેજોરૂપપિત્તાભિપ્રાયેણૈવ તન્નિરસ્તં ભવતિ| શ્લેષ્મણો વિપરીતગુણૈર્ગુણાનાં પ્રશમ ઉચ્યતે, ન પુનઃ શ્લેષ્મણઃ પ્રશમોઽભિધીયતે; કસ્માદેવમુચ્યતે? ગુણપ્રશમનેન ચ ગુણિપ્રશમો ગુણવૃદ્ધ્યા ચ ગુણિવૃદ્ધિર્ભવતીતિ સૂચનાર્થમ્| યત ઉષ્ણેન શીતપ્રશમે ક્રિયમાણે શીતાધારસ્યોદકભાગસ્યાવશ્યમેવ પ્રશમઃ ક્રિયતે||૫૯-૬૧||

Adhikarana 35 (62) · Śloka 63

વિપરીતગુણૈર્દેશમાત્રાકાલોપપાદિતૈઃ| ભેષજૈર્વિનિવર્તન્તે વિકારાઃ સાધ્યસમ્મતાઃ||૬૨|| સાધનં ન ત્વસાધ્યાનાં વ્યાધીનામુપદિશ્યતે|૬૩|

વિપરીતગુણૈરપ્યલ્પમાત્રૈસ્તથાઽવિપરીતદેશકાલાદિપ્રતિબદ્ધૈશ્ચ ન પ્રશમો ભવતીત્યાહ- વિપરીતેત્યાદિ| દેશો ભૂમિરાતુરશ્ચ, માત્રા અનપાયિપરિમાણં, કાલો નિત્યગઃ ઋત્વાદિરાવસ્થિકો બાલ્યાદિશ્ચ; દેશાદ્યપેક્ષયા યથોચિતત્વેન કલ્પિતો દેશમાત્રાકાલોપપાદિતઃ| ઉપપાદિતૈરિતિ ચૌરાદિકો ણિચ્; કિંવા વૈદ્યેનોપપાદિતૈઃ| અત્ર દેશગ્રહણાદ્બલશરીરાહારસાત્મ્યસત્ત્વપ્રકૃતીનાં ગ્રહણં, કાલગ્રહણાદ્વયસોઽપિ ગ્રહણં, દોષસ્તુ પ્રશમનીયતયૈવ ગૃહીતઃ, ભેષજં તુ સાક્ષાદેવોક્તમ્; એવં દોષભેષજદેશકાલબલશરીરાહારસાત્મ્યસત્ત્વપ્રકૃતિવયસાં પરીક્ષ્યાણાં દશવિધાનાં સર્વેષામેવ ગ્રહણં ભવતિ| સાધ્યત્વેન પ્રામાણિકાનાં સમ્મતાઃ સાધ્યસમ્મતાઃ; એતેનાજ્ઞેનાજ્ઞાનાદ્યે સાધ્યત્વેન ગૃહીતાસ્તે નિરાક્રિયન્તે| યત્તુ સમ્યગ્ગ્રહણેન યાપ્યયાપનમુચ્યતે તન્નાતિસુન્દરં, વિનિવર્તન્ત ઇતિ વચનાત્; ન ચ યાપ્યયાપનં વિનિવૃત્તિઃ| અસાધ્યે ભેષજનિવૃત્તિમાહ- સાધનમિત્યાદિ| નન્વસાધ્યાનામપિ સાધનં દૃષ્ટં, યતોઽરિષ્ટવાંસ્તાવદવશ્યં મૃત્યુગૃહીતત્વેનાસાધ્યઃ; યદુક્તં- “અરિષ્ટં ચાપિ તન્નાસ્તિ યદ્વિના મરણં ભવેત્| મરણં ચાપિ તન્નાસ્તિ યન્નારિષ્ટપુરઃસરમ્” (ઇં.અ.૨); ઉત્પન્નારિષ્ટસાધનં ચ સુશ્રુતે પ્રોક્તં- “ધ્રુવં ત્વરિષ્ટે મરણં બ્રાહ્મણૈસ્તત્ કિલામલૈઃ| રસાયનતપોજપ્યતત્પરૈર્વા નિવાર્યતે” (સુ.સૂ.અ.૨૮) ઇતિ; તથા ચાહ ભગવાનગસ્ત્યઃ- “રસાયનતપોજપ્યયોગસિદ્ધૈર્મહાત્મભિઃ| કાલમૃત્યુરપિ પ્રાજ્ઞૈર્જીયતે નાલસૈર્નરૈઃ” ઇતિ; તથાઽન્યત્રાપ્યુક્તં- “જાતાઽરિષ્ટોઽપિ જીવતિ” ઇતિ| અત્રાહુરેકે- દ્વિવિધમરિષ્ટં નિયતમનિયતં ચ; તત્ર યન્નિયતં તદસાધ્યમેવ, અત એવોક્તં “ન ત્વરિષ્ટસ્ય જાતસ્ય નાશોઽસ્તિ મરણાદૃતે” (ઇં.અ.૨); અત્ર જાતસ્યેતિ વચનાન્નિયતસ્યેતિ ગમ્યતે; યત્ત્વનિયતમરિષ્ટં તત્પ્રતિ સુશ્રુતાગસ્ત્યવચનયોરર્થવત્તા| ચરકેઽપ્યનિયતમરિષ્ટમુક્તં; યથા- સંશયપ્રાપ્તમાત્રેયો જીવિતં તસ્ય મન્યતે (ઇં.અ.૯) ઇતિ| અન્યે તુ બ્રુવતે- સંશયપ્રાપ્તમિતિ ઉક્તિભેદમાત્રમત્ર; તેન સર્વારિષ્ટં મારકમેવાસતિ રસાયનાદૌ, રસાયનતપઃપ્રભૃતયસ્તુ પ્રભાવાતિશયયોગાદિતરક્રિયયાઽસાધ્યમપિ સાધયન્તિ; તચ્ચારિષ્ટનિવારણં વિરલેષ્વેવ પુરુષાતિશયેષુ નન્દિકેશ્વરાદિષુ દૃષ્ટં, ન સર્વપુરુષૈસ્તચ્છક્યમતો જાતારિષ્ટાનામસાધ્યતૈવ તન્ત્રે પ્રોચ્યતે| યત્તુ કૈશ્ચિદુચ્યતે- નિયતાયુષો મૃત્યુરરિષ્ટપૂર્વો ભવતિ, અનિયતાયુષસ્ત્વરિષ્ટં વિનૈવ મૃત્યુર્ભવતિ| તન્ન, “મરણં ચાપિ તન્નાસ્તિ યન્નારિષ્ટપુરઃસરમ્” (ઇં.અ.૨) ઇતિ વચનાત્| યદુચ્યતે- અનિયતાયુષઃ સત્યપિ રિષ્ટપ્રાદુર્ભાવે સમ્યક્ક્રિયોપપાદનાજ્જીવિતેન ભવિતવ્યં, યતોઽનિયતાયુષઃ પુરુષકારાપરાધાદેવ પરં મૃત્યુર્ભવતિ, સમ્યક્ક્રિયાયાં ચ પુરુષકારાપરાધો નાસ્તિ| તન્ન, નહ્યનિયતાયુષઃ સર્વદૈવ પુરુષકારસાધ્યાઃ, કિન્તુ યથોચિતકાલક્રિયમાણસ્વસ્થાતુરહિતસેવારૂપપુરુષકારસાધ્યાઃ; તેન યથોચિતકાલે હિતાસેવનાદસાધ્યત્વયુક્તે વ્યાધૌ રિષ્ટે જાતે કિં ભેષજમતીતકાલક્રિયમાણમપક્રાન્તે સલિલ ઇવ સેતુબન્ધઃ કરિષ્યતીતિ| તસ્માદસાધ્યાનાં સાધનં નોપદિશ્યત ઇતિ સાધુ||૬૨||-

Adhikarana 36 (63) · Śloka 63

ભૂયશ્ચાતો યથાદ્રવ્યં ગુણકર્માણિ વક્ષ્યતે||૬૩||

કિમેતાન્યેવ ગુણકર્માણિ, ઉતાપરાણ્યપીત્યાહ- ભૂયશ્ચેત્યાદિ| ગુણાનાં કર્માણિ ગુણકર્માણિ| યથાદ્રવ્યમિતિ યસ્મિન્ યસ્મિન્ દ્રવ્યે યદ્યદ્ગુણકર્મ તત્તત્તસ્મિંસ્તસ્મિન્ દ્રવ્યેઽન્નપાનાદૌ કૃત્સ્ને વા તન્ત્રે વક્ષ્યતે ‘આચાર્ય’ ઇતિ શેષઃ; વક્ષ્યતે ઇતિ બ્રૂઞો વચિરાદેશાત્ પ્રયોગઃ| કિંવા યથાદ્રવ્યમિતિ યથાહેતું; તદ્યથા- ગુરુખરકઠિનાદિગુણબહુલં પાર્થિવદ્રવ્યં, તેષાં ચ પાર્થિવાનાં ગુણાનાં કર્મ ઉપચયસઙ્ઘાતગૌરવાદીતિ||૬૩||

Adhikarana 37 (64) · Śloka 64

રસનાર્થો રસસ્તસ્ય દ્રવ્યમાપઃ ક્ષિતિસ્તથા| નિર્વૃત્તૌ ચ વિશેષે ચ પ્રત્યયાઃ ખાદયસ્ત્રયઃ||૬૪||

સમ્પ્રતિ દોષાનભિધાય તત્પ્રશમનપ્રધાનાન્ રસાન્ વક્તુમુદ્યતો રસલક્ષણપૂર્વકં રસોત્પત્તિક્રમમાહ- રસનાર્થ ઇત્યાદિ| રસ્યત આસ્વાદ્યત ઇતિ રસઃ| રસનાર્થ ઇતિ જિહ્વાગ્રાહ્યઃ| એતચ્ચ ષણ્ણામપિ રસાનામનુગતં રૂપાદિષુ ચ વ્યાવૃત્તત્વાત્ સાધુલક્ષણમ્| તસ્યેતિ રસસ્ય| દ્રવ્યમિતિ આધારકારણમ્| દ્રવ્યશબ્દો હ્યાધારકારણવાચી; યથા- “પઞ્ચેન્દ્રિયદ્રવ્યાણિ” (સૂ.અ.૮) ઇતિ| ક્ષિતિસ્તથેતિ યથા આપ આધારકારણં તથા ક્ષિતિરપિ| ‘અપ્ક્ષિતી’ ઇતિ વક્તવ્યે ક્ષિતિસ્તથેતિવચનાત્ ક્ષિતેરાધારકારણત્વમમુખ્યમિતિ દર્શયતિ| યેનાપો હિ નિસર્ગેણ રસવત્યઃ| તથા હ્યાત્રેયભદ્રકાપ્યીયે “સૌમ્યાઃ ખલ્વાપઃ” (સૂ.અ.૨૬) ઇત્યાદિના જલ એવ રસસ્ય વ્યક્તિરિતિ દર્શયતિ| સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “તસ્માદાપ્યો રસઃ” (સુ.સૂ.અ.૪૨) ઇતિ| ક્ષિતિસ્ત્વપામેવ રસેન નિત્યાનુષક્તેન રસવતીત્યુચ્યતે| યતો નિત્યઃ ક્ષિતિજલસમ્બન્ધઃ; વચનં હિ- “વિષ્ટં હ્યપરં પરેણ” (ન્યા.દ.૩/૧/૬૦) ઇતિ| અસ્યાર્થઃ- ખવાય્વગ્નિજલક્ષિતીનામુત્તરોત્તરે ભૂતે પૂર્વપૂર્વભૂતસ્ય નિત્યમનુપ્રવેશઃ, તત્કૃતશ્ચ ખાદિષુ ગુણોત્કર્ષઃ| રસસ્ય કિં વ્યક્તાવપ્ક્ષિતી કારણં કિંવા વિશેષે ઇત્યાહ- નિર્વૃત્તાવિત્યાદિ| નિર્વૃત્તૌ ચેતિ અભિવ્યક્તૌ| એતેન રસોઽભિવ્યજ્યમાનો જલક્ષિત્યાધાર એવ વ્યજ્યત ઇતિ દર્શયતિ| ચકારાદ્વિશેષેઽપિ મધુરાદિલક્ષણે અપ્ક્ષિતી પ્રત્યયૌ| તેન “સોમગુણાતિરેકાન્મધુરઃ, પૃથિવ્યગ્નિગુણાતિરેકાદમ્લઃ” (સૂ.અ.૨૬) ઇત્યાદિના જલપૃથિવ્યોરપિ વિશેષકારણત્વં વક્ષ્યમાણમુપપન્નમ્| વિશેષે ચ પ્રત્યયાઃ ખાદય ઇતિ મધુરાદિવિશેષનિર્વૃત્તૌ નિમિત્તકારણં ખવાય્વનલાઃ, ન ત્વાધારકારણભૂતાઃ| ખાદય ઇત્યનેનૈવ ત્રિત્વે લબ્ધે પુનસ્ત્રય ઇતિ વચનં તેષામેવ વ્યસ્તસમસ્તાનામપિ પ્રત્યયત્વદર્શનાર્થમ્; અત એવ વ્યસ્તસમસ્તાકાશાદિસંસર્ગભેદાદ્રસાનાં મધુરતરમધુરતમાદ્યવાન્તરભેદ ઉપપન્નઃ| વિશેષે ચેતિ ચકારાદભિવ્યક્તાવપ્યાકાશાદીનાં નિમિત્તકારણત્વં દર્શયતિ| વક્ષ્યતિ હિ- તાસ્ત્વન્તરીક્ષાદ્ભ્રશ્યમાના ભ્રષ્ટાશ્ચ પઞ્ચમહાભૂતવિકારગુણસમન્વિતા જઙ્ગમસ્થાવરાણાં ભૂતાનાં મૂર્તીરભિપ્રીણયન્તિ; તાસુ ષડભિમૂર્ચ્છન્તિ રસાઃ (સૂ.અ.૨૬) ઇતિ| અન્યે તુ વિશેષે ચેતિ ચકારં ખાદયશ્ચેત્યત્ર યોજયન્તિ; તેન ચકારાત્ કાલોઽપિ વિશેષેઽભિવ્યક્તૌ ચ કારણં લભ્યતે| સાક્ષાત્તુ કાલસ્યાવચનેન ખાદિભ્યોઽપ્યપકૃષ્ટં કાલસ્ય કારણત્વં દર્શ્યતે| કિંવા રસસ્યાપો દ્રવ્યં ક્ષિતિસ્તથેતિ પૂર્વવદેવ; નિર્વૃત્તૌ ચેતિ ક્ષિતિરેવ નિર્વૃત્તાવભિવ્યક્તૌ પ્રત્યયો નાપઃ; યત આપો હ્યવ્યક્તરસા એવ, ક્ષિતિસમ્બન્ધાદેવ ચ રસોઽભિવ્યક્ત ઉપલભ્યતે| ઉક્તં ચ- “જઙ્ગમસ્થાવરાણાં ભૂતાનાં મૂર્તીરભિપ્રીણયન્તિ, તાસુ ષડભિમૂર્ચ્છન્તિ રસાઃ” (સૂ.અ.૨૬) ઇતિ| તેન પાર્થિવદ્રવ્યસમ્બન્ધાદેવાપાં રસો વ્યજ્યતે, નાન્યથા| વિશેષે ચેતિ ચકારાદપ્ક્ષિતી વિશેષે કારણે| યદ્યપિ ચાપ્ક્ષિતી વિશેષે કારણે, તથાઽપિ “સોમગુણાતિરેકાન્મધુરઃ”- (સૂ.અ.૨૬) ઇત્યાદૌ તુ ખાદય એવ તથા સન્નિવિશન્તિ યથા સોમોઽતિરિક્તો ભવતિ, તેન તત્રાપ્યૂનત્વેન સન્નિવિષ્ટાઃ ખાદય એવ વિશેષહેતવ ઇતિ| યદ્યપિચાભિવ્યક્તિર્મધુરાદિવિશેષરહિતા ક્વચિદ્ભવતિ, તથાઽપિ સામાન્યેન સર્વત્ર યદભિવ્યક્તયેઽનુગતં કારણમુપલભ્યતે ક્ષિતિરૂપં જલક્ષિતિરૂપં વા તદભિવ્યક્તિકારણં; યદનુગમાત્તુ મધુરાદિવિશેષોપલબ્ધિસ્તદ્વિશેષકારણમુચ્યતે||૬૪||

Adhikarana 38 (65) · Śloka 65

સ્વાદુરમ્લોઽથ લવણઃ કટુકસ્તિક્ત એવ ચ| કષાયશ્ચેતિ ષટ્કોઽયં રસાનાં સઙ્ગ્રહઃ સ્મૃતઃ||૬૫||

રસવિશેષાનાહ- સ્વાદુરિત્યાદિ| અત્ર સર્વપ્રાણિનામિષ્ટત્વાદાદૌ મધુર ઉક્તઃ; તદનુ ચ પ્રાણ્યભીષ્ટોત્કર્ષક્રમેણૈવામ્લાદિનિર્દેશક્રમો બોદ્ધવ્યઃ| ષટ્ક ઇતિ પુનઃ સઙ્ખ્યાકરણં પરવાદિમતસપ્તસઙ્ખ્યત્વાદિનિષેધાર્થમ્| અયં સઙ્ગ્રહ ઇત્યનેનાવાન્તરભેદબહુત્વં તથા વક્ષ્યમાણરસસંસર્ગબહુત્વં ચ દર્શયતિ||૬૫||

Adhikarana 39 (66) · Śloka 1

સ્વાદ્વમ્લલવણા વાયું, કષાયસ્વાદુતિક્તકાઃ| જયન્તિ પિત્તં, શ્લેષ્માણં કષાયકટુતિક્તકાઃ||૬૬|| (કટ્વમ્લલવણાઃ પિત્તં, સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ કફમ્| કટુતિક્તકષાયાશ્ચ કોપયન્તિ સમીરણમ્ ||૧||)|

રસાનામુપયુક્તતરં કાર્યમાહ- સ્વાદ્વમ્લેત્યાદિ| અત્ર ચ વાયોર્નીરસસ્યાપિ રસસહચરિતસ્નિગ્ધત્વાદિગુણૈર્વિપરીતૈઃ પ્રશમો જ્ઞેયઃ| એવં મધુરરસસ્યાપિ શ્લેષ્મણોઽમ્લલવણાભ્યાં સ્નિગ્ધત્વાભિષ્યન્દિત્વાદિસહચરિતગુણયોગાદેવ વૃદ્ધિઃ| અત્ર ચ યે પ્રશમકત્વેન રસા વાતાદીનાં નોક્તાસ્તે વર્ધકા બોદ્ધવ્યાઃ| યદાહ વાગ્ભટઃ- “તત્રાદ્યા મારુતં ઘ્નન્તિ ત્રયસ્તિક્તાદયઃ કફમ્| કષાયતિક્તમધુરાઃ પિત્તમન્યે તુ કુર્વતે” (વા.સૂ.અ.૧) ઇતિ| રસકર્માતિદેશેનૈવ ગુણવીર્યવિપાકાનામપિ કર્મનિર્દેશઃ કૃત એવ| યતો મધુરાદિરસેનૈવ સર્વગુણાન્ વીર્યવિપાકાંશ્ચ નિર્દેક્ષ્યત્યાત્રેયભદ્રકાપ્યીયે- “તત્ર સ્વાદુઃ” (સૂ.અ.૨૬) ઇત્યાદિના; તથા “કટુતિક્તકષાયાણાં વિપાકઃ પ્રાયશઃ કટુઃ” (સૂ.અ.૨૬); તથા “અમ્લોઽમ્લં પચ્યતે સ્વાદુર્મધુરં લવણસ્તથા” (સૂ.અ.૨૬) તથા “શીતં વીર્યેણ યદ્દ્રવ્યં મધુરં રસપાકયોઃ| તયોરમ્લં યદુષ્ણં ચ યચ્ચોષ્ણં કટુકં તયોઃ” (સૂ.અ.૨૬) ઇત્યાદિના||૬૬||

Adhikarana 40 (67) · Śloka 67

કિઞ્ચિદ્દોષપ્રશમનં કિઞ્ચિદ્ધાતુપ્રદૂષણમ્| સ્વસ્થવૃત્તૌ મતં કિઞ્ચિત્ત્રિવિધં દ્રવ્યમુચ્યતે||૬૭||

અતોઽવશિષ્ટં દ્રવ્યકાર્યં પ્રભાવકૃતં વક્તું પ્રભાવભેદેન દ્રવ્યભેદમાહ- કિઞ્ચિદિત્યાદિ| કિઞ્ચિદિતિ ન સર્વમ્| દોષસ્ય દોષયોર્દોષાણાં વા પ્રશમનં દોષપ્રશમનમ્| દોષગ્રહણેન દુષ્ટા રસાદયોઽપિ ગૃહ્યન્તે| તેન દ્રવ્યમહિમ્ના યદ્દોષાણાં દુષ્ટાનાં રસાદીનાં ધાતૂનાં વા શમકમામલકદુરાલભાદિ તદ્ગૃહ્યતે| આમલકં હિ શિવત્વાત્ત્રિદોષહરં; દુરાલભા ચાપિ વાતપિત્તશ્લેષ્મહરી| યદ્યપિ ચામલકસ્ય “હન્તિ વાતં તદમ્લત્વાત્” (સુ.સૂ.અ.૪૬) ઇત્યાદિના ગુણદ્વારા ત્રિદોષહરત્વમુચ્યતે, તથાઽપિ તત્પ્રભાવબૃંહિતમેવ બોદ્ધવ્યમ્| યતસ્તત્રામ્લત્વાદિના પિત્તાદિકોઽપિ યુજ્યતે, સ ત્વામલકપ્રભાવાન્ન ભવતિ| ધાતુપ્રદૂષણમિતિ વાતાદીનાં સમત્વેન શરીરધારણાત્મકાનાં તથા રસાદીનાં ચ દૂષણં કિઞ્ચિત્, યથા- યવકમન્દકવિષાદિ| સુષ્ઠુ અવતિષ્ઠતે નીરોગત્વેનેતિ સ્વસ્થઃ, તસ્ય વૃત્તિઃ સ્વસ્થરૂપતયાઽનુવર્તનં, તત્ર સ્વસ્થવૃત્તૌ મતમભિમતં પૂજિતમિતિ યાવત્| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ ત્રિત્વે લબ્ધે ત્રિવિધગ્રહણં નિયમાર્થમ્| તેન સંશોધનસંશમનાદીનામનેકવિધાનામપ્યત્રૈવાવરોધઃ| રસાયનવાજીકરણે તુ સ્વસ્થવૃત્તિમાત્ર એવ| યદુક્તં- “સ્વસ્થસ્યોજસ્કરં યત્તુ તદ્વૃષ્યં તદ્રસાયનમ્” (ચિ.અ.૧પા.૧) ઇતિ| પ્રતિપાદે કિઞ્ચિદ્ગ્રહણં દોષહરત્વાદિકર્મણાં વિભિન્નદ્રવ્યાશ્રયિત્વોપદર્શનાર્થમ્; એકકિઞ્ચિદ્ગ્રહણે ત્વેકમેવ દ્રવ્યં દોષહરં ધાતુપ્રદૂષકં સ્વસ્થવૃત્તિમતં ચ સ્યાત્, ન ચ તદભિમતમ્| નનુ, સ્વસ્થવૃત્તિમતાનાં રક્તશાલિષષ્ટિકયવાદીનાં દોષપ્રશમનત્વમપિ દૃશ્યતે, યતો વક્ષ્યતિ તત્ર તત્ર રક્તશાલ્યાદીનાં જ્વરાદૌ પ્રયોગં; તથા પ્રકૃતિશરીરદેશકાલમાત્રાભિ(દિ)યુક્તં દોષપ્રશમનમપિ દોષકરં ભવતિ, યથા- આમલકમતિમાત્રમગ્નિમાન્દ્યાયેત્યાદિ જ્ઞેયં; તથા ધાતુપ્રદૂષણમપિ દોષશમનં દૃશ્યતે, યથા- વિષમુદરહરં, તથા યદેવ મન્દકાદિ દોષકરં તદેવ ક્ષીણદોષં પ્રતિ દોષવૃદ્ધ્યા સામ્યાપાદનેન દોષપ્રશમનં ભવતિ; તદેવમવ્યવસ્થિતત્વાત્ કિઞ્ચિદ્દોષપ્રશમનમિત્યાદિ વિરુદ્ધમ્| અત્રોચ્યતે- સ્વસ્થવૃત્તિમતં રક્તશાલ્યાદિ દોષપ્રશમનમપિ ભવતિ, પરં તત્ પ્રાયઃ સ્વસ્થવૃત્તિહિતત્વાત્ સ્વસ્થવૃત્તિમતત્વેન ગૃહ્યતે| વચનં હિ- “સ્વસ્થસ્યોર્જસ્કરં યત્તુ તદ્વૃષ્યં તદ્રસાયનમ્| પ્રાયઃ, પ્રાયેણ રોગાણાં દ્વિતીયં શમને હિતમ્|| પ્રાયઃશબ્દો વિશેષાર્થ ઉભયં હ્યુભયાર્થકૃત્” (ચિ.અ.૧) ઇતિ| દોષપ્રશમનાનિ દ્રવ્યાણિ વિગુણપ્રકૃત્યાદિપ્રતિબન્ધકાભાવે દોષપ્રશમનમાચરન્ત્યેવ, પ્રતિબન્ધકસદ્ભાવે તુ ન કુર્વન્તિ, ન ચૈતાવતા તેષાં સ સ્વભાવો ન ભવતિ; નહ્યગ્નિર્મન્ત્રાદિપ્રતિબન્ધાત્ કદાચિન્ન દહતીતિ દાહકત્વેન નોપદિશ્યતે; એવં ધાતુપ્રદૂષકસ્યાપિ કદાચિદ્ધાતુપ્રશમકત્વં નિમિત્તાન્તરયોગાદ્ભવન્ન ધાતુપ્રદૂષકસ્વરૂપતાં હન્તિ, યથા સલિલસ્યાગ્નિસમ્બન્ધાદુષ્ણત્વમ્| તસ્માદ્યદ્યસ્ય પ્રાયિકમનન્યોપાધિકૃતં ચ રૂપં, તેનૈવ વ્યપદેશો યુક્તઃ| યચ્ચ મન્દકાદીનાં ક્ષીણદોષવર્ધકત્વેન દોષપ્રશમકત્વં તદ્વિદ્યમાનમપિ કાદાચિત્કત્વાત્તથા હ્યુત્તરકાલં દોષાવહત્વાચ્ચ ન વ્યપદિશ્યતે દોષપ્રશમકત્વેન| નનુ, યદ્યપ્યેવં તથાઽપિ યદેકદોષહરમપરદોષકરં યથા મરિચં શ્લેષ્મહરં પિત્તકરં ચેત્યાદિ બહુદ્રવ્યજાતં તત્ કુત્ર પ્રવિશતુ? અત્રૈકે વદન્તિ- યદુભયાત્મકં તદ્દોષહરં દોષકરં ચ, નચૈતાવતા દ્રવ્યત્રિત્વક્ષતિઃ; યતો ન વાતાદિસંસર્ગજવ્યાધિસદ્ભાવે વાતાદિજન્યત્વેન યત્ત્રૈવિધ્યં રોગાણામુચ્યતે તત્ ખણ્ડિતં ભવતિ; કિંવા મરિચાદીનાં યદુભયકર્તૃત્વં ન તદ્દ્રવ્યપ્રભાવકૃતં, કિં તર્હિ રસાદિકૃતં, તેન ન દ્રવ્યપ્રભાવપ્રસ્તાવે તદુદાહરણીયં; નચ કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યં તાદૃશમસ્તિ યત્ પ્રભાવાદેવ કિઞ્ચિદ્દોષં કરોતિ કિઞ્ચિચ્છમયતીતિ ન દોષપ્રશમનત્વાદિપ્રભાવં પ્રતિ નિયમઃ; અયમેવ ચ પક્ષઃ સાધુઃ| નનુ ‘કિઞ્ચિદ્દોષપ્રશમનં કિઞ્ચિદ્દોષપ્રદૂષણમ્’ ઇતિ વા ક્રિયતાં, ‘કિઞ્ચિદ્ધાતુપ્રશમનં કિઞ્ચિદ્ધાતુપ્રદૂષણમ્’ ઇતિ વા| નૈવં, તથા સતિ દોષશબ્દસ્ય મુખ્યવૃત્ત્યા વાતાદિષ્વેવ વૃત્તિત્વાત્તથા ધાતુશબ્દસ્ય ચ રસાદિવૃત્તિત્વાદુભયગ્રહણં ન પ્રાપ્યતે; ઉભયપદોપાદાનેન દ્વયં નિપુણકારી તન્ત્રકારો દૂષણત્વધારણત્વયોગપરિગ્રહાદ્દોષપ્રશમનેન દુષ્ટરસાદિપ્રશમનમપિ ભેષજં વિવિધાશિતપીતીયાદિવક્ષ્યમાણં, તથા ધાતુપ્રદૂષણેન વાતાદિપ્રદૂષકમપિ નિદાનાદિવક્ષ્યમાણં ગ્રાહયતિ| પ્રશબ્દોઽત્ર પ્રકારે; તેન પ્રકારેણ મૃદુમધ્યાદિના પ્રકોપણં, તથા પ્રકારેણ સંશોધનસંશમનાદિના શમનમુચ્યતે; કિંવા ધાત્વર્થાનુવૃત્તાવેવ ઇમૌ પ્રશબ્દૌ, યથા- ‘ચ્યુતાંશઃ પરિધાવતિ’ ઇત્યત્ર ધાવતીત્યર્થઃ| આદૌ દોષપ્રશમનગ્રહણં તસ્યૈવેહાભિપ્રેતત્વાત્| નનુ સ્વસ્થવૃત્તિમતં દ્રવ્યં ભાવિદોષહરત્વેન દોષપ્રશમનમેવ| નૈવં, નહિ સ્વાસ્થ્યાનુવૃત્તિજનકત્વાદ્દોષનિવૃત્તિકરં દોષહરણમુચ્યતે, કિં તર્હિ સમધાતૂનામવર્ધકત્વેનાક્ષયકરત્વેન ચ રસાદિસ્રોતસાં ચાનુગુણત્વેન ધાતુસામ્યાનુવૃત્તિકરમુચ્યતે| વચનં હિ- “પથ્યં પથોઽનપેતં યત્” (સૂ.અ.૨૫) ઇતિ||૬૭||

Adhikarana 41 (68-73) · Śloka 74

તત્ પુનસ્ત્રિવિધં પ્રોક્તં જઙ્ગમૌદ્ભિદપાર્થિવમ્ | મધૂનિ ગોરસાઃ પિત્તં વસા મજ્જાઽસૃગામિષમ્||૬૮|| વિણ્મૂત્રચર્મરેતોઽસ્થિસ્નાયુશૃઙ્ગનખાઃ ખુરાઃ| જઙ્ગમેભ્યઃ પ્રયુજ્યન્તે કેશા લોમાનિ રોચનાઃ||૬૯|| સુવર્ણં સમલાઃ પઞ્ચ લોહાઃ સસિકતાઃ સુધા| મનઃશિલાલે મણયો લવણં ગૈરિકાઞ્જને||૭૦|| ભૌમમૌષધમુદ્દિષ્ટમૌદ્ભિદં તુ ચતુર્વિધમ્| વનસ્પતિસ્તથા વીરુદ્વાનસ્પત્યસ્તથૌષધિઃ||૭૧|| ફલૈર્વનસ્પતિઃ પુષ્પૈર્વાનસ્પત્યઃ ફલૈરપિ| ઓષધ્યઃ ફલપાકાન્તાઃ પ્રતાનૈર્વીરુધઃ સ્મૃતાઃ||૭૨|| મૂલત્વક્સારનિર્યાસનાલ(ડ)સ્વરસપલ્લવાઃ| ક્ષારાઃ ક્ષીરં ફલં પુષ્પં ભસ્મ તૈલાનિ કણ્ટકાઃ||૭૩|| પત્રાણિ શુઙ્ગાઃ કન્દાશ્ચ પ્રરોહાશ્ચૌદ્ભિદો ગણઃ|૭૪|

સમ્પ્રત્યન્યથા દ્રવ્યભેદમાહ- તત્ પુનરિત્યાદિ| તદિતિ દ્રવ્યમ્| ગચ્છતીતિ જઙ્ગમમ્, ઉદ્ભિદ્ય પૃથિવીં જાયત ઇતિ ઔદ્ભિદં વૃક્ષાદિ, ઉક્તપ્રકારદ્વયાતિરિક્તઃ પૃથિવીવિકારઃ પાર્થિવમ્| સંસ્વેદજસ્યેહ ક્રિમ્યાદેર્જઙ્ગમેઽવરોધઃ, કુકુણ્ડકાદેશ્ચ ઔદ્ભિદે| ઇહ ચ દ્રવ્યશબ્દેન પાર્થિવદ્રવ્યમેવોચ્યતે; તેન જલાનિલાગ્ન્યાદીનામગ્રહણાદવ્યાપ્તિર્ન વાચ્યા| જઙ્ગમશબ્દેન જઙ્ગમપ્રભવં ગોરસમધ્વાદ્યપિ ગ્રાહ્યમ્| એવમૌદ્ભિદપાર્થિવયોરપિ ગ્રહણં વાચ્યમ્| રોચના ગોરોચના| એતચ્ચ મધ્વાદિ પ્રાય ઉપયોગિત્વાત્ પ્રાધાન્યાદુક્તં; તેનાણ્ડબસ્ત્યાદીનાં ચ ગ્રહણં બોદ્ધવ્યમ્| યદ્યપિ જઙ્ગમાનન્તરં બહુપ્રપઞ્ચત્વેન પ્રધાનત્વાદૌદ્ભિદમુપદિષ્ટં, તથાઽપ્યબહુવક્તવ્યત્વાત્ પાર્થિવમેવ જઙ્ગમાનન્તરં વિવ્રિયતે; તદનુ બહુવક્તવ્યમૌદ્ભિદમ્| સુવર્ણમિત્યાદિ| પઞ્ચ લોહા ઇતિ તામ્રરજતત્રપુશીસકૃષ્ણલોહાનાં ગ્રહણમ્| સમલા ઇતિ મલશબ્દેન શિલાજતૂનિ લોહમલરૂપાણિ ગૃહ્યન્તે, તચ્ચ સુશ્રુતદર્શનાત્ સુવર્ણરજતાદિભવં ષડ્વિધમેવ ગૃહ્યતે; સુશ્રુતે હિ ષડ્વિધમેવ શિલાજતૂક્તમ્, ઇહ તુ રસાયને ચતુર્વિધમુક્તં- “ચતુર્ભ્યો ધાતુભ્યસ્તસ્ય સમ્ભવઃ| હેમ્નોઽથ રજતાત્તામ્રાદ્વરં કૃષ્ણાયસાદપિ” (ચિ.અ.૧) ઇતિ વચનાત્| એતચ્ચ વચનં રસાયનાધિકારિતાં ચતુર્વિધસ્ય શિલાજતુનો દર્શયતિ, નતુ ષડ્વિધશિલાજતુપ્રતિષેધપરમિતિ ન સુશ્રુતેન સમં વિરોધઃ| કિંવા સુવર્ણં નિર્મલં, સમલાસ્તુ રજતતામ્રત્રપુશીસલોહાઃ (ઇતિ મિલિત્વા પઞ્ચ લોહાઃ|) શિલાજતુપાષાણપઙ્કપ્રભૃતીનાં તુ ગ્રહણમુદ્દિષ્ટશબ્દેન સૂચિતમ્; ઉદ્દેશો હ્યલ્પકથનમ્| સુધા ગાઙ્ગેયિકા| આલં હરિતાલમ્| અઞ્જનં સૌવીરાઞ્જનમ્| ફલૈર્વનસ્પતિરિતિ વિનાપુષ્પૈઃ ફલૈર્યુક્તા વટોદુમ્બરાદયઃ| યદુક્તં હારીતે- “તેષામપુષ્પાઃ ફલિનો વનસ્પતય ઇતિ સ્મૃતાઃ” ઇતિ| પુષ્પૈર્વાનસ્પત્યઃ ફલૈરપીતિ પુષ્પાનન્તરં ફલભાજ ઇત્યર્થઃ| ફલસ્ય પાકાદન્તો વિનાશો યેષાં તિલમુદ્ગાદીનાં તે ફલપાકાન્તાઃ; અત્ર કેચિત્ ફલપાકાન્તાઃ પાકાન્તાશ્ચૌષધ્ય ઇતિ વદન્તિ; તેન વિનાઽપિ ફલં પાકેનૈવાન્તો યેષાં દૂર્વાદીનાં તેઽપિ ગૃહ્યન્તે| પ્રતાનશબ્દેન લતા ગુલ્માશ્ચ ગૃહ્યન્તે| યદુક્તં હારીતેન- “લતા ગુલ્માશ્ચ વીરુધઃ” ઇતિ| મૂલત્વગિત્યાદૌ નિર્યાસો લાક્ષાસર્જરસાદિઃ| ઔદ્ભિદો ગણ ઇત્યૌદ્ભિદસમુદ્ભૂતો ગણઃ||૬૮-૭૩||-

Adhikarana 42 (74-76) · Śloka 76

મૂલિન્યઃ ષોડશૈકોના ફલિન્યો વિંશતિઃ સ્મૃતાઃ||૭૪|| મહાસ્નેહાશ્ચ ચત્વારઃ પઞ્ચૈવ લવણાનિ ચ| અષ્ટૌ મૂત્રાણિ સઙ્ખ્યાતાન્યષ્ટાવેવ પયાંસિ ચ||૭૫|| શોધનાર્થાશ્ચ ષડ્ વૃક્ષાઃ પુનર્વસુનિદર્શિતાઃ| ય એતાન્ વેત્તિ સંયોક્તું વિકારેષુ સ વેદવિત્||૭૬||

સમ્પ્રત્યત્રૈવ જઙ્ગમૌદ્ભિદપાર્થિવદ્રવ્યે યત્ પ્રશસ્તં તદાહ- મૂલિન્ય ઇત્યાદિ| મૂલં પ્રશસ્તતમં યાસાં તા મૂલિન્યઃ; એવં ફલિન્યોઽપિ| ષોડશેતિ ચ્છેદઃ| મહાસ્નેહા ઇતિ ક્ષીરમાંસાદીનામપિ સ્નેહતયા સ્નેહાધ્યાયે વક્ષ્યમાણત્વેન તેષુ સર્પિરાદીનાં ભૂરિસ્નેહવત્ત્વેન મહત્ત્વમ્| પઞ્ચૈવ લવણાનીતિ વિમાને (વિ.અ.૮) વક્ષ્યમાણલવણબહુત્વે પઞ્ચાનામેવ પ્રશસ્તત્વેન દર્શનાર્થમ્| એવં મૂત્રાદિષ્વપિ પ્રાધાન્યમુન્નેયં સજાતીયેષુ| વેદવિદિતિ આયુર્વેદવિત્||૭૪-૭૬||

Adhikarana 43 (77-79) · Śloka 80

હસ્તિદન્તી હૈમવતી શ્યામા ત્રિવૃદધોગુડા| સપ્તલા શ્વેતનામા ચ પ્રત્યક્શ્રેણી ગવાક્ષ્યપિ||૭૭|| જ્યોતિષ્મતી ચ બિમ્બી ચ શણપુષ્પી વિષાણિકા| અજગન્ધા દ્રવન્તી ચ ક્ષીરિણી ચાત્ર ષોડશી||૭૮|| શણપુષ્પી ચ બિમ્બી ચ ચ્છર્દને હૈમવત્યપિ| શ્વેતા જ્યોતિષ્મતી ચૈવ યોજ્યા શીર્ષવિરેચને||૭૯|| એકાદશાવશિષ્ટા યાઃ પ્રયોજ્યાસ્તા વિરેચને| ઇત્યુક્તા નામકર્મભ્યાં મૂલિન્યઃ...|૮૦|

હસ્તિદન્તીત્યાદિ| હસ્તિદન્તી બૃહત્ફલા ગોડુમ્બા, ‘ઇયમેવ નાગદન્તી ભણ્યતે’ ઇત્યેકે| હૈમવતી વચા| શ્યામા શ્યામમૂલા ત્રિવૃત્| અધોગુડા પ્રદ્ધદારકઃ| સપ્તલા ચર્મકષા| શ્વેતનામા શ્વેતાઽપરાજિતા| પ્રત્યક્શ્રેણી દન્તી| બિમ્બી ઓષ્ઠોપમફલા| શણપુષ્પી ઘણ્ટારવા| વિષાણિકા આવર્તની| અજગન્ધા ‘ફોકાન્દી’ ઇતિ ખ્યાતા| દ્રવન્તી દન્ત્યેવ ચીરિતપત્રા| ક્ષીરિણી દુગ્ધિકા| મૂલિનીનાં વમનાદિવિનિયોગમાહ- શણપુષ્પીત્યાદિ||૭૭-૭૯||-

Adhikarana 44 (80-85) · Śloka 86

...ફલિનીઃ શૃણુ||૮૦|| શઙ્ખિન્યથ વિડઙ્ગાનિ ત્રપુષં મદનાનિ ચ| ધામાર્ગવમથેક્ષ્વાકુ જીમૂતં કૃતવેધનમ્| આનૂપં સ્થલજં ચૈવ ક્લીતકં દ્વિવિધં સ્મૃતમ્||૮૧|| પ્રકીર્યા ચોદકીર્યા ચ પ્રત્યક્પુષ્પા તથાઽભયા| અન્તઃકોટરપુષ્પી ચ હસ્તિપર્ણ્યાશ્ચ શારદમ્||૮૨|| કમ્પિલ્લકારગ્વધયોઃ ફલં યત્ કુટજસ્ય ચ| ધામાર્ગવમથેક્ષ્વાકુ જીમૂતં કૃતવેધનમ્||૮૩|| મદનં કુટજં ચૈવ ત્રપુષં હસ્તિપર્ણિની| એતાનિ વમને ચૈવ યોજ્યાન્યાસ્થાપનેષુ ચ||૮૪|| નસ્તઃ પ્રચ્છર્દને ચૈવ પ્રત્યક્પુષ્પા વિધીયતે| દશ યાન્યવશિષ્ટાનિ તાન્યુક્તાનિ વિરેચને||૮૫|| નામકર્મભિરુક્તાનિ ફલાન્યેકોનવિંશતિઃ|૮૬|

શઙ્ખિની શ્વેતબુહ્ના(ધ્ન)| ક્લીતકં યષ્ટીમધુ; અસ્ય તુ યદ્યપિ સુશ્રુતે મૂલં પ્રશસ્તં, મૂલેનૈવ વ્યવહારઃ, તથાઽપિ વિરેચનં પ્રતિ યષ્ટીમધુદ્વયસ્યાપિ ફલમેવ પ્રશસ્તં જ્ઞેયમ્| ધામાર્ગવઃ પીતઘોષકઃ| ઇક્ષ્વાકુઃ તિક્તાલાબુઃ| જીમૂતો ઘોષકભેદઃ| કૃતવેધનં જ્યોત્સ્નિકા| પ્રકીર્યોદકીર્યે કરઞ્જદ્વયમ્| પ્રત્યક્પુષ્પા અપામાર્ગઃ| અન્તઃકોટરપુષ્પી નીલબુધ્ના| હસ્તિપર્ણી મોરટઃ, અસ્યાશ્ચ શરત્કાલભવમેવ ફલં ગ્રાહ્યં; અત ઉક્તં- હસ્તિપર્ણ્યાશ્ચ શારદમિતિ| કમ્પિલ્લકં ગુણ્ડારોચનિકા| આરગ્વધસ્ય યદ્યપિ સુશ્રુતે પત્રં પ્રધાનમુક્તં, તથાઽપીહ ફલં ગૃહ્યતે પ્રધાનતમત્વાત્| ધામાર્ગવમિત્યાદિના પઞ્ચકર્મવિનિયોગ ઉચ્યતે| નસ્તઃ પ્રચ્છર્દન ઇતિ શિરોવિરેચને||૮૦-૮૫||-

Adhikarana 45 (86-87) · Śloka 88

સર્પિસ્તૈલં વસા મજ્જા સ્નેહો દિષ્ટશ્ચતુર્વિધઃ ||૮૬|| પાનાભ્યઞ્જનબસ્ત્યર્થં નસ્યાર્થં ચૈવ યોગતઃ| સ્નેહના જીવના વર્ણ્યા બલોપચયવર્ધનાઃ||૮૭|| સ્નેહા હ્યેતે ચ વિહિતા વાતપિત્તકફાપહાઃ|૮૮|

મહાસ્નેહેષુ સર્પિરાદૌ પઠિતં, પ્રાધાન્યાત્; વચનં હિ- “નાન્યઃ સ્નેહસ્તથા કશ્ચિત્ સંસ્કારમનુવર્તતે| યથા સર્પિરતઃ સર્પિઃ સર્વસ્નેહોત્તમં મતમ્” (નિ.અ.૧) ઇતિ||૮૬-૮૭||-

Adhikarana 46 (88-91) · Śloka 92

સૌવર્ચલં સૈન્ધવં ચ વિડમૌદ્ભિદમેવ ચ||૮૮|| સામુદ્રેણ સહૈતાનિ પઞ્ચ સ્યુર્લવણાનિ ચ| સ્નિગ્ધાન્યુષ્ણાનિ તીક્ષ્ણાનિ દીપનીયતમાનિ ચ||૮૯|| આલેપનાર્થે યુજ્યન્તે સ્નેહસ્વેદવિધૌ તથા| અધોભાગોર્ધ્વભાગેષુ નિરૂહેષ્વનુવાસને||૯૦|| અભ્યઞ્જને ભોજનાર્થે શિરસશ્ચ વિરેચને| શસ્ત્રકર્મણિ વર્ત્યર્થમઞ્જનોત્સાદનેષુ ચ||૯૧|| અજીર્ણાનાહયોર્વાતે ગુલ્મે શૂલે તથોદરે| ઉક્તાનિ લવણા(નિ)...|૯૨|

લવણેષુ યદ્યપિ સૈન્ધવં પ્રધાનં, યતો વક્ષ્યતિ- “સૈન્ધવં લવણાનામ્” (સૂ.અ.૨૫) ઇત્યગ્ર્યાધિકારે, તથાઽપિ સૌવર્ચલસ્ય રોચનત્વપ્રકર્ષાત્તથા સૈન્ધવમનુ પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમગ્રે પાઠઃ| ઔદ્ભિદમ્ ઔત્કારિકાલવણં, કેચિચ્છામ્ભરિલવણમાહુઃ| સામુદ્રં દક્ષિણસમુદ્રભવં ‘કરકચ’ ઇતિ ખ્યાતમ્| અભ્યઞ્જન ઇતિ સ્નેહાભ્યઙ્ગે| વર્ત્યર્થમિતિ ફલવર્ત્યર્થમ્||૮૮-૯૧||-

Adhikarana 47 (92-104) · Śloka 105

... ન્યૂ(ઊ)ર્ધ્વં મૂત્રાણ્યષ્ટૌ નિબોધ મે||૯૨|| મુખ્યાનિ યાનિ દિષ્ટાનિ સર્વાણ્યાત્રેયશાસને| અવિમૂત્રમજામૂત્રં ગોમૂત્રં માહિષં ચ યત્ ||૯૩|| હસ્તિમૂત્રમથોષ્ટ્રસ્ય હયસ્ય ચ ખરસ્ય ચ| ઉષ્ણં તીક્ષ્ણમથોઽરૂક્ષં કટુકં લવણાન્વિતમ્||૯૪|| મૂત્રમુત્સાદને યુક્તં યુક્તમાલેપનેષુ ચ| યુક્તમાસ્થાપને મૂત્રં યુક્તં ચાપિ વિરેચને||૯૫|| સ્વેદેષ્વપિ ચ તદ્યુક્તમાનાહેષ્વગદેષુ ચ| ઉદરેષ્વથ ચાર્શઃસુ ગુલ્મિકુષ્ઠિકિલાસિષુ ||૯૬|| તદ્યુક્તમુપનાહેષુ પરિષેકે તથૈવ ચ| દીપનીયં વિષઘ્નં ચ ક્રિમિઘ્નં ચોપદિશ્યતે||૯૭|| પાણ્ડુરોગોપસૃષ્ટાનામુત્તમં શર્મ ચોચ્યતે| શ્લેષ્માણં શમયેત્ પીતં મારુતં ચાનુલોમયેત્||૯૮|| કર્ષેત્ પિત્તમધોભાગમિત્યસ્મિન્ ગુણસઙ્ગ્રહઃ| સામાન્યેન મયોક્તસ્તુ પૃથક્ત્વેન પ્રવક્ષ્યતે||૯૯|| અવિમૂત્રં સતિક્તં સ્યાત્ સ્નિગ્ધં પિત્તાવિરોધિ ચ| આજં કષાયમધુરં પથ્યં દોષાન્નિહન્તિ ચ||૧૦૦|| ગવ્યં સમધુરં કિઞ્ચિદ્દોષઘ્નં ક્રિમિકુષ્ઠનુત્| કણ્ડૂં ચ શમયેત્ પીતં સમ્યગ્દોષોદરે હિતમ્||૧૦૧|| અર્શઃશોફોદરઘ્નં તુ સક્ષારં માહિષં સરમ્| હાસ્તિકં લવણં મૂત્રં હિતં તુ ક્રિમિકુષ્ઠિનામ્||૧૦૨|| પ્રશસ્તં બદ્ધવિણ્મૂત્રવિષશ્લેષ્મામયાર્શસામ્| સતિક્તં શ્વાસકાસઘ્નમર્શોઘ્નં ચૌષ્ટ્રમુચ્યતે||૧૦૩|| વાજિનાં તિક્તકટુકં કુષ્ઠવ્રણવિષાપહમ્| ખરમૂત્રમપસ્મારોન્માદગ્રહવિનાશનમ્||૧૦૪|| ઇતીહોક્તાનિ મૂત્રાણિ યથાસામર્થ્યયોગતઃ|૧૦૫|

અવિમૂત્રમિત્યાદૌ સ્ત્રીમૂત્રમેવ પ્રશસ્તમિતિ લિઙ્ગપરિગ્રહાદ્દર્શયતિ; યતઃ સ્ત્રીણાં લઘ્વઙ્ગત્વાન્મૂત્રમપિ લઘુ; વચનં હિ- “લાઘવં જાતિસામાન્યે સ્ત્રીણાં પુંસાં ચ ગૌરવમ્” (સૂ.અ.૨૭) ઇતિ| યત્તૂચ્યતે- પુંસાં મૂત્રં શુક્રસમ્બન્ધાદ્ગુરુ; તન્ન, શુક્રસમ્બન્ધસ્ય સ્ત્રીણામપિ શુક્રવત્ત્વેન તુલ્યત્વાત્; વચનં હિ- “યદા નારી હિ નાર્યા તુ મૈથુનાયોપપદ્યતે| મુઞ્ચતઃ શુક્રમન્યોઽન્યમનસ્થિસ્તત્ર જાયતે ” ઇત્યાદિ; નપુંસકમૂત્રં ત્વમઙ્ગલત્વાન્ન ગૃહ્યતે| અગદેષ્વિત્યનેનાગદપ્રયોગયૌગિકત્વં, વિષઘ્નમિત્યનેન ચ કેવલસ્યૈવ વિષહન્તૃત્વમિતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્| શર્મ ચોચ્યત ઇતિ આરોગ્યરૂપસુખકર્તૃત્વાત્| અધોભાગમિતિ અધોમાર્ગેણ પિત્તં કર્ષેત્; કિંવા યદેવાધોગતં પિત્તં તદેવ વિરેચયતિ નોર્ધ્વગમ્| યથાસામર્થ્યયોગત ઇતિ યાદૃશઃ શક્તિયોગો મૂત્રાણાં તથા||૯૨-૧૦૪||-

Adhikarana 48 (105-113) · Śloka 113

અતઃ ક્ષીરાણિ વક્ષ્યન્તે કર્મ ચૈષાં ગુણાશ્ચ યે||૧૦૫|| અવિક્ષીરમજાક્ષીરં ગોક્ષીરં માહિષં ચ યત્| ઉષ્ટ્રીણામથ નાગીનાં વડવાયાઃ સ્ત્રિયાસ્તથા||૧૦૬|| પ્રાયશો મધુરં સ્નિગ્ધં શીતં સ્તન્યં પયો મતમ્| પ્રીણનં બૃંહણં વૃષ્યં મેધ્યં બલ્યં મનસ્કરમ્||૧૦૭|| જીવનીયં શ્રમહરં શ્વાસકાસનિબર્હણમ્| હન્તિ શોણિતપિત્તં ચ સન્ધાનં વિહતસ્ય ચ||૧૦૮|| સર્વપ્રાણભૃતાં સાત્મ્યં શમનં શોધનં તથા| તૃષ્ણાઘ્નં દીપનીયં ચ શ્રેષ્ઠં ક્ષીણક્ષતેષુ ચ||૧૦૯|| પાણ્ડુરોગેઽમ્લપિત્તે ચ શોષે ગુલ્મે તથોદરે| અતીસારે જ્વરે દાહે શ્વયથૌ ચ વિશેષતઃ ||૧૧૦|| યોનિશુક્રપ્રદોષેષુ મૂત્રેષ્વપ્રચુરેષુ ચ| પુરીષે ગ્રથિતે પથ્યં વાતપિત્તવિકારિણામ્||૧૧૧|| નસ્યાલેપાવગાહેષુ વમનાસ્થાપનેષુ ચ| વિરેચને સ્નેહને ચ પયઃ સર્વત્ર યુજ્યતે||૧૧૨|| યથાક્રમં ક્ષીરગુણાનેકૈકસ્ય પૃથક્ પૃથક્| અન્નપાનાદિકેઽધ્યાયે ભૂયો વક્ષ્યામ્યશેષતઃ||૧૧૩||

પ્રાયશો મધુરમિતિ પ્રાધાન્યેન મધુરમ્| તેન ક્ષીરમુષ્ટ્રીણામીષલ્લવણં તથા છાગં કષાયમિત્યાદૌ રસાન્તરસ્યાપ્રાધાન્યેનાનુબન્ધોઽપિ ક્ષીરે ભવતીતિ દર્શયતિ| પ્રાયશ ઇતિ બૃંહણં સ્નિગ્ધમિત્યેતાભ્યાં તથા શીતમિત્યનેન ચ સમ્બધ્યતે; તેનૌષ્ટ્રસ્ય રૂક્ષોષ્ણત્વાભિધાનં ન વિરોધિ| સ્તન્યમિતિ સ્તન્યવૃદ્ધિકરમ્| મનસ્કરમિતિ પ્રભાવાદોજસ્કરત્વાચ્ચ; ઓજોવૃદ્ધ્યા હિ તદનુવિધાયિનો મનસોઽપિ સ્વકર્મસામર્થ્યં ભવતિ| એતદેવ ચ નિત્યસ્યેહ મનસઃ કરણં યન્મનસઃ પ્રકર્ષબુદ્ધ્યુત્કર્ષાદિગુણકરણમ્| હન્તિ શોણિતપિત્તમિતિ અવસ્થાવિશેષાપન્નમેવ શોણિતપિત્તં હન્તિ| વચનં હિ- “કષાયયોગૈર્વિવિધૈર્યથોક્તૈર્દીપ્તેઽનલે શ્લેષ્મણિ નિર્જિતે ચ| યદ્રક્તપિત્તં પ્રશમં ન યાતિ તત્રાનિલઃ સ્યાદનુ, તત્ર કાર્યમ્|| છાગં પયઃ સ્યાત્ પરમં પ્રયોગે ગવ્યં શૃતં પઞ્ચગુણે જલે વા” (ચિ.અ.૪) ઇતિ| એવં ચ યદુચ્યતે- અધોભાગે રક્તપિત્તે સરત્વાત્ ક્ષીરમયૌગિકમ્, ઊર્ધ્વગે ચ કફકર્તૃતયાઽયૌગિકમિતિ, તન્નિરસ્તમ્| સર્વપ્રાણભૃતાં સાત્મ્યમિત્યત્ર સર્વશબ્દશ્ચિકિત્સ્યતયા પ્રકૃતસર્વમનુષ્યેષ્વેવ વર્તતે, તેન ક્ષીરસ્ય સંસ્વેદજાદિપ્રાણ્યસાત્મ્યત્વં નોદ્ભાવનીયં; કિંવા સર્વશબ્દોઽયં ભૂરિવચનઃ||૧૦૫-૧૧૩||

Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115

અથાપરે ત્રયો વૃક્ષાઃ પૃથગ્યે ફલમૂલિભિઃ| સ્નુહ્યર્કાશ્મન્તકાસ્તેષામિદં કર્મ પૃથક્ પૃથક્||૧૧૪|| વમનેઽશ્મન્તકં વિદ્યાત્ સ્નુહીક્ષીરં વિરેચને| ક્ષીરમર્કસ્ય વિજ્ઞેયં વમને સવિરેચને||૧૧૫||

ફલમૂલિભિરિતિ પૃથક્શબ્દયોગાદપાદાને તૃતીયા| અશ્મન્તકો માલુયાસદૃશપત્રો વૃક્ષઃ||૧૧૪-૧૧૫||

Adhikarana 50 (116-119) · Śloka 119

ઇમાંસ્ત્રીનપરાન્ વૃક્ષાનાહુર્યેષાં હિતાસ્ત્વચઃ| પૂતીકઃ કૃષ્ણગન્ધા ચ તિલ્વકશ્ચ તથા તરુઃ||૧૧૬|| વિરેચને પ્રયોક્તવ્યઃ પૂતીકસ્તિલ્વકસ્તથા| કૃષ્ણગન્ધા પરીસર્પે શોથેષ્વર્શઃસુ ચોચ્યતે||૧૧૭|| દદ્રુવિદ્રધિગણ્ડેષુ કુષ્ઠેષ્વપ્યલજીષુ ચ| ષડ્વૃક્ષાઞ્છોધનાનેતાનપિ વિદ્યાદ્વિચક્ષણઃ||૧૧૮|| ઇત્યુક્તાઃ ફલમૂલિન્યઃ સ્નેહાશ્ચ લવણાનિ ચ| મૂત્રં ક્ષીરાણિ વૃક્ષાશ્ચ ષડ્ યે દિષ્ટપયસ્ત્વચઃ||૧૧૯||

પૂતીકઃ કણ્ટકીકરઞ્જઃ| તિલ્વકો લોધ્રઃ; તસ્ય તરુરિતિ વિશેષણેન પટ્ટિકાલોધ્રં વ્યુદસ્યતિ, શાબરલોધ્રં ચ મહાપ્રમાણં તરુશબ્દયોગ્યં ગ્રાહયતિ; કિંવા તરુવિશેષણેન બાલં લોધ્રં વ્યુદસ્યતિ| ષડ્વૃક્ષાઞ્ શોધનાનિત્યત્ર યદ્યપિ કૃષ્ણગન્ધાયાઃ પઞ્ચકર્મણ્યનભિધાનાન્ન શોધનત્વં, તથાઽપિ બાહ્યાલેપનેન બહિઃસ્થિતદોષસંશોધનત્વં બોદ્ધવ્યં; કિંવા અપિશબ્દાત્ કૃષ્ણગન્ધાયા અશોધનત્વમપિ સૂચ્યતે||૧૧૬-૧૧૯||

Adhikarana 51 (120-123) · Śloka 123

ઓષધીર્નામરૂપાભ્યાં જાનતે હ્યજપા વને| અવિપાશ્ચૈવ ગોપાશ્ચ યે ચાન્યે વનવાસિનઃ||૧૨૦|| ન નામજ્ઞાનમાત્રેણ રૂપજ્ઞાનેન વા પુનઃ| ઓષધીનાં પરાં પ્રાપ્તિં કશ્ચિદ્વેદિતુમર્હતિ||૧૨૧|| યોગવિત્ત્વપ્યરૂપજ્ઞસ્તાસાં તત્ત્વવિદુચ્યતે| કિં પુનર્યો વિજાનીયાદોષધીઃ સર્વથા ભિષક્||૧૨૨|| યોગમાસાં તુ યો વિદ્યાદ્દેશકાલોપપાદિતમ્| પુરુષં પુરુષં વીક્ષ્ય સ જ્ઞેયો ભિષગુત્તમઃ||૧૨૩||

ઉક્તાનામોષધીનાં યોગજ્ઞાનસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયન્નાહ- ઓષધીરિત્યાદિ| પરાં પ્રાપ્તિમિતિ ઉત્કૃષ્ટં વ્યાધિશરીરાદ્યપેક્ષં સમ્યગ્યોગમ્| યોગો વ્યાધિશરીરાદ્યપેક્ષા સમ્યગ્યોજના ભેષજસ્ય| સર્વથેતિ નામરૂપયોગૈઃ| યોગમેવ વિશિષ્ટં દર્શયન્નાહ- યોગમિત્યાદિ| દેશકાલોપપાદિતમિતિ દેશકાલકૃતમ્| પુરુષં પુરુષં વીક્ષ્યેતિ વીપ્સાયાં, પ્રતિપુરુષં પ્રકૃત્યાદિભેદેન યોગસ્ય પ્રાયો ભેદો ભવતીતિ દર્શયતિ| પુરુષશબ્દેન ચેહ સંયોગપુરુષોઽભિપ્રેતઃ||૧૨૦-૧૨૩||

Adhikarana 52 (124-125) · Śloka 125

યથા વિષં યથા શસ્ત્રં યથાઽગ્નિરશનિર્યથા| તથૌષધમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમમૃતં યથા||૧૨૪|| ઔષધં હ્યનભિજ્ઞાતં નામરૂપગુણૈસ્ત્રિભિઃ| વિજ્ઞાતં ચાપિ દુર્યુક્તમનર્થાયોપપદ્યતે||૧૨૫||

યોગસ્યૌષધજ્ઞાનાધીનત્વાદૌષધાજ્ઞાનસ્ય મહાનર્થકારિતાં બહુભિર્દૃષ્ટાન્તૈર્દર્શયતિ- યથા વિષમિત્યાદિ| વિષાદિબહુદૃષ્ટાન્તેનાજ્ઞાતં ભેષજં કિઞ્ચિદ્વિષવત્ સઞ્જ્ઞાનાશં કૃત્વા મારયતિ, કિઞ્ચિચ્ચ શસ્ત્રવન્મર્મચ્છેદં કૃત્વા મારયતિ, કિઞ્ચિચ્ચાગ્નિવત્ સ્ફોટાદિકં કૃત્વા મારયતિ, કિઞ્ચિચ્ચાશનિવત્ સદ્યો મારયતીતિ દર્શયતિ| નામરૂપગુણૈરિત્યનેન ત્રિત્વે લબ્ધે પુનસ્ત્રિભિરિતિ વચનમેકૈકજ્ઞાનપ્રતિષેધાર્થં; તેન ત્રિભિરેવ મિલિતૈર્જ્ઞાતં ભેષજં પ્રશસ્તમિતિ દર્શયતિ||૧૨૪-૧૨૫||

Adhikarana 53 (126-133) · Śloka 133

યોગાદપિ વિષં તીક્ષ્ણમુત્તમં ભેષજં ભવેત્| ભેષજં ચાપિ દુર્યુક્તં તીક્ષ્ણં સમ્પદ્યતે વિષમ્||૧૨૬|| તસ્માન્ન ભિષજા યુક્તં યુક્તિબાહ્યેન ભેષજમ્| ધીમતા કિઞ્ચિદાદેયં જીવિતારોગ્યકાઙ્ક્ષિણા||૧૨૭|| કુર્યાન્નિપતિતો મૂર્ધ્નિ સશેષં વાસવાશનિઃ| સશેષમાતુરં કુર્યાન્નત્વજ્ઞમતમૌષધમ્||૧૨૮|| દુઃખિતાય શયાનાય શ્રદ્દધાનાય રોગિણે| યો ભેષજમવિજ્ઞાય પ્રાજ્ઞમાની પ્રયચ્છતિ||૧૨૯|| ત્યક્તધર્મસ્ય પાપસ્ય મૃત્યુભૂતસ્ય દુર્મતેઃ| નરો નરકપાતી સ્યાત્તસ્ય સમ્ભાષણાદપિ||૧૩૦|| વરમાશીવિષવિષં ક્વથિતં તામ્રમેવ વા| પીતમત્યગ્નિસન્તપ્તા ભક્ષિતા વાઽપ્યયોગુડાઃ||૧૩૧|| નતુ શ્રુતવતાં વેશં બિભ્રતા શરણાગતાત્| ગૃહીતમન્નં પાનં વા વિત્તં વા રોગપીડિતાત્||૧૩૨|| ભિષગ્બુભૂષુર્મતિમાનતઃ સ્વગુણસમ્પદિ| પરં પ્રયત્નમાતિષ્ઠેત્ પ્રાણદઃ સ્યાદ્યથા નૃણામ્||૧૩૩||

યોગં સ્તૌતિ- યોગાદપીત્યાદિ| વિષં ચ સમ્યગ્યોગાદ્ભેષજં ભવતીતિ “તિલં દદ્યાદ્વિષસ્ય તુ” (ચિ.અ.૧) ઇત્યાદિપ્રયોગે બોદ્ધવ્યમ્| ન કેવલમાતુરેણૈવાભિષજો ભેષજં નાદેયં, કિન્તુ ભિષજાઽપિ યુક્તિબાહ્યેન ભેષજમાતુરાય ન દેયમિત્યાહ- દુઃખિતાયેત્યાદિ||૧૨૬-૧૩૩||

Adhikarana 54 (134) · Śloka 134

તદેવ યુક્તં ભૈષજ્યં યદારોગ્યાય કલ્પતે| સ ચૈવ ભિષજાં શ્રેષ્ઠો રોગેભ્યો યઃ પ્રમોચયેત્||૧૩૪||

અથ સમ્યગ્યુક્તસ્ય ભેષજસ્ય કિં લક્ષણં કિંવા ઉપાદેયસ્ય શ્રેષ્ઠવૈદ્યસ્ય લક્ષણમિત્યાહ- તદેવેત્યાદિ| રોગેભ્યો યઃ પ્રમોચયેદિત્યનેન ચ જ્ઞાનપૂર્વં ભેષજપ્રયોગેણ રોગહારકત્વમુચ્યતે; તેન યાદૃચ્છિકસિદ્ધ્યા કુવૈદ્યવ્યવહારો ન વાચ્યઃ; યાદૃચ્છિકસિદ્ધૌ હિ વૈદ્યો ન રોગપ્રમોક્ષે કારણં, કિન્તુ ઘુણાક્ષરન્યાયેન દૈવાગતો ભેષજસ્ય સમ્યગ્યોગ ઇતિ||૧૩૪||

Adhikarana 55 (135) · Śloka 135

સમ્યક્પ્રયોગં સર્વેષાં સિદ્ધિરાખ્યાતિ કર્મણામ્| સિદ્ધિરાખ્યાતિ સર્વૈશ્ચ ગુણૈર્યુક્તં ભિષક્તમમ્||૧૩૫||

કથમારોગ્યાત્ સમ્યગ્યોગો ભેષજસ્ય જ્ઞાયતે ઇત્યાહ- સમ્યક્પ્રયોગમિત્યાદિ| સર્વેષામિત્યનેનાન્યેષામપિ કર્મણાં પ્રતિમાકરણાદીનાં સિદ્ધિઃ સમ્યગ્યોગં તત્કારણતાં ખ્યાપયતિ; ન હ્યસમ્યક્પ્રયુક્તે કારણે સમ્યક્ કાર્યં ભવતિ| સિદ્ધિરાખ્યાતીતિ ઉક્તા પ્રાતિનિયમિકી સિદ્ધિઃ, ન યાદૃચ્છિકી| સર્વૈર્ગુણૈરિતિ શ્રુતે પર્યવદાતત્વાદિભિઃ ખુડ્ડાકચતુષ્પાદ (સૂ.અ.૧૦) વક્ષ્યમાણૈઃ||૧૩૫||

Adhikarana 56 (136-140) · Śloka 140

તત્ર શ્લોકાઃ- આયુર્વેદાગમો હેતુરાગમસ્ય પ્રવર્તનમ્| સૂત્રણસ્યાભ્યનુજ્ઞાનમાયુર્વેદસ્ય નિર્ણયઃ||૧૩૬|| સમ્પૂર્ણં કારણં કાર્યમાયુર્વેદપ્રયોજનમ્| હેતવશ્ચૈવ દોષાશ્ચ ભેષજં સઙ્ગ્રહેણ ચ||૧૩૭|| રસાઃ સપ્રત્યયદ્રવ્યાસ્ત્રિવિધો દ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ| મૂલિન્યશ્ચ ફલિન્યશ્ચ સ્નેહાશ્ચ લવણાનિ ચ||૧૩૮|| મૂત્રં ક્ષીરાણિ વૃક્ષાશ્ચ ષડ્ યે ક્ષીરત્વગાશ્રયાઃ| કર્માણિ ચૈષાં સર્વેષાં યોગાયોગગુણાગુણાઃ||૧૩૯|| વૈદ્યાપવાદો યત્રસ્થાઃ સર્વે ચ ભિષજાં ગુણાઃ| સર્વમેતત્ સમાખ્યાતં પૂર્વાધ્યાયે મહર્ષિણા||૧૪૦||

તત્ર શ્લોકા ઇતિ તન્ત્રકારસ્ય રીતિરિયં યત્- યત્રોક્તમર્થં સઙ્ગ્રહેણાભિધત્તે તત્ર ‘તત્ર શ્લોકા’ ઇતિ કરોતિ; યત્ર તૂક્તાદનધિકમુચ્યતે તત્ર ‘ભવતિ ચાત્ર’ ઇતિ કરોતિ; ન ચાસ્ય નિષ્પ્રયોજનત્વં, તન્ત્રધર્મત્વાત્| અધ્યાયોક્તમર્થમધ્યાયાન્તે સઙ્ગ્રહેણાભિધત્તે- આયુર્વેદાગમ ઇત્યાદિના| સઙ્ગ્રહકથનં ચ પૂર્વોક્તાર્થસ્ય સઙ્ક્ષેપેણ ગ્રહણાર્થં તથા દુર્જ્ઞાનપ્રતિષેધાર્થં ચ| યતો યત્કિઞ્ચિદત્ર દુર્જ્ઞાનં સ્યાત્તદિહ પ્રતિપાદિતાર્થસંવાદેનાવધાર્યતે| વચનં હિ- “ગદ્યોક્તો યઃ પુનઃ શ્લોકૈરર્થઃ સમનુગીયતે| તદ્વ્યક્તિવ્યવસાયાર્થં દ્વિરુક્તિઃ સા ન ગર્હ્યતે” (નિ.અ.૧) ઇતિ| અત્ર ચ ગદ્યોક્ત ઇતિ વિસ્તરોક્તોપલક્ષણમ્| તેન શ્લોકોક્તસ્યાપ્યારગ્વધીયાદ્યર્થસ્ય પુનઃ શ્લોકેન સઙ્ગ્રહણમવિરુદ્ધમ્| વ્યક્તિઃ સ્પષ્ટતા, વ્યવસાયઃ અવધારણમ્| આગમ ઇતિ “દીર્ઘઞ્જીવિતમન્વિચ્છન્” ઇત્યાદિના, હેતુરિતિ આયુર્વેદાગમહેતુઃ, સ ચ “વિઘ્નભૂતા યદા રોગા” ઇત્યાદિના રોગપ્રાદુર્ભાવ ઉક્તઃ; કિંવા “દીર્ઘઞ્જીવિતમન્વિચ્છન્” ઇત્યાદિશ્લોકો વિશેષેણાયુર્વેદાગમસ્ય તથાઽઽયુર્વેદાગમહેતોશ્ચ પિણ્ડસૂત્રરૂપઃ, “બ્રહ્મણા હિ” ઇત્યાદિગ્રન્થસ્ત્વાયુર્વેદાગમપ્રતિપાદકઃ, હેતુપ્રતિપાદકસ્તુ “વિઘ્નભૂતા” ઇત્યાદિગ્રન્થો યથોક્ત એવ| આગમસ્ય પ્રવર્તનમિતિ ઇન્દ્રાદાનીય ભરદ્વાજેન મર્ત્યલોકે પ્રવર્તનમાયુર્વેદગ્રહણપર્યન્તમ્| સૂત્રણમિત્યાયુર્વેદતન્ત્રકરણમગ્નિવેશાદીનામ્| અભ્યનુજ્ઞાનમિતિ “તાનિ ચાનુમતાનિ” ઇત્યાદિ| શેષં સુગમમ્||૧૩૬-૧૪૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે સૂત્રસ્થાને દીર્ઘઞ્જીવિતીયો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાખ્યાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં સૂત્રસ્થાને દીર્ઘઞ્જીવિતીયો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||