1. dīrghañjīvitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1) · Śloka 1

અથાતો દીર્ઘઞ્જીવિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧||

Adhikarana 2 (2) · Śloka 2

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

દીર્ઘં જીવિતમન્વિચ્છન્ભરદ્વાજ ઉપાગમત્| ઇન્દ્રમુગ્રતપા બુદ્ધ્વા શરણ્યમમરેશ્વરમ્||૩||

Adhikarana 4 (4-5) · Śloka 5

બ્રહ્મણા હિ યથાપ્રોક્તમાયુર્વેદં પ્રજાપતિઃ| જગ્રાહ નિખિલેનાદાવશ્વિનૌ તુ પુનસ્તતઃ||૪|| અશ્વિભ્યાં ભગવાઞ્છક્રઃ પ્રતિપેદે હ કેવલમ્| ઋષિપ્રોક્તો ભરદ્વાજસ્તસ્માચ્છક્રમુપાગમત્||૫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

વિઘ્નભૂતા યદા રોગાઃ પ્રાદુર્ભૂતાઃ શરીરિણામ્| તપોપવાસાધ્યયનબ્રહ્મચર્યવ્રતાયુષામ્ ||૬|| તદા ભૂતેષ્વનુક્રોશં પુરસ્કૃત્ય મહર્ષયઃ| સમેતાઃ પુણ્યકર્માણઃ પાર્શ્વે હિમવતઃ શુભે||૭||

Adhikarana 6 (8-14) · Śloka 15

અઙ્ગિરા જમદગ્નિશ્ચ વસિષ્ઠઃ કશ્યપો ભૃગુઃ| આત્રેયો ગૌતમઃ સાઙ્ખ્યઃ પુલસ્ત્યો નારદોઽસિતઃ||૮|| અગસ્ત્યો વામદેવશ્ચ માર્કણ્ડેયાશ્વલાયનૌ| પારિક્ષિર્ભિક્ષુરાત્રેયો ભરદ્વાજઃ કપિઞ્જ(ષ્ઠ)લઃ||૯|| વિશ્વામિત્રાશ્મરથ્યૌ ચ ભાર્ગવશ્ચ્યવનોઽભિજિત્| ગાર્ગ્યઃ શાણ્ડિલ્યકૌણ્ડિલ્યૌ(ન્યૌ)વાર્ક્ષિર્દેવલગાલવૌ||૧૦|| સાઙ્કૃત્યો બૈજવાપિશ્ચ કુશિકો બાદરાયણઃ| બડિશઃ શરલોમા ચ કાપ્યકાત્યાયનાવુભૌ||૧૧|| કાઙ્કાયનઃ કૈકશેયો ધૌમ્યો મારીચકાશ્યપૌ| શર્કરાક્ષો હિરણ્યાક્ષો લોકાક્ષઃ પૈઙ્ગિરેવ ચ||૧૨|| શૌનકઃ શાકુનેયશ્ચ મૈત્રેયો મૈમતાયનિઃ| વૈખાનસા વાલખિલ્યાસ્તથા ચાન્યે મહર્ષયઃ||૧૩|| બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય નિધયો દ(ય)મસ્ય નિયમસ્ય ચ| તપસસ્તેજસા દીપ્તા હૂયમાના ઇવાગ્નયઃ||૧૪|| સુખોપવિષ્ટાસ્તે તત્ર પુણ્યાં ચક્રુઃ કથામિમામ્|૧૫|

Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 18

ધર્માર્થકામમોક્ષાણામારોગ્યં મૂલમુત્તમમ્||૧૫|| રોગાસ્તસ્યાપહર્તારઃ શ્રેયસો જીવિતસ્ય ચ| પ્રાદુર્ભૂતો મનુષ્યાણામન્તરાયો મહાનયમ્||૧૬|| કઃ સ્યાત્તેષાં શમોપાય ઇત્યુક્ત્વા ધ્યાનમાસ્થિતાઃ| અથ તે શરણં શક્રં દદૃશુર્ધ્યાનચક્ષુષા||૧૭|| સ વક્ષ્યતિ શમોપાયં યથાવદમરપ્રભુઃ|૧૮|

Adhikarana 8 (18-23) · Śloka 23

કઃ સહસ્રાક્ષભવનં ગચ્છેત્ પ્રષ્ટું શચીપતિમ્||૧૮|| અહમર્થે નિયુજ્યેયમત્રેતિ પ્રથમં વચઃ| ભરદ્વાજોઽબ્રવીત્તસ્માદૃષિભિઃ સ નિયોજિતઃ||૧૯|| સ શક્રભવનં ગત્વા સુરર્ષિગણમધ્યગમ્ | દદર્શ બલહન્તારં દીપ્યમાનમિવાનલમ્||૨૦|| સોઽભિગમ્ય જયાશીર્ભિરભિનન્દ્ય સુરેશ્વરમ્| પ્રોવાચ વિનયાદ્ધીમાનૃષીણાં વાક્યમુત્તમમ્||૨૧|| વ્યાધયો હિ સમુત્પન્નાઃ સર્વપ્રાણિભયઙ્કરાઃ| તદ્બ્રૂહિ મે શમોપાયં યથાવદમરપ્રભો||૨૨|| તસ્મૈ પ્રોવાચ ભગવાનાયુર્વેદં શતક્રતુઃ| પદૈરલ્પૈર્મતિં બુદ્ધ્વા વિપુલાં પરમર્ષયે||૨૩||

Adhikarana 9 (24) · Śloka 24

હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનં સ્વસ્થાતુરપરાયણમ્| ત્રિસૂત્રં શાશ્વતં પુણ્યં બુબુધે યં પિતામહઃ||૨૪||

Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26

સોઽનન્તપારં ત્રિસ્કન્ધમાયુર્વેદં મહામતિઃ| યથાવદચિરાત્ સર્વં બુબુધે તન્મના મુનિઃ||૨૫|| તેનાયુરમિતં લેભે ભરદ્વાજઃ સુખાન્વિતમ્| ઋષિભ્યોઽનધિકં તચ્ચ શશંસાનવશેષયન્||૨૬||

Adhikarana 11 (27-29) · Śloka 29

ઋષયશ્ચ ભરદ્વાજાજ્જગૃહુસ્તં પ્રજાહિતમ્| દીર્ઘમાયુશ્ચિકીર્ષન્તો વેદં વર્ધનમાયુષઃ||૨૭|| મહર્ષયસ્તે દદૃશુર્યથાવજ્જ્ઞાનચક્ષુષા| સામાન્યં ચ વિશેષં ચ ગુણાન્ દ્રવ્યાણિ કર્મ ચ||૨૮|| સમવાયં ચ તજ્જ્ઞાત્વા તન્ત્રોક્તં વિધિમાસ્થિતાઃ| લેભિરે પરમં શર્મ જીવિતં ચાપ્યનિત્વરમ્ ||૨૯||

Adhikarana 12 (30-31) · Śloka 31

અથ મૈત્રીપરઃ પુણ્યમાયુર્વેદં પુનર્વસુઃ| શિષ્યેભ્યો દત્તવાન્ ષડ્ભ્યઃ સર્વભૂતાનુકમ્પયા||૩૦|| અગ્નિવેશશ્ચ ભેલ(ડ)શ્ચ જતૂકર્ણઃ પરાશરઃ| હારીતઃ ક્ષારપાણિશ્ચ જગૃહુસ્તન્મુનેર્વચઃ||૩૧||

Adhikarana 13 (32-40) · Śloka 40

બુદ્ધેર્વિશેષસ્તત્રાસીન્નોપદેશાન્તરં મુનેઃ| તન્ત્રસ્ય કર્તા પ્રથમમગ્નિવેશો યતોઽભવત્||૩૨|| અથ ભેલાદયશ્ચક્રુઃ સ્વં સ્વં તન્ત્રં કૃતાનિ ચ| શ્રાવયામાસુરાત્રેયં સર્ષિસઙ્ઘં સુમેધસઃ||૩૩|| શ્રુત્વા સૂત્રણમર્થાનામૃષયઃ પુણ્યકર્મણામ્| યથાવત્સૂત્રિતમિતિ પ્રહૃષ્ટાસ્તેઽનુમેનિરે||૩૪|| સર્વ એવાસ્તુવંસ્તાંશ્ચ સર્વભૂતહિતૈષિણઃ| સાધુ ભૂતેષ્વનુક્રોશ ઇત્યુચ્ચૈરબ્રુવન્ સમમ્||૩૫|| તં પુણ્યં શુશ્રુવુઃ શબ્દં દિવિ દેવર્ષયઃ સ્થિતાઃ| સામરાઃ પરમર્ષીણાં શ્રુત્વા મુમુદિરે પરમ્||૩૬|| અહો સાધ્વિતિ નિર્ઘોષો લોકાંસ્ત્રીનન્વવા(ના)દયત્| નભસિ સ્નિગ્ધગમ્ભીરો હર્ષાદ્ભૂતૈરુદીરિતઃ||૩૭|| શિવો વાયુર્વવૌ સર્વા ભાભિરુન્મીલિતા દિશઃ| નિપેતુઃ સજલાશ્ચૈવ દિવ્યાઃ કુસુમવૃષ્ટયઃ||૩૮|| અથાગ્નિવેશપ્રમુખાન્ વિવિશુર્જ્ઞાનદેવતાઃ| બુદ્ધિઃ સિદ્ધિઃ સ્મૃતિર્મેધા ધૃતિઃ કીર્તિઃ ક્ષમા દયા||૩૯|| તાનિ ચાનુમતાન્યેષાં તન્ત્રાણિ પરમર્ષિભિઃ| ભ(ભા)વાય ભૂતસઙ્ઘાનાં પ્રતિષ્ઠાં ભુવિ લેભિરે||૪૦||

Adhikarana 14 (41) · Śloka 41

હિતાહિતં સુખં દુઃખમાયુસ્તસ્ય હિતાહિતમ્| માનં ચ તચ્ચ યત્રોક્તમાયુર્વેદઃ સ ઉચ્યતે||૪૧||

Adhikarana 15 (42) · Śloka 42

શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગો ધારિ જીવિતમ્| નિત્યગશ્ચાનુબન્ધશ્ચ પર્યાયૈરાયુરુચ્યતે||૪૨||

Adhikarana 16 (43) · Śloka 43

તસ્યાયુષઃ પુણ્યતમો વેદો વેદવિદાં મતઃ| વક્ષ્યતે યન્મનુષ્યાણાં લોકયોરુભયોર્હિતમ્ ||૪૩||

Adhikarana 17 (44) · Śloka 44

સર્વદા સર્વભાવાનાં સામાન્યં વૃદ્ધિકારણમ્| હ્રાસહેતુર્વિશેષશ્ચ, પ્રવૃત્તિરુભયસ્ય તુ||૪૪||

Adhikarana 18 (45) · Śloka 45

સામાન્યમેકત્વકરં, વિશેષસ્તુ પૃથક્ત્વકૃત્| તુલ્યાર્થતા હિ સામાન્યં, વિશેષસ્તુ વિપર્યયઃ||૪૫||

Adhikarana 19 (46-47) · Śloka 47

સત્ત્વમાત્મા શરીરં ચ ત્રયમેતત્ત્રિદણ્ડવત્| લોકસ્તિષ્ઠતિ સંયોગાત્તત્ર સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્||૪૬|| સ પુમાંશ્ચેતનં તચ્ચ તચ્ચાધિકરણં સ્મૃતમ્| વેદસ્યાસ્ય, તદર્થં હિ વેદોઽયં સમ્પ્રકાશિતઃ||૪૭||

Adhikarana 20 (48) · Śloka 48

ખાદીન્યાત્મા મનઃ કાલો દિશશ્ચ દ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ| સેન્દ્રિયં ચેતનં દ્રવ્યં, નિરિન્દ્રિયમચેતનમ્||૪૮||

Adhikarana 21 (49) · Śloka 49

સાર્થા ગુર્વાદયો બુદ્ધિઃ પ્રયત્નાન્તાઃ પરાદયઃ| ગુણાઃ પ્રોક્તાઃ ...|૪૯|

Adhikarana 22 (49) · Śloka 49

...પ્રયત્નાદિ કર્મ ચેષ્ટિતમુચ્યતે||૪૯||

Adhikarana 23 (50) · Śloka 50

સમવાયોઽપૃથગ્ભાવો ભૂમ્યાદીનાં ગુણૈર્મતઃ| સ નિત્યો યત્ર હિ દ્રવ્યં ન તત્રાનિયતો ગુણઃ||૫૦||

Adhikarana 24 (51) · Śloka 51

યત્રાશ્રિતાઃ કર્મગુણાઃ કારણં સમવાયિ યત્| તદ્દ્રવ્યં ...|૫૧|

Adhikarana 25 (51) · Śloka 51

...સમવાયી તુ નિશ્ચેષ્ટઃ કારણં ગુણઃ||૫૧||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

સંયોગે ચ વિભાગે ચ કારણં દ્રવ્યમાશ્રિતમ્| કર્તવ્યસ્ય ક્રિયા કર્મ કર્મ નાન્યદપેક્ષતે||૫૨||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

ઇત્યુક્તં કારણં...|૫૩|

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

... કાર્યં ધાતુસામ્યમિહોચ્યતે| ધાતુસામ્યક્રિયા ચોક્તા તન્ત્રસ્યાસ્ય પ્રયોજનમ્||૫૩||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

કાલબુદ્ધીન્દ્રિયાર્થાનાં યોગો મિથ્યા ન ચાતિ ચ| દ્વયાશ્રયાણાં વ્યાધીનાં ત્રિવિધો હેતુસઙ્ગ્રહઃ||૫૪||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

શરીરં સત્ત્વસઞ્જ્ઞં ચ વ્યાધીનામાશ્રયો મતઃ| તથા સુખાનાં, યોગસ્તુ સુખાનાં કારણં સમઃ||૫૫||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

નિર્વિકારઃ પરસ્ત્વાત્મા સત્ત્વભૂતગુણેન્દ્રિયૈઃ| ચૈતન્યે કારણં નિત્યો દ્રષ્ટા પશ્યતિ હિ ક્રિયાઃ||૫૬||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 57

વાયુઃ પિત્તં કફશ્ચોક્તઃ શારીરો દોષસઙ્ગ્રહઃ| માનસઃ પુનરુદ્દિષ્ટો રજશ્ચ તમ એવ ચ||૫૭||

Adhikarana 33 (58) · Śloka 58

પ્રશામ્યત્યૌષધૈઃ પૂર્વો દૈવયુક્તિવ્યપાશ્રયૈઃ| માનસો જ્ઞાનવિજ્ઞાનધૈર્યસ્મૃતિસમાધિભિઃ||૫૮||

Adhikarana 34 (59-61) · Śloka 61

રૂક્ષઃ શીતો લઘુઃ સૂક્ષ્મશ્ચલોઽથ વિશદઃ ખરઃ| વિપરીતગુણૈર્દ્રવ્યૈર્મારુતઃ સમ્પ્રશામ્યતિ||૫૯|| સસ્નેહમુષ્ણં તીક્ષ્ણં ચ દ્રવમમ્લં સરં કટુ| વિપરીતગુણૈઃ પિત્તં દ્રવ્યૈરાશુ પ્રશામ્યતિ||૬૦|| ગુરુશીતમૃદુસ્નિગ્ધમધુરસ્થિરપિચ્છિલાઃ| શ્લેષ્મણઃ પ્રશમં યાન્તિ વિપરીતગુણૈર્ગુણાઃ||૬૧||

Adhikarana 35 (62) · Śloka 63

વિપરીતગુણૈર્દેશમાત્રાકાલોપપાદિતૈઃ| ભેષજૈર્વિનિવર્તન્તે વિકારાઃ સાધ્યસમ્મતાઃ||૬૨|| સાધનં ન ત્વસાધ્યાનાં વ્યાધીનામુપદિશ્યતે|૬૩|

Adhikarana 36 (63) · Śloka 63

ભૂયશ્ચાતો યથાદ્રવ્યં ગુણકર્માણિ વક્ષ્યતે||૬૩||

Adhikarana 37 (64) · Śloka 64

રસનાર્થો રસસ્તસ્ય દ્રવ્યમાપઃ ક્ષિતિસ્તથા| નિર્વૃત્તૌ ચ વિશેષે ચ પ્રત્યયાઃ ખાદયસ્ત્રયઃ||૬૪||

Adhikarana 38 (65) · Śloka 65

સ્વાદુરમ્લોઽથ લવણઃ કટુકસ્તિક્ત એવ ચ| કષાયશ્ચેતિ ષટ્કોઽયં રસાનાં સઙ્ગ્રહઃ સ્મૃતઃ||૬૫||

Adhikarana 39 (66) · Śloka 1

સ્વાદ્વમ્લલવણા વાયું, કષાયસ્વાદુતિક્તકાઃ| જયન્તિ પિત્તં, શ્લેષ્માણં કષાયકટુતિક્તકાઃ||૬૬|| (કટ્વમ્લલવણાઃ પિત્તં, સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ કફમ્| કટુતિક્તકષાયાશ્ચ કોપયન્તિ સમીરણમ્ ||૧||)|

Adhikarana 40 (67) · Śloka 67

કિઞ્ચિદ્દોષપ્રશમનં કિઞ્ચિદ્ધાતુપ્રદૂષણમ્| સ્વસ્થવૃત્તૌ મતં કિઞ્ચિત્ત્રિવિધં દ્રવ્યમુચ્યતે||૬૭||

Adhikarana 41 (68-73) · Śloka 74

તત્ પુનસ્ત્રિવિધં પ્રોક્તં જઙ્ગમૌદ્ભિદપાર્થિવમ્ | મધૂનિ ગોરસાઃ પિત્તં વસા મજ્જાઽસૃગામિષમ્||૬૮|| વિણ્મૂત્રચર્મરેતોઽસ્થિસ્નાયુશૃઙ્ગનખાઃ ખુરાઃ| જઙ્ગમેભ્યઃ પ્રયુજ્યન્તે કેશા લોમાનિ રોચનાઃ||૬૯|| સુવર્ણં સમલાઃ પઞ્ચ લોહાઃ સસિકતાઃ સુધા| મનઃશિલાલે મણયો લવણં ગૈરિકાઞ્જને||૭૦|| ભૌમમૌષધમુદ્દિષ્ટમૌદ્ભિદં તુ ચતુર્વિધમ્| વનસ્પતિસ્તથા વીરુદ્વાનસ્પત્યસ્તથૌષધિઃ||૭૧|| ફલૈર્વનસ્પતિઃ પુષ્પૈર્વાનસ્પત્યઃ ફલૈરપિ| ઓષધ્યઃ ફલપાકાન્તાઃ પ્રતાનૈર્વીરુધઃ સ્મૃતાઃ||૭૨|| મૂલત્વક્સારનિર્યાસનાલ(ડ)સ્વરસપલ્લવાઃ| ક્ષારાઃ ક્ષીરં ફલં પુષ્પં ભસ્મ તૈલાનિ કણ્ટકાઃ||૭૩|| પત્રાણિ શુઙ્ગાઃ કન્દાશ્ચ પ્રરોહાશ્ચૌદ્ભિદો ગણઃ|૭૪|

Adhikarana 42 (74-76) · Śloka 76

મૂલિન્યઃ ષોડશૈકોના ફલિન્યો વિંશતિઃ સ્મૃતાઃ||૭૪|| મહાસ્નેહાશ્ચ ચત્વારઃ પઞ્ચૈવ લવણાનિ ચ| અષ્ટૌ મૂત્રાણિ સઙ્ખ્યાતાન્યષ્ટાવેવ પયાંસિ ચ||૭૫|| શોધનાર્થાશ્ચ ષડ્ વૃક્ષાઃ પુનર્વસુનિદર્શિતાઃ| ય એતાન્ વેત્તિ સંયોક્તું વિકારેષુ સ વેદવિત્||૭૬||

Adhikarana 43 (77-79) · Śloka 80

હસ્તિદન્તી હૈમવતી શ્યામા ત્રિવૃદધોગુડા| સપ્તલા શ્વેતનામા ચ પ્રત્યક્શ્રેણી ગવાક્ષ્યપિ||૭૭|| જ્યોતિષ્મતી ચ બિમ્બી ચ શણપુષ્પી વિષાણિકા| અજગન્ધા દ્રવન્તી ચ ક્ષીરિણી ચાત્ર ષોડશી||૭૮|| શણપુષ્પી ચ બિમ્બી ચ ચ્છર્દને હૈમવત્યપિ| શ્વેતા જ્યોતિષ્મતી ચૈવ યોજ્યા શીર્ષવિરેચને||૭૯|| એકાદશાવશિષ્ટા યાઃ પ્રયોજ્યાસ્તા વિરેચને| ઇત્યુક્તા નામકર્મભ્યાં મૂલિન્યઃ...|૮૦|

Adhikarana 44 (80-85) · Śloka 86

...ફલિનીઃ શૃણુ||૮૦|| શઙ્ખિન્યથ વિડઙ્ગાનિ ત્રપુષં મદનાનિ ચ| ધામાર્ગવમથેક્ષ્વાકુ જીમૂતં કૃતવેધનમ્| આનૂપં સ્થલજં ચૈવ ક્લીતકં દ્વિવિધં સ્મૃતમ્||૮૧|| પ્રકીર્યા ચોદકીર્યા ચ પ્રત્યક્પુષ્પા તથાઽભયા| અન્તઃકોટરપુષ્પી ચ હસ્તિપર્ણ્યાશ્ચ શારદમ્||૮૨|| કમ્પિલ્લકારગ્વધયોઃ ફલં યત્ કુટજસ્ય ચ| ધામાર્ગવમથેક્ષ્વાકુ જીમૂતં કૃતવેધનમ્||૮૩|| મદનં કુટજં ચૈવ ત્રપુષં હસ્તિપર્ણિની| એતાનિ વમને ચૈવ યોજ્યાન્યાસ્થાપનેષુ ચ||૮૪|| નસ્તઃ પ્રચ્છર્દને ચૈવ પ્રત્યક્પુષ્પા વિધીયતે| દશ યાન્યવશિષ્ટાનિ તાન્યુક્તાનિ વિરેચને||૮૫|| નામકર્મભિરુક્તાનિ ફલાન્યેકોનવિંશતિઃ|૮૬|

Adhikarana 45 (86-87) · Śloka 88

સર્પિસ્તૈલં વસા મજ્જા સ્નેહો દિષ્ટશ્ચતુર્વિધઃ ||૮૬|| પાનાભ્યઞ્જનબસ્ત્યર્થં નસ્યાર્થં ચૈવ યોગતઃ| સ્નેહના જીવના વર્ણ્યા બલોપચયવર્ધનાઃ||૮૭|| સ્નેહા હ્યેતે ચ વિહિતા વાતપિત્તકફાપહાઃ|૮૮|

Adhikarana 46 (88-91) · Śloka 92

સૌવર્ચલં સૈન્ધવં ચ વિડમૌદ્ભિદમેવ ચ||૮૮|| સામુદ્રેણ સહૈતાનિ પઞ્ચ સ્યુર્લવણાનિ ચ| સ્નિગ્ધાન્યુષ્ણાનિ તીક્ષ્ણાનિ દીપનીયતમાનિ ચ||૮૯|| આલેપનાર્થે યુજ્યન્તે સ્નેહસ્વેદવિધૌ તથા| અધોભાગોર્ધ્વભાગેષુ નિરૂહેષ્વનુવાસને||૯૦|| અભ્યઞ્જને ભોજનાર્થે શિરસશ્ચ વિરેચને| શસ્ત્રકર્મણિ વર્ત્યર્થમઞ્જનોત્સાદનેષુ ચ||૯૧|| અજીર્ણાનાહયોર્વાતે ગુલ્મે શૂલે તથોદરે| ઉક્તાનિ લવણા(નિ)...|૯૨|

Adhikarana 47 (92-104) · Śloka 105

... ન્યૂ(ઊ)ર્ધ્વં મૂત્રાણ્યષ્ટૌ નિબોધ મે||૯૨|| મુખ્યાનિ યાનિ દિષ્ટાનિ સર્વાણ્યાત્રેયશાસને| અવિમૂત્રમજામૂત્રં ગોમૂત્રં માહિષં ચ યત્ ||૯૩|| હસ્તિમૂત્રમથોષ્ટ્રસ્ય હયસ્ય ચ ખરસ્ય ચ| ઉષ્ણં તીક્ષ્ણમથોઽરૂક્ષં કટુકં લવણાન્વિતમ્||૯૪|| મૂત્રમુત્સાદને યુક્તં યુક્તમાલેપનેષુ ચ| યુક્તમાસ્થાપને મૂત્રં યુક્તં ચાપિ વિરેચને||૯૫|| સ્વેદેષ્વપિ ચ તદ્યુક્તમાનાહેષ્વગદેષુ ચ| ઉદરેષ્વથ ચાર્શઃસુ ગુલ્મિકુષ્ઠિકિલાસિષુ ||૯૬|| તદ્યુક્તમુપનાહેષુ પરિષેકે તથૈવ ચ| દીપનીયં વિષઘ્નં ચ ક્રિમિઘ્નં ચોપદિશ્યતે||૯૭|| પાણ્ડુરોગોપસૃષ્ટાનામુત્તમં શર્મ ચોચ્યતે| શ્લેષ્માણં શમયેત્ પીતં મારુતં ચાનુલોમયેત્||૯૮|| કર્ષેત્ પિત્તમધોભાગમિત્યસ્મિન્ ગુણસઙ્ગ્રહઃ| સામાન્યેન મયોક્તસ્તુ પૃથક્ત્વેન પ્રવક્ષ્યતે||૯૯|| અવિમૂત્રં સતિક્તં સ્યાત્ સ્નિગ્ધં પિત્તાવિરોધિ ચ| આજં કષાયમધુરં પથ્યં દોષાન્નિહન્તિ ચ||૧૦૦|| ગવ્યં સમધુરં કિઞ્ચિદ્દોષઘ્નં ક્રિમિકુષ્ઠનુત્| કણ્ડૂં ચ શમયેત્ પીતં સમ્યગ્દોષોદરે હિતમ્||૧૦૧|| અર્શઃશોફોદરઘ્નં તુ સક્ષારં માહિષં સરમ્| હાસ્તિકં લવણં મૂત્રં હિતં તુ ક્રિમિકુષ્ઠિનામ્||૧૦૨|| પ્રશસ્તં બદ્ધવિણ્મૂત્રવિષશ્લેષ્મામયાર્શસામ્| સતિક્તં શ્વાસકાસઘ્નમર્શોઘ્નં ચૌષ્ટ્રમુચ્યતે||૧૦૩|| વાજિનાં તિક્તકટુકં કુષ્ઠવ્રણવિષાપહમ્| ખરમૂત્રમપસ્મારોન્માદગ્રહવિનાશનમ્||૧૦૪|| ઇતીહોક્તાનિ મૂત્રાણિ યથાસામર્થ્યયોગતઃ|૧૦૫|

Adhikarana 48 (105-113) · Śloka 113

અતઃ ક્ષીરાણિ વક્ષ્યન્તે કર્મ ચૈષાં ગુણાશ્ચ યે||૧૦૫|| અવિક્ષીરમજાક્ષીરં ગોક્ષીરં માહિષં ચ યત્| ઉષ્ટ્રીણામથ નાગીનાં વડવાયાઃ સ્ત્રિયાસ્તથા||૧૦૬|| પ્રાયશો મધુરં સ્નિગ્ધં શીતં સ્તન્યં પયો મતમ્| પ્રીણનં બૃંહણં વૃષ્યં મેધ્યં બલ્યં મનસ્કરમ્||૧૦૭|| જીવનીયં શ્રમહરં શ્વાસકાસનિબર્હણમ્| હન્તિ શોણિતપિત્તં ચ સન્ધાનં વિહતસ્ય ચ||૧૦૮|| સર્વપ્રાણભૃતાં સાત્મ્યં શમનં શોધનં તથા| તૃષ્ણાઘ્નં દીપનીયં ચ શ્રેષ્ઠં ક્ષીણક્ષતેષુ ચ||૧૦૯|| પાણ્ડુરોગેઽમ્લપિત્તે ચ શોષે ગુલ્મે તથોદરે| અતીસારે જ્વરે દાહે શ્વયથૌ ચ વિશેષતઃ ||૧૧૦|| યોનિશુક્રપ્રદોષેષુ મૂત્રેષ્વપ્રચુરેષુ ચ| પુરીષે ગ્રથિતે પથ્યં વાતપિત્તવિકારિણામ્||૧૧૧|| નસ્યાલેપાવગાહેષુ વમનાસ્થાપનેષુ ચ| વિરેચને સ્નેહને ચ પયઃ સર્વત્ર યુજ્યતે||૧૧૨|| યથાક્રમં ક્ષીરગુણાનેકૈકસ્ય પૃથક્ પૃથક્| અન્નપાનાદિકેઽધ્યાયે ભૂયો વક્ષ્યામ્યશેષતઃ||૧૧૩||

Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115

અથાપરે ત્રયો વૃક્ષાઃ પૃથગ્યે ફલમૂલિભિઃ| સ્નુહ્યર્કાશ્મન્તકાસ્તેષામિદં કર્મ પૃથક્ પૃથક્||૧૧૪|| વમનેઽશ્મન્તકં વિદ્યાત્ સ્નુહીક્ષીરં વિરેચને| ક્ષીરમર્કસ્ય વિજ્ઞેયં વમને સવિરેચને||૧૧૫||

Adhikarana 50 (116-119) · Śloka 119

ઇમાંસ્ત્રીનપરાન્ વૃક્ષાનાહુર્યેષાં હિતાસ્ત્વચઃ| પૂતીકઃ કૃષ્ણગન્ધા ચ તિલ્વકશ્ચ તથા તરુઃ||૧૧૬|| વિરેચને પ્રયોક્તવ્યઃ પૂતીકસ્તિલ્વકસ્તથા| કૃષ્ણગન્ધા પરીસર્પે શોથેષ્વર્શઃસુ ચોચ્યતે||૧૧૭|| દદ્રુવિદ્રધિગણ્ડેષુ કુષ્ઠેષ્વપ્યલજીષુ ચ| ષડ્વૃક્ષાઞ્છોધનાનેતાનપિ વિદ્યાદ્વિચક્ષણઃ||૧૧૮|| ઇત્યુક્તાઃ ફલમૂલિન્યઃ સ્નેહાશ્ચ લવણાનિ ચ| મૂત્રં ક્ષીરાણિ વૃક્ષાશ્ચ ષડ્ યે દિષ્ટપયસ્ત્વચઃ||૧૧૯||

Adhikarana 51 (120-123) · Śloka 123

ઓષધીર્નામરૂપાભ્યાં જાનતે હ્યજપા વને| અવિપાશ્ચૈવ ગોપાશ્ચ યે ચાન્યે વનવાસિનઃ||૧૨૦|| ન નામજ્ઞાનમાત્રેણ રૂપજ્ઞાનેન વા પુનઃ| ઓષધીનાં પરાં પ્રાપ્તિં કશ્ચિદ્વેદિતુમર્હતિ||૧૨૧|| યોગવિત્ત્વપ્યરૂપજ્ઞસ્તાસાં તત્ત્વવિદુચ્યતે| કિં પુનર્યો વિજાનીયાદોષધીઃ સર્વથા ભિષક્||૧૨૨|| યોગમાસાં તુ યો વિદ્યાદ્દેશકાલોપપાદિતમ્| પુરુષં પુરુષં વીક્ષ્ય સ જ્ઞેયો ભિષગુત્તમઃ||૧૨૩||

Adhikarana 52 (124-125) · Śloka 125

યથા વિષં યથા શસ્ત્રં યથાઽગ્નિરશનિર્યથા| તથૌષધમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમમૃતં યથા||૧૨૪|| ઔષધં હ્યનભિજ્ઞાતં નામરૂપગુણૈસ્ત્રિભિઃ| વિજ્ઞાતં ચાપિ દુર્યુક્તમનર્થાયોપપદ્યતે||૧૨૫||

Adhikarana 53 (126-133) · Śloka 133

યોગાદપિ વિષં તીક્ષ્ણમુત્તમં ભેષજં ભવેત્| ભેષજં ચાપિ દુર્યુક્તં તીક્ષ્ણં સમ્પદ્યતે વિષમ્||૧૨૬|| તસ્માન્ન ભિષજા યુક્તં યુક્તિબાહ્યેન ભેષજમ્| ધીમતા કિઞ્ચિદાદેયં જીવિતારોગ્યકાઙ્ક્ષિણા||૧૨૭|| કુર્યાન્નિપતિતો મૂર્ધ્નિ સશેષં વાસવાશનિઃ| સશેષમાતુરં કુર્યાન્નત્વજ્ઞમતમૌષધમ્||૧૨૮|| દુઃખિતાય શયાનાય શ્રદ્દધાનાય રોગિણે| યો ભેષજમવિજ્ઞાય પ્રાજ્ઞમાની પ્રયચ્છતિ||૧૨૯|| ત્યક્તધર્મસ્ય પાપસ્ય મૃત્યુભૂતસ્ય દુર્મતેઃ| નરો નરકપાતી સ્યાત્તસ્ય સમ્ભાષણાદપિ||૧૩૦|| વરમાશીવિષવિષં ક્વથિતં તામ્રમેવ વા| પીતમત્યગ્નિસન્તપ્તા ભક્ષિતા વાઽપ્યયોગુડાઃ||૧૩૧|| નતુ શ્રુતવતાં વેશં બિભ્રતા શરણાગતાત્| ગૃહીતમન્નં પાનં વા વિત્તં વા રોગપીડિતાત્||૧૩૨|| ભિષગ્બુભૂષુર્મતિમાનતઃ સ્વગુણસમ્પદિ| પરં પ્રયત્નમાતિષ્ઠેત્ પ્રાણદઃ સ્યાદ્યથા નૃણામ્||૧૩૩||

Adhikarana 54 (134) · Śloka 134

તદેવ યુક્તં ભૈષજ્યં યદારોગ્યાય કલ્પતે| સ ચૈવ ભિષજાં શ્રેષ્ઠો રોગેભ્યો યઃ પ્રમોચયેત્||૧૩૪||

Adhikarana 55 (135) · Śloka 135

સમ્યક્પ્રયોગં સર્વેષાં સિદ્ધિરાખ્યાતિ કર્મણામ્| સિદ્ધિરાખ્યાતિ સર્વૈશ્ચ ગુણૈર્યુક્તં ભિષક્તમમ્||૧૩૫||

Adhikarana 56 (136-140) · Śloka 140

તત્ર શ્લોકાઃ- આયુર્વેદાગમો હેતુરાગમસ્ય પ્રવર્તનમ્| સૂત્રણસ્યાભ્યનુજ્ઞાનમાયુર્વેદસ્ય નિર્ણયઃ||૧૩૬|| સમ્પૂર્ણં કારણં કાર્યમાયુર્વેદપ્રયોજનમ્| હેતવશ્ચૈવ દોષાશ્ચ ભેષજં સઙ્ગ્રહેણ ચ||૧૩૭|| રસાઃ સપ્રત્યયદ્રવ્યાસ્ત્રિવિધો દ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ| મૂલિન્યશ્ચ ફલિન્યશ્ચ સ્નેહાશ્ચ લવણાનિ ચ||૧૩૮|| મૂત્રં ક્ષીરાણિ વૃક્ષાશ્ચ ષડ્ યે ક્ષીરત્વગાશ્રયાઃ| કર્માણિ ચૈષાં સર્વેષાં યોગાયોગગુણાગુણાઃ||૧૩૯|| વૈદ્યાપવાદો યત્રસ્થાઃ સર્વે ચ ભિષજાં ગુણાઃ| સર્વમેતત્ સમાખ્યાતં પૂર્વાધ્યાયે મહર્ષિણા||૧૪૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે સૂત્રસ્થાને દીર્ઘઞ્જીવિતીયો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||