Adhikarana 1 (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
View original
अथातो दीर्घञ्जीवितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
ਗੁਣਤ੍ਰਯਵਿਭੇਦੇਨ ਮੂਰ੍ਤਿਤ੍ਰਯਮੁਪੇਯੁਸੇ| ਤ੍ਰਯੀਭੁਵੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਾਯ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀਪਤਯੇ ਨਮਃ||੧|| ਸਰਸ੍ਵਤ੍ਯੈ ਨਮੋ ਯਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾਤ੍ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਭਿਃ| ਬੁਦ੍ਧਿਦਰ੍ਪਣਸਙ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਜਗਦਧ੍ਯਕ੍ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੨|| ਬ੍ਰਹ੍ਮਦਕ੍ਸਾਸ਼੍ਵਿਦੇਵੇਸ਼ਭਰਦ੍ਵਾਜਪੁਨਰ੍ਵਸੁਹੁਤਾਸ਼ਵੇਸ਼ਚਰਕਪ੍ਰਭਤਿਭ੍ਯੋ ਨਮੋ ਨਮਃ||੩|| ਪਾਤਞ੍ਜਲਮਹਾਭਾਸ੍ਯਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੈਃ| ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਦੋਸਾਣਾਂ ਹਰ੍ਤ੍ਰੇਹਿਪਤਯੇ ਨਮਃ||੪|| ਨਰਦਤ੍ਤਗੁਰੂਦ੍ਦਿਸ੍ਟਚਰਕਾਰ੍ਥਾਨੁਗਾਮਿਨੀ| ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਚਕ੍ਰਦਤ੍ਤੇਨ ਟੀਕਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾ||੫|| ਸਭ੍ਯਾਃ ਸਦ੍ਗੁਰੁਵਾਕ੍ਸੁਧਾਸ੍ਰੁਤਿਪਰਿਸ੍ਫੀਤਸ਼੍ਰੁਤੀਨਸ੍ਮਿ ਵੋ ਨਾਲਂ ਤੋਸਯਿਤੁਂ ਪਯੋਦਪਯਸਾ ਨਾਮ੍ਭੋਨਿਧਿਸ੍ਤਪ੍ਯਤਿ| ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਭਾਸਰਸਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਮਿਦਂ ਤ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਦਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਕ੍ਵਾਪਿ ਕ੍ਵਾਪਿ ਕਣੋ ਗੁਣਸ੍ਯ ਤਦਸੌ ਕਰ੍ਣੇ ਕ੍ਸਣਂ ਧੀਯਤਾਮ੍ ||੬|| ਇਹ ਹਿ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਮੋਕ੍ਸਪਰਿਪਨ੍ਥਿਰੋਗੋਪਸ਼ਮਾਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਪ੍ਰਣੀਤਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਵਤਿਵਿਸ੍ਤਰਤ੍ਵੇਨ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਲ੍ਪਾਯੁਰ੍ਮੇਧਸਾਂ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਨ ਸਮ੍ਯਗਰ੍ਥਾਧਿਗਮਃ, ਤਦਨਧਿਗਮਾਚ੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਹਿਤਾਰ੍ਥਾਨਾਮਨਨੁਸ੍ਠਾਨੇ ਤਥੈਵੋਪਪ੍ਲਵੋ ਰੁਜਾਮਿਤਿ ਮਨ੍ਵਾਨਃ ਪਰਮਕਾਰੁਣਿਕੋਤ੍ਰਭਵਾਨਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋਲ੍ਪਾਯੁਰ੍ਮੇਧਸਾਮਪਿ ਸੁਖੋਪਲਮ੍ਭਾਰ੍ਥਂ ਨਾਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰਂ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਧਾਨਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਣੇਤੁਮਾਰਬ੍ਧਵਾਨ੍| ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੋਕਨਿਦਾਨਵਿਮਾਨਸ਼ਾਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਮਕੇਭਿਧਾਤਵ੍ਯੇ ਨਿਖਿਲਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਧਾਨਾਰ੍ਥਾਭਿਧਾਯਕਤਯਾ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨਮੇਵਾਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮਮਨ੍ਯਤ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ੁਭਮ੍| ਚਤੁਸ੍ਕਾਣਾਂ ਮਹਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਕਤਃ” (ਸੂ. ਅ.੩੦) ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਚ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇਪ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਰੋਗਗ੍ਰਹਣੇ ਤ੍ਵਰਯਾ ਰੋਗੋਪਘਾਤਿਭੇਸਜਾਭਿਧਾਯਿਚਤੁਸ੍ਕੇਭਿਧਾਤਵ੍ਯੇ ਨਿਖਿਲਤਨ੍ਤ੍ਰਬੀਜਭੂਤਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧਾਦ੍ਯਰ੍ਥਸ੍ਯ ਤਥਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਯੋਜਨਵਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਗਮਾਦੇਰਭਿਧਾਯਕਂ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਮਭਿਧਾਤੁਮਾਰਬ੍ਧਵਾਨ੍| ਸ਼੍ਰੋਤਜਨਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਹੇਤ੍ਵਭਿਧੇਯਪ੍ਰਯੋਜਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋਪਦਰ੍ਸ਼ਕਂ ਸ਼੍ਰੋਤਬੁਦ੍ਧਿਸਮਾਧਾਨਾਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਪਰਮਸ੍ਟਪਦਮਸ੍ਟਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾ ਮਙ੍ਗਲਤ੍ਵੇਨਾਦੌ ਸੂਤ੍ਰਂ ਨਿਵੇਸ਼ਿਤਵਾਨ੍- ਅਥਾਤੋ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ| ਯਤੋ ਨਿਰਭਿਧੇਯੇ ਕਚਟਤਪਾਦੌ ਸਾਭਿਧੇਯੇ ਵਾ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨੇ ਕਾਕਦਨ੍ਤਪਰੀਕ੍ਸਾਦੌ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸਾਵਤਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਤੇਨਾਦਾਵਭਿਧੇਯਪ੍ਰਯੋਜਨੇ ਅਭਿਧਾਤਵ੍ਯੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਅਭਿਧੇਯਫਲਜ੍ਞਾਨਵਿਰਹਸ੍ਤਿਮਿਤੋਦ੍ਯਮਾਃ| ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਲ੍ਪਮਪਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਨਾਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਸਾਧਵਃ” ਇਤਿ| ਅਭਿਧੇਯਵਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਯੋਜਨਵਤ੍ਤ੍ਵਨਿਰ੍ਵਾਹਾਰ੍ਥਂ ਚਾਭਿਧੇਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਰਭਿਧਾਨਾਭਿਧੇਯਲਕ੍ਸਣਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਪ੍ਰਯੋਜਨਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਸ਼੍ਚ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨਭਾਵਲਕ੍ਸਣੋਭਿਧਾਤਵ੍ਯਃ| ਤਤ੍ਰੇਹਾਭਿਧੇਯਂ ਹਿਤਾਹਿਤਾਦਿਰੂਪੇਣਾਯੁਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਹਿਤਾਹਿਤਂ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਮਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿਤਾਹਿਤਮ੍| ਮਾਨਂ ਚ ਤਚ੍ਚ ਯਤ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ” (ਸੂ. ਅ.੩੦) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਸਰ੍ਵਾਭਿਧੇਯਾਵਰੋਧੋ ਯਥਾਸ੍ਥਾਨਮੇਵ ਵ੍ਯਾਕਰਣੀਯਃ| ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਚ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਮ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਂ- “ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾ ਚੋਕ੍ਤਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍” (ਸੂ. ਅ.੧) ਇਤਿ| ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋਪ੍ਯਾਯੁਃਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਰਭਿਧਾਨਾਭਿਧੇਯਲਕ੍ਸਣਃ, ਪ੍ਰਯੋਜਨੇਨ ਚ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯੇਨ ਸਮਮਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਜ੍ਞਾਨਾਵਾਨ੍ਤਰਵ੍ਯਾਪਾਰਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨਭਾਵਲਕ੍ਸਣਃ| ਤਦੇਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪਦੇਨ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤਸ਼ਬ੍ਦਮਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤਪ੍ਰਯੋਜਨਾਭਿਧਾਯਕ ‘ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾ ਚੋਕ੍ਤਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਾਕ੍ਯਾਭਿਧਾਯਕੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ, ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਭਿਧਾਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਨ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਯਤੋ ਨ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਭਿਧਾਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਤ੍ਤਾਵਧਾਰਣਂ, ਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭਕਸਂਸਾਰਮੋਚਨਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਾਦਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਭਿਧਾਨੇਪਿ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਅਥ ਮਨ੍ਯਸੇ, ਆਪ੍ਤਪ੍ਰਯੋਜਨਾਭਿਧਾਨਮੇਤਦਤੋਤ੍ਰ ਯਥਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ; ਨਨੁ ਭੋ ਕਥਮਯਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਭਿਧਾਯੀ ਆਪ੍ਤਃ? ਤਦਭਿਹਿਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਯਥਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਚੇਤ੍, ਹਨ੍ਤ ਨ ਯਾਵਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਤ੍ਤ੍ਵਾਵਧਾਰਣਂ ਨ ਤਾਵਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਨ ਯਾਵਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਤਾਵਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਯਥਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਵਧਾਰਣਂ, ਨ ਯਾਵਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਯਥਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਵਧਾਰਣਂ ਨ ਤਾਵਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤੁਰਾਪ੍ਤਤ੍ਵਮਵਧਾਰ੍ਯਤੇ, ਆਪ੍ਤਤ੍ਵਾਨਵਧਤੌ ਚ ਕੁਤਸ੍ਤਦਭਿਹਿਤਪ੍ਰਯੋਜਨਵਤ੍ਤਾਵਧਾਰਣਮਿਤਿ ਚਕ੍ਰਕਮਾਪਦ੍ਯਤੇ ; ਅਥ ਮਨ੍ਯਸੇ, ਮਾ ਭਵਤੁ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਤ੍ਤਾਵਧਾਰਣਮ੍, ਅਰ੍ਥਰੂਪਪ੍ਰਯੋਜਨਵਤ੍ਤਾਸਨ੍ਦੇਹ ਏਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕੋ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ, ਕਸ੍ਯਾਦਾਵਪਿ ਹਿ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਰ੍ਥਸਨ੍ਦੇਹਾਦੇਵ; ਨਹਿ ਤਤ੍ਰ ਕਸੀਵਲਾਨਾਂ ਫਲਲਾਭਾਵਧਾਰਣਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਤਰਾਵਗ੍ਰਹਾਦੇਰਪਿ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਨਨ੍ਵੇਵਮਸਤ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਭਿਧਾਨੇ ਸਪ੍ਰਯੋਜਨਨਿਸ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਮੇਵ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਤ੍ਤਾਸਨ੍ਦੇਹੋਪਦਰ੍ਸ਼ਕਮਸ੍ਤੁ, ਤਥਾਪ੍ਯਲਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਭਿਧਾਨੇਨ| ਨੈਵਂ, ਨਹਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਯੋਜਨਸਨ੍ਦੇਹਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਿਨਂ ਤਥਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਤਿ ਯਥਾਭਿਪ੍ਰੇਤਪ੍ਰਯੋਜਨਵਿਸ਼ੇਸਵਿਸਯਃ ਸਨ੍ਦੇਹਃ; ਅਭਿਪ੍ਰੇਤਵਿਸ਼ੇਸਵਿਸਯਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਦੇਹੋ ਨ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਸਯਸ੍ਮਰਣਮਨ੍ਤਰਾ ਭਵਤਿ, ਅਤੋ ਯੇ ਤਾਵਦਨਵਧਤਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਸਾਧਨਮਿਦਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨ ਵੇਤ੍ਯੇਵਮਾਕਾਰਵਿਸ਼ੇਸਸਨ੍ਦੇਹੋਤ੍ਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਿਸ਼ੇਸਾਭਿਧਾਨਂ; ਯੇ ਪੁਨਃ ਪਰਮਰ੍ਸੇਰਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਤ ਏਵਾਵਧਤਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਤਦਭਿਹਿਤਪ੍ਰਯੋਜਨਵਤ੍ਤਾਵਧਾਰਣੇਨੈਵ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਭਿਧਾਨਮ੍| ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਭਿਧਾਯਿਵਾਕ੍ਯੇ ਤੁ ਸ੍ਵਲ੍ਪਪ੍ਰਯਤ੍ਨਬੋਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਸਾਮਾਨ੍ਯਸਨ੍ਦੇਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੁਪਪਨ੍ਨਾ, ਨ ਪੁਨਰਨੇਕਸਂਵਤ੍ਸਰਕ੍ਲੇਸ਼ਬੋਧ੍ਯੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ| ਤਦੇਵਂ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ- ‘ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਭਿਧਾਯਿਵਾਕ੍ਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਵਪਿ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਭਿਧਾਤਵ੍ਯਂ, ਤਥਾ ਚਾਨਵਸ੍ਥਾ’ ਇਤਿ, ਤਨ੍ਨਿਰਸ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿਸੂਤ੍ਰੇਥਸ਼ਬ੍ਦੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਪ੍ਰਣੀਤਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਵਲ੍ਪਾਯੁਰ੍ਮੇਧਸਾਮਰ੍ਥਾਨਵਧਾਰਣਸ੍ਯ, ਤਥਾਭੀਸ੍ਟਦੇਵਤਾਨਮਸ੍ਕਾਰਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਰਣਾਰ੍ਥਗੁਰ੍ਵਾਜ੍ਞਾਲਾਭਯੋਰਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੋਪਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦੌ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਮਙ੍ਗਲਂ ਭਵਤ੍ਯੁਦਕਾਹਰਣਪ੍ਰਵਤ੍ਤੋਦਕੁਮ੍ਭਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਵ ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਾਨਾਮ੍| ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਦੌ ਮਙ੍ਗਲਸੇਵਾਨਿਰਸ੍ਤਾਨ੍ਤਰਾਯਾਣਾਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਰ੍ਤਸ਼੍ਰੋਤਣਾਮਵਿਘ੍ਨੇਨੇਸ੍ਟਲਾਭੋ ਭਵਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਂ ਮਙ੍ਗਲੋਪਾਦਾਨਮ੍| ਅਥਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਮਙ੍ਗਲਤ੍ਵੇ ਸ੍ਮਤਿਃ- “ਓਙ੍ਕਾਰਸ਼੍ਚਾਥਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪੁਰਾ| ਕਣ੍ਠਂ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਨਿਰ੍ਯਾਤੌ ਤੇਨ ਮਾਙ੍ਗਲਿਕਾਵੁਭੌ” ਇਤਿ| ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਚਾਦੌ ਮਙ੍ਗਲਤ੍ਵੇਨ ਦਸ੍ਟੋਯਮਥਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਯਥਾ- “ਅਥ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨੁਸ਼ਾਸਨਮ੍” (ਵ੍ਯਾ. ਮ. ਭਾ. ਅ. ੧ ਪਾ. ੧ ਆ. ੧), “ਅਥਾਤੋ ਧਰ੍ਮਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ” (ਵੈ . ਅ.੧ਆ.੧ਸੂ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦੌ| ਅਭੀਸ੍ਟਦੇਵਤਾਨਮਸ੍ਕਾਰਸ੍ਤੁ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਦੌ ਸ਼ਿਸ੍ਟਾਚਾਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਪਰਮਸ਼ਿਸ੍ਟੇਨਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ੇਨ ਕਤ ਏਵ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਸ਼ਿਸ੍ਟਾਚਾਰਲਙ੍ਘਨੇਨ ਸ਼ਿਸ੍ਟਤ੍ਵਮੇਵ ਨ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਨ੍ਤਰਾਯਭਯਸ਼੍ਚ ; ਤਥਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਵਿਨਿਵੇਸ਼ਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਨਮਸ੍ਕਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਾਪਹਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍| ਯਥਾ ਚ ਗੁਰ੍ਵਾਜ੍ਞਾਲਾਭਾਨਨ੍ਤਰਮੇਤਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਰਣਂ ਤਥਾ “ਅਥ ਮੈਤ੍ਰੀਪਰਃ ਪੁਣ੍ਯਮ੍” (ਸੂ. ਅ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਸ੍ਫੁਟਮੇਵ| ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਰਣੇ ਚ ਗੁਰ੍ਵਨੁਮਤਿਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯੋਪਾਦੇਯਤਾ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾ ਭਵਤਿ| ਯਤ੍ ਪੁਨਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯਾਰ੍ਥਤ੍ਵਮਥਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ ਤਨ੍ਨ ਮਾਂ ਧਿਨੋਤਿ, ਨਹਿ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਨ੍ ਪੁਰੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ; ਸ਼੍ਰੋਤਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਥੀਕਾਰੇ ਤੁ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਰਣਂ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਨ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਥੀਕਤਾਃ ਪ੍ਰਸ੍ਟਾਰੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤਃ ਸ਼ਬ੍ਦੋਧਿਕਾਰਪ੍ਰਾਗਵਧ੍ਯੁਪਦਰ੍ਸ਼ਕਃ, ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਦੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮੋ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯਂ ਤਦਿਤਿ; ਯਦਿ ਵਾ ਹੇਤੌ, ਯੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਪ੍ਰਣੀਤਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਮੁਕ੍ਤੇਨ ਨ੍ਯਾਯੇਨੋਤ੍ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਤ੍ਵਮਿਵ , ਅਤੋ ਹੇਤੋਰ੍ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤਸ਼ਬ੍ਦੋਸ੍ਮਿਨ੍ਨਸ੍ਤੀਤਿ ਮਤ੍ਵਰ੍ਥੇ “ਅਧ੍ਯਾਯਾਨੁਵਾਕਯੋਰ੍ਲੁਕ੍ ਚ” (ਪਾ. ਅ. ੫/੨/੬੦) ਇਤਿ ਛਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ| ਯਦਿ ਵਾ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤਸ਼ਬ੍ਦਮਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਰੂਪਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਰੂਪੋ ਵਾ, ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਂ ਵਿਵਕ੍ਸਾਯਾਮ੍ “ਅਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇ” (ਪਾ. ਅ. ੪/੩/੮੭) ਇਤ੍ਯਧਿਕਾਰਾਤ੍ “ਸ਼ਿਸ਼ੁਕ੍ਰਨ੍ਦਯਮਸਭ” (ਪਾ. ਅ. ੪/੩/੮੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਛਃ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੇਵਞ੍ਜਾਤੀਯੇ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਸਤ੍ਯਪਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਤਰੇ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਕਤਾ, ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਵਚਨਾਦੌ ਨਿਵੇਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ‘ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤਸ਼ਬ੍ਦੋਸ੍ਮਿਨ੍ਨਸ੍ਤਿ’ ਇਤਿ, ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤਸ਼ਬ੍ਦਮਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋ ਵਾ, ਇਤ੍ਯਨਯਾ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਧ੍ਯਾਯੇ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨੀਯਃ| ਤੇਨ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਲਬ੍ਧਾ ਭਵਤਿ, ਪੁਨਰ੍ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯਮਿਤਿ ਪਦਮਾਵਰ੍ਤ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਪਦਸਮਭਿਵ੍ਯਾਹਤਮਧ੍ਯਾਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਂ ਲਮ੍ਭਯਤਿ| ਦਸ੍ਟਂ ਚਾਵਤ੍ਯ ਪਦਸ੍ਯ ਯੋਜਨਂ, ਯਥਾ- ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲੀਯੇ “ਗੌਰਵੇ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ੂਲੇ ਪੀਨਸੇ” (ਸੂ. ਅ. ੨) ਇਤ੍ਯਾਦੌ ‘ਸ਼ਿਰਸ’ ਇਤਿ ਪਦਂ ‘ਗੌਰਵੇ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਆਵਤ੍ਯ ‘ਸ਼ੂਲੇ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਚ| ਅਤਸ਼੍ਚ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ- ਅਕਤਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਸ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਊਨਕਾਯਮਾਨੇਤਿ, ਤਨ੍ਨਿਰਸ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਯਦਿ ਵਾ, ਅਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞੈਵਾਸ੍ਤੁ, ਤਯੈਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਪ੍ਯਰ੍ਥਲਬ੍ਧੈਵ, ਨ ਹ੍ਯਧ੍ਯਾਯਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਃ, ਤੇਨਾਵਯਵਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਪ੍ਯਵਯਵਿਨੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਭਵਤ੍ਯੇਵ; ਯਥਾ- ਅਙ੍ਗੁਲੀਗ੍ਰਹਣੇਨ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋਪਿ ਗਹੀਤੋ ਭਵਤਿ| ਅਵਯਵਾਨ੍ਤਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਤੁ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ, ਤਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਮੇਵ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ| ਅਧ੍ਯਾਯਮਿਤਿ ਅਧਿਪੂਰ੍ਵਾਦਿਙਃ “ਇਙਸ਼੍ਚ” (ਪਾ. ਅ. ੨/੪/੪੭) ਇਤਿ ਕਰ੍ਮਣਿ ਘਞਾ ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਤੇਨ ਅਧੀਯਤੇ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਃ| ਨ ਚਾਨਯਾ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕਰਣਚਤੁਸ੍ਕਸ੍ਥਾਨਾਦਿਸ੍ਵਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਯਤੋ ਯੋਗਰੂਢੇਯਮਧ੍ਯਾਯਸਞ੍ਜ੍ਞਾਧ੍ਯਾਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਰਣਸਮੂਹਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣੇ ਪਙ੍ਕਜਸ਼ਬ੍ਦਵਦ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਨ ਯੋਗਮਾਤ੍ਰੇਣ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਅਧਿਕਤ੍ਯੇਯਮਧ੍ਯਾਯਨਾਮਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾ” (ਸੂ. ਅ. ੩੦) ਇਤਿ; ਨਾਮਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਯੋਗਰੂਢਸਞ੍ਜ੍ਞੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦਿ ਵਾ ਕਰਣਾਧਿਕਰਣਯੋਰਰ੍ਥਯੋਃ “ਅਧ੍ਯਾਯਨ੍ਯਾਯੋਦ੍ਯਾਵਸਂਹਾਰਾਸ਼੍ਚ” (ਪਾ. ਅ. ੩/੩/੧੧੨) ਇਤਿਸੂਤ੍ਰੇਣ ਨਿਪਾਤਨਾਦਧ੍ਯਾਯਪਦਸਿਦ੍ਧਿਃ| ਅਧੀਯਤੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨੇਨ ਵਾਰ੍ਥਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਃ| ਅਤਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਨਿਸੇਧਸ੍ਤੂਕ੍ਤਨ੍ਯਾਯਃ| ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਙ੍ਪੂਰ੍ਵਾਤ੍ ਖ੍ਯਾਤੇਰ੍ਲਟਾ ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਚਕ੍ਸਿਙੋ ਹਿ ਪ੍ਰਯੋਗੇਨਿਚ੍ਛਤੋਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਃ ਕ੍ਰਿਯਾਫਲਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰਤ੍ਵੇਨ “ਸ੍ਵਰਿਤਞਿਤ” (ਪਾ. ਅ. ੧/੩/੭੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਤ੍ਮਨੇਪਦਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ‘ਵਿ’ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇ, ਵਿਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਸਸਮਾਸਾਦਯਃ| ਆਙਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗੇ, ਯੇ ਤੁ ਮਰ੍ਯਾਦਾਯਾਮਭਿਵਿਧੌ ਵਾ ਆਙ੍ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੇਸਾਮਭਿਪ੍ਰਾਯਂ ਨ ਵਿਦ੍ਮਃ| ਯਤੋ ਮਰ੍ਯਾਦਾਯਾਮਭਿਵਿਧੌ ਚਾਙਃ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕੇਨ ਯੋਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਯਥਾ- “ਆਸਮੁਦ੍ਰਕ੍ਸਿਤੀਸ਼ਾਨਾਂ” (ਰ. ਵਂ. ਅ. ੧) “ਆਪਾਟਲੀਪੁਤ੍ਰਾਦ੍ਵਸ੍ਟੋ ਦੇਵ” ਇਤ੍ਯਾਦੌ, ਇਹਾਪਿ ਚ ਤਥਾ| ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਵਿਰਹੇ “ਉਪਸਰ੍ਗਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗੇ” (ਪਾ. ਅ. ੧/੪/੫੯) ਇਤਿ ਨਿਯਮਾਦਾਙ ਉਪਸਰ੍ਗਤ੍ਵਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਤਸ਼੍ਚਾਨੁਪਸਰ੍ਗੇਣਾਙਾ ਵ੍ਯਵਧਾਨਾਦ੍ ਵੇਰੁਪਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਯੇਨਾਵ੍ਯਵਹਿਤਃ ਸਜਾਤੀਯਵ੍ਯਵਹਿਤੋ ਵਾ ਧਾਤੋਰੁਪਸਰ੍ਗੋ ਭਵਤਿ| ਵ੍ਯਾਙੋਰੁਭਯੋਰਪ੍ਯਨੁਪਸਰ੍ਗਤ੍ਵੇ ਤਤ੍ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋਚਿਤਭੂਰਿਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਕਲ੍ਪਨਾਗੌਰਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਿਤ੍ਵਮੇਵਾਙੋ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮ੍| ਅਥ, ਅਤਃ, ਦੀਰ੍ਘਂ, ਜੀਵਿਤੀਯਮ੍, ਅਧ੍ਯਾਯਂ, ਵਿ, ਆ, ਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤ੍ਯਸ੍ਟਪਦਤ੍ਵਮ੍||੧||
Adhikarana 2 (2) · Śloka 2
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ਨਨੁ ਕਥਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਃ ਸਕਲਪਦਾਰ੍ਥਾਸ਼ੇਸਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਤਿ; ਯਤੋ ਨ ਤਾਵਦ੍ਭੇਸਜਾਦੀਨਾਮਸ਼ੇਸਵਿਸ਼ੇਸਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਜ੍ਞੇਯਃ, ਸਰ੍ਵਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਵਿਸਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਨ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵਪਦਾਰ੍ਥਾਵਧਾਰਣਂ ਦੁਸ੍ਕਰਮੇਵ , ਯਤ ਏਕਮੇਵ ਮਧੁ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਜੀਵਯਤਿ, ਮਾਰਯਤਿ ਚੋਸ੍ਣਂ ਸਮਘਤਂ ਚ, ਕਫਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਹਿਤਮਹਿਤਂ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਃ, ਅਨੂਪੇ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਮਰੌ, ਸ਼ੀਤੇ ਸੇਵ੍ਯਮਸੇਵ੍ਯਂ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ, ਹਿਤਮਵਦ੍ਧੇ ਵਦ੍ਧੇ ਚਾਹਿਤਮ੍, ਅਲ੍ਪਂ ਗੁਣਕਰਮਾਬਾਧਕਰਮਤ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਆਮਤਾਂ ਗਤਮੁਦਰੇ ਉਪਕ੍ਰਮਵਿਰੋਧਿਤ੍ਵਾਦਤਿਵਿਭ੍ਰਮਕਰਂ, ਕਾਕਮਾਚੀਯੁਕ੍ਤਂ ਪਕ੍ਵਨਿਕੁਚੇਨ ਚ ਸਹੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਮਰਣਾਯ ਅਥਵਾ ਬਲਵਰ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤੇਜੌਪਘਾਤਾਯ ਭਵਤਿ, ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿ ਤਤ੍ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਤਚ੍ਛਤਸ਼ਃ ਕਰੋਤਿ; ਅਤ ਏਵੈਕਸ੍ਯੈਵ ਮਧੁਨੋ ਰੂਪਂ ਯਦਾਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਦੁਰਧਿਗਮਂ, ਤਦਾਤ੍ਰ ਕੈਵ ਕਥਾ ਨਿਖਿਲਪਦਾਰ੍ਥਾਸ਼ੇਸਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ; ਅਜਾਨਂਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਾਣਃ ਕਥਮੁਪਾਦੇਯਵਚਨ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਗੁਰੋਰਾਪ੍ਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ਤਾਮਿਮਾਂ ਸ਼ਙ੍ਕਾਂ ਨਿਰਾਚਿਕੀਰ੍ਸੁਰ੍ਗੁਰੂਕ੍ਤਾਨੁਵਾਦਰੂਪਤਾਂ ਸ੍ਵਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਰ੍ਥਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਕਃ, ਹਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ; ਯਥਾ- “ਨ ਹ ਵੈ ਸਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਿਯਯੋਰਪਹਤਿਰਸ੍ਤਿ” ਇਤਿ, ਅਤ੍ਰ ਨ ਹੇਤਿ ਨੈਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ‘ਸ੍ਮਾਹ’ ਇਤਿ ਸ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰ ਏਵ ਲਿਡਰ੍ਥੇ “ਲਟ੍ ਸ੍ਮੇ” (ਪਾ.ਅ.੩ਪਾ.੨ਸੂ.੧੧੮) ਇਤਿ ਲਟ੍; ਨ ਭੂਤਾਨਦ੍ਯਤਨਪਰੋਕ੍ਸੇ, ਆਤ੍ਰੇਯੋਪਦੇਸ਼ਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਰੋਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥਾ ਚ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰੇ ਲਿਡ੍ ਭਵਤਿ ਤਥਾਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਸ੍ਯਾਮਃ| ਭਗਂ ਪੂਜਿਤਂ ਜ੍ਞਾਨਂ, ਤਦ੍ਵਾਨ੍; ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍- “ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਲਯਂ ਚੈਵ ਭੂਤਾਨਾਮਾਗਤਿਂ ਗਤਿਮ੍| ਵੇਤ੍ਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਮਵਿਦ੍ਯਾਂ ਚ ਸ ਵਾਚ੍ਯੋ ਭਗਵਾਨਿਤਿ”; ਯਦਿ ਵਾ ਭਗਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਵਚਨਃ ; ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍- “ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮਗ੍ਰਸ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯ ਯਸ਼ਸਃ ਸ਼੍ਰਿਯਃ| ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਯੋਸ਼੍ਚੈਵ ਸਣ੍ਣਾਂ ਭਗ ਇਤੀਙ੍ਗਨਾਃ” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰੇਰਪਤ੍ਯਮਾਤ੍ਰੇਯਃ; ਅਨੇਨ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਵਂਸ਼ਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਨ੍ਯੇ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ- “ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਸੂਤ੍ਰਂ ਭਵਤਿ- ਗੁਰੁਸੂਤ੍ਰਂ, ਸ਼ਿਸ੍ਯਸੂਤ੍ਰਂ, ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਸੂਤ੍ਰਮ੍, ਏਕੀਯਸੂਤ੍ਰਂ ਚੇਤਿ”| ਤਤ੍ਰ ਗੁਰੁਸੂਤ੍ਰਂ ਯਥਾ- “ਨੈਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼” (ਸੂ.ਅ.੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਸੂਤ੍ਰਂ ਯਥਾ- “ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ” (ਸੂ.ਅ.੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਸ਼ਿਸ੍ਯਸੂਤ੍ਰਂ ਯਥਾ- “ਨੈਤਾਨਿ ਭਗਵਨ੍ ਪਞ੍ਚਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨਿ ਪੂਰ੍ਯਨ੍ਤੇ” (ਸੂ.ਅ.੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਏਕੀਯਸੂਤ੍ਰਂ ਯਥਾ- “ਕੁਮਾਰਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃ ਪੂਰ੍ਵਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਕੁਮਾਰਸ਼ਿਰਾ ਭਰਦ੍ਵਾਜਃ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਨਾਦ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਸੂਤ੍ਰਂ ਗੁਰੋਰੇਵ, ਸ਼ਿਸ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇਨਧਿਕਾਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਚ ਸੂਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤੁਃ| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਪ੍ਰਕਾਰਵਾਚਿਨਾ ‘ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ’ ਇਤਿ ਪਰਾਮਸ਼੍ਯਤੇ; ਤੇਨਾਹਸ੍ਮੇਤਿ ਭੂਤਾਨਦ੍ਯਤਨਪਰੋਕ੍ਸ ਏਵ ਭਵਤਿ, ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਾਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਰੇਯੋਪਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਪਰੋਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨੇਨ ਚ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯ ਇਤ੍ਯਾਦਾਵਪਿ ਲਿਡ੍ਵਿਧਿਰੁਪਪਨ੍ਨੋ ਭਵਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚ “ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਸੂਤ੍ਰਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਟੀਕਾਕਤਾ “ਲਿਡ੍ਵਿਧਿਰੁਪਪਾਦਿਤਃ’ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਬ੍ਰੂਮਃ- ਯਤ੍ਤਾਵਦੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਿਸ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਨਧਿਕਾਰਾਦਿਦਂ ਗੁਰੋਃ ਸੂਤ੍ਰਂ; ਤਨ੍ਨ, ਨਹਿ ਜਾਤ੍ਯਾ ਗੁਰੁਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ, ਯਤਃ ਸ ਏਵਾਤ੍ਰੇਯਃ ਸ੍ਵਗੁਰੁਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਸ਼ਿਸ੍ਯਃ, ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦੀਨਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਗੁਰੁਃ; ਏਵਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋਪਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਰਣਕਾਲੇ ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਥੀਕਤਾਞ੍ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰੁਰਿਤਿ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਦੋਸਃ| ਯਤ੍ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਸੂਤ੍ਰਤਯਾ ਭੂਤਾਨਦ੍ਯਤਨਪਰੋਕ੍ਸੇ ਲਿਡ੍ਵਿਧਿਰੁਪਪਾਦ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਵਿਚਾਰ੍ਯਂ- ਕਿਮਿਦਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਸੂਤ੍ਰਂ ਪੂਰ੍ਵਵਾਕ੍ਯੈਕਤਾਪਨ੍ਨਂ ਨ ਵਾ? ਯਦ੍ਯੇਕਵਾਕ੍ਯਤਾਪਨ੍ਨਂ ਤਦਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮੋ ਯਥੋਵਾਚ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰਿਤਿ ਯੋਜਨੀਯਂ, ਤਥਾਚ ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਕ੍ਰਿਯੈਕਵਾਕ੍ਯਤਾਪਨ੍ਨਮੁਵਾਚੇਤਿ ਪਦਂ ਨ ਭਿਨ੍ਨਕਰ੍ਤਕਂ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ, ਤਥਾਚ ਕੁਤੋ ਲਿਡ੍ਵਿਧਿਃ; ਅਥ ਨੈਕਤਾਪਨ੍ਨਂ, ਤਦਾ ਗੌਰਸ਼੍ਵਃ ਪੁਰੁਸੋ ਹਸ੍ਤੀਤਿਵਨ੍ਨਾਰ੍ਥਸਙ੍ਗਤਿਃ| ਕਿਞ੍ਚ ਜਤੂਕਰ੍ਣਾਦੌ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਸ਼੍ਰੁਤਿਗਨ੍ਧੋਪਿ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤਤ੍ ਕਥਂ “ਨਾਨਾਸ਼੍ਰੁਤਪਰਿਪੂਰ੍ਣਕਣ੍ਠਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯੋ ਜਤੂਕਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰਧਿਗਮ੍ਯੋਵਾਚ” ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਲਿਡ੍ਵਿਧਿਃ| ਅਨੇਨ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਚਰਕੇਪਿ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਸੂਤ੍ਰਪਕ੍ਸੇ ਲਿਡ੍ਵਿਧਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਰਕੇਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਏਵ ਸੂਤ੍ਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਣੇਤਾ, ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦਰ੍ਥਂ ਸ੍ਤੋਤੁਂ ਨਿਨ੍ਦਿਤੁਂ ਵਾਖ੍ਯਾਯਿਕਾਰੂਪਂ ਪੁਰਾਕਲ੍ਪਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ਕਿਮਪਿ ਸੂਤ੍ਰਂ ਗੁਰੂਕ੍ਤਾਨੁਵਾਦਰੂਪਤਯਾ ਕਿਮਪ੍ਯੇਕੀਯਮਤਾਨੁਵਾਦਰੂਪਤਯਾ ਲਿਖਤਿ; ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਾ ਤ੍ਵਯਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਪੂਰਯਤਿ ਤਦਾਦ੍ਯਗ੍ਰਨ੍ਥਕਰ੍ਤਤਯੈਵ| ਲਿਡ੍ਵਿਧਿਸ੍ਤੁ ਭੂਤਾਨਦ੍ਯਤਨਮਾਤ੍ਰ ਏਵ ਛਨ੍ਦੋਵਿਹਿਤੋ ਭਾਸਾਯਾਮਪਿ ਵਰ੍ਣਨੀਯਃ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਉਵਾਚੇਤਿ ਪਦਂ ਜਤੂਕਰ੍ਣਾਦੌ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਥਾ ਚ ਹਰਿਵਂਸ਼ੇ ਧਨ੍ਯੋਪਾਖ੍ਯਾਨੇ “ਮਾਮੁਵਾਚ” ਇਤਿ, ਤਥਾ “ਅਹਮੁਵਾਚ” ਇਤਿ ਚ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਯਥਾ “ਸ ਮਾਮੁਵਾਚਾਮ੍ਬੁਚਰਃ ਕੂਰ੍ਮੋ ਮਾਨੁਸਵਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍| ਕਿਮਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯਂ ਮਯਿ ਮੁਨੇ ਧਨ੍ਯਸ਼੍ਚਾਹਂ ਕਥਂ ਵਿਭੋ” (ਹਰਿਵਂਸ਼ੇ, ਵਿਸ੍ਣੁਪਰ੍ਵ ੨ਅ.੧੧੦) ਇਤਿ, ਤਥਾ “ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਚਨਾਤ੍ ਸੋਹਂ ਵੇਦਾਨ੍ ਵੈ ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤਃ| ਉਵਾਚ ਚੈਨਾਂਸ਼੍ਚਤੁਰਃ” ਇਤਿ| ਯਦਪਿ ‘ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪੂਰ੍ਵਸੂਤ੍ਰਂ ਪਰਾਮਸ਼੍ਯਤੇ; ਤਨ੍ਨ, ਯੇਨ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯਾਦਿਸੂਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਤਦਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਾ ਗੁਰੂਕ੍ਤਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੇ ਸਤਿ ਨੈਵੋਤ੍ਤਰਤ੍ਰਾਭਿਧੇਯਾਭਿਧਾਨੇਨ ਨਿਖਿਲਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਗੁਰੂਕ੍ਤਾਨੁਵਾਦਰੂਪਤਯਾ ਕਰਣਂ ਸ਼੍ਰੋਤਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਕਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਭਵਤਿ ਤੁ ਭਾਵਯਿਤੁਂ ਯਥਾ ਪੁਰਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦੇਵ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮਿਤਿ| ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਬਹੁਵਚਨਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪ੍ਯਸ੍ਮਦਃ ਪ੍ਰਯੋਗਾਦ੍ਬਹੁਵਚਨਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਯ ਸਾਧੁਤ੍ਵਾਤ੍; ਸਾਧੁ ਹਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਵਕ੍ਤਾਰੋ- ‘ਵਯਂ ਕਰਿਸ੍ਯਾਮਃ’ ਇਤਿ| ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਵੇਕਵਚਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਤਃ, ਭਗਵਾਨਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵਾਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯ ਗੁਰੋਰ੍ਗੌਰਵਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਤ੍ਵਾਤ੍||੨||
Adhikarana 3 (3) · Śloka 3
ਦੀਰ੍ਘਂ ਜੀਵਿਤਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛਨ੍ਭਰਦ੍ਵਾਜ ਉਪਾਗਮਤ੍|
ਇਨ੍ਦ੍ਰਮੁਗ੍ਰਤਪਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ਼ਰਣ੍ਯਮਮਰੇਸ਼੍ਵਰਮ੍||੩||
View original
दीर्घं जीवितमन्विच्छन्भरद्वाज उपागमत्|
इन्द्रमुग्रतपा बुद्ध्वा शरण्यममरेश्वरम्||३||
ਨਨੁ ਯਥਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਦੁਰਧਿਗਮਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਤੋ ਵਾਨ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਦ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤੇ, ਏਵਮਾਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯਾਪਿ ਕਥਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਯਨ੍ਮੂਲਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮੀਚੀਨਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਵਿਪ੍ਲੁਤਾਗਮਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਦੀਰ੍ਘਂ ਜੀਵਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੀਵਿਤਂ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗਃ| ਤਚ੍ਚ ਦੀਰ੍ਘਮਿਤਿ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿ, ਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦੋਪ੍ਯਤ੍ਰ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਯਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ੈਲੀ ਚੇਯਮਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਯਤ ਆਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਲੋਪਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ, ਯੇ ਲੁਪ੍ਤਾ ਅਪਿ ਗਮ੍ਯਨ੍ਤ ਏਵ| ਯਥਾ “ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕਰਸਾ” (ਸੂ.ਅ.੨੧) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮਾਂਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤਃ, ਤਥਾ ‘ਦਗ੍ਧਵਿਦ੍ਧ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਵਿਚ੍ਛਨ੍ਨਿਤਿ ਅਨੁਰੂਪਂ ਦੀਰ੍ਘਮਿਚ੍ਛਨ੍| ਭਰਦ੍ਵਾਜ ਇਤਿ ਗੋਤ੍ਰਨਾਮ| ‘ਉਗ੍ਰਤਪਾ’ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣੇਨ ਭਰਦ੍ਵਾਜਸ੍ਯ ਮਾਨੁਸਸ੍ਯਾਪੀਨ੍ਦ੍ਰਾਭਿਗਮਨਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਤਥਾ ਸ਼ਰਣ੍ਯਤ੍ਵਪ੍ਰਤੀਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚੋਪਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ; ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯੋ ਹਿ ਤਪਸਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵੋ ਯੇਨਾਗਸ੍ਤ੍ਯੋ ਮਹੋਦਧਿਮਪਿ ਚੁਲੁਕਨਿਪੇਯਮਕਰੋਤ੍| ਨਚ ਵਾਚ੍ਯਮੁਗ੍ਰਤਪਸ੍ਤ੍ਵੇਨੈਵ ਕਿਮਿਤ੍ਯਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਮਪਿ ਨ ਬੁਧ੍ਯਤੇ, ਯਤਸ੍ਤਪਃਪ੍ਰਭਾਵੋਪਿ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਵਿਸਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਾਨ੍, ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯੋਨ੍ਨੇਯਾ; ਤੇਨ ਗੁਰੁਨਿਰਪੇਕ੍ਸਾਯੁਰ੍ਵੇਦਜ੍ਞਾਨਲਕ੍ਸਣਕਾਰ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨ੍ਨ ਤਤ੍ਤਪਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਮਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਵਧਾਰਯਾਮਃ; ਕਿਂਵਾ ਗੁਰੁਪੂਰ੍ਵਕ੍ਰਮੇਣੈਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਜ੍ਞਾਨਂ ਫਲਤੀਤੀਨ੍ਦ੍ਰਮੁਪਾਗਮਦ੍ਭਰਦ੍ਵਾਜਃ| ਅਥ ਕਥਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਸ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪੂਰ੍ਵਗੁਰੁਸੁ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਮੇਵਾਯਮੁਪਾਗਮਤ੍? ਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਪ੍ਰਧਾਨਗੁਰੋਰੇਵ ਸ਼੍ਰਵਣਂ, ਯਤਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਪਰਮ੍ਪਰਾਸਞ੍ਚਾਰਿਣੀ ਵਿਦ੍ਯਾਸਮ੍ਯਗ੍ਗ੍ਰਹਣਾਦਿਦੋਸਾਤ੍ ਪਾਤ੍ਰਪਰਮ੍ਪਰਾਸਞ੍ਚਾਰ੍ਯਮਾਣਮਧੁਵਤ੍ ਕ੍ਸੀਣਾਪਿ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯੇਤ; ਅਤ ਆਹ- ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ਼ਰਣ੍ਯਮਮਰੇਸ਼੍ਵਰਮਿਤਿ| ਯਸ੍ਮਾਦਯਮੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰੋਲ੍ਪਾਯੁਃ, ਸ ਏਵ ਭਯਤ੍ਰਸ੍ਤਾਨਾਂ ਯਥਾ ਸ਼ਰਣ੍ਯੋ ਰਕ੍ਸਣਹਿਤੋ ਨ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਯਃ, ਤੇਨ ਤਮੇਵੋਪਾਗਮਤ੍| ਅਮਰੇਸ਼੍ਵਰ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸਣੋਪਯੁਕ੍ਤਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਰਾਜਾ ਹਿ ਪ੍ਰਜਾਰਕ੍ਸਣੇ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਤਿਸ਼ਯਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ| ਨਨੁ ਦੀਰ੍ਘਂ ਜੀਵਿਤਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛਨ੍ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦੀਰ੍ਘਸ੍ਯਾਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵੇਨ ਕਿਯਤ੍ਕਾਲਂ ਤਦ੍ਦੀਰ੍ਘਮਭਿਪ੍ਰੇਤਂ? ਤਤ੍ਰ ਯੁਗਾਨੁਰੂਪਂ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਂ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਂ ਖਲ੍ਵਾਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ” (ਵਿ.ਅ.੩) ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਕਲਿਕਾਲਾਦੌ ਪਰਮਾਯੁਃਕਾਲਸ੍ਯ ਯਥਾ ਯਥਾ ਕ੍ਸਯਸ੍ਤਥਾਯੁਸਃ ਕ੍ਸਯਃ| ਯਦਾਹ- “ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼ਤੇ ਪੂਰ੍ਣੇ ਯਾਤਿ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਕ੍ਸਯਮ੍| ਦੇਹਿਨਾਮਾਯੁਸਃ ਕਾਲੇ ਯਤ੍ਰ ਯਨ੍ਮਾਨਮਿਸ੍ਯਤੇ” (ਵਿ.ਅ.੩) ਇਤਿ| ਏਤਦਨੁਸਾਰੇਣ ਪੂਰ੍ਵਯੁਗੇਸ੍ਵਾਯੁਃਪ੍ਰਕਰ੍ਸਃ| ਯਦਾਹ ਭਗਵਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਸਃ- “ਪੁਰੁਸਾਃ ਸਰ੍ਵਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਾਯੁਸਃ| ਕਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾਦਿਕੇਪ੍ਯੇਵਂ ਪਾਦਸ਼ੋ ਹ੍ਰਸਤਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍” ਇਤਿ| ਕਰ੍ਮਾਨੁਰੂਪਂ ਚਾਯੁਰ੍ਨਿਯਤਂ ਵਾ, ਅਨਿਯਤਂ ਵਾ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਬਲਵਤ੍ਕਰ੍ਮਾਰਬ੍ਧਂ ਨਿਯਤਂ, ਯਥਾਯਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਯਤ ਏਵ ਪਰਮ੍; ਅਬਲਵਤ੍ਕਰ੍ਮਾਰਬ੍ਧਂ ਤ੍ਵਨਿਯਤਂ, ਤਦ੍ਯਦਾ ਦਸ੍ਟਂ ਵਿਸਾਦਿ ਮਾਰਕਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਮਾਸਾਦਯਤਿ ਤਦਾ ਸਞ੍ਜਾਤਬਲਂ ਮਾਰਯਤਿ, ਯਦਾ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਦਸ੍ਟਂ ਮਾਰਕਂ ਕਾਰਣਂ ਤਦਾ ਯੁਗਾਨੁਰੂਪਾਯੁਃਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਯੁਗਪ੍ਰਭਾਵਜਰ੍ਜਰੀਕਤਸ਼ਰੀਰਂ ਮਾਰਯਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ “ਯਥਾ ਹ੍ਯਕ੍ਸਃ ਸ੍ਵਗੁਣੋਪਪਨ੍ਨੋ ਵਾਹ੍ਯਮਾਨੋ ਯਥਾਕਾਲਂ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਕ੍ਸਯਾਦੇਵਾਵਸਾਨਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਸ ਏਵਾਕ੍ਸੋਤਿਭਾਰਾਧਿਸ੍ਠਿਤ” ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ “ਅਨ੍ਤਰਾ ਵ੍ਯਸਨਮਾਪਦ੍ਯਤੇ; ਤਥਾਨਿਯਤਾਯੁਸੋਨ੍ਤਰਾ ਪ੍ਰਾਣਾ ਅਪਰਾਧਾਨ੍ਨਿਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ” (ਵਿ.ਅ.੩) ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਯਦਾ ਤ੍ਵਨਿਯਤਾਯੁਸੋ ਰਸਾਯਨਮਾਚਰਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਤਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਯੁਗਪ੍ਰਭਾਵਨਿਯਤਾਯੁਰ੍ਲਙ੍ਘਨਂ ਭਵਤਿ| ਯਦਾਹ- “ਤਾਨਿ ਯਾਵਨ੍ਤਿ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਜੀਵੇਦ੍ਵਰ੍ਸਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤਾਵਨ੍ਤ੍ਯਾਗਤਯੌਵਨਃ” (ਚਿ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਤੁ ਬਲਵਤ੍ਕਰ੍ਮਨਿਯਤਸ੍ਯਾਯੁਸੋ ਲਙ੍ਘਨਮਸ੍ਤਿ, ਯਦਾਹ- “ਕਰ੍ਮ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਕਾਲੇ ਵਿਪਾਕੇ ਨਿਯਤਂ ਮਹਤ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਕਾਲਨਿਯਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੈਃ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧ੍ਯਤੇ” (ਵਿ.ਅ.੩) ਇਤਿ| ਹਨ੍ਤ ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਦਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮੈਵ ਕਾਰਣਂ ਮਰਣੇ ਜੀਵਿਤੇ ਵਾ ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਧੌ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਪਗਮੇ ਵਾ, ਤਤ੍ ਕਿਮਨੇਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇਨ ਕਰ੍ਮਜਨਿਤਫਲਾਨੁਵਿਧਾਯਿਨਾ; ਤਥਾਹਿ- ਯਤ੍ਤਾਵਦੁਚ੍ਯਤੇ- ਨਿਯਤਂ ਕਰ੍ਮ, ਤਤ੍ਰ ਤਾਵਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵ੍ਯਾਪਾਰੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਯੇਨ ਨਿਯਤੇਨੈਵ ਕਰ੍ਮਣਾ ਮਿਲਿਤਮਪਿ ਦਸ੍ਟਂ ਤਤ੍ਰ ਵਿਫਲੀਕ੍ਰਿਯਤੇ; ਯਚ੍ਚਾਬਲਵਤ੍ਕਰ੍ਮਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵੇਨਾਨਿਯਤਮਾਯੁਰੁਚ੍ਯਤੇ ਤਦਪਿ ਨ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਧੀਨਂ, ਯੇਨਾਦਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਪਰਾਭਵੇਨ ਦਸ੍ਟਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਿਤਾਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾਪਿ ਵਿਵਾਦਾਧ੍ਯਾਸਿਤੇ ਵਿਸਯੇਦਸ੍ਟਮੇਵ ਕਾਰਣਮਵਧਾਰਯਾਮਃ, ਦਸ੍ਟਂ ਤ੍ਵਦਸ੍ਟਾਕਸ੍ਟਮੇਵ ਤਤ੍ਰ ਭਵਤਿ| ਨੈਵਮ੍, ਏਵਂ ਸਤਿ ਸਰ੍ਵਾਨੁਸ੍ਠਾਨਸ੍ਯੋਪਰਮਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ; ਕਿਞ੍ਚ ਕੇਵਲਕਰ੍ਮਵਾਦਿਨੋ ਦਸ੍ਟਮਪਵਦਤੋਦਸ੍ਟੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੇਵ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਅਦਸ੍ਟਂ ਹਿ ਦਸ੍ਟਾਗ੍ਨਿਸ੍ਟੋਮਾਦਿਜਨ੍ਯਂ, ਦਸ੍ਟਂ ਚ ਕਾਰਣਂ ਕਰ੍ਮਵਾਦਿਨੋਭਿਮਤਮ੍; ਅਥਾਦਸ੍ਟਕਾਰਣਂ ਦਸ੍ਟਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਹਨ੍ਤ ਤਰ੍ਹਿ ਤੇਨੈਵ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਦਹਨਾਦੀਨਾਮਪਿ ਕਿਮਿਤਿ ਸ਼ੀਤਾਪਹਤ੍ਵਸ੍ਫੋਟਾਦਿਜਨਕਤ੍ਵਾਦਿ ਨ ਸ੍ਵੀਕ੍ਰਿਯਤੇ; ਕਿਞ੍ਚ ਕੇਵਲਕਰ੍ਮਵਾਦਿਨੋ ਦਸ੍ਟੇ ਕਾਰਣੇ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਗ੍ਰਹਣਾਭਾਵਾਦਦਸ੍ਟਾਨੁਮਾਨਮੇਵ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦਸ੍ਟਮਦਸ੍ਟਂ ਚ ਕਾਰਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਵਚਿਦਦਸ੍ਟਂ ਦਸ੍ਟੇਨ ਬਾਧ੍ਯਤੇ, ਕ੍ਵਚਿਚ੍ਚ ਦਸ੍ਟਮਦਸ੍ਟੇਨੇਤਿ; ਤੇਨ ਯਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸੇ ਬਲਵਨ੍ਨਿਯਤਮਰਣਕਾਰਣਮਦਸ੍ਟਂ , ਤਤ੍ਰ ਜੀਵਿਤਮਰਣਯੋਰਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰੋਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਨਿਯਤਮਰਣਕਾਲਾਦਰ੍ਵਾਗ੍ਦੁਃਖਜਨਕਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਤ ਏਵ ਯਦਿ ਵ੍ਯਾਧਿਰਪਿ ਤਸ੍ਯ ਨਿਯਤਕਰ੍ਮਜਨ੍ਯੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਯਤ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਾਨਿਯਤਵਿਪਾਕਂ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਾਦਾਨਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਯੁਗਨਿਯਤਮਾਯੁਃ, ਤਨ੍ਨਾਤਿਬਲਵਤਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਨਿਯਮਿਤਂ; ਯੇਨ ਰਸਾਯਨਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍ਤਦ੍ਬਾਧਨਂ ਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦਨੁਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਨ ਤੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਹਿਤਾਤੁਰਹਿਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਅਯਂ ਚ ਵਾਦਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰੇਣ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ ਨਿਰ੍ਲੋਚਨੀਯ ਇਤਿ ਨੇਹ ਪ੍ਰਤਨ੍ਯਤੇ||੩||
Adhikarana 4 (4-5) · Śloka 5
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਹਿ ਯਥਾਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ|
ਜਗ੍ਰਾਹ ਨਿਖਿਲੇਨਾਦਾਵਸ਼੍ਵਿਨੌ ਤੁ ਪੁਨਸ੍ਤਤਃ||੪||
ਅਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਂ ਭਗਵਾਞ੍ਛਕ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤਿਪੇਦੇ ਹ ਕੇਵਲਮ੍|
ਸਿਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਭਰਦ੍ਵਾਜਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਕ੍ਰਮੁਪਾਗਮਤ੍||੫||
View original
ब्रह्मणा हि यथाप्रोक्तमायुर्वेदं प्रजापतिः|
जग्राह निखिलेनादावश्विनौ तु पुनस्ततः||४||
अश्विभ्यां भगवाञ्छक्रः प्रतिपेदे ह केवलम्|
ऋषिप्रोक्तो भरद्वाजस्तस्माच्छक्रमुपागमत्||५||
ਕਥਮਿਨ੍ਦ੍ਰ ਏਵ ਸ਼ਰਣ੍ਯੋ ਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਦਕ੍ਸਨਾਮਾ| ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣੋਕ੍ਤਂ, ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਸ਼੍ਚਾਨਵਸ਼ੇਸੇਣਾਭਿਧਾਨਮ੍| ਯਥੇਤ੍ਯਨੇਨ ਤਥਾਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਯਾਕਰ੍ਸਣਾਦ੍ਯਾਦਸ਼ਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਾਦਸ਼ਮੇਵ ਜਗ੍ਰਾਹ| ਨਿਖਿਲੇਨੇਤਿ ਅਨਵਸ਼ੇਸੇਣ| ਅਸ਼੍ਵਿਨੌ ਤੁ ਤਤਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਰ੍ਜਗਹਤੁਃ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਯਥਾਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਨਿਖਿਲੇਨ ਚੇਤਿਪਦਂ ਤਥੈਵ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਏਵਮਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਂ ਭਗਵਾਞ੍ਛਕ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤਿਪੇਦੇ ਹੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਯਥਾਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਹਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤ੍ਵਵਧਾਰਣੇ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪੇਦੇ ਏਵ ਪਰਂ ਸ਼ਕ੍ਰੋ ਨਤੁ ਕਸ੍ਮੈਚਿਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਦਤ੍ਤਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨੇਨ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨਾਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਗਮੋਪਦਰ੍ਸ਼ਕੇਨ ਯਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਜ੍ਞਾਨਂ ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਾਪੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਤੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਦ੍ਵੇਤਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਰ੍ਥਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰੇ ਤ੍ਵਿਦਮਧਿਕਂ- ਯਦਯਮਸਙ੍ਕ੍ਰਾਮਿਤਵਿਦ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਰ੍ਥੀ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਯੋ ਹਿ ਗੁਰੁਭ੍ਯਃ ਸਮ੍ਯਗਾਦਾਯ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਨ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤ੍ਯਨ੍ਤੇਵਾਸਿਭ੍ਯਃ ਸ ਖਲ੍ਵਣੀ ਗੁਰੁਜਨਸ੍ਯ ਮਹਦੇਨੋ ਵਿਨ੍ਦਤਿ” ਇਤਿ, ਅਤੋਕਤਸ਼ਿਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਰ੍ਥਿਤ੍ਵਵਿਸ਼ੇਸਯੋਗਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਨ੍ਦ੍ਰ ਏਵ ਸ਼ਰਣ੍ਯ ਇਤਿ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤੁ ਪਰਮਗੁਰੋਰ੍ਵਿਦਿਤਸਕਲਵੇਦਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਤਿਰੋਹਿਤਮਤੇਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਵਤਃਸਿਦ੍ਧਮੇਵੇਤਿ ਨ ਗੁਰ੍ਵਨ੍ਤਰਾਪੇਕ੍ਸਾ| ਏਤਚ੍ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਗੁਰੁਪਰਮ੍ਪਰੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਵਿਪ੍ਲੁਤਾਗਮੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਤਥਾ ਮਹਾਪੁਰੁਸਸੇਵਿਤਤ੍ਵੇਨੋਪਾਦੇਯਤ੍ਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਚ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਤਤ੍ਰ ਯਨ੍ਮਨ੍ਯੇਤ ਮਹਦ੍ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਸੁਧੀਰਪੁਰੁਸਾਸੇਵਿਤਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਾਵਤ੍ “ਤਦਭਿਪ੍ਰਪਦ੍ਯੇਤ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍” (ਵਿ.ਅ.੮) ਇਤਿ| ਸਿਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਵਤ੍ਤਾਨ੍ਤੇਨ ਸਿਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰ ਏਵ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ਰਣ੍ਯਃ||੪-੫||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
ਵਿਘ੍ਨਭੂਤਾ ਯਦਾ ਰੋਗਾਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾਃ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍|
ਤਪੋਪਵਾਸਾਧ੍ਯਯਨਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਵ੍ਰਤਾਯੁਸਾਮ੍ ||੬||
ਤਦਾ ਭੂਤੇਸ੍ਵਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ਂ ਪੁਰਸ੍ਕਤ੍ਯ ਮਹਰ੍ਸਯਃ|
ਸਮੇਤਾਃ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਾਣਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਹਿਮਵਤਃ ਸ਼ੁਭੇ||੭||
View original
विघ्नभूता यदा रोगाः प्रादुर्भूताः शरीरिणाम्|
तपोपवासाध्ययनब्रह्मचर्यव्रतायुषाम् ||६||
तदा भूतेष्वनुक्रोशं पुरस्कृत्य महर्षयः|
समेताः पुण्यकर्माणः पार्श्वे हिमवतः शुभे||७||
ਅਥ ਕਥਮਯਮਸਿਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕਾਗਮੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਵਿਘ੍ਨਭੂਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਘ੍ਨਭੂਤਾ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਰਾਯਸ੍ਵਰੂਪਾਃ| ਰੁਜਨ੍ਤੀਤਿ ਰੋਗਾਃ| ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਇਤ੍ਯਾਵਿਰ੍ਭੂਤਾਃ| ਅਯਂ ਚ ਰੋਗਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ ਕਤਯੁਗਾਨ੍ਤੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤਿ ਤੁ ਕਤਯੁਗੇ” (ਵਿ.ਅ.੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਰੋਗਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਂ ਜਨਪਦੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਨੀਯੇ| ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯੈਵਾਵਿਰ੍ਭਾਵਃ| ਤੇਨ ਰੋਗਸਨ੍ਤਾਨਨਿਤ੍ਯਤਾਪ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਭਵਤ੍ਯਰ੍ਥੇਦਸ਼ਮਹਾਮੂਲੀਯੇ (ਸੂ.ਅ.੩੦) ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਸ਼ੀਰ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਤਦਸ੍ਯਾਸ੍ਤੀਤਿ ਸ਼ਰੀਰੀ| ਏਤੇਨ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸ੍ਵਤ ਏਵ ਸ਼ੀਰ੍ਯਮਾਣਂ ਰੋਗਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਤੁ ਨਿਤਰਾਂ ਸ਼ੀਰ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸੂਚਯਤਿ| ਕੇਸਾਂ ਵਿਘ੍ਨਭੂਤਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਪੋਪਵਾਸਾਧ੍ਯਯਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਗਗ੍ਰਸ੍ਤਾ ਹਿ ਸ਼ਰੀਰਿਣਸ੍ਤਪਃਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਪਾਰਯਨ੍ਤਿ ਵਿਕਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਥਾ, ਆਯੁਸਸ਼੍ਚ ਮਾਰਕਤ੍ਵੇਨ ਕੇਚਿਦ੍ਗਦਾ ਵਿਰੋਧਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਤਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣਾਦਿ, ਉਪਵਾਸਃ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਪਰਿਤ੍ਯਾਗਃ ਸਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਾਦਾਨਂ ਚ, ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਉਪਾਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਾਪੇਭ੍ਯਃ ਸਹਵਾਸੋ ਗੁਣੇ ਹਿ ਯਃ| ਉਪਵਾਸਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸ਼ੋਸਣਮ੍” ਇਤਿ; ਅਧ੍ਯਯਨਂ ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨਂ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਮੋਕ੍ਸਾਯ ਚਰ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮੁਪਸ੍ਥਨਿਗ੍ਰਹਾਦਿ, ਵ੍ਰਤਮੀਪ੍ਸਿਤਕਾਮੋ ਨਿਯਮਃ, ਆਯੁਰੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਪੋਪਵਾਸੇਤਿ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਰਾਸਿਦ੍ਧਵਿਧੇਰਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਤਪਃਸਕਾਰਸ੍ਥਾਨਿਭੂਤਯਲੋਪਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਃ, ਯਥਾ “ਨੋਪਧਾਯਾਃ” (ਪਾ.ਅ.੬ਪਾ.੪ਸੂ.੭) ਇਤਿ| ਭੂਤੇਸੁ ਪ੍ਰਾਣਿਸੁ| ਅਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ਮਿਤਿ ਅਨੁਕਮ੍ਪਾਂ, ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਅਨੇਕਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦ੍ਧਾਤੂਨਾਮ੍| ਪੁਰਸ੍ਕਤ੍ਯ ਆਦਤ੍ਯ| ਏਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣਿਰੋਗਹਰਣਮੇਵ ਪ੍ਰਧਾਨਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਗਮਨੇ ਮਹਰ੍ਸੀਣਾਂ ਫਲਮ੍; ਆਯੁਃਪ੍ਰਕਰ੍ਸਸ੍ਤ੍ਵਨੁਸਙ੍ਗਸਿਦ੍ਧਸ੍ਤੇਸਾਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਨਰੇਸ੍ਵਿਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਯਦਯਂ ਭੂਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਨ ਸਮਾਨਜੀਵਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇਯਮਨੁਕਮ੍ਪਾ , ਕਿਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਿਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇਤਿ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਮਸੀਣਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਮਹਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਮਹਰ੍ਸਯਃ; ਅਨੇਨ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਅਪਿ ਸਯਃ- ਸਿਕਾ, ਸਿਪੁਤ੍ਰਾ, ਦੇਵਰ੍ਸਯੋ, ਮਹਰ੍ਸਯਸ਼੍ਚ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਮਹਰ੍ਸ੍ਯਨੁਗਾਮਿਤ੍ਵਾਦਸਿਕਾਦੀਨਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਪੁਣ੍ਯਂ ਪਾਵਨਂ ਕਰ੍ਮ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਾਣਃ| ਪਰ੍ਸ਼ੁਕਾਭਿਸ੍ਤਤਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਂ, ਤੇਨ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮਿਵ (ਤਤਂ) ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮ੍| ਸ਼ੁਭੇ ਇਤਿ ਪਦਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਸਮਾਧ੍ਯਨੁਗੁਣੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ, ਯਤਃ ਸ਼ੁਭੇ ਹਿ ਦੇਸ਼ੇ ਸਮਾਧਯਃ ਪ੍ਰਸੀਦਨ੍ਤਿ||੬-੭||
Adhikarana 6 (8-14) · Śloka 15
ਅਙ੍ਗਿਰਾ ਜਮਦਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਵਸਿਸ੍ਠਃ ਕਸ਼੍ਯਪੋ ਭਗੁਃ|
ਆਤ੍ਰੇਯੋ ਗੌਤਮਃ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਃ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯੋ ਨਾਰਦੋਸਿਤਃ||੮||
ਅਗਸ੍ਤ੍ਯੋ ਵਾਮਦੇਵਸ਼੍ਚ ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਾਸ਼੍ਵਲਾਯਨੌ|
ਪਾਰਿਕ੍ਸਿਰ੍ਭਿਕ੍ਸੁਰਾਤ੍ਰੇਯੋ ਭਰਦ੍ਵਾਜਃ ਕਪਿਞ੍ਜ(ਸ੍ਠ)ਲਃ||੯||
ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰਥ੍ਯੌ ਚ ਭਾਰ੍ਗਵਸ਼੍ਚ੍ਯਵਨੋਭਿਜਿਤ੍|
ਗਾਰ੍ਗ੍ਯਃ ਸ਼ਾਣ੍ਡਿਲ੍ਯਕੌਣ੍ਡਿਲ੍ਯੌ(ਨ੍ਯੌ)ਵਾਰ੍ਕ੍ਸਿਰ੍ਦੇਵਲਗਾਲਵੌ||੧੦||
ਸਾਙ੍ਕਤ੍ਯੋ ਬੈਜਵਾਪਿਸ਼੍ਚ ਕੁਸ਼ਿਕੋ ਬਾਦਰਾਯਣਃ|
ਬਡਿਸ਼ਃ ਸ਼ਰਲੋਮਾ ਚ ਕਾਪ੍ਯਕਾਤ੍ਯਾਯਨਾਵੁਭੌ||੧੧||
ਕਾਙ੍ਕਾਯਨਃ ਕੈਕਸ਼ੇਯੋ ਧੌਮ੍ਯੋ ਮਾਰੀਚਕਾਸ਼੍ਯਪੌ|
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕ੍ਸੋ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸੋ ਲੋਕਾਕ੍ਸਃ ਪੈਙ੍ਗਿਰੇਵ ਚ||੧੨||
ਸ਼ੌਨਕਃ ਸ਼ਾਕੁਨੇਯਸ਼੍ਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯੋ ਮੈਮਤਾਯਨਿਃ|
ਵੈਖਾਨਸਾ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯੇ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧੩||
ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਨਿਧਯੋ ਦ(ਯ)ਮਸ੍ਯ ਨਿਯਮਸ੍ਯ ਚ|
ਤਪਸਸ੍ਤੇਜਸਾ ਦੀਪ੍ਤਾ ਹੂਯਮਾਨਾ ਇਵਾਗ੍ਨਯਃ||੧੪||
ਸੁਖੋਪਵਿਸ੍ਟਾਸ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਪੁਣ੍ਯਾਂ ਚਕ੍ਰੁਃ ਕਥਾਮਿਮਾਮ੍|੧੫|
View original
अङ्गिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः|
आत्रेयो गौतमः साङ्ख्यः पुलस्त्यो नारदोऽसितः||८||
अगस्त्यो वामदेवश्च मार्कण्डेयाश्वलायनौ|
पारिक्षिर्भिक्षुरात्रेयो भरद्वाजः कपिञ्ज(ष्ठ)लः||९||
विश्वामित्राश्मरथ्यौ च भार्गवश्च्यवनोऽभिजित्|
गार्ग्यः शाण्डिल्यकौण्डिल्यौ(न्यौ)वार्क्षिर्देवलगालवौ||१०||
साङ्कृत्यो बैजवापिश्च कुशिको बादरायणः|
बडिशः शरलोमा च काप्यकात्यायनावुभौ||११||
काङ्कायनः कैकशेयो धौम्यो मारीचकाश्यपौ|
शर्कराक्षो हिरण्याक्षो लोकाक्षः पैङ्गिरेव च||१२||
शौनकः शाकुनेयश्च मैत्रेयो मैमतायनिः|
वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये महर्षयः||१३||
ब्रह्मज्ञानस्य निधयो द(य)मस्य नियमस्य च|
तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः||१४||
सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथामिमाम्|१५|
ਕੇ ਤੇ ਮਹਰ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਅਙ੍ਗਿਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹ੍ਵਸੀਣਾਮਤ੍ਰ ਕੀਰ੍ਤਨਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਦੌ ਪਾਪਕ੍ਸਯਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨ, ਤਥਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯੈਵਂਵਿਧਮਹਾਪੁਰੁਸਸੇਵਿਤਤ੍ਵੇਨ ਸੇਵ੍ਯਤ੍ਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਚੇਤਿ| ਏਸੁ ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਕੇਚਿਦ੍ਯਾਯਾਵਰਾਃ, ਕੇਚਿਚ੍ਛਾਲੀਨਾਃ, ਕੇਚਿਦਯੋਨਿਜਾਃ, ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਮਿਲਿਤਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਭਿਕ੍ਸੁਰਿਤ੍ਯਾਤ੍ਰੇਯਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਤਨ੍ਨੇਤਿ ਭਿਕ੍ਸੁਰਾਤ੍ਰੇਯਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੫) ਇਤਿ| ਵੈਖਾਨਸਾ ਇਤਿ ਕਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਵਾਲਖਿਲ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਲ੍ਪਪ੍ਰਮਾਣਾਃ ਕੇਚਿਦਸਯਃ| ਨਿਧਯ ਇਵ ਨਿਧਯੋਕ੍ਸਯਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵੇਨ| ਦਮੋ ਦਾਨ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਇਮਾਮਿਤਿ ਅਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਮ੍||੮-੧੪||-
Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 18
ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਮੋਕ੍ਸਾਣਾਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਮੂਲਮੁਤ੍ਤਮਮ੍||੧੫||
ਰੋਗਾਸ੍ਤਸ੍ਯਾਪਹਰ੍ਤਾਰਃ ਸ਼੍ਰੇਯਸੋ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯ ਚ|
ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤੋ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਮਨ੍ਤਰਾਯੋ ਮਹਾਨਯਮ੍||੧੬||
ਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੇਸਾਂ ਸ਼ਮੋਪਾਯ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਧ੍ਯਾਨਮਾਸ੍ਥਿਤਾਃ|
ਅਥ ਤੇ ਸ਼ਰਣਂ ਸ਼ਕ੍ਰਂ ਦਦਸ਼ੁਰ੍ਧ੍ਯਾਨਚਕ੍ਸੁਸਾ||੧੭||
ਸ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਸ਼ਮੋਪਾਯਂ ਯਥਾਵਦਮਰਪ੍ਰਭੁਃ|੧੮|
View original
धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम्||१५||
रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च|
प्रादुर्भूतो मनुष्याणामन्तरायो महानयम्||१६||
कः स्यात्तेषां शमोपाय इत्युक्त्वा ध्यानमास्थिताः|
अथ ते शरणं शक्रं ददृशुर्ध्यानचक्षुषा||१७||
स वक्ष्यति शमोपायं यथावदमरप्रभुः|१८|
ਧਾਰਣਾਦ੍ਧਰ੍ਮਃ ਸ ਚਾਤ੍ਮਸਮਵੇਤਃ ਕਾਰ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨੁਮੇਯਃ, ਅਰ੍ਥਃ ਸੁਵਰ੍ਣਾਦਿਃ, ਕਾਮ੍ਯਤ ਇਤਿ ਕਾਮੋ ਵਨਿਤਾਪਰਿਸ੍ਵਙ੍ਗਾਦਿਃ, ਮੋਕ੍ਸਃ ਸਂਸਾਰਵਿਮੋਕ੍ਸਃ| ਆਰੋਗ੍ਯਂ ਰੋਗਾਭਾਵਾਦ੍ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਮ੍| ਮੂਲਂ ਕਾਰਣਮ੍| ਉਤ੍ਤਮਮਿਤਿ ਪ੍ਰਧਾਨਂ; ਤੇਨਾਰੋਗ੍ਯਂ ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਕਾਰਣਂ, ਰੋਗਗਹੀਤਸ੍ਯ ਕ੍ਵਚਿਦਪਿ ਪੁਰੁਸਾਰ੍ਥੇਸਮਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਸ੍ਯਾਪਹਰ੍ਤਾਰ ਇਤਿ ਆਰੋਗ੍ਯਸ੍ਯਾਪਹਰ੍ਤਾਰਃ; ਇਦਮੇਵ ਚ ਰੋਗਾਣਾਮਾਰੋਗ੍ਯਾਪਹਰਣਂ ਯਦਨਰ੍ਥਲਾਭਃ; ਨ ਪੁਨਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਰੋਗਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦਾਰੋਗ੍ਯਮਪਹਰਤਿ, ਭਾਵਾਭਾਵਯੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਾਭਾਵਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼੍ਰੇਯਸੋ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯ ਚੇਤਿ ਸ਼੍ਰੇਯੋਵਜ੍ਜੀਵਿਤਂ ਹਿਤਤ੍ਵੇਨ ਸੁਖਤ੍ਵੇਨ ਚਾਰ੍ਥੇਦਸ਼ਮਹਾਮੂਲੀਯੇ (ਸੂ.ਅ.੩੦) ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ, ਤਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯਾਪਹਰ੍ਤਾਰ ਇਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍; ਅਸ਼੍ਰੇਯੋਜੀਵਿਤਮਹਿਤਤ੍ਵੇਨ ਦੁਃਖਹੇਤੁਤਯਾ ਚਾਨੁਪਾਦੇਯਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਤਦਪਹਰਣਮਿਹ ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਸੁਖਹਿਤਜੀਵਿਤੋਪਘਾਤੋ ਧਰ੍ਮਾਦ੍ਯੁਪਘਾਤੇਨੈਵ ਲਬ੍ਧਃ; ਤੇਨ ਵਯਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਃ- ਸ਼੍ਰੇਯਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨਾਭ੍ਯੁਦਯਵਾਚਿਨਾ ਧਰ੍ਮਾਦਯੋਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ, ਜੀਵਿਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਜੀਵਿਤਮਾਤ੍ਰਂ, ਯਤੋ ਜੀਵਿਤਂ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣੈਵ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਨਿਰੁਪਾਧ੍ਯੁਪਾਦੇਯਂ; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਆਚਕਮੇ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ ਇਯਮਾਤ੍ਮਾ ਆਸ਼ੀਃ- ਆਯੁਸ੍ਮਾਨ੍ ਭੂਯਾਸਮ੍” ਇਤਿ| ਯਤ੍ਤ੍ਵਤ੍ਯਨ੍ਤਦੁਃਖਗਹੀਤਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਂ ਜਿਹਾਸਿਤਂ, ਤਤ੍ਰ ਦੁਃਖਸ੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਜਿਹਾਸਿਤਸ੍ਯਾਨ੍ਯਥਾਹਾਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਿਯਮਪਿ ਜੀਵਿਤਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਤਿ ਨ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ| ਅਨ੍ਤਰਾਯ ਇਤਿ ਧਰ੍ਮਾਦਿਸਾਧਨੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਅਯਮਿਤਿ ਰੋਗਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਰੂਪਃ| ਤੇਸਾਮਿਤਿ ਰੋਗਾਣਾਮ੍| ਸ਼ਰਣਮਿਤਿ ਰਕ੍ਸਿਤਾਰਮ੍| ਸ਼ਕ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛਕ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਧ੍ਯਾਨਂ ਸਮਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਤਦੁਪਲਬ੍ਧਿਸਾਧਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚਕ੍ਸੁਰਿਵ ਧ੍ਯਾਨਚਕ੍ਸੁਃ, ‘ਤੇਨ ਸ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਸ਼ਮੋਪਾਯਂ ਯਥਾਵਦਮਰਪ੍ਰਭੁਃ’ ਇਤਿ ਧ੍ਯਾਨਚਕ੍ਸੁਸਾ ਦਦਸ਼ੁਰਿਤਿ ਯੋਜਨਾ||੧੫-੧੭||-
Adhikarana 8 (18-23) · Śloka 23
ਕਃ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸਭਵਨਂ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਟੁਂ ਸ਼ਚੀਪਤਿਮ੍||੧੮||
ਅਹਮਰ੍ਥੇ ਨਿਯੁਜ੍ਯੇਯਮਤ੍ਰੇਤਿ ਪ੍ਰਥਮਂ ਵਚਃ|
ਭਰਦ੍ਵਾਜੋਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦਸਿਭਿਃ ਸ ਨਿਯੋਜਿਤਃ||੧੯||
ਸ ਸ਼ਕ੍ਰਭਵਨਂ ਗਤ੍ਵਾ ਸੁਰਰ੍ਸਿਗਣਮਧ੍ਯਗਮ੍ |
ਦਦਰ੍ਸ਼ ਬਲਹਨ੍ਤਾਰਂ ਦੀਪ੍ਯਮਾਨਮਿਵਾਨਲਮ੍||੨੦||
ਸੋਭਿਗਮ੍ਯ ਜਯਾਸ਼ੀਰ੍ਭਿਰਭਿਨਨ੍ਦ੍ਯ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰਮ੍|
ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਵਿਨਯਾਦ੍ਧੀਮਾਨਸੀਣਾਂ ਵਾਕ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਮ੍||੨੧||
ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਹਿ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਃ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਭਯਙ੍ਕਰਾਃ|
ਤਦ੍ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੇ ਸ਼ਮੋਪਾਯਂ ਯਥਾਵਦਮਰਪ੍ਰਭੋ||੨੨||
ਤਸ੍ਮੈ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਃ|
ਪਦੈਰਲ੍ਪੈਰ੍ਮਤਿਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵਿਪੁਲਾਂ ਪਰਮਰ੍ਸਯੇ||੨੩||
View original
कः सहस्राक्षभवनं गच्छेत् प्रष्टुं शचीपतिम्||१८||
अहमर्थे नियुज्येयमत्रेति प्रथमं वचः|
भरद्वाजोऽब्रवीत्तस्मादृषिभिः स नियोजितः||१९||
स शक्रभवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम् |
ददर्श बलहन्तारं दीप्यमानमिवानलम्||२०||
सोऽभिगम्य जयाशीर्भिरभिनन्द्य सुरेश्वरम्|
प्रोवाच विनयाद्धीमानृषीणां वाक्यमुत्तमम्||२१||
व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयङ्कराः|
तद्ब्रूहि मे शमोपायं यथावदमरप्रभो||२२||
तस्मै प्रोवाच भगवानायुर्वेदं शतक्रतुः|
पदैरल्पैर्मतिं बुद्ध्वा विपुलां परमर्षये||२३||
ਅਥੈਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਭਰਦ੍ਵਾਜਃ ਕਥਮਿਨ੍ਦ੍ਰਮੁਪਾਗਮਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਚੀਪਤਿਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸ਼ਚੀਸਮ੍ਭੋਗਵ੍ਯਾਸਕ੍ਤਮਪ੍ਯਹਮੁਪਾਸਿਤੁਂ ਕ੍ਸਮ ਇਤਿ ਭਰਦ੍ਵਾਜੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਰ੍ਥੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨੇ| ਨਿਯੁਜ੍ਯੇਯਂ ਵ੍ਯਾਪਾਰਯੇਯਮ੍| ਅਤ੍ਰੇਤਿ ਪ੍ਰਕਤਪ੍ਰਯੋਜਨ ਏਵ, ਅਤ੍ਰੇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਯਥਾ- ਸੁਭਿਕ੍ਸਮਿਤ੍ਯਾਗਤਃ; ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੁਭਿਕ੍ਸਂ ਤਸ੍ਮਾਦਾਗਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਯੋਜਿਤ ਇਤਿ ਚੌਰਾਦਿਕੋ ਣਿਚ੍, ਨ ਹੇਤੌ| ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਰਣੇਨ ਭਰਦ੍ਵਾਜਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਗਮੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਰ੍ਥਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰੇਰਣਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਪ੍ਰੋਵਾਚੇਤਿ ਸਮ੍ਯਗੁਵਾਚ; ਨ ਤੁ ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਾਰ੍ਥਃ, ਪਦੈਰਲ੍ਪੈਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਦੈਰਲ੍ਪੈਰੁਵਾਚੇਤ੍ਯਾਹ- ਮਤਿਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵਿਪੁਲਾਮਿਤਿ; ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਪੁਲਮਤਿਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜਂ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਵਾਨ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਦੈਰਲ੍ਪੈਰੁਵਾਚੇਤਿ ਭਾਵਃ; ਮਤਿਸ਼੍ਚ ਬਹੁਵਿਸਯਤ੍ਵੇਨੋਪਚਾਰਾਦ੍ਵਿਪੁਲੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਸਾ ਚ ਮਤਿਃ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸਾਸ਼੍ਰਵਣਗ੍ਰਹਣਧਾਰਣੋਹਾਪੋਹਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ਵਤੀਹ ਵਿਪੁਲਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਅਤ੍ਰ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਦਿਵ੍ਯਦਸ਼ਾ ਭਰਦ੍ਵਾਜਾਭਿਪ੍ਰਾਯਮਗ੍ਰਤ ਏਵ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦ ਉਪਦਿਸ੍ਟਃ; ਤੇਨ ਭਰਦ੍ਵਾਜਸ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਪਚ੍ਛਾਦੀਹ ਨ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ, ਕਿਂਵਾ ਭੂਤਮਪੀਨ੍ਦ੍ਰਪਚ੍ਛਾਦਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਦਿਹ ਨ ਲਿਖਿਤਮ੍||੧੮-੨੩||
Adhikarana 9 (24) · Śloka 24
ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰਪਰਾਯਣਮ੍|
ਤ੍ਰਿਸੂਤ੍ਰਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਬੁਬੁਧੇ ਯਂ ਪਿਤਾਮਹਃ||੨੪||
View original
हेतुलिङ्गौषधज्ञानं स्वस्थातुरपरायणम्|
त्रिसूत्रं शाश्वतं पुण्यं बुबुधे यं पितामहः||२४||
ਯਾਦਸ਼ੋਸਾਵਲ੍ਪਪਦੈਰੁਪਦਿਸ੍ਟ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਤਮਾਹ- ਹੇਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਹੇਤ੍ਵਾਦੀਨਿ ਜ੍ਞਾਯਨ੍ਤੇਨੇਨੇਤਿ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧਜ੍ਞਾਨਂ, ਯਾਵਚ੍ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਾਚ੍ਯਂ ਤਾਵਦ੍ਧੇਤ੍ਵਾਦ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹੇਤੁਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਗ੍ਰਹਣਂ; ਲਿਙ੍ਗਗ੍ਰਹਣੇਨ ਚ ਵ੍ਯਾਧੇਰਾਰੋਗ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਲਿਙ੍ਗਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯੇ ਅਪਿ ਲਿਙ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯੇ, ਯਤਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਹਿ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਲਿਙ੍ਗ੍ਯਤ ਏਵ; ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ ਵਿਸਮਾਰਮ੍ਭਮੂਲਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰ ਏਕੋ ਹਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਵਿਸਮਾਰਮ੍ਭਮੂਲਾਦ੍ਯੈਰ੍ਜ੍ਵਰ ਏਕੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ (ਨਿ.ਅ.੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਔਸਧਗ੍ਰਹਣੇਨ ਚ ਸਰ੍ਵਪਥ੍ਯਾਵਰੋਧਃ| ਸ਼ਰੀਰਂ ਚਾਤ੍ਰ ਹੇਤੌ ਲਿਙ੍ਗੇ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਭਵਤਿ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰਯੋਃ ਪਰਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਮਯਨਂ ਮਾਰ੍ਗ ਇਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰਪਰਾਯਣਮ੍| ਕਿਮਨ੍ਯੋਯਂ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧਜ੍ਞਾਨਰੂਪ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਬੁਦ੍ਧਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਦੁਤਾਨਨ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤ੍ਰਿਸੂਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤਾਮਹੋਪਿ ਯਂ ਤ੍ਰਿਸੂਤ੍ਰਂ ਬੁਬੁਧੇ ਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰੋਵਾਚ| ਤ੍ਰੀਣਿ ਹੇਤ੍ਵਾਦੀਨਿ ਸੂਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੇਨ ਵਾ ਤਤ੍ਤ੍ਰਿਸੂਤ੍ਰਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸੂਚਨਾਤ੍ ਸੂਤ੍ਰਣਾਚ੍ਚਾਰ੍ਥਸਨ੍ਤਤੇਃ ਸੂਤ੍ਰਮ੍| ਏਤੇਨ ਤਂ ਯਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤ੍ਰਿਸੂਤ੍ਰਂ ਬੁਬੁਧੇ ਤਥੈਵ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧਜ੍ਞਾਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰੋਵਾਚੇਤ੍ਯਵਿਪ੍ਲੁਤਮਾਗਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਬੁਬੁਧ ਇਤਿ ਨ ਕਤਵਾਨ੍| ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਂ- ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ; ਨਿਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਚ੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯਮ੍||੨੪||
Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26
ਸੋਨਨ੍ਤਪਾਰਂ ਤ੍ਰਿਸ੍ਕਨ੍ਧਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਮਹਾਮਤਿਃ|
ਯਥਾਵਦਚਿਰਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਬੁਬੁਧੇ ਤਨ੍ਮਨਾ ਮੁਨਿਃ||੨੫||
ਤੇਨਾਯੁਰਮਿਤਂ ਲੇਭੇ ਭਰਦ੍ਵਾਜਃ ਸੁਖਾਨ੍ਵਿਤਮ੍|
ਸਿਭ੍ਯੋਨਧਿਕਂ ਤਚ੍ਚ ਸ਼ਸ਼ਂਸਾਨਵਸ਼ੇਸਯਨ੍||੨੬||
View original
सोऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुर्वेदं महामतिः|
यथावदचिरात् सर्वं बुबुधे तन्मना मुनिः||२५||
तेनायुरमितं लेभे भरद्वाजः सुखान्वितम्|
ऋषिभ्योऽनधिकं तच्च शशंसानवशेषयन्||२६||
ਅਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਕਥਂ ਗਹੀਤਵਾਨ੍ ਭਰਦ੍ਵਾਜ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸੋਨਨ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾਵਨ੍ਤਪਾਰੌ ਯਸ੍ਯਾਸਾਵਨਨ੍ਤਪਾਰਃ, ਅਤ੍ਰ ਪਾਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗੋਬਲੀਵਰ੍ਦਨ੍ਯਾਯੇਨਾਦਿਰੁਚ੍ਯਤੇ; ਪਾਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹ੍ਯੁਭਯੋਰਪਿ ਨਦੀਕੂਲਯੋਰ੍ਵਿਵਕ੍ਸਾਵਸ਼ਾਦ੍ਵਰ੍ਤਤੇ; ਕਿਂਵਾ ਅਨਨ੍ਤੋ ਮੋਕ੍ਸਃ, ਪਾਰਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਂ ਫਲਂ ਯਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਸਾਵਨਨ੍ਤਪਾਰਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਤੁ ਨੈਸ੍ਠਿਕੀ ਯਾ ਵਿਨੋਪਧਾਮ੍ (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਨੈਸ੍ਠਿਕੀ ਮੋਕ੍ਸਸਾਧਨਹੇਤੁਃ | ਤ੍ਰਯੋ ਹੇਤ੍ਵਾਦਯਃ ਸ੍ਕਨ੍ਧਰੂਪਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤ੍ਰਿਸ੍ਕਨ੍ਧਃ; ਸ੍ਕਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥੂਲਾਵਯਵਃ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗੋ ਵਾ| ਤਤ੍ਰੈਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਗ੍ਰਹਣੇ ਮਨੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਨ੍ਮਨਾਃ| ਮਨਨਾਤ੍ ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਕਰ੍ਸਸ਼ਾਲਿਤ੍ਵਾਨ੍ਮੁਨਿਃ | ਏਤੇਨ ਯਸ੍ਮਾਦਯਂ ਮਹਾਮਤਿਸ੍ਤਨ੍ਮਨਾਃ ਮੁਨਿਸ਼੍ਚ ਤੇਨਾਨਨ੍ਤਪਾਰਮਪ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਸ੍ਕਨ੍ਧਤ੍ਰਯਮਾਲਮ੍ਬਨਂ ਕਤ੍ਵਾ ਯਥਾਵਦਚਿਰਾਦੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਵਾਨਿਤ੍ਯਾਸ਼ਯਃ| ਅਚਿਰਾਦਿਤਿ ਅਚਿਰੇਣ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਯਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤ੍ਰਿਸੂਤ੍ਰਂ ਬੁਬੁਧੇ ਯਥਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਤਥੈਵ ਭਰਦ੍ਵਾਜੋਪਿ ਤ੍ਰਿਸ੍ਕਨ੍ਧਂ ਤਂ ਬੁਬੁਧੇ ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਵਿਪ੍ਲੁਤਾਗਮਤ੍ਵਮੁਪਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਤ੍ਰਿਸੂਤ੍ਰਤ੍ਰਿਸ੍ਕਨ੍ਧਯੋਰ੍ਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਃ| ਤੇਨੇਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਦ੍ਗਹੀਤੇਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇਨ| ਅਮਿਤਮਿਤਿ ਅਮਿਤਮਿਵਾਮਿਤਮ੍, ਅਤਿਦੀਰ੍ਘਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਯੁਃਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਯੁਃਕਾਰਣੇ ਰਸਾਯਨਜ੍ਞਾਨੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ; ਯੇਨੋਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਹਿ ਰਸਾਯਨੋਪਯੋਗਾਦਯਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜੋਮਿਤਮਾਯੁਰਵਾਪ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਨ ਸਿਭ੍ਯ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਕਥਨਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਰਸਾਯਨਮਾਚਰਤਿ ਸ੍ਮ); ਕਿਂਵਾ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣ੍ਯੁਪਕਾਰਾਰ੍ਥਾਧੀਤਾਯੁਰ੍ਵੇਦਜਨਿਤਧਰ੍ਮਵਸ਼ਾਤ੍ਤਤ੍ਕਾਲਮੇਵਾਮਿਤਮਾਯੁਰ੍ਲੇਭੇ ਭਰਦ੍ਵਾਜ ਇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਤਚ੍ਚੇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਂ; ਯਦਾ ਤਮਿਤਿ ਪਾਠਃ, ਤਦਾ ਤਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਮ੍| ਅਨਵਸ਼ੇਸਯਨ੍ਨਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਮਧੀਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਮੇਵਾਯਂ ਤਮਸਿਭ੍ਯੋ ਦਤ੍ਤਵਾਨ੍||੨੫-੨੬||
Adhikarana 11 (27-29) · Śloka 29
ਸਯਸ਼੍ਚ ਭਰਦ੍ਵਾਜਾਜ੍ਜਗਹੁਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰਜਾਹਿਤਮ੍|
ਦੀਰ੍ਘਮਾਯੁਸ਼੍ਚਿਕੀਰ੍ਸਨ੍ਤੋ ਵੇਦਂ ਵਰ੍ਧਨਮਾਯੁਸਃ||੨੭||
ਮਹਰ੍ਸਯਸ੍ਤੇ ਦਦਸ਼ੁਰ੍ਯਥਾਵਜ੍ਜ੍ਞਾਨਚਕ੍ਸੁਸਾ|
ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਚ ਗੁਣਾਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਕਰ੍ਮ ਚ||੨੮||
ਸਮਵਾਯਂ ਚ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਧਿਮਾਸ੍ਥਿਤਾਃ|
ਲੇਭਿਰੇ ਪਰਮਂ ਸ਼ਰ੍ਮ ਜੀਵਿਤਂ ਚਾਪ੍ਯਨਿਤ੍ਵਰਮ੍ ||੨੯||
View original
ऋषयश्च भरद्वाजाज्जगृहुस्तं प्रजाहितम्|
दीर्घमायुश्चिकीर्षन्तो वेदं वर्धनमायुषः||२७||
महर्षयस्ते ददृशुर्यथावज्ज्ञानचक्षुषा|
सामान्यं च विशेषं च गुणान् द्रव्याणि कर्म च||२८||
समवायं च तज्ज्ञात्वा तन्त्रोक्तं विधिमास्थिताः|
लेभिरे परमं शर्म जीवितं चाप्यनित्वरम् ||२९||
ਦੀਰ੍ਘਮਾਯੁਸ਼੍ਚਿਕੀਰ੍ਸਨ੍ਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ| ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਜ੍ਞਾਨਰੂਪਂ ਵਾ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਜ੍ਞਾਨਚਕ੍ਸੁਃ, ਤੇਨ ਜ੍ਞਾਨਚਕ੍ਸੁਸਾ| ਗਹੀਤੇਨ ਤੇਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇਨ ਕਿਂ ਦਦਸ਼ੁਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸਾਂ ਚੋਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਣ੍ਣਾਂ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾਣਾਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ; ਤੇਨੈਤਤ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਵ੍ਯਾਕਰਣੀਯਮ੍| ਤਦਿਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਧਿਮਿਤਿ ਅਪਥ੍ਯਪਰਿਹਾਰਪਥ੍ਯੋਪਾਦਾਨਰੂਪਮ੍| ਸ਼ਰ੍ਮ ਸੁਖਮ੍| ਪਰਮਿਤਿ ਦੁਃਖਾਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍| ਅਨਿਤ੍ਵਰਮਿਤਿ ਅਗਤ੍ਵਰਮ੍||੨੭-੨੯||
Adhikarana 12 (30-31) · Śloka 31
ਅਥ ਮੈਤ੍ਰੀਪਰਃ ਪੁਣ੍ਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ|
ਸ਼ਿਸ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਦਤ੍ਤਵਾਨ੍ ਸਡ੍ਭ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨੁਕਮ੍ਪਯਾ||੩੦||
ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਭੇਲ(ਡ)ਸ਼੍ਚ ਜਤੂਕਰ੍ਣਃ ਪਰਾਸ਼ਰਃ|
ਹਾਰੀਤਃ ਕ੍ਸਾਰਪਾਣਿਸ਼੍ਚ ਜਗਹੁਸ੍ਤਨ੍ਮੁਨੇਰ੍ਵਚਃ||੩੧||
View original
अथ मैत्रीपरः पुण्यमायुर्वेदं पुनर्वसुः|
शिष्येभ्यो दत्तवान् षड्भ्यः सर्वभूतानुकम्पया||३०||
अग्निवेशश्च भेल(ड)श्च जतूकर्णः पराशरः|
हारीतः क्षारपाणिश्च जगृहुस्तन्मुनेर्वचः||३१||
ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਭਰਦ੍ਵਾਜਸ਼ਿਸ੍ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਵਸ੍ਵਪਰਨਾਮ੍ਨੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਿਗੁਰੁਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਦ੍ਭਰਦ੍ਵਾਜਾਤ੍ਰੇਯਯੋਰੈਕ੍ਯਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਨ੍ਨ; ਭਰਦ੍ਵਾਜਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾ ਆਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯ ਕ੍ਵਚਿਦਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਕੀਰ੍ਤਨਾਤ੍; ਹਾਰੀਤੇ ਚਾਤ੍ਰੇਯਾਦਿਗੁਰੁਤਯਾ ਭਰਦ੍ਵਾਜ ਉਕ੍ਤਃ- “ਸ਼ਕ੍ਰਾਦਹਮਧੀਤਵਾਨ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ “ਮਤ੍ਤਃ ਪੁਨਰਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸੂਤ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਿਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾ ਵਿਦੁਃ ਸਪ੍ਤ ਮਹਰ੍ਸਯਃ|| ਆਤ੍ਰੇਯਾਦ੍ਧਾਰੀਤ-ਸਿਃ”- ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਵਾਗ੍ਭਟੇਨ ਤੁ ਯਦੁਕ੍ਤਂ “ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਯੁਸੋ ਵੇਦਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮਜਿਗ੍ਰਹਤ੍| ਸੋਸ਼੍ਵਿਨੌ ਤੌ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸਂ ਸੋਤ੍ਰਿਪੁਤ੍ਰਾਦਿਕਾਨ੍ ਮੁਨੀਨ੍” (ਵਾ.ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼ਿਸ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਤਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸਮੁਤ੍ਥਾਨੀਯਰਸਾਯਨਪਾਦੇ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼ਿਸ੍ਯਤਾਯੋਗਾਤ੍ ਸਮਰ੍ਥਨੀਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਹੀਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਪੁਨਰ੍ਮਹਰ੍ਸੀਣਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦ ਉਪਦਿਸ੍ਟ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਮੈਤ੍ਰੀਪਰੋ ਮੈਤ੍ਰੀਪ੍ਰਧਾਨਃ; ਮੈਤ੍ਰੀ ਚ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨੀਵ ਬੁਦ੍ਧਿਃ||੩੦-੩੧||
Adhikarana 13 (32-40) · Śloka 40
ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤਤ੍ਰਾਸੀਨ੍ਨੋਪਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਮੁਨੇਃ|
ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਥਮਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਯਤੋਭਵਤ੍||੩੨||
ਅਥ ਭੇਲਾਦਯਸ਼੍ਚਕ੍ਰੁਃ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਕਤਾਨਿ ਚ|
ਸ਼੍ਰਾਵਯਾਮਾਸੁਰਾਤ੍ਰੇਯਂ ਸਰ੍ਸਿਸਙ੍ਘਂ ਸੁਮੇਧਸਃ||੩੩||
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸੂਤ੍ਰਣਮਰ੍ਥਾਨਾਮਸਯਃ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਣਾਮ੍|
ਯਥਾਵਤ੍ਸੂਤ੍ਰਿਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਹਸ੍ਟਾਸ੍ਤੇਨੁਮੇਨਿਰੇ||੩੪||
ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਸ੍ਤੁਵਂਸ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤੈਸਿਣਃ|
ਸਾਧੁ ਭੂਤੇਸ੍ਵਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਰਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਸਮਮ੍||੩੫||
ਤਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਵੁਃ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਦਿਵਿ ਦੇਵਰ੍ਸਯਃ ਸ੍ਥਿਤਾਃ|
ਸਾਮਰਾਃ ਪਰਮਰ੍ਸੀਣਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮੁਮੁਦਿਰੇ ਪਰਮ੍||੩੬||
ਅਹੋ ਸਾਧ੍ਵਿਤਿ ਨਿਰ੍ਘੋਸੋ ਲੋਕਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨਨ੍ਵਵਾ(ਨਾ)ਦਯਤ੍|
ਨਭਸਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗਮ੍ਭੀਰੋ ਹਰ੍ਸਾਦ੍ਭੂਤੈਰੁਦੀਰਿਤਃ||੩੭||
ਸ਼ਿਵੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਵੌ ਸਰ੍ਵਾ ਭਾਭਿਰੁਨ੍ਮੀਲਿਤਾ ਦਿਸ਼ਃ|
ਨਿਪੇਤੁਃ ਸਜਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਵ੍ਯਾਃ ਕੁਸੁਮਵਸ੍ਟਯਃ||੩੮||
ਅਥਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਪ੍ਰਮੁਖਾਨ੍ ਵਿਵਿਸ਼ੁਰ੍ਜ੍ਞਾਨਦੇਵਤਾਃ|
ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਮਤਿਰ੍ਮੇਧਾ ਧਤਿਃ ਕੀਰ੍ਤਿਃ ਕ੍ਸਮਾ ਦਯਾ||੩੯||
ਤਾਨਿ ਚਾਨੁਮਤਾਨ੍ਯੇਸਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਪਰਮਰ੍ਸਿਭਿਃ|
ਭ(ਭਾ)ਵਾਯ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਂ ਭੁਵਿ ਲੇਭਿਰੇ||੪੦||
View original
बुद्धेर्विशेषस्तत्रासीन्नोपदेशान्तरं मुनेः|
तन्त्रस्य कर्ता प्रथममग्निवेशो यतोऽभवत्||३२||
अथ भेलादयश्चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च|
श्रावयामासुरात्रेयं सर्षिसङ्घं सुमेधसः||३३||
श्रुत्वा सूत्रणमर्थानामृषयः पुण्यकर्मणाम्|
यथावत्सूत्रितमिति प्रहृष्टास्तेऽनुमेनिरे||३४||
सर्व एवास्तुवंस्तांश्च सर्वभूतहितैषिणः|
साधु भूतेष्वनुक्रोश इत्युच्चैरब्रुवन् समम्||३५||
तं पुण्यं शुश्रुवुः शब्दं दिवि देवर्षयः स्थिताः|
सामराः परमर्षीणां श्रुत्वा मुमुदिरे परम्||३६||
अहो साध्विति निर्घोषो लोकांस्त्रीनन्ववा(ना)दयत्|
नभसि स्निग्धगम्भीरो हर्षाद्भूतैरुदीरितः||३७||
शिवो वायुर्ववौ सर्वा भाभिरुन्मीलिता दिशः|
निपेतुः सजलाश्चैव दिव्याः कुसुमवृष्टयः||३८||
अथाग्निवेशप्रमुखान् विविशुर्ज्ञानदेवताः|
बुद्धिः सिद्धिः स्मृतिर्मेधा धृतिः कीर्तिः क्षमा दया||३९||
तानि चानुमतान्येषां तन्त्राणि परमर्षिभिः|
भ(भा)वाय भूतसङ्घानां प्रतिष्ठां भुवि लेभिरे||४०||
ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸ ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਃ| ਯਤ ਇਤਿ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍| ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਵਨਾਮਾਙ੍ਕਿਤਂ ਭੇਲਤਨ੍ਤ੍ਰਂ, ਜਤੂਕਰ੍ਣਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿਕਮ੍| ਕਤਾਨਿ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪੁਣ੍ਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰਕਰਣਲਕ੍ਸਣਂ ਕਰ੍ਮ ਯੇਸਾਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਤੇ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਾਣਃ, ਤੇਸਾਂ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਣਾਮ੍| ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤੈਸਿਣ ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਣਂ; ਕਿਂਵਾ ਸਿਸਙ੍ਘਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਸਾਧੁਸ਼ਬ੍ਦੋਜਹਲ੍ਲਿਙ੍ਗਤਯਾ ਨਪੁਂਸਕਲਿਙ੍ਗ ਏਵ; ਯਥਾ- ਵੇਦਾਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਸਾਧ੍ਵਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਸ੍ਯ ਨਪੁਂਸਕਲਿਙ੍ਗਤਾਨੁਰੋਧਾਦਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ਮਿਤ੍ਯਪਿ ਨਪੁਂਸਕਲਿਙ੍ਗਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਹੋ ਇਤਿ ਸਾਧ੍ਵਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਯਾਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧ ਇਤਿ ਅਨੁਤ੍ਕਟਤ੍ਵੇਨਾਹ੍ਲਾਦਕਤ੍ਵੇਨ ਚ| ਸ਼ਿਵੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਵਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼ੁਭਲਕ੍ਸਣੇਨ ਪ੍ਰਕਤਤਨ੍ਤ੍ਰਕਰਣਸ੍ਯ ਦੇਵੈਰਪ੍ਯਰ੍ਥਤੋਨੁਮਤਤ੍ਵਮੁਪਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ| ਜ੍ਞਾਨਦੇਵਤਾ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਨਾਭਿਮਾਨਿਨ੍ਯੋ ਦੇਵਤਾਃ| ਤੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਰਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਯੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਰਣੋਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਤ੍ਵਾਦਰੇਣ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਦੇਵਤਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਇਤਿ| ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਕੀਰ੍ਤਿਃ ਕੀਰ੍ਤਨਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਜ੍ਞਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਨਤੁ ਕੀਰ੍ਤਿਰ੍ਯਸ਼ੋਰੂਪਾ, ਤਸ੍ਯਾ ਅਜ੍ਞਾਨਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍; ਜ੍ਞਾਨਦੇਵਤਾਸ਼੍ਚੇਹੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਭਵਾਯ ਸ੍ਥਿਤਯੇ, ਰੋਗਾਨੁਪਹਤਜੀਵਿਤਾਯੇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾ ਜਨੋਪਾਦੇਯਤਯਾਵਸ੍ਥਾਨਮ੍||੩੨-੪੦||
Adhikarana 14 (41) · Śloka 41
ਹਿਤਾਹਿਤਂ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਮਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿਤਾਹਿਤਮ੍|
ਮਾਨਂ ਚ ਤਚ੍ਚ ਯਤ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ||੪੧||
View original
हिताहितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितम्|
मानं च तच्च यत्रोक्तमायुर्वेदः स उच्यते||४१||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਭਿਧੇਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਹਿਤਾਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿਤਂ ਚਾਹਿਤਂ ਚ ਹਿਤਾਹਿਤਂ, ਤਥਾ ਸੁਖਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੁਖਂ, ਦੁਃਖਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਦੁਃਖਂ; ਏਤਚ੍ਚ ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਮਪ੍ਯਾਯੁਰਰ੍ਥੇਦਸ਼ਮਹਾਮੂਲੀਯੇ “ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਾਭ੍ਯਾਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ “ਅਹਿਤਮਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ” (ਸੂ.ਅ.੩੦) ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਹਿਤਾਹਿਤਮਿਤਿ ਆਯੁਸਃ ਪਥ੍ਯਾਪਥ੍ਯਮ੍| ਮਾਨਂ ਚੇਤ੍ਯਾਯੁਸ ਏਵ, ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਮਾਸਿਕਦ੍ਵਿਮਾਸਿਕਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਕਤਿਲਕ੍ਸਣੈਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨੇ ਤਥਾ ਪ੍ਰਕਤਿਲਕ੍ਸਣੈਃ “ਇਦਮਾਯੁਸ੍ਮਤਾਂ ਕੁਮਾਰਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਤਿ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਤਚ੍ਚੇਤਿ ਆਯੁਃ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ “ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍| ਤੇਨ ਹਿਤਾਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ‘ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਯਤੀਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਵਿਦਧਾਤੁਸ਼੍ਚੇਹ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥ ਏਵਾਭਿਪ੍ਰੇਤਃ| ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤ੍ਯਰ੍ਥੇ ਦਸ਼ਮਹਾਮੂਲੀਯੇ- “ਤਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਯਤੀਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ” (ਸੂ.ਅ.੩੦) ਇਤਿ| ਲਾਭਾਦਯਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਥਾ ਵਿਦੇਰਿਹ ਨੋਕ੍ਤਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਸਾਕ੍ਸਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ||੪੧||
Adhikarana 15 (42) · Śloka 42
ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗੋ ਧਾਰਿ ਜੀਵਿਤਮ੍|
ਨਿਤ੍ਯਗਸ਼੍ਚਾਨੁਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਯਾਯੈਰਾਯੁਰੁਚ੍ਯਤੇ||੪੨||
View original
शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगो धारि जीवितम्|
नित्यगश्चानुबन्धश्च पर्यायैरायुरुच्यते||४२||
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਪਦੇ ਪੂਰ੍ਵਪਦਵਾਚ੍ਯਮਾਯੁਰਾਹ- ਸ਼ਰੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਰੀਰਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਵਿਕਾਰਾਤ੍ਮਕਮਾਤ੍ਮਨੋ ਭੋਗਾਯਤਨਮ੍, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨਃ, ਆਤ੍ਮਾ ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਾਤਾ, ਏਸਾਂ ਸਮ੍ਯਗਦਸ੍ਟਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤੋ ਯੋਗਃ ਸਂਯੋਗਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼ਰੀਰਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਪਿ ਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ਤਾਨਿ ਪੁਨਃ ਪਥਗੁਕ੍ਤਾਨਿ| ਅਯਂ ਚ ਸਂਯੋਗਃ ਸਂਯੋਗਿਨਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸਣਿਕਤ੍ਵੇਨ ਯਦ੍ਯਪਿ ਕ੍ਸਣਿਕਸ੍ਤਥਾਪਿ ਸਨ੍ਤਾਨਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੋਯਮੇਕਤਯੋਚ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਯਾਯੁਸਃ ਪਰ੍ਯਾਯਾਨਾਹ- ਧਾਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਰਯਤਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪੂਤਿਤਾਂ ਗਨ੍ਤੁਂ ਨ ਦਦਾਤੀਤਿ ਧਾਰਿ| ਜੀਵਯਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਧਾਰਯਤੀਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍| ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸਣਿਕਤ੍ਵੇਨ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਨਿਤ੍ਯਗਃ| ਅਨੁਬਧ੍ਨਾਤ੍ਯਾਯੁਰਪਰਾਪਰਸ਼ਰੀਰਾਦਿਸਂਯੋਗਰੂਪਤਯੇਤ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਪਰ੍ਯਾਯੈਰਾਯੁਰੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਏਕਾਰ੍ਥਾਭਿਧਾਯਿਭਿਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ ਨਿਤ੍ਯਗਾਨੁਬਨ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਾਭ੍ਯਾਂ ਨ ਕ੍ਵਚਿਦਪ੍ਯਾਯੁਰਭਿਧੀਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਨਿਤ੍ਯਗਤ੍ਵਾਨੁਬਨ੍ਧਤ੍ਵਧਰ੍ਮਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮੇਵੈਤਤ੍ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਦ੍ਵਯਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਧਾਰਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਤ੍ਵਰ੍ਥੇਦਸ਼ਮਹਾਮੂਲੀਯੇ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| ਨਨੁ, ਉਤ੍ਤਰਤ੍ਰ “ਚੈਤਨ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਰਾਯੁਃ” (ਸੂ.ਅ.੩੦) ਇਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ, ਇਹ ਤੁ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗ ਇਤਿ ਕਿਮਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਮ੍? ਬ੍ਰੂਮਃ- ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗਜਨ੍ਯਾ ਚੈਤਨ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਰ੍ਯਥੋਕ੍ਤਸਂਯੋਗਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਚਾਰ੍ਥੇਦਸ਼ਮਹਾਮੂਲੀਯੇ ਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾ; ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਸਂਯੋਗਰੂਪਮੇਵ ਤ੍ਵਾਯੁਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ; ਏਵਮ੍ਭੂਤਸਂਯੋਗਾਭਾਵੇ ਮਰਣਮਾਯੁਰੁਪਰਮਰੂਪਂ ਭਵਤਿ, ਮਤਸ਼ਰੀਰੇ ਤੁ ਚੇਤਸੋਭਾਵਾਦਾਯੂਰੂਪਸਂਯੋਗਾਭਾਵਃ||੪੨||
Adhikarana 16 (43) · Śloka 43
ਤਸ੍ਯਾਯੁਸਃ ਪੁਣ੍ਯਤਮੋ ਵੇਦੋ ਵੇਦਵਿਦਾਂ ਮਤਃ|
ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਯਨ੍ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਂ ਲੋਕਯੋਰੁਭਯੋਰ੍ਹਿਤਮ੍ ||੪੩||
View original
तस्यायुषः पुण्यतमो वेदो वेदविदां मतः|
वक्ष्यते यन्मनुष्याणां लोकयोरुभयोर्हितम् ||४३||
ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਦਯਤੀਤਿ ਵੇਦਃ| ਵੇਦਵਿਦਾਂ ਮਤ ਇਤਿ ਵੇਦਵਿਦ੍ਭਿਃ ਪੂਜਿਤਃ| ਅਥ ਕਸ੍ਮਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਲਕ੍ਸਣੋ ਵੇਦਃ ਪੁਣ੍ਯਤਮੋ ਵੇਦਵਿਦਾਂ ਚ ਪੂਜਿਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਵਕ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਿਤਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍; ਏਵਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਯਦਨ੍ਯੇ ਗ੍ਵੇਦਾਦਯਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਰਲੋਕਹਿਤਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤੇਨ ਪੁਣ੍ਯਾਃ, ਪੁਣ੍ਯਤਮਸ਼੍ਚਾਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋ ਯਦ੍ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਮੁਭਯੋਰਪਿ ਲੋਕਯੋਰ੍ਯਦ੍ਧਿਤਮਾਯੁਰਾਰੋਗ੍ਯਸਾਧਨਂ ਧਰ੍ਮਸਾਧਨਂ ਚ ਤਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਤੇਨਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਪੁਣ੍ਯਤਮਸ੍ਤਥਾ ਵੇਦਵਿਦਾਂ ਚ ਪੂਜਿਤ ਇਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਯਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਹੇਤੁਗਰ੍ਭਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਜੀਵਿਤਪ੍ਰਦਾਤਤ੍ਵਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਪੁਣ੍ਯਤਮਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਯਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਗਸਾਧਨੀਭੂਤਜੀਵਿਤਪ੍ਰਦਮੇਵ ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਤਮਂ ਭਵਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ ਚ- “ਨ ਹਿ ਜੀਵਿਤਦਾਨਾਦ੍ਧਿ ਦਾਨਮਨ੍ਯਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯਤੇ” (ਚਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ||੪੩||
Adhikarana 17 (44) · Śloka 44
ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮ੍|
ਹ੍ਰਾਸਹੇਤੁਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚ, ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੁਭਯਸ੍ਯ ਤੁ||੪੪||
View original
सर्वदा सर्वभावानां सामान्यं वृद्धिकारणम्|
ह्रासहेतुर्विशेषश्च, प्रवृत्तिरुभयस्य तु||४४||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਭਿਧੇਯਤਯਾ ਸੂਤ੍ਰਿਤੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦੌ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਸੂਤ੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯਜ੍ਞਾਨਮੂਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਹੇਤ੍ਵਾਦੇਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਵਾਗ੍ਰੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ- ਸਰ੍ਵਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਨਿਤ੍ਯਗੇ ਚਾਵਸ੍ਥਿਕੇ ਚ| ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਵਾਚੀ; ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤਾਮਨੁਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਭਾਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਕਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਨਤੁ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਭਾਵਾਃ; ਤਥਾ ਸਤਿ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਪਰਮਾਣੂਨਾਂ ਨਿਤ੍ਯਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵਦ੍ਵ੍ਯਣੁਕਾਦਿਵਦ੍ਧਂ ਕਾਰ੍ਯਮਸਙ੍ਗਹੀਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਚ “ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਕਤ੍ਵਕਰਂ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਵਦ੍ਧਿਃ ਆਧਿਕ੍ਯਂ, ਤਤ੍ਕਾਰਣਂ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਤੋ ਮਾਂਸਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੇਰ੍ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਤੋ ਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਮਾਂਸਤ੍ਵਾਦਿਜਾਤਿਰੂਪਂ ਵਦ੍ਧੌ ਕਾਰਣਂ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਹਿ ਸਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਮਾਂਸਤ੍ਵਰੂਪਂ ਯਥਾ ਵਰ੍ਧਕੇ ਭੋਜ੍ਯਰੂਪੇ ਮਾਂਸੇਸ੍ਤਿ ਤਥਾ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੁਰੂਪੇ ਵਰ੍ਧਨੀਯੇਪ੍ਯਸ੍ਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਾਂਸਤ੍ਵਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦਮਾਂਸਾਦਾਨਾਮਪਿ ਮਾਂਸੇਨ ਵਰ੍ਧਿਤਵ੍ਯਂ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਮਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਚ” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਿਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਸਮਵਾਯਾਨਾਮ੍| ਯੇ ਤੁ ਸਮਾਨਮੇਵ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦ੍ਯੇਵ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਭਿਦਧਤਿ, ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ “ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਚ” (ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੋਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨੇਨੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਰਣਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਲਕ੍ਸਣਂ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਯੋਗਿਨਾ ਧਰ੍ਮੇਣ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ; ਲਕ੍ਸਣਂ ਤੁ “ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਕਤ੍ਵਕਰਮ੍” ਇਤਿ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ| ਏਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਾਵਪਿ ਚੋਦ੍ਦੇਸ਼ਾਨਨ੍ਤਰਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਂ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ “ਖਾਦੀਨ੍ਯਾਤ੍ਮਾ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਤਤੋ ਲਕ੍ਸਣਂ “ਯਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਕਰ੍ਮਗੁਣਾ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਹ੍ਯਸਤਿ ਵਿਰੋਧਿਕਾਰਣੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਤੇਨਾਮਲਕਾਦਿਗਤਾਨਾਮਮ੍ਲਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਪਿਤ੍ਤਗਤਾਮ੍ਲਤ੍ਵਾਦ੍ਯਵਰ੍ਧਕਤ੍ਵਮਾਮਲਕਗਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਤ੍ਵਪ੍ਰਭਾਵਵਿਰੋਧਿਤ੍ਵਾਦੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਇਹ ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਨਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਵ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤੇਨਾਸਮਾਨਾਦਪਿ ਘਤਾਨ੍ਮੇਧਾਯਾ ਵਹ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵੋਪਪਨ੍ਨਾ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਘਤਮਗ੍ਨਿਮੇਧੇ ਕਰੋਤਿ” ਇਤਿ; ਤਥਾ ਚਿਨ੍ਤਯਾ ਵਾਤਵਦ੍ਧਿਃ, ਤਥਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ਵਸ੍ਯਪਾਦਯੁਗਲੇਪਾਚ੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਚੇਹ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਮਾਨੇ ਸਮਾਨਸ੍ਯੇਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ, ਨ ਹਿ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਮਾਂਸਤ੍ਵਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਬੁਦ੍ਧਿਜਨਕਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ| ਅਥ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕੋਕ੍ਤਾਨਾਮਨ੍ਤ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਮਿਹ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮਨੁਪਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਧਰ੍ਮਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਕਤ੍ਵਯੋਗਾਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਨੇਵ ਹ੍ਰਾਸਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨਾਹ- ਹ੍ਰਾਸਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮਿਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਹ੍ਰਾਸਃ ਅਪਚਯਃ| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਵ ਗਵੇਧੁਕਤ੍ਵਂ ਮਾਂਸਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ; ਗਵੇਧੁਕੋ ਹਿ ਗਵੇਧੁਕਤ੍ਵੇਨ ਗਵੇਧੁਕਵ੍ਯਕ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਮਾਨਃ, ਮਾਂਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ; ਨ ਹਿ ਮਾਂਸੇ ਗਵੇਧੁਕਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ| ਏਵਂ ਮਾਂਸਤ੍ਵਂ ਮਾਂਸਾਨ੍ਤਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾਨੁਗਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ, ਸ਼ੋਣਿਤਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਤੁ ਮਾਂਸਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਹ੍ਰਾਸਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਹ੍ਰਾਸਹੇਤੁਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ; ਤਥਾ ਹ੍ਰਾਸਹੇਤੁਤ੍ਵਮਪ੍ਯਸਤਿ ਵਿਰੋਧਕੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਨ੍ਯਾਯੇਨ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਤੇਨ ਮਨ੍ਦਕਨਿਕੁਚਾਦੀਨਾਂ ਵਾਤਾਦਿਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਾਮਪਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਵਾਤਾਦ੍ਯਸ਼ਮਕਤ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਪਥ੍ਯਤ੍ਵਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚੇਹ ਵਿਰੁਦ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ; ਤੇ(ਯੇ)ਨੋਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਵਿਰੁਦ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਮੇਵ ਹ੍ਰਾਸਹੇਤੁਤਯਾ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤਿ; ਯਥਾ- “ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਮਾਨੈਃ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ” (ਵਾ.ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤਿ, ਤਥਾ “ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਰ੍ਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲੋਪਪਾਦਿਤੈਃ” (ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਥਾ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਮਾਰੁਤਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ (ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਥਾ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਸਮਾਨੈਃ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਹਾਨਿਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍” ਇਤਿ| ਅਵਿਰੁਦ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਹ੍ਰਾਸੇ ਵਦ੍ਧੌ ਵਾਪ੍ਯਕਾਰਣਂ, ਯਥਾ- ਪਥਿਵ੍ਯਾ ਅਨੁਸ੍ਣਾਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਵਾਤਸ੍ਯ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਨ ਵਰ੍ਧਯਤਿ ਨਾਪਿ ਹ੍ਰਾਸਯਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਗ੍ਨਿਕ੍ਸੀਯਮਾਣਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਮਸਮਾਨਤ੍ਵੇਨਾਜਨਕਤ੍ਵਾਦ੍ਧ੍ਰਾਸਕਾਰਣਮਿ(ਮੇ)ਵ ਭਵਤਿ; ਯਤੋਸਮਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗੇ ਸਤਿ ਹ੍ਰਾਸੋ ਵਿਨਸ਼੍ਵਰਾਣਾਂ ਭਾਵਾਨਾਮਾਪੂਰਕਹੇਤ੍ਵਭਾਵਾਦੁਪਲਭ੍ਯਤ ਏਵ; ਯਥਾ- ਵਹਤੋ ਜਲਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਦੇਸ਼ਸੇਤੁਨੋਤ੍ਤਰਦੇਸ਼ਜਲਸ੍ਯ ਹ੍ਰਾਸਃ| ਏਵਮ੍ਭੂਤਂ ਚਾਵਿਰੁਦ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸੋਪਯੋਗੇਪਿ ਹ੍ਰਾਸਂ ਪਸ਼੍ਯਤਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੈਵੇਹੋਕ੍ਤਂ ਹ੍ਰਾਸਹੇਤੁਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤਿ| ਚਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮਿਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਅਥ ਕਿਮਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਵਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੌ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਕਾਰਣਂ ਨੇਤ੍ਯਾਹ - ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੁਭਯਸ੍ਯ ਤ੍ਵਿਤਿ| ‘ਕਾਰਣਂ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਉਭਯਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਚ, ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਸ਼ਰੀਰੇਣਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍; ਏਵਮ੍ਭੂਤਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਧਾਤੁਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੇ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ; ਤੇਨ ਨਾਸਮ੍ਬਦ੍ਧੌ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੌ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਂ ਕੁਰੁਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਕਿਂਵਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਉਚਿਤਾ ਧਾਤੁਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍, ਸਾ ਉਭਯਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਚ ‘ਕਾਰ੍ਯਾ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤੇਨ ਕੇਵਲਸਮਾਨੋਪਯੋਗਾਦ੍ਧਾਤੁਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ , ਕੇਵਲਵਿਸ਼ੇਸੋਪਯੋਗਾਚ੍ਚ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਦ੍ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ, ਯੁਗਪਤ੍ਸਮਾਨਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਰੂਪਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਾਦੇਕਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਲਕ੍ਸਣਾਦ੍ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਯਤਿ||੪੪||
Adhikarana 18 (45) · Śloka 45
ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਕਤ੍ਵਕਰਂ, ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਕਤ੍|
ਤੁਲ੍ਯਾਰ੍ਥਤਾ ਹਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ, ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ||੪੫||
View original
सामान्यमेकत्वकरं, विशेषस्तु पृथक्त्वकृत्|
तुल्यार्थता हि सामान्यं, विशेषस्तु विपर्ययः||४५||
ਅਥ ਕਿਂਲਕ੍ਸਣਂ ਤਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਕਿਂਲਕ੍ਸਣੋ ਵਾ ਸ ਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਤ੍ਵਕਰਮਿਤਿ ਏਕਤ੍ਵਬੁਦ੍ਧਿਕਰਂ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਯਦਨੇਕਾਸੁ ਭਿਨ੍ਨਦੇਸ਼ਕਾਲਾਸੁ ਗਵਾਦਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਸੁ ‘ਅਯਂ ਗੌਰਯਂ ਗੌਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਕਾਰਾ ਏਕਾਕਾਰਾ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍| ਨ ਹਿ ਭਿਨ੍ਨਾਸੁ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਸ੍ਵਭਿਨ੍ਨਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਕਰੂਪਂ ਵਿਨਾਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਏਕਾਕਾਰਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਚ ‘ਅਯਂ ਪਾਚਕੋਯਂ ਪਾਚਕਃ’ ਇਤਿ, ਤਥਾ ਅਯਂ ‘ਸ਼ੁਕ੍ਲੋਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਕ੍ਰਿਯਾਗੁਣਾਦਿਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦੇਕਰੂਪਾ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਕਕ੍ਰਿਯਾਗੁਣਾਦਿਗਤਮੇਕਰੂਪਾਧ੍ਯਵਸਾਯੇ ਹੇਤੁਃ| ਨ ਹ੍ਯੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਚਕੇ ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸਾ ਪਾਚਕਾਨ੍ਤਰੇਪਿ, ਕਿਨ੍ਤਰ੍ਹਿ ਤਜ੍ਜਾਤੀਯਾ| ਅਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯੇਕਤ੍ਵਾਧ੍ਯਵਸਾਯੇ ਕਾਰਣਮ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਂ- ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਕਦਿਤਿ|- ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਬੁਦ੍ਧਿਕਤ੍; ਤੇਨ ਯਦ੍ਗੋਵ੍ਯਕ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰਾਪੇਕ੍ਸਯੈਕਬੁਦ੍ਧਿਕਰ੍ਤਤਯਾ ਗੋਤ੍ਵਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ, ਤਦੇਵ ਗੋਤ੍ਵਮਸ਼੍ਵਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਬੁਦ੍ਧਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦਸ਼੍ਵਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਤੇਨ ਮਾਂਸਤ੍ਵਂ ਮਾਂਸਂ ਪ੍ਰਤਿ ਮਾਂਸਾਨ੍ਤਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਮਾਨਤ੍ਵਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਂ ਭਵਤਿ, ਤਦੇਵ ਤੁ ਮਾਂਸਤ੍ਵਂ ਵਾਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਰੂਪਤਯਾ ਹ੍ਰਾਸਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ; ਸ਼ੋਣਿਤਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਤ੍ਵਵਿਰੋਧਿਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵੇਨ ਨ ਤਥਾ ਹ੍ਰਾਸਕਾਰਣਂ, ਗੁਣਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਵਰ੍ਧਕਮਪਿ ਮਾਂਸਂ ਸ਼ੋਣਿਤਾਦੀਨਾਂ ਭਵਤਿ| ਕਥਮਨੇਕਾਸੁ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਸੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਕਬੁਦ੍ਧਿਮਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣੀਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਤੁਲ੍ਯਾਰ੍ਥਤਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਲ੍ਯਾਰ੍ਥਤਾ ਏਕਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਾਰ੍ਥਾਨੁਯੋਗਿਤਾ| ਏਤੇਨ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਾਸੁ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਸੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਕਰੂਪਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਸ੍ਤਿ , ਤਤਸ੍ਤਦਨੇਕਾਰ੍ਥਾਵਲਮ੍ਬਾ ਸਤ੍ਯਪਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਭੇਦੇ ਏਕਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁ ਵਿਪਰ੍ਯਯ ਇਤਿ ਅਤੁਲ੍ਯਾਰ੍ਥਤਾ ਹਿ ਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਂ , ਤੇਨ ਗੋਗਜਯੋਰਤੁਲ੍ਯਗੋਤ੍ਵਗਜਤ੍ਵਰੂਪਾਰ੍ਥਯੋਃ ਪਥਗ੍ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤੈਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਯਤ੍- ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ, ਵਿਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ; ਯਥਾ- ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੋਚਰਃ, ਗੁਣਗੋਚਰਃ, ਕਰ੍ਮਗੋਚਰਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਦੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਾਮਾਨ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਕਤ੍ਵਕਰਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਗੁਣਸਾਮਾਨ੍ਯਂ; ਯਥਾ- ਪਯਃਸ਼ੁਕ੍ਰਯੋਰ੍ਭਿਨ੍ਨਜਾਤੀਯਯੋਰਪਿ ਮਧੁਰਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰੈਕਤਾਂ ਕਰੋਤਿ, ਏਵਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਪ੍ਯੁਦਾਹਾਰ੍ਯਂ; ਤੁਲ੍ਯਾਰ੍ਥਤੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤੁ ਕਰ੍ਮਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ, ਆਸ੍ਯਾਰੂਪਂ ਹਿ ਕਰ੍ਮ ਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸਮਾਨਮਪਿ ਤੁ ਪਾਨੀਯਾਦਿਕਫਸਮਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਰ੍ਥਕ੍ਰਿਯਾਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਫਵਰ੍ਧਕਰੂਪਤਯਾ ਆਸ੍ਯਾਪਿ ਕਫਸਮਾਨੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਏਵਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਾਵਪਿ ਕਰ੍ਮਣਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਤਦੇਤਦ੍ਭਟ੍ਟਾਰਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣੈਵ ਦੂਸਿਤਂ; ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਦੇਤ੍ਯਾਦਿਨੈਵ ਲਕ੍ਸਣੇਨ ਤ੍ਰਿਵਿਧਿਮਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਲਭ੍ਯਤੇ, ਤੇਨਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਕ੍ਸੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਕਤ੍ਵਕਰਮਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਵਾਚ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ- ਯਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍- ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸਾਮਾਨ੍ਯਂ, ਮਧ੍ਯਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍, ਏਕਦੇਸ਼ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਚ; ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਦੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਤ੍ਯਨ੍ਤਸਾਮਾਨ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਕਤ੍ਵਕਰਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਮਧ੍ਯਸਾਮਾਨ੍ਯਂ, ਤੁਲ੍ਯਾਰ੍ਥਤਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿਨੈਕਦੇਸ਼ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਏਤਦਪਿ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਕਥਨਂ ਨਾਤਿਪ੍ਰਯੋਜਨਮਸਙ੍ਗਤਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਤਿ ਨਾਤਿਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਕਰਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ- ਉਭਯਵਤ੍ਤਿ, ਤਥੈਕਵਤ੍ਤਿ ਚ; ਤਤ੍ਰ ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸਵਰ੍ਧਕਮ੍, ਉਭਯਵਤ੍ਤਿਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍; ਮਾਂਸਤ੍ਵਂ ਹਿ ਪੋਸ੍ਯੇ ਪੋਸਕੇ ਚ ਗਤਤ੍ਵਾਦੁਭਯਵਤ੍ਤਿ; ਏਕਵਤ੍ਤਿ ਤੁ ਯਥਾ- ਘਤਮਗ੍ਨਿਕਰਂ, ਤਥਾ ਧਾਵਨਾਦਿਕਰ੍ਮ ਵਾਤਕਰਂ, ਤਥਾਸ੍ਯਾਦਿ ਕਫਕਰਮ੍; ਏਤਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਂ ਨ ਵਰ੍ਧਨੀਯੇਨ ਸਮਾਨਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵਰ੍ਧਕਂ; ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚ ਘਤਤ੍ਵਧਾਵਨਤ੍ਵਾਦਿਰੇਵ; ਸ ਚੈਕਵਤ੍ਤਿਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਃ, ਤੇਨਾਤ੍ਰਾਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਵ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮਿਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਅਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਪਕ੍ਸੇਨੁਭਯਵਤ੍ਤਿਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਸਮਾਨਮਸਮਾਨਂ ਚ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਂ ਭਵਤੀਤਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਸ੍ਮਨ੍ਮਤੇ ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਦ੍ਧੌ ਕਾਰਣਮੇਵ ਭਵਤੀਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਨਿਯਮ੍ਯਤੇ; ਨ ਤੁ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਕਾਰਣਿਕੈਵੇਤਿ ਨਿਯਮ੍ਯਤੇ, ਤੇਨਾਸਮਾਨਾਦਪਿ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ ਨਿਰ੍ਦੋਸਾ| ਯਤ੍ਤੂਚ੍ਯਤੇ- ਕਰ੍ਮਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਨੇਹ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮਸ੍ਤਿ, ਯਤੋ ਨ ਧਾਵਨੇਨ ਵਾਯੁਃ ਸਮਾਨ ਇਤਿ; ਅਤ ਏਵਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਾਮਾਨ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ “ਮਾਂਸਮਾਪ੍ਯਾਯਤੇ ਮਾਂਸੇਨ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਤਥਾ “ਸਮਾਨਗੁਣਾਨਾਮਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਮੁਪਯੋਗਃ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗੁਣਸਾਮਾਨ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ; ਨੈਵਂ ਕਰ੍ਮਸਾਮਾਨ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ, ਵਚਨਂ ਹਿ “ਕਰ੍ਮਾਪਿ ਚ ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਕਰਂ ਤਤ੍ਤਦਾਸੇਵ੍ਯਮ੍” (ਸ਼ਾ.ਅ.੬) ਇਤਿ; ਨ ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਪਗ੍ਰਹਃ ਕਤਃ| ਅਤ੍ਰ ਬ੍ਰੂਮਃ- ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣੈਵ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਨੁਪਗ੍ਰਹਃ ਕਤਃ, ਨ ਤੁ ਕਰ੍ਮਸਾਮਾਨ੍ਯਾਭਾਵਾਤ੍; ਯਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤੋ ਵਾਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤਾ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸ਼ਰੀਰੇਣ ਵਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤਯਾ ਚਾਸ੍ਯ ਵਾਤਸ੍ਯ ਹ੍ਰਾਸਃ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਯਸ੍ਤੁ “ਸਂਯੋਗੇ ਚ ਵਿਭਾਗੇ ਚ” ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣੇਨਾਨੁਕ੍ਤਾ ਅਪਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਵਹਾਰਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸ੍ਵਕਾਰਣਾਦੇਵ ਚੀਯਮਾਨਸ੍ਯ ਕਫਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਕਾਰਣਸ਼ਰੀਰਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦਿਨਿਰੋਧਕਤ੍ਵੇਨ ਵਦ੍ਧਿਕਰ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਨ ਤੁ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸਾਕ੍ਸਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤਿ| ਏਵਮਾਸ੍ਯਾਦਾਵਪਿ ਚਿਨ੍ਤਨੀਯਮ੍| ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਵੇਵਂ ਕਾਰਣਂ ਚਿਨ੍ਤਯਿਤੁਂ ਨ ਪਾਰ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਏਵ ਵਰ੍ਣਨੀਯਃ| ਨਨੁ ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍, ਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਚ ਵਾਤਂ ਕ੍ਸਪਯਤਿ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਯੁਗਪਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਰ੍ਥਦ੍ਵਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਮਾਂਸਸ੍ਯ; ਨ ਹਿ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋ ਯਦੈਵ ਕੁਮ੍ਭਂ ਕਰੋਤਿ ਤਦੈਵ ਕਾਣ੍ਡਮਪਿ| ਨੈਵਂ, ਕ੍ਰਿਯਾਵਤਾਮਯਂ ਧਰ੍ਮੋ ਨਾਕ੍ਰਿਯਾਵਤਾਮਿਤਿ ; ਤਥਾਹਿ- ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯੁਗਪਦਨੇਕਾਨੇਵ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨੇਕਕਾਲਮਾਰਭਤੇ, ਤਥਾਗ੍ਨਿਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾਹੌ ਯੁਗਪਤ੍ ਕਰੋਤਿ; ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਮਾਚਾਰ੍ਯੇਣ- “ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੇਸਜਂ ਸਮ੍ਯਗਵਚਾਰ੍ਯਮਾਣਂ ਯੁਗਪਦੂਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਕਰਂ ਭਵਤਿ; ਅਧਿਕਮਪਕਰ੍ਸਤਿ, ਨ੍ਯੂਨਮਾਪ੍ਯਾਯਯਤਿ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੬) ਇਤਿ| ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ- ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਧਾਤੋਰ੍ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਤਥਾ ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯ ਸਮਾਨਗੁਣੋਪ੍ਯਾਹਾਰੋ ਨ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਃ, ਤਥਾ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਚ ਮਧੁਰਾਦਿਨਾ ਸਮਾਨੇਨਾਪਿ ਨ ਕਫਾਭਿਵਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਕਾਨਾਂ ਜਰਾ-ਬਹੁਦੋਸਤ੍ਵ-ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੋਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਰ੍ਧਕਮ੍; ਅਸਤਿ ਚ ਵਿਰੋਧਕੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮਿਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ; ਤੇਨ ਨ ਕਾਚਿਤ੍ ਕ੍ਸਤਿਃ| ਕਿਂਵਾ ਵਦ੍ਧਾਦੀਨਾਂ ਸਮਾਨੇਨਾਹਾਰੇਣ ਕ੍ਰਿਯਤ ਏਵ ਵਦ੍ਧਿਃ; ਪਰਮਤਿਬਲਵਤਾ ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਨਾਧੀਯਮਾਨਕ੍ਸਯੇ ਪੁਰੁਸੇ ਸਾ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਵ ਧਾਤੂਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰੂਪਾਣਾਂ ਵਰ੍ਧਕਂ ਨ ਗੁਣਸਾਮਾਨ੍ਯਂ, ਗੁਣਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨਾਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਗੁਣਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਤਦ੍ਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨੁਮੀਯਤੇ; ਤਚ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਧਾਤੁਵਰ੍ਧਕਂ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ- ਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਚਿਤ੍ਰਕੋ ਵਾਯ੍ਵਧਿਕੋ ਯੋਨੁਮਿਤਃ, ਸ ਚ ਚਿਤ੍ਰਕ ਉਪਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾਤਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਗੁਣਾਸ੍ਤੁ ਗੁਣਾਨੇਵ ਜਨਯਨ੍ਤੋਭਿਵਰ੍ਧਯਨ੍ਤਿ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਚ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਲਕ੍ਸਣਂ ਨ ਸਾਕ੍ਸਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਗੇਵੋਕ੍ਤਮ੍; ਏਵਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ| ਅਯਂ ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਵਾਦੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਯੁਕ੍ਤਧਰ੍ਮਮਾਤ੍ਰੇਣੋਕ੍ਤਃ; ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ||੪੫||
Adhikarana 19 (46-47) · Śloka 47
ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚ ਤ੍ਰਯਮੇਤਤ੍ਤ੍ਰਿਦਣ੍ਡਵਤ੍|
ਲੋਕਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਸਂਯੋਗਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਮ੍||੪੬||
ਸ ਪੁਮਾਂਸ਼੍ਚੇਤਨਂ ਤਚ੍ਚ ਤਚ੍ਚਾਧਿਕਰਣਂ ਸ੍ਮਤਮ੍|
ਵੇਦਸ੍ਯਾਸ੍ਯ, ਤਦਰ੍ਥਂ ਹਿ ਵੇਦੋਯਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਃ||੪੭||
View original
सत्त्वमात्मा शरीरं च त्रयमेतत्त्रिदण्डवत्|
लोकस्तिष्ठति संयोगात्तत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्||४६||
स पुमांश्चेतनं तच्च तच्चाधिकरणं स्मृतम्|
वेदस्यास्य, तदर्थं हि वेदोऽयं सम्प्रकाशितः||४७||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਵਭਿਧਾਯ, ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਕ੍ਰਮਾਨੁਰੋਧਾਦ੍ਗੁਣੇਭਿਧਾਤਵ੍ਯੇ, ਗੁਣੇਸੁ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਕਾਰ੍ਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸ਼ਰੀਰਸਂਯੋਗਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ; ਕਿਂਵਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧਾਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਨਿ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਵਤ ਏਵ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਾਰਣਤ੍ਵਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਚ੍ਚੈਤਾਵਦੇਵ ਵਿਚਾਰ੍ਯਮਾਣਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਭਵਤਿ, ਅਧਿਕਰਣਂ ਚ ਨੋਕ੍ਤਮ੍, ਅਤਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਮੇਲਕਂ ਹੇਤ੍ਵਾਦ੍ਯਧਿਕਰਣਮਾਹ- ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨਃ| ਚਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾਂ ਲਬ੍ਧਾਯਾਂ ਤ੍ਰਯਮਿਤਿ ਪਦਂ ਮਿਲਿਤਾਨਾਮੇਵ ਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਏਤਦਿਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਤ੍ਰਿਦਣ੍ਡਃ ਪਰਸ੍ਪਰਸਂਯੋਗਵਿਧਤਃ ਕੁਮ੍ਭਾਦਿਧਾਰਕਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍| ਏਤੇਨ ਯਥਾ ਤ੍ਰਿਦਣ੍ਡੇਨ੍ਯਤਮਾਪਾਯੇ ਨਾਵਸ੍ਥਾਨਂ, ਤਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਾਪਾਯੇਪਿ ਨ ਲੋਕਸ੍ਥਿਤਿਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਲੋਕਤ ਆਲੋਕਤ ਇਤਿ ਲੋਕਃ, ਤੇਨੇਹ ਜਙ੍ਗਮੋ ਭੂਤਗ੍ਰਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਸਂਯੋਗਾਤ੍ਤਿਸ੍ਠਤੀਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਗ੍ਰਾਹਕਾਤ੍ ਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ ਵਿਸ਼ਕਲਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਪਥਗਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਹਣਂ ਨ ਕਤਂ, ਸ਼ਰੀਰਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਗਹੀਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਮਿਤਿ ਤਸ੍ਮਿਂਲ੍ਲੋਕੇ ਕਰ੍ਮਫਲਾਦਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ; ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਅਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮਫਲਂ ਚਾਤ੍ਰ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਮੋਹਃ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਜੀਵਿਤਂ ਮਰਣਂ ਸ੍ਵਤਾ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਸ ਪੁਮਾਨਿਤਿ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਰਯਂ ਪੁਮਾਨਿਤਿ ਭਣ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਰਯਂ ਨਪੁਂਸਕਲਿਙ੍ਗਂ, ਤਥਾਪਿ ਪੁਮਾਨਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਿਙ੍ਗਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ‘ਸ’ ਇਤਿ ਪੁਂਲਿਙ੍ਗਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ; ਯਥਾ- “ਣੇਰਣੌ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਣੌ ਚੇਤ੍ ਸ ਕਰ੍ਤਾਨਾਧ੍ਯਾਨੇ” (ਪਾ.ਅ.੧ਪਾ.੩ਸੂ.੬੭) ਇਤ੍ਯਾਦੌ| ਕਿਞ੍ਚੈਤਦਿਤਿ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਰ੍ਤਮਾਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਤਸ੍ਤਥਾਪਿ ਤਸ੍ਯੈਵ ‘ਸ’ ਇਤ੍ਯਤੀਤਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੋਪਿ ਸਰ੍ਵਨਾਮ੍ਨਾਂ ਸਰ੍ਵਕਾਲਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵਾਵਿਰੁਦ੍ਧੋ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਵਦਨ੍ਤਿ ਹਿ ਲਾਕ੍ਸਣਿਕਾਃ- “ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੇ ਚ ਪਰੋਕ੍ਸੇ ਚ ਸਾਮੀਪ੍ਯੇ ਦੂਰ ਏਵ ਚ| ਏਤੇਸ੍ਵਰ੍ਥੇਸੁ ਵਿਦ੍ਵਦ੍ਭਿਃ ਸਰ੍ਵਨਾਮ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ| ਚੇਤਨਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਨਵਤ੍| ਤਚ੍ਚਾਧਿਕਰਣਂ ਸ੍ਮਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਤਦਰ੍ਥਂ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਰ੍ਥਮਿਤਿ ਤਦੁਪਕਾਰਾਰ੍ਥਮ੍; ਏਤੇਨ ਤਦੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਧਿਕਰਣਾਰ੍ਥਾ ਨਾਧਾਰਾਰ੍ਥੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਦੌ ਕਤਂ, ਤਦਧੀਨਤ੍ਵਾਦਾਤ੍ਮਸ਼ਰੀਰਕ੍ਰਿਯਾਯਾਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਅਚੇਤਨਂ ਕ੍ਰਿਯਾਵਚ੍ਚ ਮਨਸ਼੍ਚੇਤਯਿਤਾ ਪਰਃ| ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮਨਸਾ ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਯੁਰੁਕ੍ਤਂ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤੁ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਧਿਕਰਣਭੂਤਪੁਰੁਸ ਉਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚਾਤ੍ਮਗ੍ਰਹਣੇਨ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਸ਼ਰੀਰਗ੍ਰਹਣੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਰ੍ਥਾਨਾਂ ਚ ਸ਼ਰੀਰਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍||੪੬-੪੭||
Adhikarana 20 (48) · Śloka 48
ਖਾਦੀਨ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਮਨਃ ਕਾਲੋ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ|
ਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਚੇਤਨਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਚੇਤਨਮ੍||੪੮||
View original
खादीन्यात्मा मनः कालो दिशश्च द्रव्यसङ्ग्रहः|
सेन्द्रियं चेतनं द्रव्यं, निरिन्द्रियमचेतनम्||४८||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਣਾਭਿਧਾਨਂ ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮੁਲ੍ਲਙ੍ਘ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਾ ਗੁਣਾਧਾਰਤਯਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਸੂਤ੍ਰੇ ਚ “ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਚ” ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਗੁਣਾਨਾਦੌ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਾ ਗੁਣਾਨਾਮੇਵ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਕਾਰ੍ਮੁਕਤ੍ਵਮੁਪਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ; ਅਤ ਏਵਾਤ੍ਰੇਯਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯੀਯੇ (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਮਧੁਰਾਦਿਰਸਦ੍ਵਾਰਾ ਸਰ੍ਵਗੁਣਾਨ੍ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ; ਕਿਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਧਾਨਂ ਯਜ੍ਜੀਵਿਤਂ ਤਦੇਵ ਸਂਯੋਗਗੁਣਰੂਪਮਿਤ੍ਯਗ੍ਰੇ ਤਤ੍ਰ ਗੁਣਗ੍ਰਹਣਂ, ਸ ਚ ਸਂਯੋਗਗੁਣਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਥਮਮੁਕ੍ਤ ਏਵ; ਵਿਸ਼ੇਸਗੁਣੇਸੁ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ- ਖਾਦੀਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਾਦੀਨੀਤ੍ਯਾਦਾਵਾਤ੍ਮਾ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤੋਪਿ ਪ੍ਰਥਮਂ ਨੋਕ੍ਤਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੇਹ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯਾਧਿਕਰਣਤਯਾ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਾਰਮ੍ਭਕਾਨਿ ਖਾਦੀਨ੍ਯੇਵੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਾਤ੍ਮਾ, ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਤ੍ਵਾਤ੍; ਵਚਨਂ ਹਿ “ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਃ ਪਰਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਾ” (ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਖਾਦੀਨਿ ਚ “ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਖਂ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਰਾਪਃ ਕ੍ਸਿਤਿਸ੍ਤਥਾ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣੋਕ੍ਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨ੍ਯਨਾਗਤਾਵੇਕ੍ਸਣੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ | ਆਤ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਚ ਯਥਾਭ੍ਯਰ੍ਹਿਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਇਤਿ ਕਰਚਰਣਹਰੀਤਕੀਤ੍ਰਿਵਤਾਦ੍ਯਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਭੇਦਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਕਾਰਣਦ੍ਵਾਰਾ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਪਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਮਾਹ- ਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨਿਃਸ਼ਬ੍ਦੋਭਾਵੇ, ਨਿਰ੍ਮਕ੍ਸਿਕਮਿਤਿਵਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਚੇਤਨਮਿਤ੍ਯੇਵਾਵਤੈਵਾਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਚੇਤਨਮਿਤਿ ਲਬ੍ਧੇਪਿ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ਵਚਨਮੇਵਮ੍ਭੂਤਾਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤੇਰਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਤ੍ਵਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਥਾ ਨਵਜ੍ਵਰੇ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿ ਨਿਸਿਦ੍ਧਂ, ਅਰ੍ਥਾਜ੍ਜੀਰ੍ਣੇ ਜ੍ਵਰੇ ਤਦਾਪਦ੍ਯੇਤ , ਨ ਚੈਵਂ; ਤਤ੍ਰ ਤੇਸਾਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦੀਨਾਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ਼ਿਸ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਹਿਤਤਯੋਹ੍ਯਮਪਿ ਸਾਕ੍ਸਾਦੇਵੋਚ੍ਯਤੇ; ਵਦਨ੍ਤਿ ਹਿ ਨ੍ਯਾਯਵਿਦੋ- “ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਦ੍ਵਰਂ ਕਰਣਮ੍” ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਾਤ੍ਮੈਵ ਚੇਤਨੋ ਨ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਨਾਪਿ ਮਨਃ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਚੇਤਨਾਵਾਨ੍ ਯਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਤਤਃ ਕਰ੍ਤਾ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਸਲਿਲੌਸ੍ਣ੍ਯਵਤ੍ ਸਂਯੁਕ੍ਤਸਮਵਾਯੇਨ ਸ਼ਰੀਰਾਦ੍ਯਪਿ ਚੇਤਨਮ੍| ਇਦਮੇਵ ਚਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚੇਤਨਤ੍ਵਂ ਯਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਯੋਗੇ ਸਤਿ ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਾਲਿਤ੍ਵਂ, ਨ ਕੇਵਲਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚੇਤਨਤ੍ਵਂ ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਆਤ੍ਮਾ ਜ੍ਞਃ, ਕਰਣੈਰ੍ਯੋਗਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨ ਵਕ੍ਸਾਦੀਨਾਮਪਿ ਚੇਤਨਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ; ਤਥਾਹਿ- ਸੂਰ੍ਯਭਕ੍ਤਾਯਾ ਯਥਾ ਯਥਾ ਸੂਰ੍ਯੋ ਭ੍ਰਮਤਿ ਤਥਾ ਤਥਾ ਭ੍ਰਮਣਾਦ੍ਦਗਨੁਮੀਯਤੇ, ਤਥਾ ਲਵਲੀ ਮੇਘਸ੍ਤਨਿਤਸ਼੍ਰਵਣਾਤ੍ ਫਲਵਤੀ ਭਵਤਿ, ਬੀਜਪੂਰਕਮਪਿ ਸ਼ਗਾਲਾਦਿਵਸਾਗਨ੍ਧੇਨਾਤੀਵ ਫਲਵਦ੍ਭਵਤਿ, ਚੂਤਾਨਾਂ ਚ ਮਤ੍ਸ੍ਯਵਸਾਸੇਕਾਤ੍ ਫਲਾਢ੍ਯਤਯਾ ਰਸਨਮਨੁਮੀਯਤੇ, ਅਸ਼ੋਕਸ੍ਯ ਚ ਕਾਮਿਨੀਪਾਦਤਲਾਹਤਿਸੁਖਿਨਃ ਸ੍ਤਬਕਿਤਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਨੁਮਾਨਂ; ਸ੍ਮਤਿਸ਼੍ਚਾਨੁਮਾਨਂ ਦ੍ਰਢਯਤਿ, ਯਥਾ- “ਯੋਭਿਵਾਦਿਤਵਿਪ੍ਰਸ੍ਤੁ ਨਾਸ਼ਿਸਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ| ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨੇ ਜਾਯਤੇ ਵਕ੍ਸੋ ਗਧ੍ਰਕਙ੍ਕੋਪਸੇਵਿਤਃ” ਇਤਿ; ਤਥਾ “ਵਕ੍ਸਗੁਲ੍ਮਂ ਬਹੁਵਿਧਂ ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਣਜਾਤਯਃ| ਤਮਸਾਧਰ੍ਮਰੂਪੇਣ ਚ੍ਛਾਦਿਤਾਃ ਕਰ੍ਮਹੇਤੁਨਾ|| ਅਨ੍ਤਃਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਸੁਖਦੁਃਖਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ| ਏਤਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਗਤਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਯਾਃ ਸਮੁਦਾਹਤਾਃ” (ਮਨੁਸ੍ਮਤਿ ਅ.੧) ਇਤਿ| ਤਥਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਸ਼੍ਚ ਵਾਨਸ੍ਪਤ੍ਯਾਨੂਕਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ; ਤੇਨਾਗਮਸਂਵਲਿਤਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚੇਤਨਾ ਵਕ੍ਸਾਃ||੪੮||
Adhikarana 21 (49) · Śloka 49
ਸਾਰ੍ਥਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਨ੍ਤਾਃ ਪਰਾਦਯਃ|
ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ...|੪੯|
View original
सार्था गुर्वादयो बुद्धिः प्रयत्नान्ताः परादयः|
गुणाः प्रोक्ताः ...|४९|
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਣਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਸਾਰ੍ਥਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੇਨ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਅਪਿ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਾਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾ ਆਤ੍ਮਗੁਣਾਸ਼੍ਚੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ| ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍- “ਅਰ੍ਥਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਗੋਚਰਾ ਵਿਸਯਾ ਗੁਣਾਃ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਏਤੇ ਚ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਾਃ; ਯਤ ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯੈਵ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ, ਵਾਯੋਰੇਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ, ਏਵਮਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਸੁ ਰੂਪਾਦਯਃ| ਅਨ੍ਯਗੁਣਾਨਾਂ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਭੂਤਾਨ੍ਤਰਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਤ੍ | ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਵਿਸ੍ਟਂ ਹ੍ਯਪਰਂ ਪਰੇਣ” (ਨ੍ਯਾ.ਦ.ਅ.੩ਆ.੧ਸੂ.੬੬) ਇਤਿ| ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਸ੍ਤੁ ਗੁਰੁਲਘੁਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਮਨ੍ਦਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਥਿਰਸਰਮਦੁਕਠਿਨਵਿਸ਼ਦਪਿਚ੍ਛਿਲਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਖਰਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸਾਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਰਵਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ| ਏਤੇ ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਗੁਣਾਃ, ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਾਧਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤੇ ਯਜ੍ਜਃਪੁਰੁਸੀਯੇ ਪ੍ਰਾਯ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰਾਦਿਭ੍ਯਃ ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤਾਃ| ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਜ੍ਞਾਨਮ੍; ਅਨੇਨ ਚ ਸ੍ਮਤਿਚੇਤਨਾਧਤ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਾਦੀਨਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੋਨ੍ਤੇ ਯੇਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਤੇ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਨ੍ਤਾਃ; ਏਤੇਨ ਚੇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸਸੁਖਦੁਃਖਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਇਚ੍ਛਾ ਦ੍ਵੇਸਃ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ਼੍ਚੇਤਨਾ ਧਤਿਃ| ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਮਤਿਰਹਙ੍ਕਾਰੋ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਇਹ ਚੇਤਨਾਦੀਨਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਤੁ ਚੇਤਨਾਦੀਨਾਮਪਿ ਪਥਗਾਤ੍ਮਗਮਕਤ੍ਵੇਨ ਪਥਕ੍ ਪਾਠਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵ੍ਯਾਕਰਣੀਯਮ੍| ਪਰਾਦਯੋ ਯਥਾ- “ਪਰਾਪਰਤ੍ਵੇ ਯੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਸਂਯੋਗ ਏਵ ਚ| ਵਿਭਾਗਸ਼੍ਚ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਪਰਿਮਾਣਮਥਾਪਿ ਚ|| ਸਂਸ੍ਕਾਰੋਭ੍ਯਾਸ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਰਾਦਯਃ|” (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਇਤਿ| ਏਤੇ ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਗੁਣਾ ਅਪਿ ਨਾਤ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾ ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਚ੍ਚਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ| ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਵਿਸ਼ੇਸਗੁਣਤ੍ਵਾਦਿਨੋਕ੍ਤਾਃ|੪੯|-
Adhikarana 22 (49) · Śloka 49
...ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਦਿ ਕਰ੍ਮ ਚੇਸ੍ਟਿਤਮੁਚ੍ਯਤੇ||੪੯||
View original
...प्रयत्नादि कर्म चेष्टितमुच्यते||४९||
ਕ੍ਰਮਾਗਤਂ ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ- ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਯਤਨਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਃ ਕਰ੍ਮੈਵਾਦ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਃ; ਯਥਾ- “ਤੁਲ੍ਯਾਸ੍ਯਪ੍ਰਯਤ੍ਨਂ ਸਵਰ੍ਣਮ੍” (ਪਾ.ਅ.੧ਪਾ.੧ਸੂ.੯) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕਾਰਵਾਚੀ| ਤੇਨ ਸਂਸ੍ਕਾਰਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਿਜਨ੍ਯਕਤ੍ਸ੍ਨਕ੍ਰਿਯਾਵਰੋਧਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚੇਸ੍ਟਿਤਂ ਪ੍ਰਾਣਿਵ੍ਯਾਪਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪੀਹ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਾ| ਚੇਸ੍ਟਿਤਪਦੇਨੈਵ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਲਾਭੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਵਮਨਾਦਿਕਰ੍ਮਨਿਸੇਧੇ ਚ ਸਿਦ੍ਧੇ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਦੀਤਿ ਪਦਂ ਸੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮਪ੍ਰਯਤ੍ਨਰੂਪਕਰ੍ਮਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵਦ੍ਯੋਤਨਾਰ੍ਥਮ੍ | ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਦੀਤਿ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਕਾਰਣਮਿਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ, ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਗ੍ਰਹਣਂ ਚ ਕਾਰਣੋਪਲਕ੍ਸਣਂ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਤੇਨ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਿਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਕਰ੍ਮਣੋ ਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ| ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇਪਿ ਕਰ੍ਮਵਚਨੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ; “ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਚੇਸ੍ਟਾ ਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥਾ, ਸੈਵ ਕ੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ਯਸਮਾਰਮ੍ਭਸ਼੍ਚ” (ਵਿ.ਅ.੮) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍||੪੯||
Adhikarana 23 (50) · Śloka 50
ਸਮਵਾਯੋਪਥਗ੍ਭਾਵੋ ਭੂਮ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣੈਰ੍ਮਤਃ|
ਸ ਨਿਤ੍ਯੋ ਯਤ੍ਰ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨ ਤਤ੍ਰਾਨਿਯਤੋ ਗੁਣਃ||੫੦||
View original
समवायोऽपृथग्भावो भूम्यादीनां गुणैर्मतः|
स नित्यो यत्र हि द्रव्यं न तत्रानियतो गुणः||५०||
ਸਮਵਾਯਮਾਹ- ਸਮਵਾਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਵਾਯਸ੍ਯ ਚਾਯਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ ਏਵ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤੇਨੋਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣੇ ਪੁਨਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਸਮਵਾਯ ਇਤਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ, ਅਪਥਗ੍ਭਾਵ ਇਤਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍; ਅਪਥਗ੍ਭਾਵਃ ਅਯੁਤਸਿਦ੍ਧਿਃ, ਸਹੈਵਾਵਸ੍ਥਾਨਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਯਥਾ- ਅਵਯਵਾਵਯਵਿਨੋਃ, ਗੁਣਗੁਣਿਨੋਃ, ਕਰ੍ਮਕਰ੍ਮਵਤੋਃ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਸਾਮਾਨ੍ਯਵਤੋਃ; ਨਹ੍ਯਵਯਵਾਦੀਨ੍ ਵਿਰਹਯ੍ਯਾਵਯਵ੍ਯਾਦਯ ਉਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਪਥਗ੍ਭਾਵਮੇਵ ਵਿਸ਼ੇਸਯਨ੍ਨਾਹ- ਭੂਮ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣੈਰ੍ਮਤ ਇਤਿ| ਭੂਮ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਭੂਮਿਪ੍ਰਕਾਰਾਣਾਂ; ਭੂਮਿਸ਼੍ਚ ਭੂਯਸਾਮਾਧੇਯਾਨਾਮਾਧਾਰਾ, ਤੇਨਾਧਾਰਤ੍ਵੋਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਾ; ਯਤੋ ਭੂਮੇਰਰ੍ਥਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਪਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਸ੍ਤਥਾ ਚਾਵਯਵਿਸਾਮਾਨ੍ਯਕ(ਧ)ਰ੍ਮਾਣ੍ਯਪ੍ਯਾਧੇਯਾਨਿ, ਨੇਤਰਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਯਥੋਕ੍ਤਸਰ੍ਵਾਧੇਯਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਏਤੇਨ ਭੂਮ੍ਯਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਧਾਰਾਣਾਂ, ਗੁਣੈਰਿਤਿ ਅਪ੍ਰਧਾਨੈਰਾਧੇਯੈਃ; ਆਧੇਯੋ ਹ੍ਯਾਧਾਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾਪ੍ਰਧਾਨਮ੍, ਅਪ੍ਰਧਾਨੇ ਚ ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਥਾ- ਗੁਣੀਭੂਤੋਯਮਿਤਿ, ਅਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤੇਨਾਧਾਰਾਣਾਮਾਧੇਯੈਰ੍ਯੋਪਥਗ੍ਭਾਵਃ ਸ ਸਮਵਾਯਃ ਇਤਿ| ਤੇਨ ਪਥਿਵੀਤ੍ਵਗਨ੍ਧਵਤ੍ਤ੍ਵਯੋਰਪਥਕ੍ਸਿਦ੍ਧਯੋਰਪ੍ਯਾਧਾਰਾਧੇਯਭਾਵਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਸਮਵਾਯ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਂ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕੇ ਯਤ੍- “ਅਯੁਤਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਾਧਾਰ੍ਯਾਧਾਰਭੂਤਾਨਾਂ ਯਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਇਹੇਤਿਪ੍ਰਤ੍ਯਯਹੇਤੁਃ ਸ ਸਮਵਾਯਃ” (ਪ.ਧ.ਸਂ.ਦ੍ਰਵ੍ਯਪਦਾਰ੍ਥਨਿਰੂਪਣ) ਇਤਿ| ਸ ਨਿਤ੍ਯ ਇਤਿ ਸਮਵਾਯੋਵਿਨਾਸ਼ੀ| ਸਤ੍ਯਪਿ ਸਮਵਾਯਿਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਨਾਸ਼ੇ ਸਮਵਾਯੋ ਨ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਯਤ੍ਰ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨਿਯਤਂ ਨਿਤ੍ਯਂ, ਯਥਾ- ਆਕਾਸ਼ਂ, ਨ ਤਤ੍ਰ ਨਿਤ੍ਯ ਆਕਾਸ਼ੇਨਿਯਤੋ ਵਿਨਾਸ਼ੀ ਗੁਣਃ, ‘ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਏਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ- ਨਿਤ੍ਯੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਪਰਿਮਾਣਮਪਿ ਤਾਵਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ, ਤਥਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਵਮਪ੍ਯਾਕਾਸ਼ਗਤਂ ਨਿਤ੍ਯਂ, ਤਥਾ ਨਿਤ੍ਯਯੋਰਾਕਾਸ਼ਤਦ੍ਗੁਣਯੋਃ ਸਮਵਾਯਲਕ੍ਸਣਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋਪਿ ਨਿਤ੍ਯ ਏਵ| ਏਵਂ ਤਤ੍ਰ ਸਮਵਾਯਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਏਕਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਮਵਾਯਸ੍ਯਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਮੇਵ| ਨ ਚਾਸ਼੍ਰਯਦ੍ਰਵ੍ਯਨਾਸ਼ੇ ਸਮਵਾਯਵਿਨਾਸ਼ਃ| ਯਥਾ- ਗੋਵ੍ਯਕ੍ਤਿਵਿਨਾਸ਼ੇਪਿ ਗੋਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਵਿਨਾਸ਼ਃ| ਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਸਮਵਾਯਸ੍ਯ ਤੇ ਤੇ ਪਾਰ੍ਥਿਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਞ੍ਜਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਯੇਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤਯਃ| ਅਨ੍ਯੈਸ੍ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸਮਵਾਯੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ; ਅਯਂ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਭੂਮ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣੈਰੇਵ ਯਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ; ਤਤ੍ਤੁ ਨ ਵ੍ਯਾਪਕਂ ਨਾਪਿ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਮਤਾਨੁਯਾਯੀਤਿ ਨੇਹ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਿਤਮ੍||੫੦||
Adhikarana 24 (51) · Śloka 51
ਯਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਕਰ੍ਮਗੁਣਾਃ ਕਾਰਣਂ ਸਮਵਾਯਿ ਯਤ੍|
ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ...|੫੧|
View original
यत्राश्रिताः कर्मगुणाः कारणं समवायि यत्|
तद्द्रव्यं ...|५१|
ਦ੍ਰਵ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਯਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਯਤ੍ਰ ਸਮਵੇਤਾਃ, ਕਰ੍ਮ ਚ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਗੁਣਾਃ| ਕਾਰਣਂ ਸਮਵਾਯਿ ਯਦਿਤਿ ਸਮਵਾਯਿ ਕਾਰਣਂ ਯਤ੍, ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਕਰ੍ਮਣਾਂ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਮ੍| ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਂ ਚ ਤਦ੍ ਯਤ੍ ਸ੍ਵਸਮਵੇਤਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਜਨਯਤਿ; ਗੁਣਕਰ੍ਮਣੀ ਤੁ ਨ ਸ੍ਵਸਮਵੇਤਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਜਨਯਤਃ, ਅਤੋ ਨ ਤੇ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣੇ| ਏਤਤ੍ਕਰ੍ਮਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਗੁਣਾਦਿਪਞ੍ਚਪਦਾਰ੍ਥਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਲਕ੍ਸਣਕਥਨਂ, ਨ ਤੁ ਸਜਾਤੀਯਵ੍ਯਾਪਕਵਿਜਾਤੀਯਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਕਲਕ੍ਸਣਕਥਨਂ; ਯੇਨ ਕਰ੍ਮਸਮਵਾਯੋ ਨਾਕਾਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਵਰ੍ਤਤੇ , ਤੇਨ ਲਕ੍ਸਣਾਨੁਗਤਂ ਵਿਜਾਤੀਯਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਗੁਣਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਚ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਦੁ(ਤ੍ਤੂ)ਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਥਮਕ੍ਸਣੇ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ, ਤਦਪਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਕ੍ਸਣਾਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਗੁਣਵਤ੍ਤਯਾ ਤਦ੍ਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਣਵਦੇਵੇਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਵੈਸ਼ੇਸਿਕੇਪ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ- ਕ੍ਰਿਯਾਵਦ੍ਗੁਣਵਤ੍ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍ (ਵੈ.ਦ.ਅ.੧ਸੂ.੧੫) ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਚ ਯਥੇਹ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਤਥੈਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ੫੧|-
Adhikarana 25 (51) · Śloka 51
...ਸਮਵਾਯੀ ਤੁ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਃ ਕਾਰਣਂ ਗੁਣਃ||੫੧||
View original
...समवायी तु निश्चेष्टः कारणं गुणः||५१||
ਗੁਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਮਵਾਯੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਵਾਯੀਤਿ ਸਮਵਾਯਾਧੇਯਃ; ਤੇਨ ਵ੍ਯਾਪਕਦ੍ਰਵ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯ ਆਕਾਸ਼ਾਦਿਭ੍ਯੋ ਗੁਣਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਿਃ; ਨਹ੍ਯਾਕਾਸ਼ਾਦਯਃ ਸਮਵਾਯਾਧੇਯਾਃ| ਨਿਰ੍ਗਤਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਯਾਃ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਃ; ਚੇਸ੍ਟਾਨਿਰ੍ਗਤ੍ਯਾ ਚੇਹ ਚੇਸ੍ਟਾਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਚੇਸ੍ਟਾਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਚੋਚ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਚੇਸ੍ਟਾਰੂਪਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਣੋ ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਿਃ, ਤਥਾ ਕ੍ਰਿਯਾਧਾਰਤ੍ਵਯੋਗੇਭ੍ਯੋ ਮੂਰ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਿਃ ਸਿਦ੍ਧਾ; ਗੁਣਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਚਾਕਾਰਣੇਭ੍ਯਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਸਮਵਾਯੇਭ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਿਃ ਸਿਦ੍ਧਾ| ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਤੁ ਵਿਭੁਦ੍ਰਵ੍ਯਪਰਿਮਾਣਾਨ੍ਤ੍ਯਾਵਯਵਿਰੂਪਾਦਿਸੁ ਲਕ੍ਸਣੀਯੇਸੁ ਗੁਣੇਸੁ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਭਾਗਾਸਿਦ੍ਧਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਅਤਃ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨੇਹ ਭਾਵਰੂਪਕਾਰਣਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸਣਤਯਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਗੁਣਵ੍ਯਾਪਕਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਿਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਕਂ ਚ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਤ੍ਤ੍ਵਾਭਾਵਾਤ੍| ਅਥਵਾ ਵਿਭੁਦ੍ਰਵ੍ਯਪਰਿਮਾਣਾਨ੍ਤ੍ਯਾਵਯਵਿਰੂਪਾਦ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਕਾਰਣਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਵਿਭੁਦ੍ਰਵ੍ਯਪਰਿਮਾਣਾਨ੍ਤ੍ਯਾਵਯਵਿਰੂਪਾਦਾਵਪਿ ਕਾਰਣਤ੍ਵਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਮਸ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤਿ ਨ ਭਾਗਾਸਿਦ੍ਧਤਾ ਕਾਰਣਤ੍ਵਸ੍ਯ; ਕਿਂਵਾ ਯੋਗਿਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਜ੍ਞਾਨਹੇਤੁਤਯਾ ਵਿਭੁਦ੍ਰਵ੍ਯਪਰਿਮਾਣਾਦੀਨਾਮਪਿ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਏਵਮ੍ਭੂਤਂ ਚ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਕ੍ਵਚਿਦਨੁਗਮ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ‘ਸਮਵਾਯੀ ਤੁ’ ਇਤਿ ਪਦੇਨ ਸਮਵਾਯਾਧਾਰਤਾ ਤਥਾ ਸਮਵਾਯਾਧੇਯਤਾ ਚ ਯੁਗਪਦ੍ਵਿਪਕ੍ਸਿਤਾ; ਤੇਨ ਸਮਵਾਯਕੇਵਲਾਧਾਰਸ੍ਯ ਵਿਭੁਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਤਥਾ ਸਮਵਾਯਕੇਵਲਾਧੇਯਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦੇਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯੁਦਾਸਃ ਸਿਦ੍ਧੋ ਭਵਤਿ||੫੧||
Adhikarana 26 (52) · Śloka 52
ਸਂਯੋਗੇ ਚ ਵਿਭਾਗੇ ਚ ਕਾਰਣਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍|
ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਮ ਨਾਨ੍ਯਦਪੇਕ੍ਸਤੇ||੫੨||
View original
संयोगे च विभागे च कारणं द्रव्यमाश्रितम्|
कर्तव्यस्य क्रिया कर्म कर्म नान्यदपेक्षते||५२||
ਕਰ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਂਯੋਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਯੋਗੇ ਚ ਵਿਭਾਗੇ ਚ ਯੁਗਪਤ੍ ਕਾਰਣਮ੍| ਤੇਨ ਸਂਯੋਗੇ ਉਤ੍ਤਰਦੇਸ਼ਸਂਯੋਗਕਾਰਕੇ ਵਿਭਾਗਾਕਾਰਣੇ, ਤਥਾ ਵਿਭਾਗੇ ਚ ਵਿਭਾਗਜਵਿਭਾਗਮਾਤ੍ਰਕਾਰਣੇ ਸਂਯੋਗਾਕਾਰਣੇ ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਿਃ ਸਿਦ੍ਧਾ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮਿਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਤ੍ਰਕਥਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਂ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ‘ਕਰ੍ਮ ਨਾਨ੍ਯਦਪੇਕ੍ਸਤੇ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਸਿਦ੍ਧਾ | ਅਸ੍ਯਾਯਮਰ੍ਥੋ ਯਤ੍- ਕਰ੍ਮ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਦੇਸ਼ਵਿਭਾਗੇ ਉਤ੍ਤਰਦੇਸ਼ਸਂਯੋਗੇ ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਕਾਰਣਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਾਲਭਾਵ੍ਯਪੇਕ੍ਸਤੇ; ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਂਯੋਗਵਿਭਾਗਕਾਰਣਂ ਯੁਗਪਦ੍ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਤਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸਦ੍ਯਦਾ ਕਰ੍ਮਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ ਤਦੈਵ ਸਂਯੋਗਵਿਭਾਗਕਾਰਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ; ਕਰ੍ਮ ਤੂਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਕਰੋਤ੍ਯੇਵ ਪਰਂ ਸਂਯੋਗਵਿਭਾਗੌ ਨ ਤੁ ਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਾਵ੍ਯਪੇਕ੍ਸਤੇ, ਸਂਯੋਗਵਿਭਾਗਾਸ਼੍ਰਯਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤਿਂ ਤ੍ਵਪੇਕ੍ਸਤੇ, ਸਾ ਚ ਪੂਰ੍ਵਸਿਦ੍ਧੈਵੇਤਿ ਨ ਚਰਮਭਾਵਿਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਾਪੇਕ੍ਸਤਾ ਕਰ੍ਮਣਃ| ਅਥ ਕਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਤਥਾਦਸ੍ਟਸ੍ਯ ਤਥਾ ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਸ਼੍ਚਾਭਿਧੀਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣ ਇਦਂ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਰ੍ਮੇਤਿ| ਏਤੇਨ ਕ੍ਰਿਯਾਰੂਪਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣ ਇਦਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਨਾਦਸ੍ਟਾਦੇਰਿਤਿ||੫੨||
Adhikarana 27 (53) · Śloka 53
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਰਣਂ...|੫੩|
View original
इत्युक्तं कारणं...|५३|
ਪ੍ਰਕਰਣਮੁਪਸਂਹਰਤਿ- ਇਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਤਿ ਸਮਾਪ੍ਤੌ; ਤੇਨੈਤਾਵਦੇਵ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਿਸਟ੍ਕਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵ ਕਾਰ੍ਯਜਾਤਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ, ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਕਾਰਣਮਸ੍ਤਿ|੫੩|-
Adhikarana 28 (53) · Śloka 53
... ਕਾਰ੍ਯਂ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਮਿਹੋਚ੍ਯਤੇ|
ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾ ਚੋਕ੍ਤਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍||੫੩||
View original
... कार्यं धातुसाम्यमिहोच्यते|
धातुसाम्यक्रिया चोक्ता तन्त्रस्यास्य प्रयोजनम्||५३||
ਕਾਰਣਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨਾਭਿਧਾਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਰ੍ਯਮਾਹ- ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਮ੍ ਆਰੋਗ੍ਯਂ; ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਵਿਕਾਰੋ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ ਸਾਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਸੁਖਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮਾਰੋਗ੍ਯਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹੇਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇ; ਤੇਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਨ੍ਯਦਪਿ ਘਟਾਦਿ ਕਾਰ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਇਹ ਤੁ ਕਿਮਿਤਿ ਤਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨੋਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਕਾਰੋ ਹੇਤੌ| ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕ੍ਰਿਯੈਵ ਯਸ੍ਮਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪ੍ਰਯੋਜਨਂ, ਤਸ੍ਮਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਮੇਵ ਕਾਰ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਕਥ੍ਯਤੇ; ਅਨ੍ਯਤ੍ਤ੍ਵਵਿਵਕ੍ਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨੇਹ ਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਚ੍ਯਤੇ||੫੩||
Adhikarana 29 (54) · Śloka 54
ਕਾਲਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਯੋਗੋ ਮਿਥ੍ਯਾ ਨ ਚਾਤਿ ਚ|
ਦ੍ਵਯਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਹੇਤੁਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||੫੪||
View original
कालबुद्धीन्द्रियार्थानां योगो मिथ्या न चाति च|
द्वयाश्रयाणां व्याधीनां त्रिविधो हेतुसङ्ग्रहः||५४||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਕਾਰਣਮੁਕ੍ਤਂ ਤਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਯੁਕ੍ਤਦ੍ਵਾਰੇਣ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਰਣਮੇਵ ਤਾਵਦਗ੍ਰੇਭਿਧੀਯਤੇ- ਕਾਲੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸੂਤ੍ਰਕ੍ਰਮਾਨੁਰੋਧਾਤ੍| ਸੂਤ੍ਰਣਂ ਹਿ “ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧਜ੍ਞਾਨਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਕਾਲਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਃ, ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਸ੍ਤਤ੍ਸਹਚਰਿਤਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਕਰ੍ਮਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦ੍ਵਾਰੋਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਚ; ਤੇਸਾਂ ਕਾਲਾਦੀਨਾਂ ਯੋਗਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਣਤ੍ਰਯਂ- ਮਿਥ੍ਯਾ ਨ ਚਾਤਿ ਚੇਤਿ| ਤੇਨ ਕਾਲਾਦੀਨਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ, ਨਚ ਯੋਗਃ ਅਯੋਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਤਿ ਚ ਯੋਗਃ ਅਤਿਯੋਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦ੍ਵਯਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਮਿਤਿ ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਂ ਪਥਙ੍ਮਿਲਿਤਂ ਚ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਇਤ੍ਯਯੋਗਾਤਿਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਰੂਪਃ| ਹੇਤੁਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਹੇਤੁਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਃ| ਏਤੇ ਚ ਕਾਲਾਦੀਨਾਮਤਿਯੋਗਾਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰੈਸਣੀਯੇ “ਤਤ੍ਰਾਤਿਪ੍ਰਭਾਵਤਾਂ” (ਸੂ.ਅ.੧੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਸੁਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਵਾਚ੍ਯਾ ਇਤਿ ਨੇਹ ਵਿਵ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ| ਕਾਲਗ੍ਰਹਣਂ ਤ੍ਵਿਹਾਦੌ ਕਤਂ, ਕਾਲਸ੍ਯ ਦੁਸ੍ਪਰਿਹਾਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਦਨੁ ਬੁਦ੍ਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਪਰਾਧਸ੍ਯੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਤਿਯੋਗਾਦਿਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍; ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਦ੍ਧ੍ਯਹਿਤਾਨਰ੍ਥਾਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਨਿਸੇਵਤੇ” (ਸੂ.ਅ.੨੮) ਇਤਿ; ਏਵਂ ਚ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧੇ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਕਾਰਣਤ੍ਵਾਦਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗੇਨੈਵਾਯਂ ਪਥਕ੍ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸੂਚ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਸ੍ਤ੍ਵਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨਃਕ੍ਰਿਯਾਪਰਾਧੇ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਚਾਧਰ੍ਮੋਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਰਸ੍ਤਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਕ੍ਰਿਯਾਘ੍ਨਾਃ ਕਰ੍ਮਜਾ ਰੋਗਾਃ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਸ੍ਯ ਚਾਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਕਾਲਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣਂ ਕੇਚਿਨ੍ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤਨ੍ਨ, ਤਿਸ੍ਰੈਸਣੀਯੇ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧੇਨੈਵਾਧਰ੍ਮਗ੍ਰਹਣਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਹਿ, ਅਨਤਵਚਨਾਭਿਧ੍ਯਾਦਿਵਾਙ੍ਮਨੋਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਰੂਪਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਵਿਸ਼ੇਸ ਉਕ੍ਤਃ; ਨਤ੍ਵਨਤਵਚਨਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਧਰ੍ਮੋਤ੍ਪਾਦਾਵਾਨ੍ਤਰਵ੍ਯਾਪਾਰਾਣਾਮੇਵ; ਤੇਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧ ਏਵਾਧਰ੍ਮੋਤ੍ਪਾਦਾਵਾਨ੍ਤਰਵ੍ਯਾਪਾਰਃ ਕਰ੍ਮਜਰੋਗੇਸੁ ਕਾਰਣਂ, ਯਾਗ ਇਵ ਧਰ੍ਮੋਤ੍ਪਾਦਾਵਾਨ੍ਤਰਵ੍ਯਾਪਾਰਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ| ਯਤ੍ਤੂਚ੍ਯਤੇ- ਕਾਲਪਰਿਣਾਮਜਾਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਜਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਕਾਲਜਤ੍ਵਂ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਕਾਲਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮੇਨ ਜਰਾਮਤ੍ਯੁਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਃ| ਰੋਗਾਃ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾ ਦਸ੍ਟਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਃ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਤਥਾ ਸਤ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਜਸ੍ਯਾਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਪਰਿਣਾਮਜਾਯਮਾਨਸ੍ਯ ਕਾਲਜਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਨਚ ਕਾਲਾਤਿਯੋਗਾਦ੍ਯਭਿਧਾਯਿਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਤਿਸ੍ਰੈਸਣੀਯੇ ਕਰ੍ਮਾਵਰੋਧਃ ਕਥਮਪਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ| ਕਤਿਧਾਪੁਰੁਸੀਯੇ ਤੁ “ਧੀਧਤਿਸ੍ਮਤਿਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਕਾਲਕਰ੍ਮਣਾਮ੍| ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਯੋਗਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਰੋਗਹੇਤਵਃ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਯ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਤਥਾ ਕਰ੍ਮਜਾਨਾਂ ਚ ਕਾਲਜ ਏਵਾਵਰੋਧਃ ਕਤਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਤਤ੍ਰ- “ਕਾਲਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮੇਨ ਜਰਾਮਤ੍ਯੁਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਃ| ਰੋਗਾਃ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾ ਦਸ੍ਟਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਃ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ, ਤਥਾ “ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਦੈਵਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਤੁ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ ਪੌਰ੍ਵਦੈਹਿਕਮ੍| ਹੇਤੁਸ੍ਤਦਪਿ ਕਾਲੇਨ ਰੋਗਾਣਾਮੁਪਲਭ੍ਯਤੇ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਰੂਪਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧ ਏਵ ਰੋਗਜਨਕਕਰ੍ਮਕਾਰਣਮ੍| ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਤੁ ਯੇਸਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮਾਗਮੋ ਭਵਤਿ, ਤੇ ਕਾਲਮਿਥ੍ਯਾਦਿਯੋਗਜਨ੍ਯਾ ਵਾ ਭਵਨ੍ਤੁ, ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਜਨ੍ਯਾ ਵਾ; ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਾਲਕਤਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਪਰਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਕਾਲਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਜਨ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਗਦਾਃ| ਤਥਾਹਿ- ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤਤਾਦਿਜ੍ਵਰਾ ਅਪਿ ਕਾਲਜਨ੍ਯਾ ਏਵੋਕ੍ਤਾਃ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਸਨ੍ਤਤਃ ਸਤਤੋਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕੌ| ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਕਾਲੇ ਹ੍ਯੇਸਾਂ ਬਲਾਗਮਃ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਨਚ ਸਨ੍ਤਤਾਦੌ ਕਾਲਸ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਦਯਃ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਕਿਨ੍ਤਰ੍ਹ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਵੇਵ; ਤਥਾ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੇਸੁ ਚ ਰੋਗੇਸੁ ਨ ਕਾਲਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਦਯਃ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਤਤ੍ਰ ਕਾਲਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਦਿਜਨ੍ਯਾਃ ਕਾਲਜਤ੍ਵੇਨਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰੇਤਾਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਕਾਲਾਭਿਵ੍ਯਞ੍ਜਨੀਯਾਃ ਕਾਲਜਾਃ; ਅਤ ਏਵ ਚ ਤਤ੍ਰ “ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਕਾਲਕਰ੍ਮਣਾਮ੍” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ ਪਠਿਤਂ ਨਤੁ “ਕਾਲੋ ਮਿਥ੍ਯਾ ਨ ਚਾਤਿ ਚ” ਇਤਿ ਪਠਿਤਮ੍ | ਕਿਞ੍ਚ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਕਾਲਮਭਿਧਾਯਾਪਿ ਕਰ੍ਮਣਾਮਿਤਿ ਪਦਂ ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਕਾਲੇ ਜਾਤਃ ਕਰ੍ਮਜਃ ਪਥਗੇਵ ਸੂਚਿਤਃ| ਕਿਞ੍ਚ, ਉਨ੍ਮਾਦਨਿਦਾਨੇ ਸਾਕ੍ਸਾਦੇਵਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਕਰ੍ਮਜਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਜਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਤ੍ ਸਮ੍ਭੂਤੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਕਰ੍ਮਜ ਆਤ੍ਮਨਃ| ਨਾਭਿਸ਼ਂਸੇਦ੍ਬੁਧੋ ਦੇਵਾਨ੍ਨ ਪਿਤਨ੍ਨ ਚ ਰਾਕ੍ਸਸਾਨ੍” (ਨਿ.ਅ.੭) ਇਤਿ| ਜਨਪਦੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਨੀਯੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਤਸ੍ਯਮੂਲਮਧਰ੍ਮਃ, ਤਨ੍ਮੂਲਂ ਚਾਸਤ੍ਕਰ੍ਮ ਪੂਰ੍ਵਕਤਂ, ਤਯੋਰ੍ਯੋਨਿਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧ ਏਵ” (ਵਿ.ਅ.੩)| (ਤਦੇਵਂ ਕਰ੍ਮਾਪੇਕ੍ਸਦ੍ਵਯਮੁਪਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ,) ਬਲਾਬਲਂ ਤੁ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਨਿਰ੍ਲੋਚਯਿਸ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਇਦਂ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤਾਂ- ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਨਾਂ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਦੀਨਾਂ ਤਥਾ ਕਾਲਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੇਪਿ ਜਾਯਮਾਨਾਨਾਂ ਦੋਸਚਯਪ੍ਰਕੋਪਾਣਾਂ ਕ੍ਵ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਭਵਤੁ; ਨ ਤਾਵਤ੍ ਕਾਲਜੇ, ਯਤਃ ਕਾਲੋ ਹਿ ਤਤ੍ਰ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੁਕ੍ਤ ਏਵ, ਕਾਲਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸ਼੍ਚ ਨ ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਰਣਮਿਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ; ਅਥ ਕਾਲਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਸ੍ਤਤ੍ਰਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗ ਏਵ ਕਾਰਣਮਿਸ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪ੍ਯੇਵਂ ਸਤਿ ਕਾਲਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਦਾਵਪ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗ ਏਵ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਪਾਰ੍ਯਤੇ; ਤਸ੍ਮਾਦਸ੍ਮਿਨ੍ਮਾਰ੍ਗੇ ਏਵਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਲਤੇ - ਯਤ੍- ਸਹਜਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨੇਹਾਯੋਗਾਦਿਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਵਰੋਧੋ ਨ ਕਤ ਏਵ, ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਜਾ ਅਪਿ ਸਹਜਾ ਏਵ; ਯਾ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਾ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਜਾਨਾਮਨਾਗਤਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਦ੍ਰਵ੍ਯਸੇਵਾਦਿਰੂਪਾ ਤਥਾ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਨਾਂ ਚ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਜਰਾਦੀਨਾਂ ਕਾਲਭੋਜਨਰਸਾਯਨਾਦਿਰੂਪਾ, ਤਸ੍ਯਾ ਅਕਰਣੇ ਸਤਿ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਜਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਜਨ੍ਯ ਏਵ, ਉਚਿਤੇ ਹਿ ਕਾਲੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧ ਏਵ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਕਤਿਧਾਪੁਰੁਸੀਯੇਪਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ- “ਕਰ੍ਮਕਾਲਾਤਿਪਾਤਸ਼੍ਚ ਮਿਥ੍ਯਾਰਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਦਿਸ਼ੂਨ੍ਯਕਾਲਵਿਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵੇਨ ਕਾਲ ਏਵਾਵਰੋਧ ਏਸਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਮਿਤਿ ਕਤਿਧਾਪੁਰੁਸੀਯੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਾਰ੍ਥਪਰਿਗ੍ਰਹਾਦ੍ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਨਚੇਤਿ ਚਕਾਰਾਦ੍ਧੀਨਯੋਗਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਮਿਥ੍ਯਾਤਿਹੀਨਲਿਙ੍ਗੇਭ੍ਯੋ ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਪਜਾਯਤੇ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਹੀਨਯੋਗਸ੍ਯ ਤੁ ਸਾਕ੍ਸਾਦਪਠਨਮਯੋਗਪ੍ਰਭੇਦਤ੍ਵਾਤ੍; ਸ੍ਵਲ੍ਪਯੋਗੇ(ਗੋ)ਪ੍ਯਯੋਗੋ ਭਵਤਿ, ਯਥੈਕਤਣ੍ਡੁਲਾਭ੍ਯਵਹਾਰੇਨਸ਼ਨਮੁਚ੍ਯਤੇ||੫੪||
Adhikarana 30 (55) · Śloka 55
ਸ਼ਰੀਰਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯੋ ਮਤਃ|
ਤਥਾ ਸੁਖਾਨਾਂ, ਯੋਗਸ੍ਤੁ ਸੁਖਾਨਾਂ ਕਾਰਣਂ ਸਮਃ||੫੫||
View original
शरीरं सत्त्वसञ्ज्ञं च व्याधीनामाश्रयो मतः|
तथा सुखानां, योगस्तु सुखानां कारणं समः||५५||
ਦ੍ਵਯਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰਮਾਦੌ ਕਤਂ, ਸ਼ਰੀਰਰੋਗਾਧਿਕਾਰੇਣੈਵਾਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ; ਕਿਂਵਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵ ਮਨਸਿ ਲਬ੍ਧੇ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਮਸ਼ਰੀਰਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਸ਼ਰੀਰਾਦ੍ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਮਨਸੋ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਨਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਸਮਾਸੇਨ ਚ ਪਥਗਪਿ ਸ਼ਰੀਰਮਨਸੋਰ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਤਃ ਕੁਸ੍ਠਾਦਯਃ ਸ਼ਾਰੀਰਾ ਏਵ, ਕਾਮਾਦਯਸ੍ਤੁ ਮਾਨਸਾਃ, ਉਨ੍ਮਾਦਾਦਯਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਯਾਸ਼੍ਰਯਾਃ| ਆਰੋਗ੍ਯਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਂ ਹੇਤੁਂ ਚਾਹ- ਤਥਾ ਸੁਖਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਖਾਨਾਮਿਤਿ ਆਰੋਗ੍ਯਾਣਾਮ੍| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਸੁਖਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਵਿਕਾਰੋ ਦੁਃਖਮੇਵ ਤੁ” (ਸੂ.ਅ.੯) ਇਤਿ| ਤਥੇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਮਨਸ਼੍ਚ, ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰਰੋਗਾਭਾਵਰੂਪਸ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਮਾਸ਼੍ਰਯਃ, ਮਾਨਸਰੋਗਾਭਾਵਸ੍ਯ ਤੁ ਮਨਃ| ਯੋਗਸ੍ਤੁ ਸਮਃ ਕਾਲਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਰੂਪਸ੍ਤਥਾ ਸੁਖਾਨਾਮਾਰੋਗ੍ਯਾਣਾਂ ਕਾਰਣਮ੍| ਸੁਖਾਨਾਮਿਤਿ ਸੁਖਪਦਾਭਿਧੇਯਾਨਾਂ ਚ ਰੋਗਾਭਾਵਾਨਾਂ ਬਹੁਤ੍ਵਂ ਨਿਸੇਧ੍ਯਰੋਗਬਹੁਤ੍ਵਾਦੇਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਇਦਮੇਵ ਹ੍ਯਭਾਵਾਨਾਂ ਬਹੁਤ੍ਵਂ ਯਨ੍ਨਿਸੇਧ੍ਯਭਾਵਬਹੁਤ੍ਵਮ੍| ਨਨੁ “ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਗਮੋ ਹੇਤੁਃ” (ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਾਵਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯੋ ਨ ਸਙ੍ਗਹੀਤਃ, ਤਤ੍ ਕਿਮਿਦਮਨਾਰ੍ਸਂ? ਨ, ਹੇਤਵਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਰੂਪਸ੍ਯਾਪਿ ਹੇਤੋਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍||੫੫||
Adhikarana 31 (56) · Śloka 56
ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਃ ਪਰਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਭੂਤਗੁਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ|
ਚੈਤਨ੍ਯੇ ਕਾਰਣਂ ਨਿਤ੍ਯੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਹਿ ਕ੍ਰਿਯਾਃ||੫੬||
View original
निर्विकारः परस्त्वात्मा सत्त्वभूतगुणेन्द्रियैः|
चैतन्ये कारणं नित्यो द्रष्टा पश्यति हि क्रियाः||५६||
ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚੇਤਿ ਵਚਨੇਨ ਤ੍ਰਯਮੁਪਾਤ੍ਤਮ੍, ਅਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰਮਨਸੀ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਤਯੋਕ੍ਤੇ , ਆਤ੍ਮਨਸ੍ਤੁ ਕਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥੇਤ੍ਯਾਹ- ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੋ ਨਿਰ੍ਵਿਕਤਿਃ, ਤੇਨ ਨੀਰੋਗਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨਃ| ਪਰ ਇਤਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੋ ਵਾ, ਤੇਨ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਤ੍ਮਮੇਲਕਰੂਪੋ ਯ ਆਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ ਤਂ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਯਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸਂਯੋਗਪੁਰੁਸਸ੍ਯੇਸ੍ਟੋ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵੇਦਨਾਕਤਃ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਸਂਯੋਗੇਪਿ ਚਾਤ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਮਨਸ੍ਯੇਵ ਵੇਦਨਾ ਭਵਤਿ, ਸਾ ਤੁ ਮਨਃਸਂਯੁਕ੍ਤੇ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯਪਿ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ “ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਥੇ ਚਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਿ” (ਸੂ.ਅ.੨੨) ਇਤਿ ਵਚਨਂ ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਥੇ ਮਨਸੀਤਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ; ਤਥਾ ਸ਼ਰੀਰਾਦਾਵਪ੍ਯਾਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਤਦ੍ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਰ੍ਥਂ ਪਰ ਇਤਿ ਪਦਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਰ- “ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਮਨੋਧਤੀਨਾਂ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਕੀਰ੍ਤੇਰ੍ਯਸ਼ਸਃ ਸ਼੍ਰਿਯਸ਼੍ਚ| ਤਥਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਿਣਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸ੍ਵਿਙ੍ਗਿਤ ਆਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਃ” ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਸ੍ਤਤ੍ ਕਿਂ ਜ੍ਞਾਨਰੂਪੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰੋਸ੍ਤਿ ਵਾ ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨਃ, ਭੂਤਗੁਣਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯਃ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ, ਏਤੈਃ ਕਰਣਭੂਤੈਸ਼੍ਚੈਤਨ੍ਯੇ ਕਾਰਣਂ ਭਵਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾ| ਚੈਤਨ੍ਯਂ ਚਾਤ੍ਮਨਿ ਜਾਯਤੇ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਵਾ| ਅਤ ਏਵ ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਜ੍ਞਾਨਕਾਰਣਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਤੇਪ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ| ਨਨੁ ਯਦਿ ਚੈਤਨ੍ਯਵਾਨਾਤ੍ਮਾ, ਤਦਾ ਕਦਾਚਿਜ੍ਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਕਦਾਚਿਦਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯਨਿਤ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਨਿਤ੍ਯ ਇਤਿ| ਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋ ਜ੍ਞਾਨਮਨਿਤ੍ਯਂ; ਨਚ ਧਰ੍ਮਾਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵੇ ਧਰ੍ਮਿਣੋਪ੍ਯਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਨਹ੍ਯਾਕਾਸ਼ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦਾਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵੇਪ੍ਯਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚਾਤ੍ਮਨਃ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਵਸ੍ਥਾਨੁਭੂਤਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਾਨਾਤ੍; ਨਹ੍ਯਨਿਤ੍ਯੇ ਜ੍ਞਾਤਰਿ ਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭੂਤਮਰ੍ਥਮੁਤ੍ਤਰੋ ਜ੍ਞਾਤਾ ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ; ਨਹਿ ਦੇਵਦਤ੍ਤਬੁਦ੍ਧਮਰ੍ਥਂ ਯਜ੍ਞਦਤ੍ਤੋਵਗਤਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਦਧਾਤਿ| ਨਨੁ, ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਨਵਤਃ ਸੁਖੋਪਲਬ੍ਧਾਵਨੁਰਾਗਲਕ੍ਸਣੋ ਵਿਕਾਰਸ੍ਤਥਾ ਦੁਃਖੋਪਲਬ੍ਧੌ ਚ ਦ੍ਵੇਸਲਕ੍ਸਣਃ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਸੁਖਦੁਃਖੋਪਲਬ੍ਧਾਵਯਮਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਦ੍ਰਸ੍ਟਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਹਿ ਕ੍ਰਿਯਾ ਇਤਿ| ਦ੍ਰਸ੍ਟਾ ਸਾਕ੍ਸੀ; ਤੇਨ ਯਤਿਰ੍ਯਥਾ ਪਰਮਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ਸਾਕ੍ਸੀ ਸਞ੍ਜਗਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਾਦਿਨਾ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਤ੍ਮਾਪਿ ਸੁਖਦੁਃਖਾਦ੍ਯੁਪਲਭਮਾਨੋਪਿ ਨ ਰਾਗਾਦਿਨਾ ਯੁਜ੍ਯਤੇ; ਦਸ਼੍ਯਮਾਨਰਾਗਾਦਿਵਿਕਾਰਸ੍ਤੁ ਮਨਸਿ, ਪ੍ਰਾਕਤਬੁਦ੍ਧੌ ਵਾ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਪਰਿਗ੍ਰਹਾਦ੍ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਮਤੇ ਚ ਮਨਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਰਨ੍ਤਃਕਰਣਂ ਚ ਗਹ੍ਯਤੇ||੫੬||
Adhikarana 32 (57) · Śloka 57
ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਃ ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਦੋਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ|
ਮਾਨਸਃ ਪੁਨਰੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਰਜਸ਼੍ਚ ਤਮ ਏਵ ਚ||੫੭||
View original
वायुः पित्तं कफश्चोक्तः शारीरो दोषसङ्ग्रहः|
मानसः पुनरुद्दिष्टो रजश्च तम एव च||५७||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਰਯਂ ਤਥਾ ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਹਿਤਂ ਚ ਹੇਤੁਮਭਿਧਾਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਂ ਦੋਸਰੂਪਹੇਤੁਮਾਹ- ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਦਗ੍ਰੇ ਵਾਯੁਰੁਕ੍ਤਃ, ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਚਾਸ਼ੁਭੂਰਿਦਾਰੁਣਵਿਕਾਰਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਵਚਨਂ ਹਿ- ‘ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਾਰੀ’ (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) ਇਤਿ; ਤਥਾ ਅਸ਼ੀਤਿਂ ਵਾਤਜਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍, ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਨ੍, ਵਿਂਸ਼ਤਿਂ ਚ ਕਫਜਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ ਮਹਾਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੇ (ਸੂ. ਅ. ੨)| ਵਾਤਮਨੁ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਸ਼ਰੀਰਮੂਲਭੂਤਾਗ੍ਨਿਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾ ਕਫਾਧਿਕਵਿਕਾਰਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾ ਕਫਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਸਮਾਸਕਰਣਂ ਤੁ ਪਥਗਪਿ ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਰੋਗਕਰ੍ਤਤ੍ਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਸ਼ਾਰੀਰ ਇਤਿ ਮਾਨਸਦੋਸਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਰ੍ਥਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਇਤਿ “ਦ੍ਵ੍ਯੁਲ੍ਬਣੈਕੋਲ੍ਬਣੈਃ ਸਟ੍ ਸ੍ਯੁਰ੍ਹੀਨਮਧ੍ਯਾਧਿਕੈਸ਼੍ਚ ਸਟ੍” (ਸੂ.ਅ.੧੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਪ੍ਰਪਞ੍ਚਸ੍ਯ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਃ| ਨਨੁ, ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਦੋਸਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਯਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਸਾਧੁਃ, ਯਤੋ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਾਤਾਦਿਵਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਵਿਕਾਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਤਃ; ਤਤ੍ਰ ਹੇਤੁਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਯਥਾ- “ਕਾਲੇ ਚਾਨਵਸੇਚਨਾਤ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੪/੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਯਥਾ- “ਤਪਨੀਯੇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਾਭਂ ਪਦ੍ਮਾਲਕ੍ਤਕਸਨ੍ਨਿਭਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੪/੨੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਰਕ੍ਤਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਦਰਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦਯ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਉਪਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚ “ਸ੍ਰਾਵਣਂ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਤੁ” (ਸੂ.ਅ.੨੪/੧੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਃ, ਤਥਾ ਦੋਸਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਚ ਚਰਕੇ ਕਤਾ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਕਫੇ ਵਾਤੇ ਜਿਤਪ੍ਰਾਯੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮੇਵ ਵਾ| ਯਦਿ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਵਾਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ|| ਯਥੋਲ੍ਬਣਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਂ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੫/੨੭) ਇਤਿ; ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਸ਼ਲ੍ਯੇ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਦੋਸਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਂ- “ਤੈਰੇਤੈਃ ਸ਼ੋਣਿਤਚਤੁਰ੍ਥੈਃ” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੨੧) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਨੈਵਂ, ਦੋਸੋ ਹਿ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਦੂਸਣਾਤ੍ਮਕ ਉਚ੍ਯਤੇ; ਯਤੋ ਨ ਵਾਤਾਦਯੋ ਵਦ੍ਧਾਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਦੂਸਯਨ੍ਤਿ ਕਿਨ੍ਤੁ ਸ੍ਵਤ ਏਵ, ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਤੁ ਦੁਸ੍ਟਵਾਤਾਦਿਸਂਸਰ੍ਗਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯੈਵ ਦੂਸਕਂ ਭਵਤਿ, ਨ ਹਿ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਵਿਕਤਵਾਤਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਨ੍ਤਰੇਣ ਵਿਕਤਂ ਭਵਤਿ; ਸਰ੍ਵਦਾ ਵਾਤਾਦਿਜਨਕੈਰੇਵ ਸ਼ੋਣਿਤਦੁਸ੍ਟੇਃ; ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵਾਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਦੁਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਸ਼੍ਚ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸ ਉਕ੍ਤਃ ਸ ਵਾਤਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਭਵਤਿ; ਤੇਨ ਵਾਤਾਦਯ ਏਵ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਦੂਸਣਾਤ੍ਮਕਾਃ, ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਤੁ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਤਿਰਿਕ੍ਤਮਪਿ ਦੂਸ੍ਯਮੇਵ; ਨ ਚ ਦੂਸ੍ਯਸ੍ਯ ਹੇਤ੍ਵਾਦਯੋ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਤੋ ਮਾਂਸਾਦੀਨਾਮਪਿ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੋਸ੍ਤਿ; ਯਥਾ ਮਾਂਸਦੁਸ੍ਟੌ- “ਮਾਂਸਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਸ੍ਵਪਤਾਂ ਦਿਵਾ” (ਵਿ.ਅ.੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ; ਮਾਂਸਦੁਸ੍ਟਿਲਕ੍ਸਣਂ “ਸ਼ਣੁ ਮਾਂਸਪ੍ਰਦੋਸਜਾਨ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਯਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਜ੍ਞੇਯਾਃ, ਯਤ ਏਤਾਨੇਵ ਮਾਂਸਦੋਸਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਮਾਨੇ ਮਾਂਸਦੁਸ੍ਟਿਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨਾਤਿਦੇਸ਼ਾਦਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ, ਦੁਸ੍ਟਮਾਂਸਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚਾਧਿਮਾਂਸਾਰ੍ਬੁਦਾਦਯ ਉਕ੍ਤਾਃ; ਉਪਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚ “ਮਾਂਸਜਾਨਾਂ ਤੁ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮ ਚ” (ਸੂ.ਅ.੨੮) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੂਸ੍ਯਾਧਿਕਾਰੇ ਦੋਸਕਤੇ ਕਾਰ੍ਯੇ ਦੂਸ੍ਯੇਣ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ- ਰਕ੍ਤਜੋਯਂ, ਮਾਂਸਜੋਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ; ਯਥਾ- ਸ੍ਨੇਹਾਧਾਰੇਣ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਦਗ੍ਧੇ ਸ੍ਨੇਹਦਗ੍ਧ ਇਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਦੋਸਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਤੁ ਪੀਡਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਦੋਸੇਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ; ਯਥਾ- “ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਤਂ ਦੋਸਮੁਪੇਕ੍ਸੇਤ ਹਿਤਾਸ਼ਨੈਃ” (ਚਿ.ਅ.੫/੪੬) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪੁਰੀਸਮੇਵ ਦੋਸਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤੁ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਦੋਸਤ੍ਵਂ ਵ੍ਰਣੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ਼ੋਣਿਤਦੁਸ੍ਟਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੁਪਚਰਿਤਮੇਵੋਕ੍ਤਮ੍| ਯਤਃ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇ ਵਾਤਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ- “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣ ਏਵ ਦੇਵਸਮ੍ਭਵਹੇਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੨੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਕਿਞ੍ਚ ਯਦਿ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਦੋਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਵਾਤਾਦਿਵਤ੍ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨਚਾਰਭਤੇ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਮਾਨਸਦੋਸਮਾਹ- ਮਾਨਸਃ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਨਃਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ, ਤੇਨ ਮਾਨਸ ਉਦ੍ਦਿਸ੍ਟ ਏਵ ਪਰਂ ਨ ਸ਼ਾਰੀਰਦੋਸਵਤ੍ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਿਤਃ, ਮਾਨਸਦੋਸਾਣਾਮਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰੂਪੇਪ੍ਰਾਸ੍ਤਾਵਿਕਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਆਦੌ ਰਜ ਉਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਨਾਰਜਸ੍ਕਂ ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ” (ਵਿ.ਅ.੬) ਇਤਿ| ਏਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਖ੍ਯਗੁਣਸ੍ਯਾਦੋਸਤ੍ਵਮਵਧਾਰਯਤਿ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਹ੍ਯਵਿਕਾਰਿ||੫੭||
Adhikarana 33 (58) · Śloka 58
ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯੌਸਧੈਃ ਪੂਰ੍ਵੋ ਦੈਵਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯੈਃ|
ਮਾਨਸੋ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਧੈਰ੍ਯਸ੍ਮਤਿਸਮਾਧਿਭਿਃ||੫੮||
View original
प्रशाम्यत्यौषधैः पूर्वो दैवयुक्तिव्यपाश्रयैः|
मानसो ज्ञानविज्ञानधैर्यस्मृतिसमाधिभिः||५८||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਕਾਰਣਮਾਹ- ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵ ਇਤਿ ਸ਼ਾਰੀਰਃ| ਦੋਸਗ੍ਰਹਣੇਨ ਤਜ੍ਜਨ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋਪਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਵਿਕਤਦੋਸਾਦਨਨ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮ੍| ਦੈਵਮਦਸ੍ਟਂ, ਤਦਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਯਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਕਰੋਤਿ ਤਦ੍ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਬਲਿਮਙ੍ਗਲਾਦਿ; ਏਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਥਮਮੁਕ੍ਤਂ ਸਦ੍ਯੋਕ੍ਲੇਸ਼ੇਨ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਯੁਕ੍ਤਿਃ ਯੋਜਨਾ; ਸ਼ਰੀਰਭੇਸਜਯੋਰ੍ਹਿਤੋ ਯੋ ਯੋਗਸ੍ਤਦਪੇਕ੍ਸਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨਾਦਿ ਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਂ , ਧੈਰ੍ਯਮ੍ ਅਨੁਨ੍ਨਤਿਸ਼੍ਚੇਤਸਃ, ਸ੍ਮਤਿਃ ਅਨੁਭੂਤਾਰ੍ਥਸ੍ਮਰਣਂ, ਸਮਾਧਿਃ ਵਿਸਯੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਮਨਸੋ ਨਿਯਮਨਮ੍||੫੮||
Adhikarana 34 (59-61) · Śloka 61
ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤੋ ਲਘੁਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ਼੍ਚਲੋਥ ਵਿਸ਼ਦਃ ਖਰਃ|
ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਮਾਰੁਤਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ||੫੯||
ਸਸ੍ਨੇਹਮੁਸ੍ਣਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚ ਦ੍ਰਵਮਮ੍ਲਂ ਸਰਂ ਕਟੁ|
ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ||੬੦||
ਗੁਰੁਸ਼ੀਤਮਦੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਸ੍ਥਿਰਪਿਚ੍ਛਿਲਾਃ|
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਰ੍ਗੁਣਾਃ||੬੧||
View original
रूक्षः शीतो लघुः सूक्ष्मश्चलोऽथ विशदः खरः|
विपरीतगुणैर्द्रव्यैर्मारुतः सम्प्रशाम्यति||५९||
सस्नेहमुष्णं तीक्ष्णं च द्रवमम्लं सरं कटु|
विपरीतगुणैः पित्तं द्रव्यैराशु प्रशाम्यति||६०||
गुरुशीतमृदुस्निग्धमधुरस्थिरपिच्छिलाः|
श्लेष्मणः प्रशमं यान्ति विपरीतगुणैर्गुणाः||६१||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼ਰੀਰਰੋਗਾਧਿਕਾਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਾਰੀਰਰੋਗਜਨਕਵਾਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਭੇਸਜਂ ਚਾਹ- ਰੂਕ੍ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਦਗ੍ਰੇ ਵਾਯੋਰਭਿਧਾਨਮ੍| ਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨਾਂ ਜ੍ਯਾਯਸ੍ਤ੍ਵਾਦਭਿਧਾਨਂ, ਤੇਨ ਦਾਰੁਣਾਦਯੋਪਿ ਗੁਣਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ; ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਂ ਚ ਵਾਯਾਵਧਿਕਂ, ਸ੍ਨੇਹਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੋਃ; ਅਤੋ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਮਗ੍ਰੇਭਿਹਿਤਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕੇਨੁਸ੍ਣਾਸ਼ੀਤੋ ਵਾਯੁਃ, ਤਥਾਪੀਹ ਸ਼ੀਤੇਨ ਵਦ੍ਧਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੁਸ੍ਣੇਨ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਮਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਤਥਾ ਕੇਵਲਵਾਤਾਰਬ੍ਧੇ ਰੋਗੇ ਸ਼ੀਤਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚ ਸ਼ੀਤ ਏਵ ਵਾਯੁਃ; ਯਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯੋਸ੍ਣਤ੍ਵਂ, ਤਦ੍ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਥਾ ਪਾਸਾਣਸ੍ਯ ਯੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਸ਼ੀਤੇਨੋਸ੍ਣੇਨ ਵਾ ਯੋਗੋ ਭਵਤਿ ਤਦ੍ਗੁਣਾਨੁਵਿਧਾਨਂ, ਤਥਾ ਵਾਯੋਰਪਿ| ਵਿਪਰੀਤਾ ਵਾਤਗੁਣਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਾ ਗੁਣਾ ਯਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਂ; ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚੇਹ ਧਰ੍ਮਵਾਚਿਨਾ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦਪਿ ਯਦ੍ਵਾਤਵਿਪਰੀਤਂ ਤਦਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਕਵਿਪਰੀਤਸ਼ਬ੍ਦਲੋਪਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤਂ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਂ ਚ ਗ੍ਰਾਹਯਨ੍ਤਿ; ਤੇਨ ਵਿਪਰੀਤਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਵਿਪਰੀਤਂ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਗੁਣਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਦ੍ਵਿਪਾਕਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਨਨੁ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠੈਰਪਿ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਭਵਤਿ, ਯਤੋ ਨ ਹਿ ਸਰ੍ਵਂ ਭੇਸਜਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਭਵਤਿ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਹਿ ਭੂਯਸਾਲ੍ਪਮਵਜੀਯਤੇ” (ਵਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ; ਤਤ੍ ਕਿਮਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਸ੍ਯਾਗ੍ਰਹਣਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍| ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠੇਪਿ ਯੇ ਵਿਪਰੀਤਾ ਅਲ੍ਪਾ ਅਬਲਾ ਵਾ ਗੁਣਾਸ੍ਤੇ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਾ ਏਵ; ਕਿਂਵਾ ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਰਧਿਕਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾ ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਅਤ ਏਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੌ ਸ਼ੀਘ੍ਰਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਸ਼ਮਾਰ੍ਥਾਭਿਧਾਯਕੌ ਕਤੌ; ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠੈਰ੍ਨ ਤਥਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਅਤ ਏਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਾਭ੍ਯਾਂ ਨ ਤਤ੍ ਸਾਕ੍ਸਾਦੁਕ੍ਤਮ੍| ਏਵਂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਰਪਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਸਸ੍ਨੇਹਮਿਤਿ ਈਸਤ੍ਸ੍ਨੇਹਂ, ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਭੇਸਜਤ੍ਵਮੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਅਮ੍ਲਰਸਤਾ ਚੇਹ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ, ਅਪ੍ਤੇਜਃਸਮਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤੁ ਕਟੁਤ੍ਵਮੇਵ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਕ੍ਤਮ੍, ਅਮ੍ਲਤਾ ਚ ਵਿਦਗ੍ਧਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਕ੍ਤਾ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਚਾਮ੍ਲਮੇਵ ਚ” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੨੧) ਇਤਿ| ਏਵਂ ਸਸ੍ਨੇਹਤਾਯਾਮਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਵਰਸੋ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਮਮ੍ਲਤ੍ਵਂ ਚ ਜਲਾਨਲਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਪਪਨ੍ਨਮੇਵ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤੁ ਤੇਜੋਰੂਪਪਿਤ੍ਤਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੈਵ ਤਨ੍ਨਿਰਸ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਰ੍ਗੁਣਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਨ ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋਭਿਧੀਯਤੇ; ਕਸ੍ਮਾਦੇਵਮੁਚ੍ਯਤੇ? ਗੁਣਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇਨ ਚ ਗੁਣਿਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਗੁਣਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਗੁਣਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤੀਤਿ ਸੂਚਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਤ ਉਸ੍ਣੇਨ ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਸ਼ੀਤਾਧਾਰਸ੍ਯੋਦਕਭਾਗਸ੍ਯਾਵਸ਼੍ਯਮੇਵ ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ||੫੯-੬੧||
Adhikarana 35 (62) · Śloka 63
ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਰ੍ਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲੋਪਪਾਦਿਤੈਃ|
ਭੇਸਜੈਰ੍ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸਾਧ੍ਯਸਮ੍ਮਤਾਃ||੬੨||
ਸਾਧਨਂ ਨ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ|੬੩|
View original
विपरीतगुणैर्देशमात्राकालोपपादितैः|
भेषजैर्विनिवर्तन्ते विकाराः साध्यसम्मताः||६२||
साधनं न त्वसाध्यानां व्याधीनामुपदिश्यते|६३|
ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਰਪ੍ਯਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰੈਸ੍ਤਥਾਵਿਪਰੀਤਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਨ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਪਰੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਸ਼ੋ ਭੂਮਿਰਾਤੁਰਸ਼੍ਚ, ਮਾਤ੍ਰਾ ਅਨਪਾਯਿਪਰਿਮਾਣਂ, ਕਾਲੋ ਨਿਤ੍ਯਗਃ ਤ੍ਵਾਦਿਰਾਵਸ੍ਥਿਕੋ ਬਾਲ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਚ; ਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਯਥੋਚਿਤਤ੍ਵੇਨ ਕਲ੍ਪਿਤੋ ਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲੋਪਪਾਦਿਤਃ| ਉਪਪਾਦਿਤੈਰਿਤਿ ਚੌਰਾਦਿਕੋ ਣਿਚ੍; ਕਿਂਵਾ ਵੈਦ੍ਯੇਨੋਪਪਾਦਿਤੈਃ| ਅਤ੍ਰ ਦੇਸ਼ਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਬਲਸ਼ਰੀਰਾਹਾਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਕਤੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਕਾਲਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਵਯਸੋਪਿ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਦੋਸਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨੀਯਤਯੈਵ ਗਹੀਤਃ, ਭੇਸਜਂ ਤੁ ਸਾਕ੍ਸਾਦੇਵੋਕ੍ਤਮ੍; ਏਵਂ ਦੋਸਭੇਸਜਦੇਸ਼ਕਾਲਬਲਸ਼ਰੀਰਾਹਾਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਕਤਿਵਯਸਾਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਾਣਾਂ ਦਸ਼ਵਿਧਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਗ੍ਰਹਣਂ ਭਵਤਿ| ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕਾਨਾਂ ਸਮ੍ਮਤਾਃ ਸਾਧ੍ਯਸਮ੍ਮਤਾਃ; ਏਤੇਨਾਜ੍ਞੇਨਾਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਯੇ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਗਹੀਤਾਸ੍ਤੇ ਨਿਰਾਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ| ਯਤ੍ਤੁ ਸਮ੍ਯਗ੍ਗ੍ਰਹਣੇਨ ਯਾਪ੍ਯਯਾਪਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ਤਨ੍ਨਾਤਿਸੁਨ੍ਦਰਂ, ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍; ਨ ਚ ਯਾਪ੍ਯਯਾਪਨਂ ਵਿਨਿਵਤ੍ਤਿਃ| ਅਸਾਧ੍ਯੇ ਭੇਸਜਨਿਵਤ੍ਤਿਮਾਹ- ਸਾਧਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨ੍ਵਸਾਧ੍ਯਾਨਾਮਪਿ ਸਾਧਨਂ ਦਸ੍ਟਂ, ਯਤੋਰਿਸ੍ਟਵਾਂਸ੍ਤਾਵਦਵਸ਼੍ਯਂ ਮਤ੍ਯੁਗਹੀਤਤ੍ਵੇਨਾਸਾਧ੍ਯਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਅਰਿਸ੍ਟਂ ਚਾਪਿ ਤਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਦ੍ਵਿਨਾ ਮਰਣਂ ਭਵੇਤ੍| ਮਰਣਂ ਚਾਪਿ ਤਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਨ੍ਨਾਰਿਸ੍ਟਪੁਰਃਸਰਮ੍” (ਇਂ.ਅ.੨); ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਰਿਸ੍ਟਸਾਧਨਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ- “ਧ੍ਰੁਵਂ ਤ੍ਵਰਿਸ੍ਟੇ ਮਰਣਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਸ੍ਤਤ੍ ਕਿਲਾਮਲੈਃ| ਰਸਾਯਨਤਪੋਜਪ੍ਯਤਤ੍ਪਰੈਰ੍ਵਾ ਨਿਵਾਰ੍ਯਤੇ” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੨੮) ਇਤਿ; ਤਥਾ ਚਾਹ ਭਗਵਾਨਗਸ੍ਤ੍ਯਃ- “ਰਸਾਯਨਤਪੋਜਪ੍ਯਯੋਗਸਿਦ੍ਧੈਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਭਿਃ| ਕਾਲਮਤ੍ਯੁਰਪਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਰ੍ਜੀਯਤੇ ਨਾਲਸੈਰ੍ਨਰੈਃ” ਇਤਿ; ਤਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਜਾਤਾਰਿਸ੍ਟੋਪਿ ਜੀਵਤਿ” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਹੁਰੇਕੇ- ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਰਿਸ੍ਟਂ ਨਿਯਤਮਨਿਯਤਂ ਚ; ਤਤ੍ਰ ਯਨ੍ਨਿਯਤਂ ਤਦਸਾਧ੍ਯਮੇਵ, ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਂ “ਨ ਤ੍ਵਰਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਜਾਤਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ੋਸ੍ਤਿ ਮਰਣਾਦਤੇ” (ਇਂ.ਅ.੨); ਅਤ੍ਰ ਜਾਤਸ੍ਯੇਤਿ ਵਚਨਾਨ੍ਨਿਯਤਸ੍ਯੇਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ; ਯਤ੍ਤ੍ਵਨਿਯਤਮਰਿਸ੍ਟਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਗਸ੍ਤ੍ਯਵਚਨਯੋਰਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ| ਚਰਕੇਪ੍ਯਨਿਯਤਮਰਿਸ੍ਟਮੁਕ੍ਤਂ; ਯਥਾ- ਸਂਸ਼ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯੋ ਜੀਵਿਤਂ ਤਸ੍ਯ ਮਨ੍ਯਤੇ (ਇਂ.ਅ.੯) ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ਸਂਸ਼ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਿਤਿ ਉਕ੍ਤਿਭੇਦਮਾਤ੍ਰਮਤ੍ਰ; ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਾਰਿਸ੍ਟਂ ਮਾਰਕਮੇਵਾਸਤਿ ਰਸਾਯਨਾਦੌ, ਰਸਾਯਨਤਪਃਪ੍ਰਭਤਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤਿਸ਼ਯਯੋਗਾਦਿਤਰਕ੍ਰਿਯਯਾਸਾਧ੍ਯਮਪਿ ਸਾਧਯਨ੍ਤਿ; ਤਚ੍ਚਾਰਿਸ੍ਟਨਿਵਾਰਣਂ ਵਿਰਲੇਸ੍ਵੇਵ ਪੁਰੁਸਾਤਿਸ਼ਯੇਸੁ ਨਨ੍ਦਿਕੇਸ਼੍ਵਰਾਦਿਸੁ ਦਸ੍ਟਂ, ਨ ਸਰ੍ਵਪੁਰੁਸੈਸ੍ਤਚ੍ਛਕ੍ਯਮਤੋ ਜਾਤਾਰਿਸ੍ਟਾਨਾਮਸਾਧ੍ਯਤੈਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਯਤ੍ਤੁ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦੁਚ੍ਯਤੇ- ਨਿਯਤਾਯੁਸੋ ਮਤ੍ਯੁਰਰਿਸ੍ਟਪੂਰ੍ਵੋ ਭਵਤਿ, ਅਨਿਯਤਾਯੁਸਸ੍ਤ੍ਵਰਿਸ੍ਟਂ ਵਿਨੈਵ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਭਵਤਿ| ਤਨ੍ਨ, “ਮਰਣਂ ਚਾਪਿ ਤਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਨ੍ਨਾਰਿਸ੍ਟਪੁਰਃਸਰਮ੍” (ਇਂ.ਅ.੨) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ- ਅਨਿਯਤਾਯੁਸਃ ਸਤ੍ਯਪਿ ਰਿਸ੍ਟਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਕ੍ਰਿਯੋਪਪਾਦਨਾਜ੍ਜੀਵਿਤੇਨ ਭਵਿਤਵ੍ਯਂ, ਯਤੋਨਿਯਤਾਯੁਸਃ ਪੁਰੁਸਕਾਰਾਪਰਾਧਾਦੇਵ ਪਰਂ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਭਵਤਿ, ਸਮ੍ਯਕ੍ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਚ ਪੁਰੁਸਕਾਰਾਪਰਾਧੋ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਤਨ੍ਨ, ਨਹ੍ਯਨਿਯਤਾਯੁਸਃ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਪੁਰੁਸਕਾਰਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਯਥੋਚਿਤਕਾਲਕ੍ਰਿਯਮਾਣਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰਹਿਤਸੇਵਾਰੂਪਪੁਰੁਸਕਾਰਸਾਧ੍ਯਾਃ; ਤੇਨ ਯਥੋਚਿਤਕਾਲੇ ਹਿਤਾਸੇਵਨਾਦਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਯੁਕ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਰਿਸ੍ਟੇ ਜਾਤੇ ਕਿਂ ਭੇਸਜਮਤੀਤਕਾਲਕ੍ਰਿਯਮਾਣਮਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਸਲਿਲ ਇਵ ਸੇਤੁਬਨ੍ਧਃ ਕਰਿਸ੍ਯਤੀਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਸਾਧਨਂ ਨੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤ ਇਤਿ ਸਾਧੁ||੬੨||-
Adhikarana 36 (63) · Śloka 63
ਭੂਯਸ਼੍ਚਾਤੋ ਯਥਾਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਣਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੬੩||
View original
भूयश्चातो यथाद्रव्यं गुणकर्माणि वक्ष्यते||६३||
ਕਿਮੇਤਾਨ੍ਯੇਵ ਗੁਣਕਰ੍ਮਾਣਿ, ਉਤਾਪਰਾਣ੍ਯਪੀਤ੍ਯਾਹ- ਭੂਯਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਣਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਗੁਣਕਰ੍ਮਾਣਿ| ਯਥਾਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਯਦ੍ਯਦ੍ਗੁਣਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ਤਤ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਨ੍ਨਪਾਨਾਦੌ ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ ਵਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ‘ਆਚਾਰ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਬ੍ਰੂਞੋ ਵਚਿਰਾਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਗਃ| ਕਿਂਵਾ ਯਥਾਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ ਯਥਾਹੇਤੁਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਗੁਰੁਖਰਕਠਿਨਾਦਿਗੁਣਬਹੁਲਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਤੇਸਾਂ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮ ਉਪਚਯਸਙ੍ਘਾਤਗੌਰਵਾਦੀਤਿ||੬੩||
Adhikarana 37 (64) · Śloka 64
ਰਸਨਾਰ੍ਥੋ ਰਸਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਪਃ ਕ੍ਸਿਤਿਸ੍ਤਥਾ|
ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੌ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਃ ਖਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ||੬੪||
View original
रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षितिस्तथा|
निर्वृत्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः||६४||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਦੋਸਾਨਭਿਧਾਯ ਤਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਪ੍ਰਧਾਨਾਨ੍ ਰਸਾਨ੍ ਵਕ੍ਤੁਮੁਦ੍ਯਤੋ ਰਸਲਕ੍ਸਣਪੂਰ੍ਵਕਂ ਰਸੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕ੍ਰਮਮਾਹ- ਰਸਨਾਰ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸ੍ਯਤ ਆਸ੍ਵਾਦ੍ਯਤ ਇਤਿ ਰਸਃ| ਰਸਨਾਰ੍ਥ ਇਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਸਣ੍ਣਾਮਪਿ ਰਸਾਨਾਮਨੁਗਤਂ ਰੂਪਾਦਿਸੁ ਚ ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਾਧੁਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਰਸਸ੍ਯ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ ਆਧਾਰਕਾਰਣਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹ੍ਯਾਧਾਰਕਾਰਣਵਾਚੀ; ਯਥਾ- “ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ” (ਸੂ.ਅ.੮) ਇਤਿ| ਕ੍ਸਿਤਿਸ੍ਤਥੇਤਿ ਯਥਾ ਆਪ ਆਧਾਰਕਾਰਣਂ ਤਥਾ ਕ੍ਸਿਤਿਰਪਿ| ‘ਅਪ੍ਕ੍ਸਿਤੀ’ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਕ੍ਸਿਤਿਸ੍ਤਥੇਤਿਵਚਨਾਤ੍ ਕ੍ਸਿਤੇਰਾਧਾਰਕਾਰਣਤ੍ਵਮਮੁਖ੍ਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯੇਨਾਪੋ ਹਿ ਨਿਸਰ੍ਗੇਣ ਰਸਵਤ੍ਯਃ| ਤਥਾ ਹ੍ਯਾਤ੍ਰੇਯਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯੀਯੇ “ਸੌਮ੍ਯਾਃ ਖਲ੍ਵਾਪਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਜਲ ਏਵ ਰਸਸ੍ਯ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਤਸ੍ਮਾਦਾਪ੍ਯੋ ਰਸਃ” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੪੨) ਇਤਿ| ਕ੍ਸਿਤਿਸ੍ਤ੍ਵਪਾਮੇਵ ਰਸੇਨ ਨਿਤ੍ਯਾਨੁਸਕ੍ਤੇਨ ਰਸਵਤੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਤੋ ਨਿਤ੍ਯਃ ਕ੍ਸਿਤਿਜਲਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਵਿਸ੍ਟਂ ਹ੍ਯਪਰਂ ਪਰੇਣ” (ਨ੍ਯਾ.ਦ.੩/੧/੬੦) ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ- ਖਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਜਲਕ੍ਸਿਤੀਨਾਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰੇ ਭੂਤੇ ਪੂਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਭੂਤਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਮਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ, ਤਤ੍ਕਤਸ਼੍ਚ ਖਾਦਿਸੁ ਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਃ| ਰਸਸ੍ਯ ਕਿਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵਪ੍ਕ੍ਸਿਤੀ ਕਾਰਣਂ ਕਿਂਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੌ ਚੇਤਿ ਅਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤੌ| ਏਤੇਨ ਰਸੋਭਿਵ੍ਯਜ੍ਯਮਾਨੋ ਜਲਕ੍ਸਿਤ੍ਯਾਧਾਰ ਏਵ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਚਕਾਰਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਮਧੁਰਾਦਿਲਕ੍ਸਣੇ ਅਪ੍ਕ੍ਸਿਤੀ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੌ| ਤੇਨ “ਸੋਮਗੁਣਾਤਿਰੇਕਾਨ੍ਮਧੁਰਃ, ਪਥਿਵ੍ਯਗ੍ਨਿਗੁਣਾਤਿਰੇਕਾਦਮ੍ਲਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਜਲਪਥਿਵ੍ਯੋਰਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਃ ਖਾਦਯ ਇਤਿ ਮਧੁਰਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੌ ਨਿਮਿਤ੍ਤਕਾਰਣਂ ਖਵਾਯ੍ਵਨਲਾਃ, ਨ ਤ੍ਵਾਧਾਰਕਾਰਣਭੂਤਾਃ| ਖਾਦਯ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਤ੍ਰਿਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਯ ਇਤਿ ਵਚਨਂ ਤੇਸਾਮੇਵ ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍; ਅਤ ਏਵ ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਾਕਾਸ਼ਾਦਿਸਂਸਰ੍ਗਭੇਦਾਦ੍ਰਸਾਨਾਂ ਮਧੁਰਤਰਮਧੁਰਤਮਾਦ੍ਯਵਾਨ੍ਤਰਭੇਦ ਉਪਪਨ੍ਨਃ| ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਾਦਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵਪ੍ਯਾਕਾਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸਾਦ੍ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਮਾਨਾ ਭ੍ਰਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਵਿਕਾਰਗੁਣਸਮਨ੍ਵਿਤਾ ਜਙ੍ਗਮਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮੂਰ੍ਤੀਰਭਿਪ੍ਰੀਣਯਨ੍ਤਿ; ਤਾਸੁ ਸਡਭਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਰਸਾਃ (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਂ ਖਾਦਯਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯੋਜਯਨ੍ਤਿ; ਤੇਨ ਚਕਾਰਾਤ੍ ਕਾਲੋਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਚ ਕਾਰਣਂ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ਤੁ ਕਾਲਸ੍ਯਾਵਚਨੇਨ ਖਾਦਿਭ੍ਯੋਪ੍ਯਪਕਸ੍ਟਂ ਕਾਲਸ੍ਯ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ| ਕਿਂਵਾ ਰਸਸ੍ਯਾਪੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕ੍ਸਿਤਿਸ੍ਤਥੇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਵਦੇਵ; ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੌ ਚੇਤਿ ਕ੍ਸਿਤਿਰੇਵ ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਾਵਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਨਾਪਃ; ਯਤ ਆਪੋ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਾ ਏਵ, ਕ੍ਸਿਤਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦੇਵ ਚ ਰਸੋਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਜਙ੍ਗਮਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮੂਰ੍ਤੀਰਭਿਪ੍ਰੀਣਯਨ੍ਤਿ, ਤਾਸੁ ਸਡਭਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਰਸਾਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਇਤਿ| ਤੇਨ ਪਾਰ੍ਥਿਵਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦੇਵਾਪਾਂ ਰਸੋ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ, ਨਾਨ੍ਯਥਾ| ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਾਦਪ੍ਕ੍ਸਿਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਕਾਰਣੇ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਾਪ੍ਕ੍ਸਿਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਕਾਰਣੇ, ਤਥਾਪਿ “ਸੋਮਗੁਣਾਤਿਰੇਕਾਨ੍ਮਧੁਰਃ”- (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਤੁ ਖਾਦਯ ਏਵ ਤਥਾ ਸਨ੍ਨਿਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਸੋਮੋਤਿਰਿਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯੂਨਤ੍ਵੇਨ ਸਨ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਾਃ ਖਾਦਯ ਏਵ ਵਿਸ਼ੇਸਹੇਤਵ ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿਚਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰ੍ਮਧੁਰਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਰਹਿਤਾ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਯਦਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਯੇਨੁਗਤਂ ਕਾਰਣਮੁਪਲਭ੍ਯਤੇ ਕ੍ਸਿਤਿਰੂਪਂ ਜਲਕ੍ਸਿਤਿਰੂਪਂ ਵਾ ਤਦਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਕਾਰਣਂ; ਯਦਨੁਗਮਾਤ੍ਤੁ ਮਧੁਰਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੋਪਲਬ੍ਧਿਸ੍ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਕਾਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ||੬੪||
Adhikarana 38 (65) · Śloka 65
ਸ੍ਵਾਦੁਰਮ੍ਲੋਥ ਲਵਣਃ ਕਟੁਕਸ੍ਤਿਕ੍ਤ ਏਵ ਚ|
ਕਸਾਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਟ੍ਕੋਯਂ ਰਸਾਨਾਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਸ੍ਮਤਃ||੬੫||
View original
स्वादुरम्लोऽथ लवणः कटुकस्तिक्त एव च|
कषायश्चेति षट्कोऽयं रसानां सङ्ग्रहः स्मृतः||६५||
ਰਸਵਿਸ਼ੇਸਾਨਾਹ- ਸ੍ਵਾਦੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦਾਦੌ ਮਧੁਰ ਉਕ੍ਤਃ; ਤਦਨੁ ਚ ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਭੀਸ੍ਟੋਤ੍ਕਰ੍ਸਕ੍ਰਮੇਣੈਵਾਮ੍ਲਾਦਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕ੍ਰਮੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਸਟ੍ਕ ਇਤਿ ਪੁਨਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਰਣਂ ਪਰਵਾਦਿਮਤਸਪ੍ਤਸਙ੍ਖ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਯਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਵਾਨ੍ਤਰਭੇਦਬਹੁਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਰਸਸਂਸਰ੍ਗਬਹੁਤ੍ਵਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੬੫||
Adhikarana 39 (66) · Śloka 1
ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾ ਵਾਯੁਂ, ਕਸਾਯਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤਕਾਃ|
ਜਯਨ੍ਤਿ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਕਸਾਯਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਾਃ||੬੬||
(ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਕਫਮ੍|
ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਕੋਪਯਨ੍ਤਿ ਸਮੀਰਣਮ੍ ||੧||)|
View original
स्वाद्वम्ललवणा वायुं, कषायस्वादुतिक्तकाः|
जयन्ति पित्तं, श्लेष्माणं कषायकटुतिक्तकाः||६६||
(कट्वम्ललवणाः पित्तं, स्वाद्वम्ललवणाः कफम्|
कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम् ||१||)|
ਰਸਾਨਾਮੁਪਯੁਕ੍ਤਤਰਂ ਕਾਰ੍ਯਮਾਹ- ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਵਾਯੋਰ੍ਨੀਰਸਸ੍ਯਾਪਿ ਰਸਸਹਚਰਿਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣੈਰ੍ਵਿਪਰੀਤੈਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਏਵਂ ਮਧੁਰਰਸਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਮ੍ਲਲਵਣਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਤ੍ਵਾਦਿਸਹਚਰਿਤਗੁਣਯੋਗਾਦੇਵ ਵਦ੍ਧਿਃ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਯੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮਕਤ੍ਵੇਨ ਰਸਾ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਨੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਵਰ੍ਧਕਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਯਦਾਹ ਵਾਗ੍ਭਟਃ- “ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਮਾਰੁਤਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤਿਕ੍ਤਾਦਯਃ ਕਫਮ੍| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤਮਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕੁਰ੍ਵਤੇ” (ਵਾ.ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਰਸਕਰ੍ਮਾਤਿਦੇਸ਼ੇਨੈਵ ਗੁਣਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਨਾਮਪਿ ਕਰ੍ਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਤ ਏਵ| ਯਤੋ ਮਧੁਰਾਦਿਰਸੇਨੈਵ ਸਰ੍ਵਗੁਣਾਨ੍ ਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਂਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤ੍ਯਾਤ੍ਰੇਯਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯੀਯੇ- “ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਾਦੁਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ; ਤਥਾ “ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਾਂ ਵਿਪਾਕਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕਟੁਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੬); ਤਥਾ “ਅਮ੍ਲੋਮ੍ਲਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਮਧੁਰਂ ਲਵਣਸ੍ਤਥਾ” (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਤਥਾ “ਸ਼ੀਤਂ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮਧੁਰਂ ਰਸਪਾਕਯੋਃ| ਤਯੋਰਮ੍ਲਂ ਯਦੁਸ੍ਣਂ ਚ ਯਚ੍ਚੋਸ੍ਣਂ ਕਟੁਕਂ ਤਯੋਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ||੬੬||
Adhikarana 40 (67) · Śloka 67
ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਧਾਤੁਪ੍ਰਦੂਸਣਮ੍|
ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੌ ਮਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ||੬੭||
View original
किञ्चिद्दोषप्रशमनं किञ्चिद्धातुप्रदूषणम्|
स्वस्थवृत्तौ मतं किञ्चित्त्रिविधं द्रव्यमुच्यते||६७||
ਅਤੋਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਾਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਾਵਕਤਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਭਾਵਭੇਦੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦਮਾਹ- ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤਿ ਨ ਸਰ੍ਵਮ੍| ਦੋਸਸ੍ਯ ਦੋਸਯੋਰ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮ੍| ਦੋਸਗ੍ਰਹਣੇਨ ਦੁਸ੍ਟਾ ਰਸਾਦਯੋਪਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਹਿਮ੍ਨਾ ਯਦ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਵਾ ਸ਼ਮਕਮਾਮਲਕਦੁਰਾਲਭਾਦਿ ਤਦ੍ਗਹ੍ਯਤੇ| ਆਮਲਕਂ ਹਿ ਸ਼ਿਵਤ੍ਵਾਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਰਂ; ਦੁਰਾਲਭਾ ਚਾਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰੀ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਾਮਲਕਸ੍ਯ “ਹਨ੍ਤਿ ਵਾਤਂ ਤਦਮ੍ਲਤ੍ਵਾਤ੍” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੪੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗੁਣਦ੍ਵਾਰਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਰਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਬਂਹਿਤਮੇਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਤਸ੍ਤਤ੍ਰਾਮ੍ਲਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਕੋਪਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਸ ਤ੍ਵਾਮਲਕਪ੍ਰਭਾਵਾਨ੍ਨ ਭਵਤਿ| ਧਾਤੁਪ੍ਰਦੂਸਣਮਿਤਿ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਮਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਾਤ੍ਮਕਾਨਾਂ ਤਥਾ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਚ ਦੂਸਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍, ਯਥਾ- ਯਵਕਮਨ੍ਦਕਵਿਸਾਦਿ| ਸੁਸ੍ਠੁ ਅਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ਨੀਰੋਗਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ, ਤਸ੍ਯ ਵਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਰੂਪਤਯਾਨੁਵਰ੍ਤਨਂ, ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੌ ਮਤਮਭਿਮਤਂ ਪੂਜਿਤਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ ਤ੍ਰਿਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧਗ੍ਰਹਣਂ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮ੍| ਤੇਨ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨਾਦੀਨਾਮਨੇਕਵਿਧਾਨਾਮਪ੍ਯਤ੍ਰੈਵਾਵਰੋਧਃ| ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣੇ ਤੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰ ਏਵ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯੋਜਸ੍ਕਰਂ ਯਤ੍ਤੁ ਤਦ੍ਵਸ੍ਯਂ ਤਦ੍ਰਸਾਯਨਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੧ਪਾ.੧) ਇਤਿ| ਪ੍ਰਤਿਪਾਦੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਦੋਸਹਰਤ੍ਵਾਦਿਕਰ੍ਮਣਾਂ ਵਿਭਿਨ੍ਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਿਤ੍ਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍; ਏਕਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਗ੍ਰਹਣੇ ਤ੍ਵੇਕਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦੋਸਹਰਂ ਧਾਤੁਪ੍ਰਦੂਸਕਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਿਮਤਂ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਚ ਤਦਭਿਮਤਮ੍| ਨਨੁ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਿਮਤਾਨਾਂ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਯਵਾਦੀਨਾਂ ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਤ੍ਵਮਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਯਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਦੌ ਪ੍ਰਯੋਗਂ; ਤਥਾ ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼ਰੀਰਦੇਸ਼ਕਾਲਮਾਤ੍ਰਾਭਿ(ਦਿ)ਯੁਕ੍ਤਂ ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮਪਿ ਦੋਸਕਰਂ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ- ਆਮਲਕਮਤਿਮਾਤ੍ਰਮਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਤਥਾ ਧਾਤੁਪ੍ਰਦੂਸਣਮਪਿ ਦੋਸਸ਼ਮਨਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਯਥਾ- ਵਿਸਮੁਦਰਹਰਂ, ਤਥਾ ਯਦੇਵ ਮਨ੍ਦਕਾਦਿ ਦੋਸਕਰਂ ਤਦੇਵ ਕ੍ਸੀਣਦੋਸਂ ਪ੍ਰਤਿ ਦੋਸਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਾਮ੍ਯਾਪਾਦਨੇਨ ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਭਵਤਿ; ਤਦੇਵਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ- ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਿਮਤਂ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿ ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮਪਿ ਭਵਤਿ, ਪਰਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਿਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਿਮਤਤ੍ਵੇਨ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯੋਰ੍ਜਸ੍ਕਰਂ ਯਤ੍ਤੁ ਤਦ੍ਵਸ੍ਯਂ ਤਦ੍ਰਸਾਯਨਮ੍| ਪ੍ਰਾਯਃ, ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਰੋਗਾਣਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਸ਼ਮਨੇ ਹਿਤਮ੍|| ਪ੍ਰਾਯਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥ ਉਭਯਂ ਹ੍ਯੁਭਯਾਰ੍ਥਕਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਵਿਗੁਣਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਕਾਭਾਵੇ ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮਾਚਰਨ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਕਸਦ੍ਭਾਵੇ ਤੁ ਨ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਨ ਚੈਤਾਵਤਾ ਤੇਸਾਂ ਸ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨ ਭਵਤਿ; ਨਹ੍ਯਗ੍ਨਿਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨ ਦਹਤੀਤਿ ਦਾਹਕਤ੍ਵੇਨ ਨੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ; ਏਵਂ ਧਾਤੁਪ੍ਰਦੂਸਕਸ੍ਯਾਪਿ ਕਦਾਚਿਦ੍ਧਾਤੁਪ੍ਰਸ਼ਮਕਤ੍ਵਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਰਯੋਗਾਦ੍ਭਵਨ੍ਨ ਧਾਤੁਪ੍ਰਦੂਸਕਸ੍ਵਰੂਪਤਾਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਯਥਾ ਸਲਿਲਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦੁਸ੍ਣਤ੍ਵਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਿਕਮਨਨ੍ਯੋਪਾਧਿਕਤਂ ਚ ਰੂਪਂ, ਤੇਨੈਵ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਯਚ੍ਚ ਮਨ੍ਦਕਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਸੀਣਦੋਸਵਰ੍ਧਕਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਕਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮਪਿ ਕਾਦਾਚਿਤ੍ਕਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਦੋਸਾਵਹਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਕਤ੍ਵੇਨ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਵਂ ਤਥਾਪਿ ਯਦੇਕਦੋਸਹਰਮਪਰਦੋਸਕਰਂ ਯਥਾ ਮਰਿਚਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਂ ਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਬਹੁਦ੍ਰਵ੍ਯਜਾਤਂ ਤਤ੍ ਕੁਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤੁ? ਅਤ੍ਰੈਕੇ ਵਦਨ੍ਤਿ- ਯਦੁਭਯਾਤ੍ਮਕਂ ਤਦ੍ਦੋਸਹਰਂ ਦੋਸਕਰਂ ਚ, ਨਚੈਤਾਵਤਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਰਿਤ੍ਵਕ੍ਸਤਿਃ; ਯਤੋ ਨ ਵਾਤਾਦਿਸਂਸਰ੍ਗਜਵ੍ਯਾਧਿਸਦ੍ਭਾਵੇ ਵਾਤਾਦਿਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਯਤ੍ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਂ ਰੋਗਾਣਾਮੁਚ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ ਖਣ੍ਡਿਤਂ ਭਵਤਿ; ਕਿਂਵਾ ਮਰਿਚਾਦੀਨਾਂ ਯਦੁਭਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਨ ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਕਤਂ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਰਸਾਦਿਕਤਂ, ਤੇਨ ਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਤਦੁਦਾਹਰਣੀਯਂ; ਨਚ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਾਦਸ਼ਮਸ੍ਤਿ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੋਸਂ ਕਰੋਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਮਯਤੀਤਿ ਨ ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਤ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਭਾਵਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਯਮਃ; ਅਯਮੇਵ ਚ ਪਕ੍ਸਃ ਸਾਧੁਃ| ਨਨੁ ‘ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੋਸਪ੍ਰਦੂਸਣਮ੍’ ਇਤਿ ਵਾ ਕ੍ਰਿਯਤਾਂ, ‘ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਧਾਤੁਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਧਾਤੁਪ੍ਰਦੂਸਣਮ੍’ ਇਤਿ ਵਾ| ਨੈਵਂ, ਤਥਾ ਸਤਿ ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਮੁਖ੍ਯਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾਤਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਵਤ੍ਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾ ਧਾਤੁਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਚ ਰਸਾਦਿਵਤ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦੁਭਯਗ੍ਰਹਣਂ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ; ਉਭਯਪਦੋਪਾਦਾਨੇਨ ਦ੍ਵਯਂ ਨਿਪੁਣਕਾਰੀ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰੋ ਦੂਸਣਤ੍ਵਧਾਰਣਤ੍ਵਯੋਗਪਰਿਗ੍ਰਹਾਦ੍ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇਨ ਦੁਸ੍ਟਰਸਾਦਿਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮਪਿ ਭੇਸਜਂ ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯਾਦਿਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ, ਤਥਾ ਧਾਤੁਪ੍ਰਦੂਸਣੇਨ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਦੂਸਕਮਪਿ ਨਿਦਾਨਾਦਿਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਗ੍ਰਾਹਯਤਿ| ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਾਰੇ; ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਮਦੁਮਧ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਕੋਪਣਂ, ਤਥਾ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨਾਦਿਨਾ ਸ਼ਮਨਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਕਿਂਵਾ ਧਾਤ੍ਵਰ੍ਥਾਨੁਵਤ੍ਤਾਵੇਵ ਇਮੌ ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੌ, ਯਥਾ- ‘ਚ੍ਯੁਤਾਂਸ਼ਃ ਪਰਿਧਾਵਤਿ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਧਾਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਦੌ ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਗ੍ਰਹਣਂ ਤਸ੍ਯੈਵੇਹਾਭਿਪ੍ਰੇਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਿਮਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਭਾਵਿਦੋਸਹਰਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮੇਵ| ਨੈਵਂ, ਨਹਿ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਜਨਕਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਨਿਵਤ੍ਤਿਕਰਂ ਦੋਸਹਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਸਮਧਾਤੂਨਾਮਵਰ੍ਧਕਤ੍ਵੇਨਾਕ੍ਸਯਕਰਤ੍ਵੇਨ ਚ ਰਸਾਦਿਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਚਾਨੁਗੁਣਤ੍ਵੇਨ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਕਰਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਪਥ੍ਯਂ ਪਥੋਨਪੇਤਂ ਯਤ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੫) ਇਤਿ||੬੭||
Adhikarana 41 (68-73) · Śloka 74
ਤਤ੍ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਜਙ੍ਗਮੌਦ੍ਭਿਦਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍ |
ਮਧੂਨਿ ਗੋਰਸਾਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਸਾ ਮਜ੍ਜਾਸਗਾਮਿਸਮ੍||੬੮||
ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਚਰ੍ਮਰੇਤੋਸ੍ਥਿਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਙ੍ਗਨਖਾਃ ਖੁਰਾਃ|
ਜਙ੍ਗਮੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕੇਸ਼ਾ ਲੋਮਾਨਿ ਰੋਚਨਾਃ||੬੯||
ਸੁਵਰ੍ਣਂ ਸਮਲਾਃ ਪਞ੍ਚ ਲੋਹਾਃ ਸਸਿਕਤਾਃ ਸੁਧਾ|
ਮਨਃਸ਼ਿਲਾਲੇ ਮਣਯੋ ਲਵਣਂ ਗੈਰਿਕਾਞ੍ਜਨੇ||੭੦||
ਭੌਮਮੌਸਧਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮੌਦ੍ਭਿਦਂ ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍|
ਵਨਸ੍ਪਤਿਸ੍ਤਥਾ ਵੀਰੁਦ੍ਵਾਨਸ੍ਪਤ੍ਯਸ੍ਤਥੌਸਧਿਃ||੭੧||
ਫਲੈਰ੍ਵਨਸ੍ਪਤਿਃ ਪੁਸ੍ਪੈਰ੍ਵਾਨਸ੍ਪਤ੍ਯਃ ਫਲੈਰਪਿ|
ਓਸਧ੍ਯਃ ਫਲਪਾਕਾਨ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਤਾਨੈਰ੍ਵੀਰੁਧਃ ਸ੍ਮਤਾਃ||੭੨||
ਮੂਲਤ੍ਵਕ੍ਸਾਰਨਿਰ੍ਯਾਸਨਾਲ(ਡ)ਸ੍ਵਰਸਪਲ੍ਲਵਾਃ|
ਕ੍ਸਾਰਾਃ ਕ੍ਸੀਰਂ ਫਲਂ ਪੁਸ੍ਪਂ ਭਸ੍ਮ ਤੈਲਾਨਿ ਕਣ੍ਟਕਾਃ||੭੩||
ਪਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ੁਙ੍ਗਾਃ ਕਨ੍ਦਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਰੋਹਾਸ਼੍ਚੌਦ੍ਭਿਦੋ ਗਣਃ|੭੪|
View original
तत् पुनस्त्रिविधं प्रोक्तं जङ्गमौद्भिदपार्थिवम् |
मधूनि गोरसाः पित्तं वसा मज्जाऽसृगामिषम्||६८||
विण्मूत्रचर्मरेतोऽस्थिस्नायुशृङ्गनखाः खुराः|
जङ्गमेभ्यः प्रयुज्यन्ते केशा लोमानि रोचनाः||६९||
सुवर्णं समलाः पञ्च लोहाः ससिकताः सुधा|
मनःशिलाले मणयो लवणं गैरिकाञ्जने||७०||
भौममौषधमुद्दिष्टमौद्भिदं तु चतुर्विधम्|
वनस्पतिस्तथा वीरुद्वानस्पत्यस्तथौषधिः||७१||
फलैर्वनस्पतिः पुष्पैर्वानस्पत्यः फलैरपि|
ओषध्यः फलपाकान्ताः प्रतानैर्वीरुधः स्मृताः||७२||
मूलत्वक्सारनिर्यासनाल(ड)स्वरसपल्लवाः|
क्षाराः क्षीरं फलं पुष्पं भस्म तैलानि कण्टकाः||७३||
पत्राणि शुङ्गाः कन्दाश्च प्ररोहाश्चौद्भिदो गणः|७४|
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨ੍ਯਥਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦਮਾਹ- ਤਤ੍ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਿਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਜਙ੍ਗਮਮ੍, ਉਦ੍ਭਿਦ੍ਯ ਪਥਿਵੀਂ ਜਾਯਤ ਇਤਿ ਔਦ੍ਭਿਦਂ ਵਕ੍ਸਾਦਿ, ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਦ੍ਵਯਾਤਿਰਿਕ੍ਤਃ ਪਥਿਵੀਵਿਕਾਰਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍| ਸਂਸ੍ਵੇਦਜਸ੍ਯੇਹ ਕ੍ਰਿਮ੍ਯਾਦੇਰ੍ਜਙ੍ਗਮੇਵਰੋਧਃ, ਕੁਕੁਣ੍ਡਕਾਦੇਸ਼੍ਚ ਔਦ੍ਭਿਦੇ| ਇਹ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਾਰ੍ਥਿਵਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵੋਚ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਜਲਾਨਿਲਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨਾਮਗ੍ਰਹਣਾਦਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਰ੍ਨ ਵਾਚ੍ਯਾ| ਜਙ੍ਗਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਜਙ੍ਗਮਪ੍ਰਭਵਂ ਗੋਰਸਮਧ੍ਵਾਦ੍ਯਪਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਏਵਮੌਦ੍ਭਿਦਪਾਰ੍ਥਿਵਯੋਰਪਿ ਗ੍ਰਹਣਂ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਰੋਚਨਾ ਗੋਰੋਚਨਾ| ਏਤਚ੍ਚ ਮਧ੍ਵਾਦਿ ਪ੍ਰਾਯ ਉਪਯੋਗਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦੁਕ੍ਤਂ; ਤੇਨਾਣ੍ਡਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚ ਗ੍ਰਹਣਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਜਙ੍ਗਮਾਨਨ੍ਤਰਂ ਬਹੁਪ੍ਰਪਞ੍ਚਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਦੌਦ੍ਭਿਦਮੁਪਦਿਸ੍ਟਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਬਹੁਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮੇਵ ਜਙ੍ਗਮਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਵ੍ਰਿਯਤੇ; ਤਦਨੁ ਬਹੁਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮੌਦ੍ਭਿਦਮ੍| ਸੁਵਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚ ਲੋਹਾ ਇਤਿ ਤਾਮ੍ਰਰਜਤਤ੍ਰਪੁਸ਼ੀਸਕਸ੍ਣਲੋਹਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸਮਲਾ ਇਤਿ ਮਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਿਲਾਜਤੂਨਿ ਲੋਹਮਲਰੂਪਾਣਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਚ੍ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਸੁਵਰ੍ਣਰਜਤਾਦਿਭਵਂ ਸਡ੍ਵਿਧਮੇਵ ਗਹ੍ਯਤੇ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਹਿ ਸਡ੍ਵਿਧਮੇਵ ਸ਼ਿਲਾਜਤੂਕ੍ਤਮ੍, ਇਹ ਤੁ ਰਸਾਯਨੇ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮੁਕ੍ਤਂ- “ਚਤੁਰ੍ਭ੍ਯੋ ਧਾਤੁਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਃ| ਹੇਮ੍ਨੋਥ ਰਜਤਾਤ੍ਤਾਮ੍ਰਾਦ੍ਵਰਂ ਕਸ੍ਣਾਯਸਾਦਪਿ” (ਚਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਵਚਨਂ ਰਸਾਯਨਾਧਿਕਾਰਿਤਾਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁਨੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਨਤੁ ਸਡ੍ਵਿਧਸ਼ਿਲਾਜਤੁਪ੍ਰਤਿਸੇਧਪਰਮਿਤਿ ਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਸਮਂ ਵਿਰੋਧਃ| ਕਿਂਵਾ ਸੁਵਰ੍ਣਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ, ਸਮਲਾਸ੍ਤੁ ਰਜਤਤਾਮ੍ਰਤ੍ਰਪੁਸ਼ੀਸਲੋਹਾਃ (ਇਤਿ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਪਞ੍ਚ ਲੋਹਾਃ|) ਸ਼ਿਲਾਜਤੁਪਾਸਾਣਪਙ੍ਕਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਤੁ ਗ੍ਰਹਣਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸੂਚਿਤਮ੍; ਉਦ੍ਦੇਸ਼ੋ ਹ੍ਯਲ੍ਪਕਥਨਮ੍| ਸੁਧਾ ਗਾਙ੍ਗੇਯਿਕਾ| ਆਲਂ ਹਰਿਤਾਲਮ੍| ਅਞ੍ਜਨਂ ਸੌਵੀਰਾਞ੍ਜਨਮ੍| ਫਲੈਰ੍ਵਨਸ੍ਪਤਿਰਿਤਿ ਵਿਨਾਪੁਸ੍ਪੈਃ ਫਲੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਵਟੋਦੁਮ੍ਬਰਾਦਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਹਾਰੀਤੇ- “ਤੇਸਾਮਪੁਸ੍ਪਾਃ ਫਲਿਨੋ ਵਨਸ੍ਪਤਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਾਃ” ਇਤਿ| ਪੁਸ੍ਪੈਰ੍ਵਾਨਸ੍ਪਤ੍ਯਃ ਫਲੈਰਪੀਤਿ ਪੁਸ੍ਪਾਨਨ੍ਤਰਂ ਫਲਭਾਜ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਫਲਸ੍ਯ ਪਾਕਾਦਨ੍ਤੋ ਵਿਨਾਸ਼ੋ ਯੇਸਾਂ ਤਿਲਮੁਦ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਤੇ ਫਲਪਾਕਾਨ੍ਤਾਃ; ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ਫਲਪਾਕਾਨ੍ਤਾਃ ਪਾਕਾਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚੌਸਧ੍ਯ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਤੇਨ ਵਿਨਾਪਿ ਫਲਂ ਪਾਕੇਨੈਵਾਨ੍ਤੋ ਯੇਸਾਂ ਦੂਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਤੇਪਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਪ੍ਰਤਾਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਲਤਾ ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਹਾਰੀਤੇਨ- “ਲਤਾ ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਵੀਰੁਧਃ” ਇਤਿ| ਮੂਲਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦੌ ਨਿਰ੍ਯਾਸੋ ਲਾਕ੍ਸਾਸਰ੍ਜਰਸਾਦਿਃ| ਔਦ੍ਭਿਦੋ ਗਣ ਇਤ੍ਯੌਦ੍ਭਿਦਸਮੁਦ੍ਭੂਤੋ ਗਣਃ||੬੮-੭੩||-
Adhikarana 42 (74-76) · Śloka 76
ਮੂਲਿਨ੍ਯਃ ਸੋਡਸ਼ੈਕੋਨਾ ਫਲਿਨ੍ਯੋ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ੍ਮਤਾਃ||੭੪||
ਮਹਾਸ੍ਨੇਹਾਸ਼੍ਚ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪਞ੍ਚੈਵ ਲਵਣਾਨਿ ਚ|
ਅਸ੍ਟੌ ਮੂਤ੍ਰਾਣਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨ੍ਯਸ੍ਟਾਵੇਵ ਪਯਾਂਸਿ ਚ||੭੫||
ਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਸਡ੍ ਵਕ੍ਸਾਃ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਨਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ|
ਯ ਏਤਾਨ੍ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਂਯੋਕ੍ਤੁਂ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਸ ਵੇਦਵਿਤ੍||੭੬||
View original
मूलिन्यः षोडशैकोना फलिन्यो विंशतिः स्मृताः||७४||
महास्नेहाश्च चत्वारः पञ्चैव लवणानि च|
अष्टौ मूत्राणि सङ्ख्यातान्यष्टावेव पयांसि च||७५||
शोधनार्थाश्च षड् वृक्षाः पुनर्वसुनिदर्शिताः|
य एतान् वेत्ति संयोक्तुं विकारेषु स वेदवित्||७६||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਤ੍ਰੈਵ ਜਙ੍ਗਮੌਦ੍ਭਿਦਪਾਰ੍ਥਿਵਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਤਦਾਹ- ਮੂਲਿਨ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਲਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤਮਂ ਯਾਸਾਂ ਤਾ ਮੂਲਿਨ੍ਯਃ; ਏਵਂ ਫਲਿਨ੍ਯੋਪਿ| ਸੋਡਸ਼ੇਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਮਹਾਸ੍ਨੇਹਾ ਇਤਿ ਕ੍ਸੀਰਮਾਂਸਾਦੀਨਾਮਪਿ ਸ੍ਨੇਹਤਯਾ ਸ੍ਨੇਹਾਧ੍ਯਾਯੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵੇਨ ਤੇਸੁ ਸਰ੍ਪਿਰਾਦੀਨਾਂ ਭੂਰਿਸ੍ਨੇਹਵਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਪਞ੍ਚੈਵ ਲਵਣਾਨੀਤਿ ਵਿਮਾਨੇ (ਵਿ.ਅ.੮) ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਵਣਬਹੁਤ੍ਵੇ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮੇਵ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਏਵਂ ਮੂਤ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮੁਨ੍ਨੇਯਂ ਸਜਾਤੀਯੇਸੁ| ਵੇਦਵਿਦਿਤਿ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਤ੍||੭੪-੭੬||
Adhikarana 43 (77-79) · Śloka 80
ਹਸ੍ਤਿਦਨ੍ਤੀ ਹੈਮਵਤੀ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਤ੍ਰਿਵਦਧੋਗੁਡਾ|
ਸਪ੍ਤਲਾ ਸ਼੍ਵੇਤਨਾਮਾ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗਵਾਕ੍ਸ੍ਯਪਿ||੭੭||
ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀ ਚ ਬਿਮ੍ਬੀ ਚ ਸ਼ਣਪੁਸ੍ਪੀ ਵਿਸਾਣਿਕਾ|
ਅਜਗਨ੍ਧਾ ਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀ ਚ ਕ੍ਸੀਰਿਣੀ ਚਾਤ੍ਰ ਸੋਡਸ਼ੀ||੭੮||
ਸ਼ਣਪੁਸ੍ਪੀ ਚ ਬਿਮ੍ਬੀ ਚ ਚ੍ਛਰ੍ਦਨੇ ਹੈਮਵਤ੍ਯਪਿ|
ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀ ਚੈਵ ਯੋਜ੍ਯਾ ਸ਼ੀਰ੍ਸਵਿਰੇਚਨੇ||੭੯||
ਏਕਾਦਸ਼ਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਯਾਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਸ੍ਤਾ ਵਿਰੇਚਨੇ|
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਨਾਮਕਰ੍ਮਭ੍ਯਾਂ ਮੂਲਿਨ੍ਯਃ...|੮੦|
View original
हस्तिदन्ती हैमवती श्यामा त्रिवृदधोगुडा|
सप्तला श्वेतनामा च प्रत्यक्श्रेणी गवाक्ष्यपि||७७||
ज्योतिष्मती च बिम्बी च शणपुष्पी विषाणिका|
अजगन्धा द्रवन्ती च क्षीरिणी चात्र षोडशी||७८||
शणपुष्पी च बिम्बी च च्छर्दने हैमवत्यपि|
श्वेता ज्योतिष्मती चैव योज्या शीर्षविरेचने||७९||
एकादशावशिष्टा याः प्रयोज्यास्ता विरेचने|
इत्युक्ता नामकर्मभ्यां मूलिन्यः...|८०|
ਹਸ੍ਤਿਦਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਸ੍ਤਿਦਨ੍ਤੀ ਬਹਤ੍ਫਲਾ ਗੋਡੁਮ੍ਬਾ, ‘ਇਯਮੇਵ ਨਾਗਦਨ੍ਤੀ ਭਣ੍ਯਤੇ’ ਇਤ੍ਯੇਕੇ| ਹੈਮਵਤੀ ਵਚਾ| ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਸ਼੍ਯਾਮਮੂਲਾ ਤ੍ਰਿਵਤ੍| ਅਧੋਗੁਡਾ ਪ੍ਰਦ੍ਧਦਾਰਕਃ| ਸਪ੍ਤਲਾ ਚਰ੍ਮਕਸਾ| ਸ਼੍ਵੇਤਨਾਮਾ ਸ਼੍ਵੇਤਾਪਰਾਜਿਤਾ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਨ੍ਤੀ| ਬਿਮ੍ਬੀ ਓਸ੍ਠੋਪਮਫਲਾ| ਸ਼ਣਪੁਸ੍ਪੀ ਘਣ੍ਟਾਰਵਾ| ਵਿਸਾਣਿਕਾ ਆਵਰ੍ਤਨੀ| ਅਜਗਨ੍ਧਾ ‘ਫੋਕਾਨ੍ਦੀ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾ| ਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀ ਦਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਚੀਰਿਤਪਤ੍ਰਾ| ਕ੍ਸੀਰਿਣੀ ਦੁਗ੍ਧਿਕਾ| ਮੂਲਿਨੀਨਾਂ ਵਮਨਾਦਿਵਿਨਿਯੋਗਮਾਹ- ਸ਼ਣਪੁਸ੍ਪੀਤ੍ਯਾਦਿ||੭੭-੭੯||-
Adhikarana 44 (80-85) · Śloka 86
...ਫਲਿਨੀਃ ਸ਼ਣੁ||੮੦||
ਸ਼ਙ੍ਖਿਨ੍ਯਥ ਵਿਡਙ੍ਗਾਨਿ ਤ੍ਰਪੁਸਂ ਮਦਨਾਨਿ ਚ|
ਧਾਮਾਰ੍ਗਵਮਥੇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁ ਜੀਮੂਤਂ ਕਤਵੇਧਨਮ੍|
ਆਨੂਪਂ ਸ੍ਥਲਜਂ ਚੈਵ ਕ੍ਲੀਤਕਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਸ੍ਮਤਮ੍||੮੧||
ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਯਾ ਚੋਦਕੀਰ੍ਯਾ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਪੁਸ੍ਪਾ ਤਥਾਭਯਾ|
ਅਨ੍ਤਃਕੋਟਰਪੁਸ੍ਪੀ ਚ ਹਸ੍ਤਿਪਰ੍ਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਰਦਮ੍||੮੨||
ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਾਰਗ੍ਵਧਯੋਃ ਫਲਂ ਯਤ੍ ਕੁਟਜਸ੍ਯ ਚ|
ਧਾਮਾਰ੍ਗਵਮਥੇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁ ਜੀਮੂਤਂ ਕਤਵੇਧਨਮ੍||੮੩||
ਮਦਨਂ ਕੁਟਜਂ ਚੈਵ ਤ੍ਰਪੁਸਂ ਹਸ੍ਤਿਪਰ੍ਣਿਨੀ|
ਏਤਾਨਿ ਵਮਨੇ ਚੈਵ ਯੋਜ੍ਯਾਨ੍ਯਾਸ੍ਥਾਪਨੇਸੁ ਚ||੮੪||
ਨਸ੍ਤਃ ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨੇ ਚੈਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਪੁਸ੍ਪਾ ਵਿਧੀਯਤੇ|
ਦਸ਼ ਯਾਨ੍ਯਵਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵਿਰੇਚਨੇ||੮੫||
ਨਾਮਕਰ੍ਮਭਿਰੁਕ੍ਤਾਨਿ ਫਲਾਨ੍ਯੇਕੋਨਵਿਂਸ਼ਤਿਃ|੮੬|
View original
...फलिनीः शृणु||८०||
शङ्खिन्यथ विडङ्गानि त्रपुषं मदनानि च|
धामार्गवमथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम्|
आनूपं स्थलजं चैव क्लीतकं द्विविधं स्मृतम्||८१||
प्रकीर्या चोदकीर्या च प्रत्यक्पुष्पा तथाऽभया|
अन्तःकोटरपुष्पी च हस्तिपर्ण्याश्च शारदम्||८२||
कम्पिल्लकारग्वधयोः फलं यत् कुटजस्य च|
धामार्गवमथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम्||८३||
मदनं कुटजं चैव त्रपुषं हस्तिपर्णिनी|
एतानि वमने चैव योज्यान्यास्थापनेषु च||८४||
नस्तः प्रच्छर्दने चैव प्रत्यक्पुष्पा विधीयते|
दश यान्यवशिष्टानि तान्युक्तानि विरेचने||८५||
नामकर्मभिरुक्तानि फलान्येकोनविंशतिः|८६|
ਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀ ਸ਼੍ਵੇਤਬੁਹ੍ਨਾ(ਧ੍ਨ)| ਕ੍ਲੀਤਕਂ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁ; ਅਸ੍ਯ ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਮੂਲਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ, ਮੂਲੇਨੈਵ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ, ਤਥਾਪਿ ਵਿਰੇਚਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਦ੍ਵਯਸ੍ਯਾਪਿ ਫਲਮੇਵ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਧਾਮਾਰ੍ਗਵਃ ਪੀਤਘੋਸਕਃ| ਇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁਃ ਤਿਕ੍ਤਾਲਾਬੁਃ| ਜੀਮੂਤੋ ਘੋਸਕਭੇਦਃ| ਕਤਵੇਧਨਂ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਿਕਾ| ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਯੋਦਕੀਰ੍ਯੇ ਕਰਞ੍ਜਦ੍ਵਯਮ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਪੁਸ੍ਪਾ ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਃ| ਅਨ੍ਤਃਕੋਟਰਪੁਸ੍ਪੀ ਨੀਲਬੁਧ੍ਨਾ| ਹਸ੍ਤਿਪਰ੍ਣੀ ਮੋਰਟਃ, ਅਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰਤ੍ਕਾਲਭਵਮੇਵ ਫਲਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ; ਅਤ ਉਕ੍ਤਂ- ਹਸ੍ਤਿਪਰ੍ਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਰਦਮਿਤਿ| ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਂ ਗੁਣ੍ਡਾਰੋਚਨਿਕਾ| ਆਰਗ੍ਵਧਸ੍ਯ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪੀਹ ਫਲਂ ਗਹ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਤਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਧਾਮਾਰ੍ਗਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਵਿਨਿਯੋਗ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਨਸ੍ਤਃ ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨ ਇਤਿ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੇ||੮੦-੮੫||-
Adhikarana 45 (86-87) · Śloka 88
ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਂ ਵਸਾ ਮਜ੍ਜਾ ਸ੍ਨੇਹੋ ਦਿਸ੍ਟਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ ||੮੬||
ਪਾਨਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਬਸ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਨਸ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਚੈਵ ਯੋਗਤਃ|
ਸ੍ਨੇਹਨਾ ਜੀਵਨਾ ਵਰ੍ਣ੍ਯਾ ਬਲੋਪਚਯਵਰ੍ਧਨਾਃ||੮੭||
ਸ੍ਨੇਹਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਚ ਵਿਹਿਤਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਪਹਾਃ|੮੮|
View original
सर्पिस्तैलं वसा मज्जा स्नेहो दिष्टश्चतुर्विधः ||८६||
पानाभ्यञ्जनबस्त्यर्थं नस्यार्थं चैव योगतः|
स्नेहना जीवना वर्ण्या बलोपचयवर्धनाः||८७||
स्नेहा ह्येते च विहिता वातपित्तकफापहाः|८८|
ਮਹਾਸ੍ਨੇਹੇਸੁ ਸਰ੍ਪਿਰਾਦੌ ਪਠਿਤਂ, ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਨਾਨ੍ਯਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤਥਾ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਂਸ੍ਕਾਰਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਯਥਾ ਸਰ੍ਪਿਰਤਃ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਨੇਹੋਤ੍ਤਮਂ ਮਤਮ੍” (ਨਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ||੮੬-੮੭||-
Adhikarana 46 (88-91) · Śloka 92
ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚ ਵਿਡਮੌਦ੍ਭਿਦਮੇਵ ਚ||੮੮||
ਸਾਮੁਦ੍ਰੇਣ ਸਹੈਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਸ੍ਯੁਰ੍ਲਵਣਾਨਿ ਚ|
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ਯੁਸ੍ਣਾਨਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਿ ਦੀਪਨੀਯਤਮਾਨਿ ਚ||੮੯||
ਆਲੇਪਨਾਰ੍ਥੇ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਵਿਧੌ ਤਥਾ|
ਅਧੋਭਾਗੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗੇਸੁ ਨਿਰੂਹੇਸ੍ਵਨੁਵਾਸਨੇ||੯੦||
ਅਭ੍ਯਞ੍ਜਨੇ ਭੋਜਨਾਰ੍ਥੇ ਸ਼ਿਰਸਸ਼੍ਚ ਵਿਰੇਚਨੇ|
ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਣਿ ਵਰ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਞ੍ਜਨੋਤ੍ਸਾਦਨੇਸੁ ਚ||੯੧||
ਅਜੀਰ੍ਣਾਨਾਹਯੋਰ੍ਵਾਤੇ ਗੁਲ੍ਮੇ ਸ਼ੂਲੇ ਤਥੋਦਰੇ|
ਉਕ੍ਤਾਨਿ ਲਵਣਾ(ਨਿ)...|੯੨|
View original
सौवर्चलं सैन्धवं च विडमौद्भिदमेव च||८८||
सामुद्रेण सहैतानि पञ्च स्युर्लवणानि च|
स्निग्धान्युष्णानि तीक्ष्णानि दीपनीयतमानि च||८९||
आलेपनार्थे युज्यन्ते स्नेहस्वेदविधौ तथा|
अधोभागोर्ध्वभागेषु निरूहेष्वनुवासने||९०||
अभ्यञ्जने भोजनार्थे शिरसश्च विरेचने|
शस्त्रकर्मणि वर्त्यर्थमञ्जनोत्सादनेषु च||९१||
अजीर्णानाहयोर्वाते गुल्मे शूले तथोदरे|
उक्तानि लवणा(नि)...|९२|
ਲਵਣੇਸੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਯਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਲਵਣਾਨਾਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੫) ਇਤ੍ਯਗ੍ਰ੍ਯਾਧਿਕਾਰੇ, ਤਥਾਪਿ ਸੌਵਰ੍ਚਲਸ੍ਯ ਰੋਚਨਤ੍ਵਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਤ੍ਤਥਾ ਸੈਨ੍ਧਵਮਨੁ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮਗ੍ਰੇ ਪਾਠਃ| ਔਦ੍ਭਿਦਮ੍ ਔਤ੍ਕਾਰਿਕਾਲਵਣਂ, ਕੇਚਿਚ੍ਛਾਮ੍ਭਰਿਲਵਣਮਾਹੁਃ| ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ ਦਕ੍ਸਿਣਸਮੁਦ੍ਰਭਵਂ ‘ਕਰਕਚ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਅਭ੍ਯਞ੍ਜਨ ਇਤਿ ਸ੍ਨੇਹਾਭ੍ਯਙ੍ਗੇ| ਵਰ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤਿ ਫਲਵਰ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍||੮੮-੯੧||-
Adhikarana 47 (92-104) · Śloka 105
... ਨ੍ਯੂ(ਊ)ਰ੍ਧ੍ਵਂ ਮੂਤ੍ਰਾਣ੍ਯਸ੍ਟੌ ਨਿਬੋਧ ਮੇ||੯੨||
ਮੁਖ੍ਯਾਨਿ ਯਾਨਿ ਦਿਸ੍ਟਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਤ੍ਰੇਯਸ਼ਾਸਨੇ|
ਅਵਿਮੂਤ੍ਰਮਜਾਮੂਤ੍ਰਂ ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਮਾਹਿਸਂ ਚ ਯਤ੍ ||੯੩||
ਹਸ੍ਤਿਮੂਤ੍ਰਮਥੋਸ੍ਟ੍ਰਸ੍ਯ ਹਯਸ੍ਯ ਚ ਖਰਸ੍ਯ ਚ|
ਉਸ੍ਣਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਥੋਰੂਕ੍ਸਂ ਕਟੁਕਂ ਲਵਣਾਨ੍ਵਿਤਮ੍||੯੪||
ਮੂਤ੍ਰਮੁਤ੍ਸਾਦਨੇ ਯੁਕ੍ਤਂ ਯੁਕ੍ਤਮਾਲੇਪਨੇਸੁ ਚ|
ਯੁਕ੍ਤਮਾਸ੍ਥਾਪਨੇ ਮੂਤ੍ਰਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਚਾਪਿ ਵਿਰੇਚਨੇ||੯੫||
ਸ੍ਵੇਦੇਸ੍ਵਪਿ ਚ ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮਾਨਾਹੇਸ੍ਵਗਦੇਸੁ ਚ|
ਉਦਰੇਸ੍ਵਥ ਚਾਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਗੁਲ੍ਮਿਕੁਸ੍ਠਿਕਿਲਾਸਿਸੁ ||੯੬||
ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮੁਪਨਾਹੇਸੁ ਪਰਿਸੇਕੇ ਤਥੈਵ ਚ|
ਦੀਪਨੀਯਂ ਵਿਸਘ੍ਨਂ ਚ ਕ੍ਰਿਮਿਘ੍ਨਂ ਚੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੯੭||
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੋਪਸਸ੍ਟਾਨਾਮੁਤ੍ਤਮਂ ਸ਼ਰ੍ਮ ਚੋਚ੍ਯਤੇ|
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਸ਼ਮਯੇਤ੍ ਪੀਤਂ ਮਾਰੁਤਂ ਚਾਨੁਲੋਮਯੇਤ੍||੯੮||
ਕਰ੍ਸੇਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮਧੋਭਾਗਮਿਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਗੁਣਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ|
ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਮਯੋਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੯੯||
ਅਵਿਮੂਤ੍ਰਂ ਸਤਿਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਿਰੋਧਿ ਚ|
ਆਜਂ ਕਸਾਯਮਧੁਰਂ ਪਥ੍ਯਂ ਦੋਸਾਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਚ||੧੦੦||
ਗਵ੍ਯਂ ਸਮਧੁਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੋਸਘ੍ਨਂ ਕ੍ਰਿਮਿਕੁਸ੍ਠਨੁਤ੍|
ਕਣ੍ਡੂਂ ਚ ਸ਼ਮਯੇਤ੍ ਪੀਤਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦੋਸੋਦਰੇ ਹਿਤਮ੍||੧੦੧||
ਅਰ੍ਸ਼ਃਸ਼ੋਫੋਦਰਘ੍ਨਂ ਤੁ ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਮਾਹਿਸਂ ਸਰਮ੍|
ਹਾਸ੍ਤਿਕਂ ਲਵਣਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਹਿਤਂ ਤੁ ਕ੍ਰਿਮਿਕੁਸ੍ਠਿਨਾਮ੍||੧੦੨||
ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਿਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਮਯਾਰ੍ਸ਼ਸਾਮ੍|
ਸਤਿਕ੍ਤਂ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਘ੍ਨਮਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਂ ਚੌਸ੍ਟ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ||੧੦੩||
ਵਾਜਿਨਾਂ ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਂ ਕੁਸ੍ਠਵ੍ਰਣਵਿਸਾਪਹਮ੍|
ਖਰਮੂਤ੍ਰਮਪਸ੍ਮਾਰੋਨ੍ਮਾਦਗ੍ਰਹਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍||੧੦੪||
ਇਤੀਹੋਕ੍ਤਾਨਿ ਮੂਤ੍ਰਾਣਿ ਯਥਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਯੋਗਤਃ|੧੦੫|
View original
... न्यू(ऊ)र्ध्वं मूत्राण्यष्टौ निबोध मे||९२||
मुख्यानि यानि दिष्टानि सर्वाण्यात्रेयशासने|
अविमूत्रमजामूत्रं गोमूत्रं माहिषं च यत् ||९३||
हस्तिमूत्रमथोष्ट्रस्य हयस्य च खरस्य च|
उष्णं तीक्ष्णमथोऽरूक्षं कटुकं लवणान्वितम्||९४||
मूत्रमुत्सादने युक्तं युक्तमालेपनेषु च|
युक्तमास्थापने मूत्रं युक्तं चापि विरेचने||९५||
स्वेदेष्वपि च तद्युक्तमानाहेष्वगदेषु च|
उदरेष्वथ चार्शःसु गुल्मिकुष्ठिकिलासिषु ||९६||
तद्युक्तमुपनाहेषु परिषेके तथैव च|
दीपनीयं विषघ्नं च क्रिमिघ्नं चोपदिश्यते||९७||
पाण्डुरोगोपसृष्टानामुत्तमं शर्म चोच्यते|
श्लेष्माणं शमयेत् पीतं मारुतं चानुलोमयेत्||९८||
कर्षेत् पित्तमधोभागमित्यस्मिन् गुणसङ्ग्रहः|
सामान्येन मयोक्तस्तु पृथक्त्वेन प्रवक्ष्यते||९९||
अविमूत्रं सतिक्तं स्यात् स्निग्धं पित्ताविरोधि च|
आजं कषायमधुरं पथ्यं दोषान्निहन्ति च||१००||
गव्यं समधुरं किञ्चिद्दोषघ्नं क्रिमिकुष्ठनुत्|
कण्डूं च शमयेत् पीतं सम्यग्दोषोदरे हितम्||१०१||
अर्शःशोफोदरघ्नं तु सक्षारं माहिषं सरम्|
हास्तिकं लवणं मूत्रं हितं तु क्रिमिकुष्ठिनाम्||१०२||
प्रशस्तं बद्धविण्मूत्रविषश्लेष्मामयार्शसाम्|
सतिक्तं श्वासकासघ्नमर्शोघ्नं चौष्ट्रमुच्यते||१०३||
वाजिनां तिक्तकटुकं कुष्ठव्रणविषापहम्|
खरमूत्रमपस्मारोन्मादग्रहविनाशनम्||१०४||
इतीहोक्तानि मूत्राणि यथासामर्थ्ययोगतः|१०५|
ਅਵਿਮੂਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਸ੍ਤ੍ਰੀਮੂਤ੍ਰਮੇਵ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਮਿਤਿ ਲਿਙ੍ਗਪਰਿਗ੍ਰਹਾਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਯਤਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਲਘ੍ਵਙ੍ਗਤ੍ਵਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਮਪਿ ਲਘੁ; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਲਾਘਵਂ ਜਾਤਿਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਚ ਗੌਰਵਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੭) ਇਤਿ| ਯਤ੍ਤੂਚ੍ਯਤੇ- ਪੁਂਸਾਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਗੁਰੁ; ਤਨ੍ਨ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਯਦਾ ਨਾਰੀ ਹਿ ਨਾਰ੍ਯਾ ਤੁ ਮੈਥੁਨਾਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ| ਮੁਞ੍ਚਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਨਸ੍ਥਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਜਾਯਤੇ ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਨਪੁਂਸਕਮੂਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਮਙ੍ਗਲਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਅਗਦੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਨੇਨਾਗਦਪ੍ਰਯੋਗਯੌਗਿਕਤ੍ਵਂ, ਵਿਸਘ੍ਨਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਕੇਵਲਸ੍ਯੈਵ ਵਿਸਹਨ੍ਤਤ੍ਵਮਿਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਸ਼ਰ੍ਮ ਚੋਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਆਰੋਗ੍ਯਰੂਪਸੁਖਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਧੋਭਾਗਮਿਤਿ ਅਧੋਮਾਰ੍ਗੇਣ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਰ੍ਸੇਤ੍; ਕਿਂਵਾ ਯਦੇਵਾਧੋਗਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਦੇਵ ਵਿਰੇਚਯਤਿ ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਗਮ੍| ਯਥਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਯੋਗਤ ਇਤਿ ਯਾਦਸ਼ਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਯੋਗੋ ਮੂਤ੍ਰਾਣਾਂ ਤਥਾ||੯੨-੧੦੪||-
Adhikarana 48 (105-113) · Śloka 113
ਅਤਃ ਕ੍ਸੀਰਾਣਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮ ਚੈਸਾਂ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਯੇ||੧੦੫||
ਅਵਿਕ੍ਸੀਰਮਜਾਕ੍ਸੀਰਂ ਗੋਕ੍ਸੀਰਂ ਮਾਹਿਸਂ ਚ ਯਤ੍|
ਉਸ੍ਟ੍ਰੀਣਾਮਥ ਨਾਗੀਨਾਂ ਵਡਵਾਯਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਸ੍ਤਥਾ||੧੦੬||
ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਮਧੁਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼ੀਤਂ ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਪਯੋ ਮਤਮ੍|
ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਬਂਹਣਂ ਵਸ੍ਯਂ ਮੇਧ੍ਯਂ ਬਲ੍ਯਂ ਮਨਸ੍ਕਰਮ੍||੧੦੭||
ਜੀਵਨੀਯਂ ਸ਼੍ਰਮਹਰਂ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਨਿਬਰ੍ਹਣਮ੍|
ਹਨ੍ਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਵਿਹਤਸ੍ਯ ਚ||੧੦੮||
ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਭਤਾਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸ਼ਮਨਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਤਥਾ|
ਤਸ੍ਣਾਘ੍ਨਂ ਦੀਪਨੀਯਂ ਚ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤੇਸੁ ਚ||੧੦੯||
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਸ਼ੋਸੇ ਗੁਲ੍ਮੇ ਤਥੋਦਰੇ|
ਅਤੀਸਾਰੇ ਜ੍ਵਰੇ ਦਾਹੇ ਸ਼੍ਵਯਥੌ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੧੧੦||
ਯੋਨਿਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਦੋਸੇਸੁ ਮੂਤ੍ਰੇਸ੍ਵਪ੍ਰਚੁਰੇਸੁ ਚ|
ਪੁਰੀਸੇ ਗ੍ਰਥਿਤੇ ਪਥ੍ਯਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਿਣਾਮ੍||੧੧੧||
ਨਸ੍ਯਾਲੇਪਾਵਗਾਹੇਸੁ ਵਮਨਾਸ੍ਥਾਪਨੇਸੁ ਚ|
ਵਿਰੇਚਨੇ ਸ੍ਨੇਹਨੇ ਚ ਪਯਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਯੁਜ੍ਯਤੇ||੧੧੨||
ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਨੇਕੈਕਸ੍ਯ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍|
ਅਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿਕੇਧ੍ਯਾਯੇ ਭੂਯੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯਸ਼ੇਸਤਃ||੧੧੩||
View original
अतः क्षीराणि वक्ष्यन्ते कर्म चैषां गुणाश्च ये||१०५||
अविक्षीरमजाक्षीरं गोक्षीरं माहिषं च यत्|
उष्ट्रीणामथ नागीनां वडवायाः स्त्रियास्तथा||१०६||
प्रायशो मधुरं स्निग्धं शीतं स्तन्यं पयो मतम्|
प्रीणनं बृंहणं वृष्यं मेध्यं बल्यं मनस्करम्||१०७||
जीवनीयं श्रमहरं श्वासकासनिबर्हणम्|
हन्ति शोणितपित्तं च सन्धानं विहतस्य च||१०८||
सर्वप्राणभृतां सात्म्यं शमनं शोधनं तथा|
तृष्णाघ्नं दीपनीयं च श्रेष्ठं क्षीणक्षतेषु च||१०९||
पाण्डुरोगेऽम्लपित्ते च शोषे गुल्मे तथोदरे|
अतीसारे ज्वरे दाहे श्वयथौ च विशेषतः ||११०||
योनिशुक्रप्रदोषेषु मूत्रेष्वप्रचुरेषु च|
पुरीषे ग्रथिते पथ्यं वातपित्तविकारिणाम्||१११||
नस्यालेपावगाहेषु वमनास्थापनेषु च|
विरेचने स्नेहने च पयः सर्वत्र युज्यते||११२||
यथाक्रमं क्षीरगुणानेकैकस्य पृथक् पृथक्|
अन्नपानादिकेऽध्याये भूयो वक्ष्याम्यशेषतः||११३||
ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਮਧੁਰਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਮਧੁਰਮ੍| ਤੇਨ ਕ੍ਸੀਰਮੁਸ੍ਟ੍ਰੀਣਾਮੀਸਲ੍ਲਵਣਂ ਤਥਾ ਛਾਗਂ ਕਸਾਯਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਰਸਾਨ੍ਤਰਸ੍ਯਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨਾਨੁਬਨ੍ਧੋਪਿ ਕ੍ਸੀਰੇ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਪ੍ਰਾਯਸ਼ ਇਤਿ ਬਂਹਣਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਿਤ੍ਯੇਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤਥਾ ਸ਼ੀਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤੇਨੌਸ੍ਟ੍ਰਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨਂ ਨ ਵਿਰੋਧਿ| ਸ੍ਤਨ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਤਨ੍ਯਵਦ੍ਧਿਕਰਮ੍| ਮਨਸ੍ਕਰਮਿਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦੋਜਸ੍ਕਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚ; ਓਜੋਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਹਿ ਤਦਨੁਵਿਧਾਯਿਨੋ ਮਨਸੋਪਿ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਏਤਦੇਵ ਚ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯੇਹ ਮਨਸਃ ਕਰਣਂ ਯਨ੍ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਬੁਦ੍ਧ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦਿਗੁਣਕਰਣਮ੍| ਹਨ੍ਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਅਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਾਪਨ੍ਨਮੇਵ ਸ਼ੋਣਿਤਪਿਤ੍ਤਂ ਹਨ੍ਤਿ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਕਸਾਯਯੋਗੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਯਥੋਕ੍ਤੈਰ੍ਦੀਪ੍ਤੇਨਲੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਨਿਰ੍ਜਿਤੇ ਚ| ਯਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਨ ਯਾਤਿ ਤਤ੍ਰਾਨਿਲਃ ਸ੍ਯਾਦਨੁ, ਤਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਮ੍|| ਛਾਗਂ ਪਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਮਂ ਪ੍ਰਯੋਗੇ ਗਵ੍ਯਂ ਸ਼ਤਂ ਪਞ੍ਚਗੁਣੇ ਜਲੇ ਵਾ” (ਚਿ.ਅ.੪) ਇਤਿ| ਏਵਂ ਚ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ- ਅਧੋਭਾਗੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਸਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਮਯੌਗਿਕਮ੍, ਊਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਚ ਕਫਕਰ੍ਤਤਯਾਯੌਗਿਕਮਿਤਿ, ਤਨ੍ਨਿਰਸ੍ਤਮ੍| ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਭਤਾਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਯਾ ਪ੍ਰਕਤਸਰ੍ਵਮਨੁਸ੍ਯੇਸ੍ਵੇਵ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਤੇਨ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਵੇਦਜਾਦਿਪ੍ਰਾਣ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਂ ਨੋਦ੍ਭਾਵਨੀਯਂ; ਕਿਂਵਾ ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੋਯਂ ਭੂਰਿਵਚਨਃ||੧੦੫-੧੧੩||
Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115
ਅਥਾਪਰੇ ਤ੍ਰਯੋ ਵਕ੍ਸਾਃ ਪਥਗ੍ਯੇ ਫਲਮੂਲਿਭਿਃ|
ਸ੍ਨੁਹ੍ਯਰ੍ਕਾਸ਼੍ਮਨ੍ਤਕਾਸ੍ਤੇਸਾਮਿਦਂ ਕਰ੍ਮ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍||੧੧੪||
ਵਮਨੇਸ਼੍ਮਨ੍ਤਕਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨੁਹੀਕ੍ਸੀਰਂ ਵਿਰੇਚਨੇ|
ਕ੍ਸੀਰਮਰ੍ਕਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਵਮਨੇ ਸਵਿਰੇਚਨੇ||੧੧੫||
View original
अथापरे त्रयो वृक्षाः पृथग्ये फलमूलिभिः|
स्नुह्यर्काश्मन्तकास्तेषामिदं कर्म पृथक् पृथक्||११४||
वमनेऽश्मन्तकं विद्यात् स्नुहीक्षीरं विरेचने|
क्षीरमर्कस्य विज्ञेयं वमने सविरेचने||११५||
ਫਲਮੂਲਿਭਿਰਿਤਿ ਪਥਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦਯੋਗਾਦਪਾਦਾਨੇ ਤਤੀਯਾ| ਅਸ਼੍ਮਨ੍ਤਕੋ ਮਾਲੁਯਾਸਦਸ਼ਪਤ੍ਰੋ ਵਕ੍ਸਃ||੧੧੪-੧੧੫||
Adhikarana 50 (116-119) · Śloka 119
ਇਮਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨਪਰਾਨ੍ ਵਕ੍ਸਾਨਾਹੁਰ੍ਯੇਸਾਂ ਹਿਤਾਸ੍ਤ੍ਵਚਃ|
ਪੂਤੀਕਃ ਕਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾ ਚ ਤਿਲ੍ਵਕਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਤਰੁਃ||੧੧੬||
ਵਿਰੇਚਨੇ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਃ ਪੂਤੀਕਸ੍ਤਿਲ੍ਵਕਸ੍ਤਥਾ|
ਕਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾ ਪਰੀਸਰ੍ਪੇ ਸ਼ੋਥੇਸ੍ਵਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਚੋਚ੍ਯਤੇ||੧੧੭||
ਦਦ੍ਰੁਵਿਦ੍ਰਧਿਗਣ੍ਡੇਸੁ ਕੁਸ੍ਠੇਸ੍ਵਪ੍ਯਲਜੀਸੁ ਚ|
ਸਡ੍ਵਕ੍ਸਾਞ੍ਛੋਧਨਾਨੇਤਾਨਪਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ||੧੧੮||
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਫਲਮੂਲਿਨ੍ਯਃ ਸ੍ਨੇਹਾਸ਼੍ਚ ਲਵਣਾਨਿ ਚ|
ਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸੀਰਾਣਿ ਵਕ੍ਸਾਸ਼੍ਚ ਸਡ੍ ਯੇ ਦਿਸ੍ਟਪਯਸ੍ਤ੍ਵਚਃ||੧੧੯||
View original
इमांस्त्रीनपरान् वृक्षानाहुर्येषां हितास्त्वचः|
पूतीकः कृष्णगन्धा च तिल्वकश्च तथा तरुः||११६||
विरेचने प्रयोक्तव्यः पूतीकस्तिल्वकस्तथा|
कृष्णगन्धा परीसर्पे शोथेष्वर्शःसु चोच्यते||११७||
दद्रुविद्रधिगण्डेषु कुष्ठेष्वप्यलजीषु च|
षड्वृक्षाञ्छोधनानेतानपि विद्याद्विचक्षणः||११८||
इत्युक्ताः फलमूलिन्यः स्नेहाश्च लवणानि च|
मूत्रं क्षीराणि वृक्षाश्च षड् ये दिष्टपयस्त्वचः||११९||
ਪੂਤੀਕਃ ਕਣ੍ਟਕੀਕਰਞ੍ਜਃ| ਤਿਲ੍ਵਕੋ ਲੋਧ੍ਰਃ; ਤਸ੍ਯ ਤਰੁਰਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣੇਨ ਪਟ੍ਟਿਕਾਲੋਧ੍ਰਂ ਵ੍ਯੁਦਸ੍ਯਤਿ, ਸ਼ਾਬਰਲੋਧ੍ਰਂ ਚ ਮਹਾਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤਰੁਸ਼ਬ੍ਦਯੋਗ੍ਯਂ ਗ੍ਰਾਹਯਤਿ; ਕਿਂਵਾ ਤਰੁਵਿਸ਼ੇਸਣੇਨ ਬਾਲਂ ਲੋਧ੍ਰਂ ਵ੍ਯੁਦਸ੍ਯਤਿ| ਸਡ੍ਵਕ੍ਸਾਞ੍ ਸ਼ੋਧਨਾਨਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾਯਾਃ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਣ੍ਯਨਭਿਧਾਨਾਨ੍ਨ ਸ਼ੋਧਨਤ੍ਵਂ, ਤਥਾਪਿ ਬਾਹ੍ਯਾਲੇਪਨੇਨ ਬਹਿਃਸ੍ਥਿਤਦੋਸਸਂਸ਼ੋਧਨਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ; ਕਿਂਵਾ ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾਯਾ ਅਸ਼ੋਧਨਤ੍ਵਮਪਿ ਸੂਚ੍ਯਤੇ||੧੧੬-੧੧੯||
Adhikarana 51 (120-123) · Śloka 123
ਓਸਧੀਰ੍ਨਾਮਰੂਪਾਭ੍ਯਾਂ ਜਾਨਤੇ ਹ੍ਯਜਪਾ ਵਨੇ|
ਅਵਿਪਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗੋਪਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਵਨਵਾਸਿਨਃ||੧੨੦||
ਨ ਨਾਮਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਰੂਪਜ੍ਞਾਨੇਨ ਵਾ ਪੁਨਃ|
ਓਸਧੀਨਾਂ ਪਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵੇਦਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ||੧੨੧||
ਯੋਗਵਿਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਯਰੂਪਜ੍ਞਸ੍ਤਾਸਾਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਦੁਚ੍ਯਤੇ|
ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਯੋ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦੋਸਧੀਃ ਸਰ੍ਵਥਾ ਭਿਸਕ੍||੧੨੨||
ਯੋਗਮਾਸਾਂ ਤੁ ਯੋ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦੇਸ਼ਕਾਲੋਪਪਾਦਿਤਮ੍|
ਪੁਰੁਸਂ ਪੁਰੁਸਂ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸ ਜ੍ਞੇਯੋ ਭਿਸਗੁਤ੍ਤਮਃ||੧੨੩||
View original
ओषधीर्नामरूपाभ्यां जानते ह्यजपा वने|
अविपाश्चैव गोपाश्च ये चान्ये वनवासिनः||१२०||
न नामज्ञानमात्रेण रूपज्ञानेन वा पुनः|
ओषधीनां परां प्राप्तिं कश्चिद्वेदितुमर्हति||१२१||
योगवित्त्वप्यरूपज्ञस्तासां तत्त्वविदुच्यते|
किं पुनर्यो विजानीयादोषधीः सर्वथा भिषक्||१२२||
योगमासां तु यो विद्याद्देशकालोपपादितम्|
पुरुषं पुरुषं वीक्ष्य स ज्ञेयो भिषगुत्तमः||१२३||
ਉਕ੍ਤਾਨਾਮੋਸਧੀਨਾਂ ਯੋਗਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਓਸਧੀਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਿਤਿ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਂ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ਰੀਰਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਮ੍| ਯੋਗੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ਰੀਰਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਜਨਾ ਭੇਸਜਸ੍ਯ| ਸਰ੍ਵਥੇਤਿ ਨਾਮਰੂਪਯੋਗੈਃ| ਯੋਗਮੇਵ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯੋਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਸ਼ਕਾਲੋਪਪਾਦਿਤਮਿਤਿ ਦੇਸ਼ਕਾਲਕਤਮ੍| ਪੁਰੁਸਂ ਪੁਰੁਸਂ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯੇਤਿ ਵੀਪ੍ਸਾਯਾਂ, ਪ੍ਰਤਿਪੁਰੁਸਂ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਭੇਦੇਨ ਯੋਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭੇਦੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਪੁਰੁਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚੇਹ ਸਂਯੋਗਪੁਰੁਸੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ||੧੨੦-੧੨੩||
Adhikarana 52 (124-125) · Śloka 125
ਯਥਾ ਵਿਸਂ ਯਥਾ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਯਥਾਗ੍ਨਿਰਸ਼ਨਿਰ੍ਯਥਾ|
ਤਥੌਸਧਮਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤਮਮਤਂ ਯਥਾ||੧੨੪||
ਔਸਧਂ ਹ੍ਯਨਭਿਜ੍ਞਾਤਂ ਨਾਮਰੂਪਗੁਣੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ|
ਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਚਾਪਿ ਦੁਰ੍ਯੁਕ੍ਤਮਨਰ੍ਥਾਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ||੧੨੫||
View original
यथा विषं यथा शस्त्रं यथाऽग्निरशनिर्यथा|
तथौषधमविज्ञातं विज्ञातममृतं यथा||१२४||
औषधं ह्यनभिज्ञातं नामरूपगुणैस्त्रिभिः|
विज्ञातं चापि दुर्युक्तमनर्थायोपपद्यते||१२५||
ਯੋਗਸ੍ਯੌਸਧਜ੍ਞਾਨਾਧੀਨਤ੍ਵਾਦੌਸਧਾਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਮਹਾਨਰ੍ਥਕਾਰਿਤਾਂ ਬਹੁਭਿਰ੍ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੈਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਯਥਾ ਵਿਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਾਦਿਬਹੁਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨਾਜ੍ਞਾਤਂ ਭੇਸਜਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਸਵਤ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਾਸ਼ਂ ਕਤ੍ਵਾ ਮਾਰਯਤਿ, ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਨ੍ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਂ ਕਤ੍ਵਾ ਮਾਰਯਤਿ, ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚਾਗ੍ਨਿਵਤ੍ ਸ੍ਫੋਟਾਦਿਕਂ ਕਤ੍ਵਾ ਮਾਰਯਤਿ, ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚਾਸ਼ਨਿਵਤ੍ ਸਦ੍ਯੋ ਮਾਰਯਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਨਾਮਰੂਪਗੁਣੈਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਤ੍ਰਿਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰਿਤਿ ਵਚਨਮੇਕੈਕਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਂ; ਤੇਨ ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਵ ਮਿਲਿਤੈਰ੍ਜ੍ਞਾਤਂ ਭੇਸਜਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੧੨੪-੧੨੫||
Adhikarana 53 (126-133) · Śloka 133
ਯੋਗਾਦਪਿ ਵਿਸਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮੁਤ੍ਤਮਂ ਭੇਸਜਂ ਭਵੇਤ੍|
ਭੇਸਜਂ ਚਾਪਿ ਦੁਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਵਿਸਮ੍||੧੨੬||
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਭਿਸਜਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਯੁਕ੍ਤਿਬਾਹ੍ਯੇਨ ਭੇਸਜਮ੍|
ਧੀਮਤਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਦੇਯਂ ਜੀਵਿਤਾਰੋਗ੍ਯਕਾਙ੍ਕ੍ਸਿਣਾ||੧੨੭||
ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਿਪਤਿਤੋ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਸਸ਼ੇਸਂ ਵਾਸਵਾਸ਼ਨਿਃ|
ਸਸ਼ੇਸਮਾਤੁਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਤ੍ਵਜ੍ਞਮਤਮੌਸਧਮ੍||੧੨੮||
ਦੁਃਖਿਤਾਯ ਸ਼ਯਾਨਾਯ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਾਯ ਰੋਗਿਣੇ|
ਯੋ ਭੇਸਜਮਵਿਜ੍ਞਾਯ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਮਾਨੀ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ||੧੨੯||
ਤ੍ਯਕ੍ਤਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਪਾਪਸ੍ਯ ਮਤ੍ਯੁਭੂਤਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਮਤੇਃ|
ਨਰੋ ਨਰਕਪਾਤੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਾਸਣਾਦਪਿ||੧੩੦||
ਵਰਮਾਸ਼ੀਵਿਸਵਿਸਂ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਤਾਮ੍ਰਮੇਵ ਵਾ|
ਪੀਤਮਤ੍ਯਗ੍ਨਿਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾ ਭਕ੍ਸਿਤਾ ਵਾਪ੍ਯਯੋਗੁਡਾਃ||੧੩੧||
ਨਤੁ ਸ਼੍ਰੁਤਵਤਾਂ ਵੇਸ਼ਂ ਬਿਭ੍ਰਤਾ ਸ਼ਰਣਾਗਤਾਤ੍|
ਗਹੀਤਮਨ੍ਨਂ ਪਾਨਂ ਵਾ ਵਿਤ੍ਤਂ ਵਾ ਰੋਗਪੀਡਿਤਾਤ੍||੧੩੨||
ਭਿਸਗ੍ਬੁਭੂਸੁਰ੍ਮਤਿਮਾਨਤਃ ਸ੍ਵਗੁਣਸਮ੍ਪਦਿ|
ਪਰਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਮਾਤਿਸ੍ਠੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਦਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾ ਨਣਾਮ੍||੧੩੩||
View original
योगादपि विषं तीक्ष्णमुत्तमं भेषजं भवेत्|
भेषजं चापि दुर्युक्तं तीक्ष्णं सम्पद्यते विषम्||१२६||
तस्मान्न भिषजा युक्तं युक्तिबाह्येन भेषजम्|
धीमता किञ्चिदादेयं जीवितारोग्यकाङ्क्षिणा||१२७||
कुर्यान्निपतितो मूर्ध्नि सशेषं वासवाशनिः|
सशेषमातुरं कुर्यान्नत्वज्ञमतमौषधम्||१२८||
दुःखिताय शयानाय श्रद्दधानाय रोगिणे|
यो भेषजमविज्ञाय प्राज्ञमानी प्रयच्छति||१२९||
त्यक्तधर्मस्य पापस्य मृत्युभूतस्य दुर्मतेः|
नरो नरकपाती स्यात्तस्य सम्भाषणादपि||१३०||
वरमाशीविषविषं क्वथितं ताम्रमेव वा|
पीतमत्यग्निसन्तप्ता भक्षिता वाऽप्ययोगुडाः||१३१||
नतु श्रुतवतां वेशं बिभ्रता शरणागतात्|
गृहीतमन्नं पानं वा वित्तं वा रोगपीडितात्||१३२||
भिषग्बुभूषुर्मतिमानतः स्वगुणसम्पदि|
परं प्रयत्नमातिष्ठेत् प्राणदः स्याद्यथा नृणाम्||१३३||
ਯੋਗਂ ਸ੍ਤੌਤਿ- ਯੋਗਾਦਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਂ ਚ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਦ੍ਭੇਸਜਂ ਭਵਤੀਤਿ “ਤਿਲਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਸ੍ਯ ਤੁ” (ਚਿ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਨ ਕੇਵਲਮਾਤੁਰੇਣੈਵਾਭਿਸਜੋ ਭੇਸਜਂ ਨਾਦੇਯਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਭਿਸਜਾਪਿ ਯੁਕ੍ਤਿਬਾਹ੍ਯੇਨ ਭੇਸਜਮਾਤੁਰਾਯ ਨ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਦੁਃਖਿਤਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੨੬-੧੩੩||
Adhikarana 54 (134) · Śloka 134
ਤਦੇਵ ਯੁਕ੍ਤਂ ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਯਦਾਰੋਗ੍ਯਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ|
ਸ ਚੈਵ ਭਿਸਜਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੋ ਰੋਗੇਭ੍ਯੋ ਯਃ ਪ੍ਰਮੋਚਯੇਤ੍||੧੩੪||
View original
तदेव युक्तं भैषज्यं यदारोग्याय कल्पते|
स चैव भिषजां श्रेष्ठो रोगेभ्यो यः प्रमोचयेत्||१३४||
ਅਥ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਕਿਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਕਿਂਵਾ ਉਪਾਦੇਯਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਤਦੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਗੇਭ੍ਯੋ ਯਃ ਪ੍ਰਮੋਚਯੇਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਂ ਭੇਸਜਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਰੋਗਹਾਰਕਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਯਾਦਚ੍ਛਿਕਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾ ਕੁਵੈਦ੍ਯਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਨ ਵਾਚ੍ਯਃ; ਯਾਦਚ੍ਛਿਕਸਿਦ੍ਧੌ ਹਿ ਵੈਦ੍ਯੋ ਨ ਰੋਗਪ੍ਰਮੋਕ੍ਸੇ ਕਾਰਣਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਘੁਣਾਕ੍ਸਰਨ੍ਯਾਯੇਨ ਦੈਵਾਗਤੋ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗ ਇਤਿ||੧੩੪||
Adhikarana 55 (135) · Śloka 135
ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਰਾਖ੍ਯਾਤਿ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍|
ਸਿਦ੍ਧਿਰਾਖ੍ਯਾਤਿ ਸਰ੍ਵੈਸ਼੍ਚ ਗੁਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਿਸਕ੍ਤਮਮ੍||੧੩੫||
View original
सम्यक्प्रयोगं सर्वेषां सिद्धिराख्याति कर्मणाम्|
सिद्धिराख्याति सर्वैश्च गुणैर्युक्तं भिषक्तमम्||१३५||
ਕਥਮਾਰੋਗ੍ਯਾਤ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੋ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੋਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨਾਨ੍ਯੇਸਾਮਪਿ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਕਰਣਾਦੀਨਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਂ ਤਤ੍ਕਾਰਣਤਾਂ ਖ੍ਯਾਪਯਤਿ; ਨ ਹ੍ਯਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇ ਕਾਰਣੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਸਿਦ੍ਧਿਰਾਖ੍ਯਾਤੀਤਿ ਉਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਾਤਿਨਿਯਮਿਕੀ ਸਿਦ੍ਧਿਃ, ਨ ਯਾਦਚ੍ਛਿਕੀ| ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਗੁਣੈਰਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਰ੍ਯਵਦਾਤਤ੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਖੁਡ੍ਡਾਕਚਤੁਸ੍ਪਾਦ (ਸੂ.ਅ.੧੦) ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੈਃ||੧੩੫||
Adhikarana 56 (136-140) · Śloka 140
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਗਮੋ ਹੇਤੁਰਾਗਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍|
ਸੂਤ੍ਰਣਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਨਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਣਯਃ||੧੩੬||
ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਂ ਕਾਰਣਂ ਕਾਰ੍ਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍|
ਹੇਤਵਸ਼੍ਚੈਵ ਦੋਸਾਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣ ਚ||੧੩੭||
ਰਸਾਃ ਸਪ੍ਰਤ੍ਯਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ|
ਮੂਲਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਫਲਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਾਸ਼੍ਚ ਲਵਣਾਨਿ ਚ||੧੩੮||
ਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸੀਰਾਣਿ ਵਕ੍ਸਾਸ਼੍ਚ ਸਡ੍ ਯੇ ਕ੍ਸੀਰਤ੍ਵਗਾਸ਼੍ਰਯਾਃ|
ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚੈਸਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਯੋਗਾਯੋਗਗੁਣਾਗੁਣਾਃ||੧੩੯||
ਵੈਦ੍ਯਾਪਵਾਦੋ ਯਤ੍ਰਸ੍ਥਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਚ ਭਿਸਜਾਂ ਗੁਣਾਃ|
ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਮਹਰ੍ਸਿਣਾ||੧੪੦||
View original
तत्र श्लोकाः- आयुर्वेदागमो हेतुरागमस्य प्रवर्तनम्|
सूत्रणस्याभ्यनुज्ञानमायुर्वेदस्य निर्णयः||१३६||
सम्पूर्णं कारणं कार्यमायुर्वेदप्रयोजनम्|
हेतवश्चैव दोषाश्च भेषजं सङ्ग्रहेण च||१३७||
रसाः सप्रत्ययद्रव्यास्त्रिविधो द्रव्यसङ्ग्रहः|
मूलिन्यश्च फलिन्यश्च स्नेहाश्च लवणानि च||१३८||
मूत्रं क्षीराणि वृक्षाश्च षड् ये क्षीरत्वगाश्रयाः|
कर्माणि चैषां सर्वेषां योगायोगगुणागुणाः||१३९||
वैद्यापवादो यत्रस्थाः सर्वे च भिषजां गुणाः|
सर्वमेतत् समाख्यातं पूर्वाध्याये महर्षिणा||१४०||
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾ ਇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਸ੍ਯ ਰੀਤਿਰਿਯਂ ਯਤ੍- ਯਤ੍ਰੋਕ੍ਤਮਰ੍ਥਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣਾਭਿਧਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ‘ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾ’ ਇਤਿ ਕਰੋਤਿ; ਯਤ੍ਰ ਤੂਕ੍ਤਾਦਨਧਿਕਮੁਚ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ‘ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ’ ਇਤਿ ਕਰੋਤਿ; ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਤ੍ਵਂ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਧਰ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਮਰ੍ਥਮਧ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤੇ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣਾਭਿਧਤ੍ਤੇ- ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਗਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਕਥਨਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਂ ਤਥਾ ਦੁਰ੍ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਂ ਚ| ਯਤੋ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦਤ੍ਰ ਦੁਰ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਿਹ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾਰ੍ਥਸਂਵਾਦੇਨਾਵਧਾਰ੍ਯਤੇ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤੋ ਯਃ ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਲੋਕੈਰਰ੍ਥਃ ਸਮਨੁਗੀਯਤੇ| ਤਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਵ੍ਯਵਸਾਯਾਰ੍ਥਂ ਦ੍ਵਿਰੁਕ੍ਤਿਃ ਸਾ ਨ ਗਰ੍ਹ੍ਯਤੇ” (ਨਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤ ਇਤਿ ਵਿਸ੍ਤਰੋਕ੍ਤੋਪਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤੇਨ ਸ਼੍ਲੋਕੋਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਰਗ੍ਵਧੀਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਮਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍| ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟਤਾ, ਵ੍ਯਵਸਾਯਃ ਅਵਧਾਰਣਮ੍| ਆਗਮ ਇਤਿ “ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛਨ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਹੇਤੁਰਿਤਿ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਗਮਹੇਤੁਃ, ਸ ਚ “ਵਿਘ੍ਨਭੂਤਾ ਯਦਾ ਰੋਗਾ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਰੋਗਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵ ਉਕ੍ਤਃ; ਕਿਂਵਾ “ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛਨ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਗਮਸ੍ਯ ਤਥਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਗਮਹੇਤੋਸ਼੍ਚ ਪਿਣ੍ਡਸੂਤ੍ਰਰੂਪਃ, “ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਹਿ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਤ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਗਮਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਃ, ਹੇਤੁਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਸ੍ਤੁ “ਵਿਘ੍ਨਭੂਤਾ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਯਥੋਕ੍ਤ ਏਵ| ਆਗਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮਿਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਦਾਨੀਯ ਭਰਦ੍ਵਾਜੇਨ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਗ੍ਰਹਣਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮ੍| ਸੂਤ੍ਰਣਮਿਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰਕਰਣਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦੀਨਾਮ੍| ਅਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ “ਤਾਨਿ ਚਾਨੁਮਤਾਨਿ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਗਮਮ੍||੧੩੬-੧੪੦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯੋ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते सूत्रस्थाने दीर्घञ्जीवितीयो नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯੋ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||