1. dīrghañjīvitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1) · Śloka 1

athātō dīrghañjīvitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||

guṇatrayavibhēdēna mūrtitrayamupēyuṣē| trayībhuvē trinētrāya trilōkīpatayē namaḥ||1|| sarasvatyai namō yasyāḥ prasādāt puṇyakarmabhiḥ| buddhidarpaṇasaṅkrāntaṁ jagadadhyakṣamīkṣyatē||2|| brahmadakṣāśvidēvēśabharadvājapunarvasuhutāśavēśacarakaprabhr̥tibhyō namō namaḥ||3|| pātañjalamahābhāṣyacarakapratisaṁskr̥taiḥ| manōvākkāyadōṣāṇāṁ hartrē'hipatayē namaḥ||4|| naradattagurūddiṣṭacarakārthānugāminī| kriyatē cakradattēna ṭīkā''yurvēdadīpikā||5|| sabhyāḥ sadguruvāksudhāsrutiparisphītaśrutīnasmi vō nālaṁ tōṣayituṁ payōdapayasā nāmbhōnidhistr̥pyati| vyākhyābhāsarasaprakāśanamidaṁ tvasmin yadi prāpyatē kvāpi kvāpi kaṇō guṇasya tadasau karṇē kṣaṇaṁ dhīyatām ||6|| iha hi dharmārthakāmamōkṣaparipanthirōgōpaśamāya brahmaprabhr̥tibhiḥ praṇītāyurvēdatantrēṣvativistaratvēna samprati vartamānālpāyurmēdhasāṁ puruṣāṇāṁ na samyagarthādhigamaḥ, tadanadhigamācca tadvihitārthānāmananuṣṭhānē tathaivōpaplavō rujāmiti manvānaḥ paramakāruṇikō'trabhavānagnivēśō'lpāyurmēdhasāmapi sukhōpalambhārthaṁ nātisaṅkṣēpavistaraṁ kāyacikitsāpradhānamāyurvēdatantraṁ praṇētumārabdhavān| tasmiṁśca ślōkanidānavimānaśārīrēndriyacikitsitakalpasiddhisthānātmakē'bhidhātavyē nikhilatantrapradhānārthābhidhāyakatayā ślōkasthānamēvāgrē vaktavyamamanyata| vakṣyati hi- “ślōkasthānaṁ samuddiṣṭaṁ tantrasyāsya śiraḥ śubham| catuṣkāṇāṁ mahārthānāṁ sthānē'smin saṅgrahaḥ kr̥taḥ” (sū. a.30) iti| tatra ca sūtrasthānē'pyutpannarōgagrahaṇē tvarayā rōgōpaghātibhēṣajābhidhāyicatuṣkē'bhidhātavyē nikhilatantrabījabhūtahētuliṅgauṣadhādyarthasya tathā tantrapravr̥ttyaṅgaprayōjanavadāyurvēdāgamādērabhidhāyakaṁ dīrghañjīvitīyamadhyāyamabhidhātumārabdhavān| śrōtr̥janapravr̥ttihētvabhidhēyaprayōjanasambandhōpadarśakaṁ śrōtr̥buddhisamādhānāya vyākhyānapratijñāparamaṣṭapadamaṣṭasaṅkhyāyā maṅgalatvēnādau sūtraṁ nivēśitavān- athātō dīrghañjīvitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāma iti| yatō nirabhidhēyē kacaṭatapādau sābhidhēyē vā niṣprayōjanē kākadantaparīkṣādau prēkṣāvatāṁ pravr̥ttirnōpalabhyatē, tēnādāvabhidhēyaprayōjanē abhidhātavyē| yaduktaṁ- “abhidhēyaphalajñānavirahastimitōdyamāḥ| śrōtumalpamapi granthaṁ nādriyantē hi sādhavaḥ” iti| abhidhēyavattvaprayōjanavattvanirvāhārthaṁ cābhidhēyaśāstrayōrabhidhānābhidhēyalakṣaṇaḥ sambandhaḥ, prayōjanaśāstrayōśca sādhyasādhanabhāvalakṣaṇō'bhidhātavyaḥ| tatrēhābhidhēyaṁ hitāhitādirūpēṇāyuḥ| vakṣyati hi- “hitāhitaṁ sukhaṁ duḥkhamāyustasya hitāhitam| mānaṁ ca tacca yatrōktamāyurvēdaḥ sa ucyatē” (sū. a.30) iti| atra ca sarvābhidhēyāvarōdhō yathāsthānamēva vyākaraṇīyaḥ| prayōjanaṁ ca dhātusāmyam| yathōktaṁ- “dhātusāmyakriyā cōktā tantrasyāsya prayōjanam” (sū. a.1) iti| sambandhō'pyāyuḥśāstrayōrabhidhānābhidhēyalakṣaṇaḥ, prayōjanēna ca dhātusāmyēna samamasya śāstrasya hēyōpādēyajñānāvāntaravyāpārasya sādhyasādhanabhāvalakṣaṇaḥ| tadētatsarvaṁ dīrghañjīvitīyamityanēna padēna dīrghañjīvitaśabdamadhikr̥tya kr̥taprayōjanābhidhāyaka ‘dhātusāmyakriyā cōktā’ ityādivākyābhidhāyakēna darśitaṁ mantavyam| nanu, prayōjanābhidhānaṁ śāstrapravr̥ttyarthamiti yaduktaṁ tanna yuktaṁ, yatō na prayōjanābhidhānamātrēṇa prayōjanavattāvadhāraṇaṁ, vipralambhakasaṁsāramōcanapratipādakādiśāstrēṣu prayōjanābhidhānē'pi niṣprayōjanatvadarśanāt| atha manyasē, āptaprayōjanābhidhānamētadatō'tra yathārthatvaṁ; nanu bhō kathamayaṁ prayōjanābhidhāyī āptaḥ? tadabhihitaśāstrasya yathārthatvāditi cēt, hanta na yāvacchāstrasya prayōjanavattvāvadhāraṇaṁ na tāvacchāstrapravr̥ttiḥ, na yāvacchāstrapravr̥ttirna tāvacchāstrasya yathārthatvāvadhāraṇaṁ, na yāvacchāstrasya yathārthatvāvadhāraṇaṁ na tāvacchāstrasya karturāptatvamavadhāryatē, āptatvānavadhr̥tau ca kutastadabhihitaprayōjanavattāvadhāraṇamiti cakrakamāpadyatē ; atha manyasē, mā bhavatu prayōjanavattāvadhāraṇam, artharūpaprayōjanavattāsandēha ēva pravartakō bhaviṣyati, kr̥ṣyādāvapi hi pravr̥ttirarthasandēhādēva; nahi tatra kr̥ṣīvalānāṁ phalalābhāvadhāraṇaṁ vidyatē, antarā'vagrahādērapi sambhāvyamānatvāt; nanvēvamasatyapi prayōjanābhidhānē saprayōjananiṣprayōjanaśāstradarśanācchāstratvamēva prayōjanavattāsandēhōpadarśakamastu, tathā'pyalaṁ prayōjanābhidhānēna| naivaṁ, nahi sāmānyēna prayōjanasandēhaḥ prayōjanaviśēṣārthinaṁ tathā pravartayati yathā'bhiprētaprayōjanaviśēṣaviṣayaḥ sandēhaḥ; abhiprētaviśēṣaviṣayaśca sandēhō na viśēṣaviṣayasmaraṇamantarā bhavati, atō yē tāvadanavadhr̥tāgnivēśaprāmāṇyāstēṣāṁ dhātusāmyasādhanamidaṁ śāstraṁ na vētyēvamākāraviśēṣasandēhōtpādanārthaṁ prayōjanaviśēṣābhidhānaṁ; yē punaḥ paramarṣēragnivēśasyādyata ēvāvadhr̥taprāmāṇyāstēṣāṁ tadabhihitaprayōjanavattāvadhāraṇēnaiva pravr̥ttiriti yuktaṁ prayōjanābhidhānam| prayōjanābhidhāyivākyē tu svalpaprayatnabōdhyē prayōjanasāmānyasandēhādēva pravr̥ttirupapannā, na punaranēkasaṁvatsaraklēśabōdhyē śāstrē| tadēvaṁ yaducyatē- ‘prayōjanābhidhāyivākyapravr̥ttāvapi prayōjanamabhidhātavyaṁ, tathā cānavasthā’ iti, tannirastaṁ bhavati| athētyādisūtrē'thaśabdō brahmādipraṇītatantrēṣvalpāyurmēdhasāmarthānavadhāraṇasya, tathā'bhīṣṭadēvatānamaskāraśāstrakaraṇārthagurvājñālābhayōrānantaryē prayuktō'pi śāstrādau svarūpēṇa maṅgalaṁ bhavatyudakāharaṇapravr̥ttōdakumbhadarśanamiva prasthitānām| granthādau maṅgalasēvānirastāntarāyāṇāṁ granthakartr̥śrōtr̥̄ṇāmavighnēnēṣṭalābhō bhavatīti yuktaṁ maṅgalōpādānam| athaśabdasya maṅgalatvē smr̥tiḥ- “ōṅkāraścāthaśabdaśca dvāvētau brahmaṇaḥ purā| kaṇṭhaṁ bhittvā viniryātau tēna māṅgalikāvubhau” iti| śāstrāntarē cādau maṅgalatvēna dr̥ṣṭō'yamathaśabdaḥ| yathā- “atha śabdānuśāsanam” (vyā. ma. bhā. a. 1 pā. 1 ā. 1), “athātō dharmaṁ vyākhyāsyāmaḥ” (vai . a.1ā.1sū.1) ityādau| abhīṣṭadēvatānamaskārastu granthādau śiṣṭācāraprāptaḥ paramaśiṣṭēnāgnivēśēna kr̥ta ēva, anyathā śiṣṭācāralaṅghanēna śiṣṭatvamēva na syād vyākhyānāntarāyabhayaśca ; tathā granthāvinivēśitasyāpi namaskārasya pratyavāyāpahatvācca na granthanivēśanam| yathā ca gurvājñālābhānantaramētattantrakaraṇaṁ tathā “atha maitrīparaḥ puṇyam” (sū. a. 1) ityādau sphuṭamēva| granthakaraṇē ca gurvanumatipratipādanēna granthasyōpādēyatā pradarśitā bhavati| yat punaḥ śiṣyapraśnānantaryārthatvamathaśabdasya varṇyatē tanna māṁ dhinōti, nahi śiṣyān purō vyavasthāpya śāstraṁ kriyatē; śrōtr̥buddhisthīkārē tu śāstrakaraṇaṁ yuktaṁ, na ca buddhisthīkr̥tāḥ praṣṭārō bhavanti| ataḥ śabdō'dhikāraprāgavadhyupadarśakaḥ, ata ūrdhvaṁ yadupadēkṣyāmō dīrghañjīvitīyaṁ taditi; yadi vā hētau, yēna brahmādipraṇītāyurvēdatantrāṇāmuktēna nyāyēnōtsambandhatvamiva , atō hētōrdīrghañjīvitīyaṁ vyākhyāsyāma iti yōjanīyam| dīrghañjīvitīyamityatra dīrghañjīvitaśabdō'sminnastīti matvarthē “adhyāyānuvākayōrluk ca” (pā. a. 5/2/60) iti chapratyayaḥ| yadi vā dīrghañjīvitaśabdamadhikr̥tya kr̥tō granthō'dhyāyarūpastantrarūpō vā, ityasyāṁ vivakṣāyām “adhikr̥tya kr̥tē granthē” (pā. a. 4/3/87) ityadhikārāt “śiśukrandayamasabha” (pā. a. 4/3/88) ityādinā chaḥ| ēvamanyatrāpyēvañjātīyē mantavyam| atra ca satyapi śabdāntarē dīrghañjīvitaśabdēnaiva sañjñā kr̥tā, dīrghañjīvitaśabdasyaiva pravacanādau nivēśāt praśastatvācca| ‘dīrghañjīvitaśabdō'sminnasti’ iti, dīrghañjīvitaśabdamadhikr̥tya kr̥tō vā, ityanayā vyutpattyā dīrghañjīvitīyaśabdastantrē'dhyāyē ca pravartanīyaḥ| tēna dīrghañjīvitīyaṁ vyākhyāsyāma ityanēna tantraṁ prati vyākhyānapratijñā labdhā bhavati, punardīrghañjīvitīyamiti padamāvartyādhyāyapadasamabhivyāhr̥tamadhyāyavyākhyānapratijñāṁ lambhayati| dr̥ṣṭaṁ cāvr̥tya padasya yōjanaṁ, yathā- apāmārgataṇḍulīyē “gauravē śirasaḥ śūlē pīnasē” (sū. a. 2) ityādau ‘śirasa’ iti padaṁ ‘gauravē’ ityanēna yujyatē, āvr̥tya ‘śūlē’ ityanēna ca| ataśca yaducyatē- akr̥tatantrapratijñasyādhyāyapratijñā ūnakāyamānēti, tannirastaṁ bhavati| yadi vā, adhyāyapratijñaivāstu, tayaiva tantrapratijñā'pyarthalabdhaiva, na hyadhyāyastantravyatiriktaḥ, tēnāvayavavyākhyānē tantrasyāpyavayavinō vyākhyā bhavatyēva; yathā- aṅgulīgrahaṇēna dēvadattō'pi gr̥hītō bhavati| avayavāntaravyākhyānapratijñā tu na labhyatē, tāṁ tu pratyadhyāyamēva kariṣyati| adhyāyamiti adhipūrvādiṅaḥ “iṅaśca” (pā. a. 2/4/47) iti karmaṇi ghañā sādhyam| tēna adhīyatē ityadhyāyaḥ| na cānayā vyutpattyā prakaraṇacatuṣkasthānādiṣvatiprasaṅgaḥ, yatō yōgarūḍhēyamadhyāyasañjñā'dhyāyasya prakaraṇasamūhaviśēṣa ēva dīrghañjīvitīyādilakṣaṇē paṅkajaśabdavadvartatē na yōgamātrēṇa vartatē| vakṣyati hi- “adhikr̥tyēyamadhyāyanāmasañjñā pratiṣṭhitā” (sū. a. 30) iti; nāmasañjñā yōgarūḍhasañjñētyarthaḥ| yadi vā karaṇādhikaraṇayōrarthayōḥ “adhyāyanyāyōdyāvasaṁhārāśca” (pā. a. 3/3/112) itisūtrēṇa nipātanādadhyāyapadasiddhiḥ| adhīyatē'sminnanēna vā'rthaviśēṣa ityadhyāyaḥ| atiprasaktiniṣēdhastūktanyāyaḥ| vyākhyāsyāma iti vyāṅpūrvāt khyātērlr̥ṭā sādhyam| cakṣiṅō hi prayōgē'nicchatō'pi vyākhyātuḥ kriyāphalasambandhasya durnivāratvēna “svaritañita” (pā. a. 1/3/72) ityādinā''tmanēpadaṁ syāditi| ‘vi’ iti viśēṣē, viśēṣāśca vyāsasamāsādayaḥ| āṅayaṁ kriyāyōgē, yē tu maryādāyāmabhividhau vā āṅprayōgaṁ manyantē tēṣāmabhiprāyaṁ na vidmaḥ| yatō maryādāyāmabhividhau cāṅaḥ prātipadikēna yōgaḥ syāt; yathā- “āsamudrakṣitīśānāṁ” (ra. vaṁ. a. 1) “āpāṭalīputrādvr̥ṣṭō dēva” ityādau, ihāpi ca tathā| kriyāyōgavirahē “upasargāḥ kriyāyōgē” (pā. a. 1/4/59) iti niyamādāṅa upasargatvaṁ na syāt; tataścānupasargēṇāṅā vyavadhānād vērupasargasya prayōgō na syāt| yēnāvyavahitaḥ sajātīyavyavahitō vā dhātōrupasargō bhavati| vyāṅōrubhayōrapyanupasargatvē tatsambandhōcitabhūriprātipadikakalpanāgauravaprasaṅgaḥ syāt; tasmāt kriyāyōgitvamēvāṅō nyāyyam| atha, ataḥ, dīrghaṁ, jīvitīyam, adhyāyaṁ, vi, ā, khyāsyāma ityaṣṭapadatvam||1||

Adhikarana 2 (2) · Śloka 2

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||

nanu kathamagnivēśaḥ sakalapadārthāśēṣaviśēṣajñānavyākhyēyamāyurvēdaṁ vyākhyāsyati; yatō na tāvadbhēṣajādīnāmaśēṣaviśēṣaḥ pratyakṣajñēyaḥ, sarvapadārthānāṁ viśēṣāṇāṁ pratyakṣāviṣayatvāt; anvayavyatirēkābhyāṁ tu sarvapadārthāvadhāraṇaṁ duṣkaramēva , yata ēkamēva madhu svarūpēṇa jīvayati, mārayati cōṣṇaṁ samaghr̥taṁ ca, kaphaprakr̥tērhitamahitaṁ vātaprakr̥tēḥ, anūpē sātmyamasātmyaṁ marau, śītē sēvyamasēvyaṁ grīṣmē, hitamavr̥ddhē vr̥ddhē cāhitam, alpaṁ guṇakaramābādhakaramatyupayuktam, āmatāṁ gatamudarē upakramavirōdhitvādativibhramakaraṁ, kākamācīyuktaṁ pakvanikucēna ca sahōpayuktaṁ maraṇāya athavā balavarṇavīryatējaupaghātāya bhavati, ityēvamādi tattadyuktaṁ tattacchataśaḥ karōti; ata ēvaikasyaiva madhunō rūpaṁ yadā'nēna prakārēṇa duradhigamaṁ, tadā'tra kaiva kathā nikhilapadārthāśēṣaviśēṣajñānasya; ajānaṁśca vyācakṣāṇaḥ kathamupādēyavacana iti kr̥tvā gurōrāptāt pratipannaṁ pratipādayiṣyāma iti darśayan tāmimāṁ śaṅkāṁ nirācikīrṣurgurūktānuvādarūpatāṁ svagranthasya darśayannāha- iti ha smāha bhagavānātrēya iti| atra itiśabdō vakṣyamāṇārthaparāmarśakaḥ, haśabdō'vadhāraṇē; yathā- “na ha vai saśarīrasya priyāpriyayōrapahatirasti” iti, atra na hēti naivētyarthaḥ| atra ‘smāha’ iti smaśabdaprayōgēṇa bhūtamātra ēva liḍarthē “laṭ smē” (pā.a.3pā.2sū.118) iti laṭ; na bhūtānadyatanaparōkṣē, ātrēyōpadēśasyāgnivēśaṁ pratyaparōkṣatvāt| yathā ca bhūtamātrē liḍ bhavati tathāca darśayiṣyāmaḥ| bhagaṁ pūjitaṁ jñānaṁ, tadvān; yathōktam- “utpattiṁ pralayaṁ caiva bhūtānāmāgatiṁ gatim| vētti vidyāmavidyāṁ ca sa vācyō bhagavāniti”; yadi vā bhagaśabdaḥ samastaiśvaryamāhātmyādivacanaḥ ; yathōktam- “aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ| jñānavairāgyayōścaiva ṣaṇṇāṁ bhaga itīṅganāḥ” iti| atrērapatyamātrēyaḥ; anēna viśuddhavaṁśatvaṁ darśitaṁ bhavati| atrānyē varṇayanti- “caturvidhaṁ sūtraṁ bhavati- gurusūtraṁ, śiṣyasūtraṁ, pratisaṁskartr̥sūtram, ēkīyasūtraṁ cēti”| tatra gurusūtraṁ yathā- “naitadbuddhimatā draṣṭavyamagnivēśa” (sū.a.4) ityādi, pratisaṁskartr̥sūtraṁ yathā- “tamuvāca bhagavānātrēyaḥ” (sū.a.4) ityādi, śiṣyasūtraṁ yathā- “naitāni bhagavan pañcakaṣāyaśatāni pūryantē” (sū.a.4) ityādi, ēkīyasūtraṁ yathā- “kumārasya śiraḥ pūrvamabhinirvartata iti kumāraśirā bharadvājaḥ” (śā.a.6) ityādi| tēnādyaṁ vyākhyānapratijñāsūtraṁ gurōrēva, śiṣyasyāgnivēśasya vyākhyānē'nadhikāratvāt| dvitīyaṁ ca sūtraṁ pratisaṁskartuḥ| itiśabdēna ca prakāravācinā ‘dīrghañjīvitīyaṁ vyākhyāsyāma’ iti parāmr̥śyatē; tēnāhasmēti bhūtānadyatanaparōkṣa ēva bhavati, pratisaṁskartāraṁ pratyātrēyōpadēśasya parōkṣatvāt| anēna ca nyāyēna tamuvāca bhagavānātrēya ityādāvapi liḍvidhirupapannō bhavati| suśrutē ca “yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ” (su.sū.a.1) iti pratisaṁskartr̥sūtramiti kr̥tvā ṭīkākr̥tā “liḍvidhirupapāditaḥ’ iti| atra brūmaḥ- yattāvaduktaṁ śiṣyasyāgnivēśasya vyākhyānānadhikārādidaṁ gurōḥ sūtraṁ; tanna, nahi jātyā gurutvamasti, yataḥ sa ēvātrēyaḥ svagurumapēkṣya śiṣyaḥ, agnivēśādīnapēkṣya guruḥ; ēvamagnivēśō'pi granthakaraṇakālē svabuddhisthīkr̥tāñ śiṣyān prati gururiti na kaściddōṣaḥ| yatpunardvitīyasūtrasya pratisaṁskartr̥sūtratayā bhūtānadyatanaparōkṣē liḍvidhirupapādyatē, tatra vicāryaṁ- kimidaṁ dvitīyaṁ sūtraṁ pūrvavākyaikatāpannaṁ na vā? yadyēkavākyatāpannaṁ tadā suśrutē- tathā vyākhyāsyāmō yathōvāca dhanvantaririti yōjanīyaṁ, tathāca tathā vyākhyāsyāma iti kriyaikavākyatāpannamuvācēti padaṁ na bhinnakartr̥kaṁ bhavitumarhati, tathāca kutō liḍvidhiḥ; atha naikatāpannaṁ, tadā gauraśvaḥ puruṣō hastītivannārthasaṅgatiḥ| kiñca jatūkarṇādau pratisaṁskartr̥śrutigandhō'pi nāsti, tat kathaṁ “nānāśrutaparipūrṇakaṇṭhaḥ śiṣyō jatūkarṇaḥ prāñjaliradhigamyōvāca” ityādau liḍvidhiḥ| anēna nyāyēna carakē'pi pratisaṁskartr̥sūtrapakṣē liḍvidhirnāsti, tasmāccarakē'gnivēśaḥ suśrutē suśruta ēva sūtrāṇāṁ praṇētā, kvacit kiñcidarthaṁ stōtuṁ nindituṁ vā''khyāyikārūpaṁ purākalpaṁ darśayan kimapi sūtraṁ gurūktānuvādarūpatayā kimapyēkīyamatānuvādarūpatayā likhati; pratisaṁskartā tvayaṁ granthaṁ pūrayati tadādyagranthakartr̥tayaiva| liḍvidhistu bhūtānadyatanamātra ēva chandōvihitō bhāṣāyāmapi varṇanīyaḥ, anyathā uvācēti padaṁ jatūkarṇādau na syāt; tathā ca harivaṁśē dhanyōpākhyānē “māmuvāca” iti, tathā “ahamuvāca” iti ca na syāt; yathā “sa māmuvācāmbucaraḥ kūrmō mānuṣavat svayam| kimāścaryaṁ mayi munē dhanyaścāhaṁ kathaṁ vibhō” (harivaṁśē, viṣṇuparva 2a.110) iti, tathā “svayambhuvacanāt sō'haṁ vēdān vai samupasthitaḥ| uvāca caināṁścaturaḥ” iti| yadapi ‘iti ha smāha’ ityatra itiśabdēna pūrvasūtraṁ parāmr̥śyatē; tanna, yēna dīrghañjīvitīyādisūtramātrasya tadarthasya vā gurūktatvapratipādanē sati naivōttaratrābhidhēyābhidhānēna nikhilatantrasya gurūktānuvādarūpatayā karaṇaṁ śrōtr̥śraddhākaraṇaṁ pratipāditaṁ bhavati| bhavati tu bhāvayituṁ yathā purā vyākhyātaṁ, tasmāttadēva nyāyyamiti| agnivēśasya vyākhyāsyāma iti bahuvacanamēkasminnapyasmadaḥ prayōgādbahuvacanaprayōgasya sādhutvāt; sādhu hi vadanti vaktārō- ‘vayaṁ kariṣyāmaḥ’ iti| bhagavānātrēya ityatra tvēkavacananirdēśaḥ kr̥taḥ, bhagavānityanēnaivātrēyasya gurōrgauravasya darśitatvāt||2||

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

dīrghaṁ jīvitamanvicchanbharadvāja upāgamat| indramugratapā buddhvā śaraṇyamamarēśvaram||3||

nanu yathā'gnivēśasyāyurvēdasya duradhigamatvēna pratyakṣatō vā'nvayavyatirēkādvā jñānaṁ na sambhāvyatē, ēvamātrēyasyāpi kathamāyurvēdajñānaṁ syāt, yanmūlamagnivēśasyāyurvēdajñānaṁ samīcīnamucyatē, ityāśaṅkyāyurvēdasyāviplutāgamatvaṁ darśayannāha- dīrghaṁ jīvitamityādi| jīvitaṁ śarīrēndriyasattvātmasaṁyōgaḥ| tacca dīrghamiti dīrghakālasambandhi, kālaśabdō'pyatra luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ| yattantraśailī cēyamācāryasya yata ādimadhyāntalōpān karōti, yē luptā api gamyanta ēva| yathā “grāmyānūpaudakarasā” (sū.a.21) ityatra māṁsaśabdō luptaḥ, tathā ‘dagdhaviddha’ ityatra viṣaśabdō lupta ityādi| anvicchanniti anurūpaṁ dīrghamicchan| bharadvāja iti gōtranāma| ‘ugratapā’ iti viśēṣaṇēna bharadvājasya mānuṣasyāpīndrābhigamanaśaktiḥ, tathā śaraṇyatvapratītiśaktiścōpadarśyatē; acintyō hi tapasāṁ prabhāvō yēnāgastyō mahōdadhimapi culukanipēyamakarōt| naca vācyamugratapastvēnaiva kimityayamāyurvēdamapi na budhyatē, yatastapaḥprabhāvō'pi pratiniyataviṣayatvānna sarvatra śaktimān, śaktiścāsya kāryōnnēyā; tēna gurunirapēkṣāyurvēdajñānalakṣaṇakāryādarśanānna tattapastatra samarthamityavadhārayāmaḥ; kiṁvā gurupūrvakramēṇaivāyurvēdajñānaṁ phalatītīndramupāgamadbharadvājaḥ| atha kathaṁ brahmādiṣvāyurvēdapūrvaguruṣu vidyamānēṣvindramēvāyamupāgamat? yuktaṁ ca pradhānagurōrēva śravaṇaṁ, yataḥ śiṣyaparamparāsañcāriṇī vidyā'samyaggrahaṇādidōṣāt pātraparamparāsañcāryamāṇamadhuvat kṣīṇā'pi sambhāvyēta; ata āha- buddhvā śaraṇyamamarēśvaramiti| yasmādayamēvēndrō'lpāyuḥ, sa ēva bhayatrastānāṁ yathā śaraṇyō rakṣaṇahitō na tathā brahmādayaḥ, tēna tamēvōpāgamat| amarēśvara ityanēna cēndrasya rakṣaṇōpayuktatāṁ darśayati; rājā hi prajārakṣaṇē prayatnātiśayavān bhavati| nanu dīrghaṁ jīvitamanvicchannityatra dīrghasyāvyavasthitatvēna kiyatkālaṁ taddīrghamabhiprētaṁ? tatra yugānurūpaṁ varṣaśataṁ, yaduktaṁ- “varṣaśataṁ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kālē” (vi.a.3) iti| ētacca kalikālādau paramāyuḥkālasya yathā yathā kṣayastathā''yuṣaḥ kṣayaḥ| yadāha- “saṁvatsaraśatē pūrṇē yāti saṁvatsaraḥ kṣayam| dēhināmāyuṣaḥ kālē yatra yanmānamiṣyatē” (vi.a.3) iti| ētadanusārēṇa pūrvayugēṣvāyuḥprakarṣaḥ| yadāha bhagavān vyāsaḥ- “puruṣāḥ sarvasiddhāśca caturvarṣaśatāyuṣaḥ| kr̥tē trētādikē'pyēvaṁ pādaśō hrasati kramāt” iti| karmānurūpaṁ cāyurniyataṁ vā, aniyataṁ vā bhavati| tatra balavatkarmārabdhaṁ niyataṁ, yathā'yamasmin kālē mriyata ēva param; abalavatkarmārabdhaṁ tvaniyataṁ, tadyadā dr̥ṣṭaṁ viṣādi mārakaṁ pratyayamāsādayati tadā sañjātabalaṁ mārayati, yadā na prāpnōti dr̥ṣṭaṁ mārakaṁ kāraṇaṁ tadā yugānurūpāyuḥprāptau yugaprabhāvajarjarīkr̥taśarīraṁ mārayati| atra dr̥ṣṭāntaścācāryēṇa darśitaḥ “yathā hyakṣaḥ svaguṇōpapannō vāhyamānō yathākālaṁ svapramāṇakṣayādēvāvasānaṁ gacchati, sa ēvākṣō'tibhārādhiṣṭhita” ityārabhya yāvat “antarā vyasanamāpadyatē; tathā'niyatāyuṣō'ntarā prāṇā aparādhānnirudhyantē” (vi.a.3) ityantēna| yadā tvaniyatāyuṣō rasāyanamācaranti tadā tatprabhāvādyugaprabhāvaniyatāyurlaṅghanaṁ bhavati| yadāha- “tāni yāvanti bhakṣayēt| jīvēdvarṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ” (ci.a.1) ityādi| na tu balavatkarmaniyatasyāyuṣō laṅghanamasti, yadāha- “karma kiñcit kvacitkālē vipākē niyataṁ mahat| kiñcittvakālaniyataṁ pratyayaiḥ pratibōdhyatē” (vi.a.3) iti| hanta yadyēvaṁ tadā sarvatra karmaiva kāraṇaṁ maraṇē jīvitē vā tathā vyādhau vyādhyapagamē vā, tat kimanēnāyurvēdēna karmajanitaphalānuvidhāyinā; tathāhi- yattāvaducyatē- niyataṁ karma, tatra tāvadāyurvēdavyāpārō nāsti, yēna niyatēnaiva karmaṇā militamapi dr̥ṣṭaṁ tatra viphalīkriyatē; yaccābalavatkarmārabdhatvēnāniyatamāyurucyatē tadapi na śraddhādhīnaṁ, yēnādr̥ṣṭaśaktiparābhavēna dr̥ṣṭasya kāryakāritāṁ dr̥ṣṭvā'pi vivādādhyāsitē viṣayē'dr̥ṣṭamēva kāraṇamavadhārayāmaḥ, dr̥ṣṭaṁ tvadr̥ṣṭākr̥ṣṭamēva tatra bhavati| naivam, ēvaṁ sati sarvānuṣṭhānasyōparamaprasaṅgaḥ; kiñca kēvalakarmavādinō dr̥ṣṭamapavadatō'dr̥ṣṭōtpattirēva na prāpnōti, adr̥ṣṭaṁ hi dr̥ṣṭāgniṣṭōmādijanyaṁ, dr̥ṣṭaṁ ca kāraṇaṁ karmavādinō'bhimatam; athādr̥ṣṭakāraṇaṁ dr̥ṣṭamicchanti hanta tarhi tēnaiva nyāyēna dahanādīnāmapi kimiti śītāpahatvasphōṭādijanakatvādi na svīkriyatē; kiñca kēvalakarmavādinō dr̥ṣṭē kāraṇē vyāptigrahaṇābhāvādadr̥ṣṭānumānamēva na syāt, tasmāddr̥ṣṭamadr̥ṣṭaṁ ca kāraṇam| tatra kvacidadr̥ṣṭaṁ dr̥ṣṭēna bādhyatē, kvacicca dr̥ṣṭamadr̥ṣṭēnēti; tēna yatra puruṣē balavanniyatamaraṇakāraṇamadr̥ṣṭaṁ , tatra jīvitamaraṇayōrakiñcitkarō'yamāyurvēdaḥ, kintu tatrāpi niyatamaraṇakālādarvāgduḥkhajanakavyādhipraśamanē vyāpriyata ēva yadi vyādhirapi tasya niyatakarmajanyō na syāt; yattu karmāniyatavipākaṁ bhavati tatprati sarvathā prayōjanavadāyurvēdōpādānam| yattu yuganiyatamāyuḥ, tannātibalavatā karmaṇā niyamitaṁ; yēna rasāyanaprayōgāttadbādhanaṁ dr̥ṣṭatvādanumanyantē, na tu svasthahitāturahitacikitsābhyām| ayaṁ ca vādaḥ śāstrakārēṇa svayamēva prapañcēna nirlōcanīya iti nēha pratanyatē||3||

Adhikarana 4 (4-5) · Śloka 5

brahmaṇā hi yathāprōktamāyurvēdaṁ prajāpatiḥ| jagrāha nikhilēnādāvaśvinau tu punastataḥ||4|| aśvibhyāṁ bhagavāñchakraḥ pratipēdē ha kēvalam| r̥ṣiprōktō bharadvājastasmācchakramupāgamat||5||

kathamindra ēva śaraṇyō na brahmādaya ityāha- brahmaṇā hītyādi| hi yasmādarthē| prajāpatirdakṣanāmā| prōktamiti prakarṣēṇōktaṁ, prakarṣaścānavaśēṣēṇābhidhānam| yathētyanēna tathāśabdasya nityasambandhasyākarṣaṇādyādr̥śaṁ prōktaṁ tādr̥śamēva jagrāha| nikhilēnēti anavaśēṣēṇa| aśvinau tu tataḥ prajāpatērjagr̥hatuḥ| atrāpi yathāprōktaṁ nikhilēna cētipadaṁ tathaiva yōjanīyam| ēvamaśvibhyāṁ bhagavāñchakraḥ pratipēdē hētyatrāpi yathāprōktamityādi yōjanīyam| haśabdastvavadhāraṇē, tēna pratipēdē ēva paraṁ śakrō natu kasmaicidāyurvēdaṁ dattavānityarthaḥ| anēna ca granthēnānyūnādhikāyurvēdāgamōpadarśakēna yathā brahmaṇa āyurvēdajñānaṁ tathēndrasyāpīti darśitam| tēna brahmaṇō vā''yurvēdaḥ śrūyatē indrādvēti na kiñcidarthatō viśēṣaḥ| indrē tvidamadhikaṁ- yadayamasaṅkrāmitavidyatvēna śiṣyārthī| yaduktaṁ- “yō hi gurubhyaḥ samyagādāya vidyāṁ na prayacchatyantēvāsibhyaḥ sa khalvr̥ṇī gurujanasya mahadēnō vindati” iti, atō'kr̥taśiṣyatvēna śiṣyārthitvaviśēṣayōgādbrahmādibhyō viśēṣēṇēndra ēva śaraṇya iti| brahmaṇastu paramagurōrviditasakalavēdasya sarvatrātirōhitamatērāyurvēdajñānaṁ svataḥsiddhamēvēti na gurvantarāpēkṣā| ētacca brahmādiguruparamparōpadarśanamāyurvēdasyāviplutāgamōpadarśanārthaṁ tathā mahāpuruṣasēvitatvēnōpādēyatvōpadarśanārthaṁ ca| vacanaṁ hi- “tatra yanmanyēta mahadyaśasvisudhīrapuruṣāsēvitam” ityādi yāvat “tadabhiprapadyēta śāstram” (vi.a.8) iti| r̥ṣiprōkta iti vakṣyamāṇavr̥ttāntēna r̥ṣiprōktaḥ| tasmāditi yasmādindra ēva viśēṣēṇa śaraṇyaḥ||4-5||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

vighnabhūtā yadā rōgāḥ prādurbhūtāḥ śarīriṇām| tapōpavāsādhyayanabrahmacaryavratāyuṣām ||6|| tadā bhūtēṣvanukrōśaṁ puraskr̥tya maharṣayaḥ| samētāḥ puṇyakarmāṇaḥ pārśvē himavataḥ śubhē||7||

atha kathamayamr̥ṣiprōkta ityāyurvēdasya martyalōkāgamē hētumāha- vighnabhūtā ityādi| vighnabhūtā ityantarāyasvarūpāḥ| rujantīti rōgāḥ| prādurbhūtā ityāvirbhūtāḥ| ayaṁ ca rōgaprādurbhāvaḥ kr̥tayugāntē bōddhavyaḥ| vakṣyati hi- “bhraśyati tu kr̥tayugē” (vi.a.3) ityādinā rōgaprādurbhāvaṁ janapadōddhvaṁsanīyē| prādurbhāvaśca pūrvasiddhasyaivāvirbhāvaḥ| tēna rōgasantānanityatā'pyaviruddhā bhavatyarthēdaśamahāmūlīyē (sū.a.30) vaktavyā| śīryata iti śarīraṁ, tadasyāstīti śarīrī| ētēna śarīraṁ svata ēva śīryamāṇaṁ rōgasambandhāttu nitarāṁ śīryata iti sūcayati| kēṣāṁ vighnabhūtā ityāha- tapōpavāsādhyayanētyādi| rōgagrastā hi śarīriṇastapaḥprabhr̥tīni kartuṁ na pārayanti vikr̥tatvāt; tathā, āyuṣaśca mārakatvēna kēcidgadā virōdhakā bhavanti| atra tapaścāndrāyaṇādi, upavāsaḥ krōdhādiparityāgaḥ satyādyupādānaṁ ca, vacanaṁ hi- “upāvr̥ttasya pāpēbhyaḥ sahavāsō guṇē hi yaḥ| upavāsaḥ sa vijñēyō na śarīrasya śōṣaṇam” iti; adhyayanaṁ vēdādhyayanaṁ, brahmaṇē mōkṣāya caryaṁ brahmacaryamupasthanigrahādi, vratamīpsitakāmō niyamaḥ, āyuruktam| tapōpavāsēti prayōgaḥ pūrvatrāsiddhavidhēranityatvēna tapaḥsakārasthānibhūtayalōpasya siddhatvājjñēyaḥ, yathā “nōpadhāyāḥ” (pā.a.6pā.4sū.7) iti| bhūtēṣu prāṇiṣu| anukrōśamiti anukampāṁ, kasmāt? anēkārthatvāddhātūnām| puraskr̥tya ādr̥tya| ētēna prāṇirōgaharaṇamēva pradhānamāyurvēdōpagamanē maharṣīṇāṁ phalam; āyuḥprakarṣastvanuṣaṅgasiddhastēṣāṁ mahātmanāmiti bhāvaḥ| narēṣviti vaktavyē yadayaṁ bhūtēṣviti sāmānyaśabdaṁ karōti, tēna na samānajīvaprayuktēyamanukampā , kintu prāṇimātraprayuktēti samadarśitāmr̥ṣīṇāṁ darśayati| mahāntaśca tē r̥ṣayaścēti maharṣayaḥ; anēna caturvidhā api r̥ṣayaḥ- r̥ṣikā, r̥ṣiputrā, dēvarṣayō, maharṣayaśca gr̥hyantē; maharṣyanugāmitvādr̥ṣikādīnāmapi grahaṇam| puṇyaṁ pāvanaṁ karma yēṣāṁ tē puṇyakarmāṇaḥ| parśukābhistr̥taṁ pārśvaṁ, tēna pārśvamiva (tataṁ) pārśvam| śubhē iti padaṁ kartavyasamādhyanuguṇōpadarśanārthaṁ, yataḥ śubhē hi dēśē samādhayaḥ prasīdanti||6-7||

Adhikarana 6 (8-14) · Śloka 15

aṅgirā jamadagniśca vasiṣṭhaḥ kaśyapō bhr̥guḥ| ātrēyō gautamaḥ sāṅkhyaḥ pulastyō nāradō'sitaḥ||8|| agastyō vāmadēvaśca mārkaṇḍēyāśvalāyanau| pārikṣirbhikṣurātrēyō bharadvājaḥ kapiñja(ṣṭha)laḥ||9|| viśvāmitrāśmarathyau ca bhārgavaścyavanō'bhijit| gārgyaḥ śāṇḍilyakauṇḍilyau(nyau)vārkṣirdēvalagālavau||10|| sāṅkr̥tyō baijavāpiśca kuśikō bādarāyaṇaḥ| baḍiśaḥ śaralōmā ca kāpyakātyāyanāvubhau||11|| kāṅkāyanaḥ kaikaśēyō dhaumyō mārīcakāśyapau| śarkarākṣō hiraṇyākṣō lōkākṣaḥ paiṅgirēva ca||12|| śaunakaḥ śākunēyaśca maitrēyō maimatāyaniḥ| vaikhānasā vālakhilyāstathā cānyē maharṣayaḥ||13|| brahmajñānasya nidhayō da(ya)masya niyamasya ca| tapasastējasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ||14|| sukhōpaviṣṭāstē tatra puṇyāṁ cakruḥ kathāmimām|15|

kē tē maharṣaya ityāha- aṅgirā ityādi| bahvr̥ṣīṇāmatra kīrtanaṁ granthādau pāpakṣayahētutvēna, tathā''yurvēdasyaivaṁvidhamahāpuruṣasēvitatvēna sēvyatvōpadarśanārthaṁ cēti| ēṣu ca madhyē kēcidyāyāvarāḥ, kēcicchālīnāḥ, kēcidayōnijāḥ, ēvamprakārāśca sarvē militā bōddhavyāḥ| bhikṣurityātrēyaviśēṣaṇaṁ, vakṣyati hi- “tannēti bhikṣurātrēyaḥ” (sū.a.25) iti| vaikhānasā iti karmaviśēṣaprayuktā sañjñā| vālakhilyāstu svalpapramāṇāḥ kēcidr̥ṣayaḥ| nidhaya iva nidhayō'kṣayasthānatvēna| damō dāntatvam| imāmiti agrē vakṣyamāṇām||8-14||-

Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 18

dharmārthakāmamōkṣāṇāmārōgyaṁ mūlamuttamam||15|| rōgāstasyāpahartāraḥ śrēyasō jīvitasya ca| prādurbhūtō manuṣyāṇāmantarāyō mahānayam||16|| kaḥ syāttēṣāṁ śamōpāya ityuktvā dhyānamāsthitāḥ| atha tē śaraṇaṁ śakraṁ dadr̥śurdhyānacakṣuṣā||17|| sa vakṣyati śamōpāyaṁ yathāvadamaraprabhuḥ|18|

dhāraṇāddharmaḥ sa cātmasamavētaḥ kāryadarśanānumēyaḥ, arthaḥ suvarṇādiḥ, kāmyata iti kāmō vanitāpariṣvaṅgādiḥ, mōkṣaḥ saṁsāravimōkṣaḥ| ārōgyaṁ rōgābhāvāddhātusāmyam| mūlaṁ kāraṇam| uttamamiti pradhānaṁ; tēnārōgyaṁ caturvargē pradhānaṁ kāraṇaṁ, rōgagr̥hītasya kvacidapi puruṣārthē'samarthatvādityuktam| tasyāpahartāra iti ārōgyasyāpahartāraḥ; idamēva ca rōgāṇāmārōgyāpaharaṇaṁ yadanarthalābhaḥ; na punarutpannō rōgaḥ paścādārōgyamapaharati, bhāvābhāvayōḥ parasparābhāvātmakatvāt| śrēyasō jīvitasya cēti śrēyōvajjīvitaṁ hitatvēna sukhatvēna cārthēdaśamahāmūlīyē (sū.a.30) vakṣyamāṇaṁ, tasya jīvitasyāpahartāra iti yōjanīyam; aśrēyōjīvitamahitatvēna duḥkhahētutayā cānupādēyamiti kr̥tvā tadapaharaṇamiha nōktam| atra sukhahitajīvitōpaghātō dharmādyupaghātēnaiva labdhaḥ; tēna vayaṁ paśyāmaḥ- śrēyaḥśabdēna sāmānyēnābhyudayavācinā dharmādayō'bhidhīyantē, jīvitaśabdēna ca jīvitamātraṁ, yatō jīvitaṁ svarūpēṇaiva sarvaprāṇināṁ nirupādhyupādēyaṁ; vacanaṁ hi- “ācakamē ca brahmaṇa iyamātmā āśīḥ- āyuṣmān bhūyāsam” iti| yattvatyantaduḥkhagr̥hītasya jīvitaṁ jihāsitaṁ, tatra duḥkhasyātyantajihāsitasyānyathāhātumaśakyatvāt priyamapi jīvitaṁ tyaktumicchati na svarūpēṇa| antarāya iti dharmādisādhanē bōddhavyaḥ| ayamiti rōgaprādurbhāvarūpaḥ| tēṣāmiti rōgāṇām| śaraṇamiti rakṣitāram| śaktatvācchakra ucyatē| dhyānaṁ samādhiviśēṣaḥ, tadupalabdhisādhanatvāccakṣuriva dhyānacakṣuḥ, ‘tēna sa vakṣyati śamōpāyaṁ yathāvadamaraprabhuḥ’ iti dhyānacakṣuṣā dadr̥śuriti yōjanā||15-17||-

Adhikarana 8 (18-23) · Śloka 23

kaḥ sahasrākṣabhavanaṁ gacchēt praṣṭuṁ śacīpatim||18|| ahamarthē niyujyēyamatrēti prathamaṁ vacaḥ| bharadvājō'bravīttasmādr̥ṣibhiḥ sa niyōjitaḥ||19|| sa śakrabhavanaṁ gatvā surarṣigaṇamadhyagam | dadarśa balahantāraṁ dīpyamānamivānalam||20|| sō'bhigamya jayāśīrbhirabhinandya surēśvaram| prōvāca vinayāddhīmānr̥ṣīṇāṁ vākyamuttamam||21|| vyādhayō hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ| tadbrūhi mē śamōpāyaṁ yathāvadamaraprabhō||22|| tasmai prōvāca bhagavānāyurvēdaṁ śatakratuḥ| padairalpairmatiṁ buddhvā vipulāṁ paramarṣayē||23||

athaitēṣu madhyē bharadvājaḥ kathamindramupāgamadityāha- ka ityādi| śacīpatimityanēna śacīsambhōgavyāsaktamapyahamupāsituṁ kṣama iti bharadvājō darśayati| arthē prayōjanē| niyujyēyaṁ vyāpārayēyam| atrēti prakr̥taprayōjana ēva, atrētiśabdō yasmādarthē| yathā- subhikṣamityāgataḥ; yasmāt subhikṣaṁ tasmādāgata ityarthaḥ| niyōjita iti caurādikō ṇic, na hētau| anēna prakaraṇēna bharadvājasyāyurvēdāgamē viśēṣēṇārthitvānna prēraṇamiti darśitaṁ bhavati| prōvācēti samyaguvāca; na tu praśabdaḥ prapañcārthaḥ, padairalpairityuktatvāt| kasmāt padairalpairuvācētyāha- matiṁ buddhvā vipulāmiti; yasmādvipulamatiṁ bharadvājaṁ pratipannavān tasmāt padairalpairuvācēti bhāvaḥ; matiśca bahuviṣayatvēnōpacārādvipulētyucyatē, sā ca matiḥ śuśrūṣāśravaṇagrahaṇadhāraṇōhāpōhatattvābhinivēśavatīha vipulā bōddhavyā| atra cēndrēṇa divyadr̥śā bharadvājābhiprāyamagrata ēva buddhvā''yurvēda upadiṣṭaḥ; tēna bharadvājasyēndrapr̥cchādīha na darśitaṁ, kiṁvā bhūtamapīndrapr̥cchādi granthavistarabhayādiha na likhitam||18-23||

Adhikarana 9 (24) · Śloka 24

hētuliṅgauṣadhajñānaṁ svasthāturaparāyaṇam| trisūtraṁ śāśvataṁ puṇyaṁ bubudhē yaṁ pitāmahaḥ||24||

yādr̥śō'sāvalpapadairupadiṣṭa āyurvēdastamāha- hētvityādi| hētuliṅgauṣadhajñānamiti hētvādīni jñāyantē'nēnēti hētuliṅgauṣadhajñānaṁ, yāvaccāyurvēdavācyaṁ tāvaddhētvādyantarbhūtamityarthaḥ| hētugrahaṇēna sannikr̥ṣṭaviprakr̥ṣṭavyādhihētugrahaṇaṁ; liṅgagrahaṇēna ca vyādhērārōgyasya ca kr̥tsnaṁ liṅgamucyatē, tēna vyādhyārōgyē api liṅgaśabdavācyē, yatastābhyāmapi hi talliṅgaṁ liṅgyata ēva; vakṣyati hi viṣamārambhamūlānāṁ jvara ēkō hi lakṣaṇam| viṣamārambhamūlādyairjvara ēkō nigadyatē (ni.a.8) ityādi; auṣadhagrahaṇēna ca sarvapathyāvarōdhaḥ| śarīraṁ cātra hētau liṅgē cāntarbhavati| svasthāturayōḥ paramutkr̥ṣṭamayanaṁ mārga iti svasthāturaparāyaṇam| kimanyō'yaṁ hētuliṅgauṣadhajñānarūpa āyurvēdō brahmabuddhādāyurvēdādutānanya ityāha- trisūtramityādi| pitāmahō'pi yaṁ trisūtraṁ bubudhē tamindraḥ prōvāca| trīṇi hētvādīni sūtryantē yasmin yēna vā tattrisūtram| tatra sūcanāt sūtraṇāccārthasantatēḥ sūtram| ētēna taṁ yathā brahmā trisūtraṁ bubudhē tathaiva hētuliṅgauṣadhajñānamindraḥ prōvācētyaviplutamāgamaṁ darśayati| bubudha iti na kr̥tavān| ata ēvōktaṁ- śāśvataṁ; nityamityarthaḥ| tacca nityatvaṁ sūtrasthānāntē vyutpādanīyam||24||

Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26

sō'nantapāraṁ triskandhamāyurvēdaṁ mahāmatiḥ| yathāvadacirāt sarvaṁ bubudhē tanmanā muniḥ||25|| tēnāyuramitaṁ lēbhē bharadvājaḥ sukhānvitam| r̥ṣibhyō'nadhikaṁ tacca śaśaṁsānavaśēṣayan||26||

athōddiṣṭamāyurvēdaṁ kathaṁ gr̥hītavān bharadvāja ityāha- sō'nantētyādi| avidyamānāvantapārau yasyāsāvanantapāraḥ, atra pāraśabdēna gōbalīvardanyāyēnādirucyatē; pāraśabdō hyubhayōrapi nadīkūlayōrvivakṣāvaśādvartatē; kiṁvā anantō mōkṣaḥ, pāramutkr̥ṣṭaṁ phalaṁ yasyāyurvēdasyāsāvanantapāraḥ| vakṣyati hi- cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinōpadhām (śā.a.1) iti| atra naiṣṭhikī mōkṣasādhanahētuḥ | trayō hētvādayaḥ skandharūpā yasya sa triskandhaḥ; skandhaśca sthūlāvayavaḥ pravibhāgō vā| tatraivāyurvēdagrahaṇē manō yasya sa tanmanāḥ| mananāt jñānaprakarṣaśālitvānmuniḥ | ētēna yasmādayaṁ mahāmatistanmanāḥ muniśca tēnānantapāramapyāyurvēdaṁ hētvādiskandhatrayamālambanaṁ kr̥tvā yathāvadacirādēva pratipannavānityāśayaḥ| acirāditi acirēṇa| atra ca yathā brahmā trisūtraṁ bubudhē yathā cēndrō hētuliṅgauṣadhajñānaṁ prōvāca tathaiva bharadvājō'pi triskandhaṁ taṁ bubudhē ityanēnāyurvēdasyāviplutāgamatvamupadarśyatē; tēna trisūtratriskandhayōrna punaruktiḥ| tēnēti indrādgr̥hītēnāyurvēdēna| amitamiti amitamivāmitam, atidīrghatvāt| āyuḥśabdaścāyuḥkāraṇē rasāyanajñānē bōddhavyaḥ; yēnōttarakālaṁ hi rasāyanōpayōgādayaṁ bharadvājō'mitamāyuravāpsyati (na r̥ṣibhya āyurvēdakathanāt pūrvaṁ rasāyanamācarati sma); kiṁvā sarvaprāṇyupakārārthādhītāyurvēdajanitadharmavaśāttatkālamēvāmitamāyurlēbhē bharadvāja iti bōddhavyam| taccēti śrutaṁ; yadā tamiti pāṭhaḥ, tadā tamāyurvēdam| anavaśēṣayanniti kārtsnyēnētyarthaḥ| āyurvēdamadhītyānantaramēvāyaṁ tamr̥ṣibhyō dattavān||25-26||

Adhikarana 11 (27-29) · Śloka 29

r̥ṣayaśca bharadvājājjagr̥hustaṁ prajāhitam| dīrghamāyuścikīrṣantō vēdaṁ vardhanamāyuṣaḥ||27|| maharṣayastē dadr̥śuryathāvajjñānacakṣuṣā| sāmānyaṁ ca viśēṣaṁ ca guṇān dravyāṇi karma ca||28|| samavāyaṁ ca tajjñātvā tantrōktaṁ vidhimāsthitāḥ| lēbhirē paramaṁ śarma jīvitaṁ cāpyanitvaram ||29||

dīrghamāyuścikīrṣanta iti prāṇināmātmanaśca| jñānārthaṁ jñānarūpaṁ vā cakṣurjñānacakṣuḥ, tēna jñānacakṣuṣā| gr̥hītēna tēnāyurvēdēna kiṁ dadr̥śurityāha- sāmānyaṁ cētyādi| ēṣāṁ cōttaratra lakṣaṇaṁ ṣaṇṇāṁ padārthānāṁ viśvarūpāṇāṁ bhaviṣyati; tēnaitattatraiva vyākaraṇīyam| taditi sāmānyādi| tantrōktaṁ vidhimiti apathyaparihārapathyōpādānarūpam| śarma sukham| paramiti duḥkhānākrāntam| anitvaramiti agatvaram||27-29||

Adhikarana 12 (30-31) · Śloka 31

atha maitrīparaḥ puṇyamāyurvēdaṁ punarvasuḥ| śiṣyēbhyō dattavān ṣaḍbhyaḥ sarvabhūtānukampayā||30|| agnivēśaśca bhēla(ḍa)śca jatūkarṇaḥ parāśaraḥ| hārītaḥ kṣārapāṇiśca jagr̥hustanmunērvacaḥ||31||

athētyādinā bharadvājaśiṣyasyātrēyasya punarvasvaparanāmnō'gnivēśādigurutāṁ darśayati| atra kēcidbharadvājātrēyayōraikyaṁ manyantē, tanna; bharadvājasañjñayā ātrēyasya kvacidapi tantrapradēśē'kīrtanāt; hārītē cātrēyādigurutayā bharadvāja uktaḥ- “śakrādahamadhītavān” ityādinā “mattaḥ punarasaṅkhyēyāstrisūtraṁ triprayōjanam| atrātrēyādiparyantā viduḥ sapta maharṣayaḥ|| ātrēyāddhārīta-r̥ṣiḥ”- ityantēna| vāgbhaṭēna tu yaduktaṁ “brahmā smr̥tvā''yuṣō vēdaṁ prajāpatimajigrahat| sō'śvinau tau sahasrākṣaṁ sō'triputrādikān munīn” (vā.sū.a.1) ityanēnātrēyasyēndraśiṣyatvaṁ, tadāyurvēdasamutthānīyarasāyanapādē ādiśabdēna vakṣyamāṇēndraśiṣyatāyōgāt samarthanīyam| tatra hīndrēṇa punarmaharṣīṇāmāyurvēda upadiṣṭa iti vaktavyam| maitrīparō maitrīpradhānaḥ; maitrī ca sarvaprāṇiṣvātmanīva buddhiḥ||30-31||

Adhikarana 13 (32-40) · Śloka 40

buddhērviśēṣastatrāsīnnōpadēśāntaraṁ munēḥ| tantrasya kartā prathamamagnivēśō yatō'bhavat||32|| atha bhēlādayaścakruḥ svaṁ svaṁ tantraṁ kr̥tāni ca| śrāvayāmāsurātrēyaṁ sarṣisaṅghaṁ sumēdhasaḥ||33|| śrutvā sūtraṇamarthānāmr̥ṣayaḥ puṇyakarmaṇām| yathāvatsūtritamiti prahr̥ṣṭāstē'numēnirē||34|| sarva ēvāstuvaṁstāṁśca sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ| sādhu bhūtēṣvanukrōśa ityuccairabruvan samam||35|| taṁ puṇyaṁ śuśruvuḥ śabdaṁ divi dēvarṣayaḥ sthitāḥ| sāmarāḥ paramarṣīṇāṁ śrutvā mumudirē param||36|| ahō sādhviti nirghōṣō lōkāṁstrīnanvavā(nā)dayat| nabhasi snigdhagambhīrō harṣādbhūtairudīritaḥ||37|| śivō vāyurvavau sarvā bhābhirunmīlitā diśaḥ| nipētuḥ sajalāścaiva divyāḥ kusumavr̥ṣṭayaḥ||38|| athāgnivēśapramukhān viviśurjñānadēvatāḥ| buddhiḥ siddhiḥ smr̥tirmēdhā dhr̥tiḥ kīrtiḥ kṣamā dayā||39|| tāni cānumatānyēṣāṁ tantrāṇi paramarṣibhiḥ| bha(bhā)vāya bhūtasaṅghānāṁ pratiṣṭhāṁ bhuvi lēbhirē||40||

buddhērviśēṣa utkarṣaḥ| yata iti buddhērviśēṣāt| svaṁ svaṁ tantramiti svasvanāmāṅkitaṁ bhēlatantraṁ, jatūkarṇatantramityādikam| kr̥tāni cētyatra ‘tantrāṇi’ iti śēṣaḥ| puṇyamāyurvēdatantrakaraṇalakṣaṇaṁ karma yēṣāmagnivēśādīnāṁ tē puṇyakarmāṇaḥ, tēṣāṁ puṇyakarmaṇām| sarvabhūtahitaiṣiṇa ityagnivēśādiviśēṣaṇaṁ; kiṁvā r̥ṣisaṅghaviśēṣaṇam| sādhuśabdō'jahalliṅgatayā napuṁsakaliṅga ēva; yathā- vēdāḥ pramāṇamiti| kēcittu sādhviti viśēṣaṇasya napuṁsakaliṅgatānurōdhādanukrōśamityapi napuṁsakaliṅgaṁ paṭhanti| ahō iti sādhviti praśaṁsāyām| snigdha iti anutkaṭatvēnāhlādakatvēna ca| śivō vāyurvavāvityādinā śubhalakṣaṇēna prakr̥tatantrakaraṇasya dēvairapyarthatō'numatatvamupadarśyatē| jñānadēvatā iti jñānābhimāninyō dēvatāḥ| tēna granthakaraṇāt pūrvamēvāgnivēśādīnāṁ buddhyādayō vyavasthitāḥ, tantrakaraṇōttarakālaṁ tvādarēṇa buddhyādidēvatānupravēśa iti| siddhiḥ sādhyasādhanajñānam| kīrtiḥ kīrtanaṁ vaktuṁ jñānamityarthaḥ; natu kīrtiryaśōrūpā, tasyā ajñānarūpatvāt; jñānadēvatāścēhōcyantē| bhavāya sthitayē, rōgānupahatajīvitāyēti yāvat| pratiṣṭhā janōpādēyatayā'vasthānam||32-40||

Adhikarana 14 (41) · Śloka 41

hitāhitaṁ sukhaṁ duḥkhamāyustasya hitāhitam| mānaṁ ca tacca yatrōktamāyurvēdaḥ sa ucyatē||41||

sampratyāyurvēdavyutpattiṁ kurvannāyurvēdābhidhēyaṁ darśayati- hitāhitamityādi| hitaṁ cāhitaṁ ca hitāhitaṁ, tathā sukhayuktatvāt sukhaṁ, duḥkhayuktatvādduḥkhaṁ; ētacca catuṣprakāramapyāyurarthēdaśamahāmūlīyē “tatra śārīramānasābhyām” ityādinā granthēna “ahitamatō viparyayēṇa” (sū.a.30) ityantēna vakṣyati| tasya hitāhitamiti āyuṣaḥ pathyāpathyam| mānaṁ cētyāyuṣa ēva, tacca pramāṇaṁ māsikadvimāsikatvādibhirvikr̥tilakṣaṇairindriyasthānē tathā prakr̥tilakṣaṇaiḥ “idamāyuṣmatāṁ kumārāṇāṁ lakṣaṇaṁ bhavati” (śā.a.8) ityādinā śārīrē vaktavyam| taccēti āyuḥ svarūpēṇa “śarīrēndriyasattvātmasaṁyōga” ityādinā vakṣyamāṇam| tēna hitāhitamityādinā ‘āyurvēdayatītyāyurvēda’ ityuktaṁ bhavati| vidadhātuścēha jñānārtha ēvābhiprētaḥ| yadvakṣyatyarthē daśamahāmūlīyē- “tadāyurvēdayatītyāyurvēdaḥ” (sū.a.30) iti| lābhādayastvarthā vidēriha nōktāḥ, tēṣāṁ sākṣādāyurvēdājanyatvāditi bhāvaḥ||41||

Adhikarana 15 (42) · Śloka 42

śarīrēndriyasattvātmasaṁyōgō dhāri jīvitam| nityagaścānubandhaśca paryāyairāyurucyatē||42||

āyurvēdapadē pūrvapadavācyamāyurāha- śarīrētyādi| śarīraṁ pañcamahābhūtavikārātmakamātmanō bhōgāyatanam, indriyāṇi cakṣurādīni, sattvaṁ manaḥ, ātmā jñānapratisandhātā, ēṣāṁ samyagadr̥ṣṭayantritō yōgaḥ saṁyōgaḥ| yadyapi śarīragrahaṇēnaiva indriyāṇyapi labhyantē, tathā'pi prādhānyāttāni punaḥ pr̥thaguktāni| ayaṁ ca saṁyōgaḥ saṁyōginaḥ śarīrasya kṣaṇikatvēna yadyapi kṣaṇikastathā'pi santānavyavasthitō'yamēkatayōcyatē| tasyāyuṣaḥ paryāyānāha- dhārītyādi| dhārayati śarīraṁ pūtitāṁ gantuṁ na dadātīti dhāri| jīvayati prāṇān dhārayatīti jīvitam| nityaṁ śarīrasya kṣaṇikatvēna gacchatīti nityagaḥ| anubadhnātyāyuraparāparaśarīrādisaṁyōgarūpatayētyanubandhaḥ| paryāyairāyurucyata iti ēkārthābhidhāyibhiḥ śabdairucyatē| yadyapi ca nityagānubandhaśabdābhyāṁ na kvacidapyāyurabhidhīyatē, tathā'pi nityagatvānubandhatvadharmakhyāpanārthamēvaitatsañjñādvayaṁ bōddhavyaṁ, dhārisañjñā tvarthēdaśamahāmūlīyē bhaviṣyati| nanu, uttaratra “caitanyānuvr̥ttirāyuḥ” (sū.a.30) ityāyurlakṣaṇaṁ kariṣyati, iha tu śarīrēndriyasattvātmasaṁyōga iti kimarthamuktam? brūmaḥ- śarīrēndriyasattvātmasaṁyōgajanyā caitanyānuvr̥ttiryathōktasaṁyōgāvyabhicāritvēna vyaktatvēna cārthēdaśamahāmūlīyē lakṣaṇatvēnōktā; śarīrādisaṁyōgarūpamēva tvāyuḥ paramārthataḥ; ēvambhūtasaṁyōgābhāvē maraṇamāyuruparamarūpaṁ bhavati, mr̥taśarīrē tu cētasō'bhāvādāyūrūpasaṁyōgābhāvaḥ||42||

Adhikarana 16 (43) · Śloka 43

tasyāyuṣaḥ puṇyatamō vēdō vēdavidāṁ mataḥ| vakṣyatē yanmanuṣyāṇāṁ lōkayōrubhayōrhitam ||43||

tasyētyādi| vēdayatīti vēdaḥ| vēdavidāṁ mata iti vēdavidbhiḥ pūjitaḥ| atha kasmādāyurvēdalakṣaṇō vēdaḥ puṇyatamō vēdavidāṁ ca pūjita ityāha- vakṣyata ityādi| yaditi yasmāt; ēvamuktaṁ bhavati- yadanyē r̥gvēdādayaḥ prāyaḥ paralōkahitamēvārthaṁ vadanti tēna puṇyāḥ, puṇyatamaścāyamāyurvēdō yad yasmānmanuṣyāṇāmubhayōrapi lōkayōryaddhitamāyurārōgyasādhanaṁ dharmasādhanaṁ ca tadvakṣyatē, tēnātiśayēna puṇyatamastathā vēdavidāṁ ca pūjita iti| kēcit ‘vakṣyatē yaḥ’ iti paṭhanti, tatrāpi hētugarbhamiti vyākhyēyam| jīvitapradātr̥tvādāyurvēdasya puṇyatamatvaṁ bōddhavyaṁ, yataścaturvargasādhanībhūtajīvitapradamēva sarvōttamaṁ bhavati| ucyatē ca- “na hi jīvitadānāddhi dānamanyadviśiṣyatē” (ci.a.1) iti||43||

Adhikarana 17 (44) · Śloka 44

sarvadā sarvabhāvānāṁ sāmānyaṁ vr̥ddhikāraṇam| hrāsahēturviśēṣaśca, pravr̥ttirubhayasya tu||44||

sampratyāyurvēdābhidhēyatayā sūtritē sāmānyādau sāmānyasya prathamasūtritatvāttathā sāmānyajñānamūlatvāccāyurvēdapratipādyasya hētvādēḥ sāmānyamēvāgrē nirdiśati- sarvadētyādi| sarvadā sarvasmin kālē nityagē cāvasthikē ca| sarvabhāvānāmityatra sarvaśabdaḥ kr̥tsnavācī; bhavanti sattāmanubhavantīti bhāvā dravyaguṇakarmāṇītyarthaḥ, natu bhavantyutpadyanta iti bhāvāḥ; tathā sati pr̥thivyādiparamāṇūnāṁ nityānāṁ sāmānyasya pārthivadvyaṇukādivr̥ddhaṁ kāryamasaṅgr̥hītaṁ syāt| sāmānyaṁ ca “sāmānyamēkatvakaraṁ” ityādinā vakṣyamāṇalakṣaṇam| vr̥ddhiḥ ādhikyaṁ, tatkāraṇaṁ vr̥ddhikāraṇam| ētacca sāmānyaṁ sāmānyavatō māṁsadravyādērvr̥ddhikāraṇasya lakṣaṇatvēna vr̥ddhikāraṇamityuktam| yatō na sāmānyaṁ māṁsatvādijātirūpaṁ vr̥ddhau kāraṇaṁ bhavati, tathāhi sati sāmānyaṁ māṁsatvarūpaṁ yathā vardhakē bhōjyarūpē māṁsē'sti tathā śarīradhāturūpē vardhanīyē'pyasti, tataśca nityaṁ māṁsatvasambandhādamāṁsādānāmapi māṁsēna vardhitavyaṁ; tasmādvr̥ddhikāraṇalakṣaṇatvēna sāmānyaṁ vr̥ddhikāraṇamityuktam| ata ēva vaiśēṣikē'pyuktaṁ- “trayāṇāmakāryatvamakāraṇatvaṁ ca” iti| atra trayāṇāmiti sāmānyaviśēṣasamavāyānām| yē tu samānamēva sāmānyamiti kr̥tvā dravyādyēva sāmānyaśabdēnābhidadhati, tēṣāṁ matē “sāmānyaṁ ca viśēṣaṁ ca” (sū.a.1) ityādigranthōktasya sāmānyasya na kiñcidanēnōktaṁ syādityasambandhārthatvaṁ prakaraṇasya syāt| ētacca vr̥ddhikāraṇatvaṁ sāmānyasya na lakṣaṇaṁ, kiṁ tarhyāyurvēdōpayōginā dharmēṇa nirdēśaḥ; lakṣaṇaṁ tu “sāmānyamēkatvakaram” iti kariṣyati| ēvaṁ dravyādāvapi cōddēśānantaraṁ nirdēśaṁ kariṣyati “khādīnyātmā” ityādinā, tatō lakṣaṇaṁ “yatrāśritāḥ karmaguṇā” ityādinā kariṣyati| sāmānyasya ca vr̥ddhikāraṇatvaṁ hyasati virōdhikāraṇē bōddhavyaṁ, tēnāmalakādigatānāmamlatvādīnāṁ pittagatāmlatvādyavardhakatvamāmalakagataśiśiratvaprabhāvavirōdhitvādupapannam| ēvamanyatrāpi tridōṣaharadravyē bōddhavyam| iha ca sāmānyasya vr̥ddhikāraṇatvamityucyatē, natu sāmānyamēva vr̥ddhikāraṇamityucyatē, tēnāsamānādapi ghr̥tānmēdhāyā vahnēśca vr̥ddhiḥ prabhāvādēvōpapannā, yaduktaṁ- “ghr̥tamagnimēdhē karōti” iti; tathā cintayā vātavr̥ddhiḥ, tathā saṅkalpādvr̥ṣyapādayugalēpācca śukravr̥ddhirityādi prabhāvādupapannam| sāmānyaṁ cēha vr̥ddhikāraṇamityucyamānē samānasyēti gamyatē, na hi śōṇitaṁ prati māṁsatvaṁ sāmānyaṁ, kintu vyāvr̥ttabuddhijanakatvādviśēṣa ēva| atha vaiśēṣikōktānāmantyaviśēṣāṇāmiha śāstrē cikitsāyāmanupayuktatvāttadviśēṣadharmavyāvartakatvayōgāt sāmānyaviśēṣānēva hrāsakāraṇatvēnāha- hrāsahēturityādi| atrāpi sarvadā sarvabhāvānāmiti yōjanīyam| hrāsaḥ apacayaḥ| viśiṣyatē vyāvartata iti viśēṣaḥ| sāmānyamēva gavēdhukatvaṁ māṁsādīn prati viśēṣaḥ; gavēdhukō hi gavēdhukatvēna gavēdhukavyaktyantarāpēkṣayā samānaḥ, māṁsāpēkṣayā vyāvr̥ttatvādviśēṣaḥ; na hi māṁsē gavēdhukatvamasti| ēvaṁ māṁsatvaṁ māṁsāntarāpēkṣayā'nugatatvāt sāmānyaṁ, śōṇitādyapēkṣayā tu māṁsānāṁ vyāvr̥ttatvādviśēṣa ēva| atrāpi hrāsahētutvaṁ hrāsahētudravyādilakṣaṇatvēna sāmānyavajjñēyaṁ; tathā hrāsahētutvamapyasati virōdhakē sāmānyōktanyāyēna jñēyaṁ; tēna mandakanikucādīnāṁ vātādiviruddhānāmapi snigdhatvādīnāṁ vātādyaśamakatvaṁ dravyasyāpathyatvaprabhāvādēva jñēyam| viśēṣaścēha viruddhaviśēṣō'bhiprētaḥ; tē(yē)nōttaratra viruddhaviśēṣamēva hrāsahētutayā tatra tatrōpadēkṣyati; yathā- “vr̥ddhiḥ samānaiḥ sarvēṣāṁ viparītairviparyayaḥ” (vā.sū.a.1) iti, tathā “viparītaguṇairdēśamātrākālōpapāditaiḥ” (sū.a.1) ityādi, tathā viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati (sū.a.1) ityādi, tathā jatūkarṇē'pyuktaṁ- “samānaiḥ sarvabhāvānāṁ vr̥ddhirhānirviparyayāt” iti| aviruddhaviśēṣastu yadyapi hrāsē vr̥ddhau vā'pyakāraṇaṁ, yathā- pr̥thivyā anuṣṇāśītasparśō vātasya śaityaṁ na vardhayati nāpi hrāsayati, tathā'pyagnikṣīyamāṇānāṁ dhātūnāmasamānatvēnājanakatvāddhrāsakāraṇami(mē)va bhavati; yatō'samānadravyōpayōgē sati hrāsō vinaśvarāṇāṁ bhāvānāmāpūrakahētvabhāvādupalabhyata ēva; yathā- vahatō jalasya pūrvadēśasētunōttaradēśajalasya hrāsaḥ| ēvambhūtaṁ cāviruddhaviśēṣōpayōgē'pi hrāsaṁ paśyatā''cāryēṇa sāmānyēnaivēhōktaṁ hrāsahēturviśēṣa iti| caśabdaḥ sarvabhāvānāmiti samuccinōti| atha kimasambaddhāvapi sāmānyaviśēṣau vr̥ddhihrāsakāraṇaṁ nētyāha - pravr̥ttirubhayasya tviti| ‘kāraṇaṁ’ iti śēṣaḥ| ubhayasya sāmānyasya viśēṣasya ca, pravr̥ttiḥ pravartanaṁ śarīrēṇābhisambandha iti yāvat; ēvambhūtā pravr̥ttiḥ dhātusāmānyaviśēṣayōrvr̥ddhihrāsē kāraṇamityarthaḥ| tuśabdō'vadhāraṇē; tēna nāsambaddhau sāmānyaviśēṣau svakāryaṁ kuruta iti darśayati| kiṁvā pravr̥ttiḥ ucitā dhātupravr̥ttirdhātusāmyamiti yāvat, sā ubhayasya sāmānyasya viśēṣasya ca ‘kāryā’ iti śēṣaḥ| tēna kēvalasamānōpayōgāddhātuvr̥ddhyā dhātuvaiṣamyaṁ , kēvalaviśēṣōpayōgācca dhātukṣayāddhātuvaiṣamyaṁ, yugapatsamānaviśiṣṭadravyōpayōgāt pravr̥ttirdhātusāmyarūpā bhavatītyuktaṁ bhavati| tuśabdaḥ pūrvapakṣādēkadravyōpayōgalakṣaṇādvyāvartayati||44||

Adhikarana 18 (45) · Śloka 45

sāmānyamēkatvakaraṁ, viśēṣastu pr̥thaktvakr̥t| tulyārthatā hi sāmānyaṁ, viśēṣastu viparyayaḥ||45||

atha kiṁlakṣaṇaṁ tat sāmānyaṁ kiṁlakṣaṇō vā sa viśēṣa ityāha- sāmānyamityādi| ēkatvakaramiti ēkatvabuddhikaraṁ, sāmānyaṁ yadanēkāsu bhinnadēśakālāsu gavādivyaktiṣu ‘ayaṁ gaurayaṁ gauḥ’ ityādiprakārā ēkākārā buddhistat sāmānyam| na hi bhinnāsu vyaktiṣvabhinnaṁ sāmānyamēkarūpaṁ vinā'bhrāntā ēkākārā buddhirbhavatīti bhāvaḥ| yatrāpi ca ‘ayaṁ pācakō'yaṁ pācakaḥ’ iti, tathā ayaṁ ‘śuklō'yaṁ śuklaḥ’ ityādau kriyāguṇādisāmānyādēkarūpā buddhistatrāpi sāmānyamēkakriyāguṇādigatamēkarūpādhyavasāyē hētuḥ| na hyēkasmin pācakē yā kriyā sā pācakāntarē'pi, kintarhi tajjātīyā| ataḥ kriyāsāmānyaṁ tatrāpyēkatvādhyavasāyē kāraṇam| viśēṣalakṣaṇaṁ- pr̥thaktvakr̥diti|- vyāvr̥ttabuddhikr̥t; tēna yadgōvyaktyantarāpēkṣayaikabuddhikartr̥tayā gōtvaṁ sāmānyaṁ, tadēva gōtvamaśvādyapēkṣayā vyāvr̥ttabuddhikartr̥tvādaśvādīn prati viśēṣa ityuktaṁ bhavati| tēna māṁsatvaṁ māṁsaṁ prati māṁsāntarāpēkṣayā samānatvādvr̥ddhikāraṇaṁ bhavati, tadēva tu māṁsatvaṁ vātaṁ prati viśēṣarūpatayā hrāsahēturbhavati; śōṇitādīn prati tvavirōdhiviśēṣatvēna na tathā hrāsakāraṇaṁ, guṇasāmānyāttu vardhakamapi māṁsaṁ śōṇitādīnāṁ bhavati| kathamanēkāsu vyaktiṣu sāmānyamēkabuddhimavyabhicāriṇīṁ karōtītyāha- tulyārthatā hītyādi| tulyārthatā ēkasāmānyarūpārthānuyōgitā| ētēna yasmādbhinnāsu vyaktiṣu sāmānyamēkarūpasambandhamasti , tatastadanēkārthāvalambā satyapi vyaktibhēdē ēkabuddhiryuktēti bhāvaḥ| viśēṣastu viparyaya iti atulyārthatā hi viśēṣatvaṁ , tēna gōgajayōratulyagōtvagajatvarūpārthayōḥ pr̥thagbuddhiryuktaivēti darśitaṁ bhavati| anyē tu vyākhyānayanti yat- trividhaṁ sāmānyaṁ, viśēṣaśca trividhaḥ; yathā- dravyagōcaraḥ, guṇagōcaraḥ, karmagōcaraśca; tatra sarvadētyādinā dravyasāmānyamucyatē; sāmānyamēkatvakaramityanēna guṇasāmānyaṁ; yathā- payaḥśukrayōrbhinnajātīyayōrapi madhuratvādiguṇasāmānyaṁ tatraikatāṁ karōti, ēvaṁ viśēṣē'pyudāhāryaṁ; tulyārthatētyādinā tu karmasāmānyaṁ nigadyatē, āsyārūpaṁ hi karma na ślēṣmaṇā samānamapi tu pānīyādikaphasamānadravyārthakriyākāritvāt kaphavardhakarūpatayā āsyā'pi kaphasamānētyucyatē; ēvaṁ svapnādāvapi karmaṇi bōddhavyam| tadētadbhaṭṭāraharicandrēṇaiva dūṣitaṁ; yataḥ sarvadētyādinaiva lakṣaṇēna trividhimapi sāmānyaṁ labhyatē, tēnāsmin pakṣē sāmānyamēkatvakaramityādyavācyaṁ syāditi kr̥tvā| anyē tu paśyanti- yattrividhaṁ sāmānyam- atyantasāmānyaṁ, madhyasāmānyam, ēkadēśasāmānyaṁ ca; tatra sarvadētyādinā'tyantasāmānyamucyatē, sāmānyamēkatvakaramityanēna madhyasāmānyaṁ, tulyārthatā hītyādinaikadēśasāmānyaṁ ētadapi traividhyakathanaṁ nātiprayōjanamasaṅgatalakṣaṇaṁ cēti nātiśraddhākaram| kēcit sāmānyaṁ dvividhamicchanti- ubhayavr̥tti, tathaikavr̥tti ca; tatra māṁsaṁ māṁsavardhakam, ubhayavr̥ttisāmānyāt; māṁsatvaṁ hi pōṣyē pōṣakē ca gatatvādubhayavr̥tti; ēkavr̥tti tu yathā- ghr̥tamagnikaraṁ, tathā dhāvanādikarma vātakaraṁ, tathā''syādi kaphakaram; ētaddhi sarvaṁ na vardhanīyēna samānaṁ, kintu prabhāvādvardhakaṁ; prabhāvaśca ghr̥tatvadhāvanatvādirēva; sa caikavr̥ttisāmānyarūpaḥ, tēnātrāpi sāmānyamēva vr̥ddhikāraṇamiti bruvatē| asmiṁstu pakṣē'nubhayavr̥ttisāmānyaṁ viśēṣa ēva bhavati, tathā samānamasamānaṁ ca vr̥ddhikāraṇaṁ bhavatīti na kiñcit sāmānyasyōktaṁ syāt| asmanmatē tu sāmānyaṁ vr̥ddhau kāraṇamēva bhavatīti sāmānyaṁ vr̥ddhikāraṇatvēna niyamyatē; na tu vr̥ddhiḥ sāmānyakāraṇikaivēti niyamyatē, tēnāsamānādapi vr̥ddhirbhavati nirdōṣā| yattūcyatē- karmasāmānyaṁ nēha tantrē vr̥ddhikāraṇamasti, yatō na dhāvanēna vāyuḥ samāna iti; ata ēvācāryēṇa dravyasāmānyamuktaṁ “māṁsamāpyāyatē māṁsēna” (śā.a.6) ityādinā, tathā “samānaguṇānāmāhāravikārāṇāmupayōgaḥ” (śā.a.6) ityādinā guṇasāmānyamuktaṁ; naivaṁ karmasāmānyamuktaṁ, vacanaṁ hi “karmāpi ca yadyasya dhātōrvr̥ddhikaraṁ tattadāsēvyam” (śā.a.6) iti; na tatra sāmānyōpagrahaḥ kr̥taḥ| atra brūmaḥ- karmaṇāṁ prāyaḥ prabhāvēṇaiva vr̥ddhihētutvāt sāmānyānupagrahaḥ kr̥taḥ, na tu karmasāmānyābhāvāt; yataḥ kriyāvatō vātasya kriyāvatā vyāyāmādiyuktēna śarīrēṇa vr̥ddhiḥ kriyatē, niṣkriyatayā cāsya vātasya hrāsaḥ| svapnādayastu “saṁyōgē ca vibhāgē ca” ityanēna vakṣyamāṇalakṣaṇēnānuktā api śāstravyavahārāt karmaśabdēnōcyatē| tatra svapnaḥ svakāraṇādēva cīyamānasya kaphasya kṣayakāraṇaśarīraparispandādinirōdhakatvēna vr̥ddhikara ucyatē, na tu svapnaḥ sākṣācchlēṣmavr̥ddhiṁ karōti| ēvamāsyādāvapi cintanīyam| yatra tvēvaṁ kāraṇaṁ cintayituṁ na pāryatē tatra prabhāva ēva varṇanīyaḥ| nanu māṁsaṁ māṁsaṁ vardhayati sāmānyāt, viśēṣācca vātaṁ kṣapayati, tat kathaṁ yugapadviruddhārthadvayakartr̥tvaṁ māṁsasya; na hi dēvadattō yadaiva kumbhaṁ karōti tadaiva kāṇḍamapi| naivaṁ, kriyāvatāmayaṁ dharmō nākriyāvatāmiti ; tathāhi- śabdō yugapadanēkānēva śabdānēkakālamārabhatē, tathā'gniḥ prakāśadāhau yugapat karōti; ata ēvōktamācāryēṇa- “tasmādbhēṣajaṁ samyagavacāryamāṇaṁ yugapadūnātiriktānāṁ dhātūnāṁ sāmyakaraṁ bhavati; adhikamapakarṣati, nyūnamāpyāyayati” (śā.a.6) iti| yaducyatē- kṣīyamāṇadhātōrvr̥ddhasya tathā bahudōṣasya samānaguṇō'pyāhārō na vr̥ddhihētuḥ, tathā grīṣmē ca madhurādinā samānēnāpi na kaphābhivr̥ddhirityādi; tatra pratibandhakānāṁ jarā-bahudōṣatva-grīṣmōṣṇatvādīnāṁ vidyamānatvānna sāmānyaṁ vardhakam; asati ca virōdhakē sāmānyaṁ vr̥ddhikāraṇamiti siddhāntaḥ; tēna na kācit kṣatiḥ| kiṁvā vr̥ddhādīnāṁ samānēnāhārēṇa kriyata ēva vr̥ddhiḥ; paramatibalavatā kṣayahētunā''dhīyamānakṣayē puruṣē sā vr̥ddhirnōpalabhyatē| atra ca dravyasāmānyamēva dhātūnāṁ dravyarūpāṇāṁ vardhakaṁ na guṇasāmānyaṁ, guṇānāṁ dravyānārambhakatvāt| guṇasāmānyāttu tadguṇāśrayaṁ dravyamanumīyatē; tacca dravyaṁ dhātuvardhakaṁ bhavati, yathā- rūkṣādīn guṇān dr̥ṣṭvā citrakō vāyvadhikō yō'numitaḥ, sa ca citraka upayuktō vātaṁ vardhayati, guṇāstu guṇānēva janayantō'bhivardhayanti| sāmānyaṁ ca vr̥ddhikāraṇalakṣaṇaṁ na sākṣādvr̥ddhikāraṇamiti prāgēvōktam; ēvaṁ viśēṣē'pi| ayaṁ ca sāmānyaviśēṣavādō granthavistarabhayādāyurvēdōpayuktadharmamātrēṇōktaḥ; vistarastvasya vaiśēṣikē bōddhavyaḥ||45||

Adhikarana 19 (46-47) · Śloka 47

sattvamātmā śarīraṁ ca trayamētattridaṇḍavat| lōkastiṣṭhati saṁyōgāttatra sarvaṁ pratiṣṭhitam||46|| sa pumāṁścētanaṁ tacca taccādhikaraṇaṁ smr̥tam| vēdasyāsya, tadarthaṁ hi vēdō'yaṁ samprakāśitaḥ||47||

samprati sāmānyaviśēṣāvabhidhāya, uddēśakramānurōdhādguṇē'bhidhātavyē, guṇēṣu pradhānabhūtamāyurvēdōpakāryaṁ sattvātmaśarīrasaṁyōgaṁ vaktumāha- sattvamityādi; kiṁvā sāmānyaviśēṣābhyāmēva hētuliṅgauṣadhāni darśitāni, sāmānyaviśēṣavata ēva sarvatra kāraṇatvālliṅgatvāccaitāvadēva vicāryamāṇaṁ tantraṁ bhavati, adhikaraṇaṁ ca nōktam, ataḥ sattvādimēlakaṁ hētvādyadhikaraṇamāha- sattvamityādi| sattvaṁ manaḥ| caśabdaḥ samuccayē| saṅkhyēyanirdēśādēva saṅkhyāyāṁ labdhāyāṁ trayamiti padaṁ militānāmēva grahaṇārtham| ētadityanantarōktanirdēśaḥ| tridaṇḍaḥ parasparasaṁyōgavidhr̥taḥ kumbhādidhārakastadvat| ētēna yathā tridaṇḍē'nyatamāpāyē nāvasthānaṁ, tathā sattvādīnāmanyatamāpāyē'pi na lōkasthitirityuktaṁ bhavati| lōkata ālōkata iti lōkaḥ, tēnēha jaṅgamō bhūtagrāma ucyatē| saṁyōgāttiṣṭhatīti parasparōpagrāhakāt saṁyōgāt svārthakriyāṁ kurvanna viśakalitaṁ bhavati| atra tu pr̥thagindriyagrahaṇaṁ na kr̥taṁ, śarīragrahaṇēnaiva gr̥hītatvāt| tatra sarvaṁ pratiṣṭhitamiti tasmiṁllōkē karmaphalādi vyavasthitaṁ; yadvakṣyati- “atra karmaphalaṁ cātra jñānaṁ cātra pratiṣṭhitam| atra mōhaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ jīvitaṁ maraṇaṁ svatā” (śā.a.1) iti| sa pumāniti tat sattvāditrayaṁ pumāniti bhaṇyatē| tatra yadyapi sattvāditrayaṁ napuṁsakaliṅgaṁ, tathā'pi pumāniti vakṣyamāṇaliṅgagrahaṇāt ‘sa’ iti puṁliṅganirdēśaḥ; yathā- “ṇēraṇau yatkarma ṇau cēt sa kartānādhyānē” (pā.a.1pā.3sū.67) ityādau| kiñcaitaditi yadyapi vartamānanirdēśaḥ kr̥tastathā'pi tasyaiva ‘sa’ ityatītanirdiśō'pi sarvanāmnāṁ sarvakālanirdēśādēvāviruddhō mantavyaḥ| vadanti hi lākṣaṇikāḥ- “pratyakṣē ca parōkṣē ca sāmīpyē dūra ēva ca| ētēṣvarthēṣu vidvadbhiḥ sarvanāma prayujyatē” iti| cētanamiti jñānavat| taccādhikaraṇaṁ smr̥taṁ tantrasyētyatra hētumāha- tadarthaṁ hītyādi| tadarthamiti tadupakārārtham; ētēna taduddiśya pravr̥ttiradhikaraṇārthā nādhārārthēti darśayati| atra sattvamādau kr̥taṁ, tadadhīnatvādātmaśarīrakriyāyāḥ; yaduktaṁ- “acētanaṁ kriyāvacca manaścētayitā paraḥ| yuktasya manasā tasya nirdiśantyātmanaḥ kriyām” (śā.a.1) iti| pūrvaṁ śarīrētyādinā''yuruktaṁ, sattvamātmētyādinā tu tantrādhikaraṇabhūtapuruṣa ucyata iti na paunaruktyam| atra cātmagrahaṇēna buddhyahaṅkārādīnāṁ grahaṇaṁ, śarīragrahaṇēnēndriyāṇāmarthānāṁ ca śarīrasambaddhānāṁ grahaṇaṁ vyākhyēyam||46-47||

Adhikarana 20 (48) · Śloka 48

khādīnyātmā manaḥ kālō diśaśca dravyasaṅgrahaḥ| sēndriyaṁ cētanaṁ dravyaṁ, nirindriyamacētanam||48||

samprati guṇābhidhānaṁ kramaprāptamullaṅghya dravyāṇi nirdiśatā guṇādhāratayā dravyasya prādhānyamucyatē; sūtrē ca “sāmānyaṁ ca viśēṣaṁ ca” ityādau guṇānādau nirdiśatā guṇānāmēva rasādīnāṁ prāyaḥ śāstrē kārmukatvamupadarśyatē; ata ēvātrēyabhadrakāpyīyē (sū.a.26) madhurādirasadvārā sarvaguṇān karmāṇi ca dravyasya vakṣyati; kiñca sarvapradhānaṁ yajjīvitaṁ tadēva saṁyōgaguṇarūpamityagrē tatra guṇagrahaṇaṁ, sa ca saṁyōgaguṇaḥ sattvamātmētyādinā prathamamukta ēva; viśēṣaguṇēṣu tu dravyaṁ pradhānamiti dravyamucyatē- khādīnītyādi| khādīnītyādāvātmā kasmāt pradhānabhūtō'pi prathamaṁ nōktaḥ? ucyatē- śarīrasyēha vyādhyārōgyādhikaraṇatayā pradhānatvāttadārambhakāni khādīnyēvōcyantē nātmā, tasya nirvikāratvāt; vacanaṁ hi “nirvikāraḥ parastvātmā” (sū.a.1) ityādi; khādīni ca “mahābhūtāni khaṁ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā” (śā.a.1) ityanēna kramēṇōktāni bhūtānyanāgatāvēkṣaṇēnōcyantē | ātmādīnāṁ ca yathābhyarhitasya pūrvanirdēśaḥ| dravyasaṅgraha iti karacaraṇaharītakītrivr̥tādyasaṅkhyēyabhēdabhinnasya kāryadravyasya kāraṇadvārā saṅkṣēpa ityarthaḥ| sarvakāryadravyāṇāmapi vyavasthāmāha- sēndriyamityādi| nirindriyamityatra niḥśabdō'bhāvē, nirmakṣikamitivat| atra sēndriyaṁ cētanamityēvāvataivārthāpattyā nirindriyamacētanamiti labdhē'pi punastadvacanamēvambhūtārthāpattēranaikāntikatvādbōddhavyam| yathā navajvarē divāsvapnādi niṣiddhaṁ, arthājjīrṇē jvarē tadāpadyēta , na caivaṁ; tatra tēṣāṁ divāsvapnādīnāṁ niṣiddhatvāt; tasmāttrividhaśiṣyabuddhihitatayōhyamapi sākṣādēvōcyatē; vadanti hi nyāyavidō- “vyākhyānādvaraṁ karaṇam” iti| yadyapi cātmaiva cētanō na śarīraṁ, nāpi manaḥ, yaduktaṁ- “cētanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyatē” (śā.a.1) iti, tathā'pi salilauṣṇyavat saṁyuktasamavāyēna śarīrādyapi cētanam| idamēva cātmanaścētanatvaṁ yadindriyayōgē sati jñānaśālitvaṁ, na kēvalasyātmanaścētanatvaṁ ; yaduktaṁ- “ātmā jñaḥ, karaṇairyōgājjñānaṁ tvasya pravartatē” (śā.a.1) iti| atra sēndriyatvēna vr̥kṣādīnāmapi cētanatvaṁ bōddhavyaṁ; tathāhi- sūryabhaktāyā yathā yathā sūryō bhramati tathā tathā bhramaṇāddr̥ganumīyatē, tathā lavalī mēghastanitaśravaṇāt phalavatī bhavati, bījapūrakamapi śr̥gālādivasāgandhēnātīva phalavadbhavati, cūtānāṁ ca matsyavasāsēkāt phalāḍhyatayā rasanamanumīyatē, aśōkasya ca kāminīpādatalāhatisukhinaḥ stabakitasya sparśanānumānaṁ; smr̥tiścānumānaṁ draḍhayati, yathā- “yō'bhivāditaviprastu nāśiṣaṁ samprayacchati| śmaśānē jāyatē vr̥kṣō gr̥dhrakaṅkōpasēvitaḥ” iti; tathā “vr̥kṣagulmaṁ bahuvidhaṁ tatraiva tr̥ṇajātayaḥ| tamasā'dharmarūpēṇa cchāditāḥ karmahētunā|| antaḥsañjñā bhavantyētē sukhaduḥkhasamanvitāḥ| ētadantāśca gatayō brahmādyāḥ samudāhr̥tāḥ” (manusmr̥ti a.1) iti| tathā tantrakāraśca vānaspatyānūkān prāṇinō vakṣyati; tēnāgamasaṁvalitayā yuktyā cētanā vr̥kṣāḥ||48||

Adhikarana 21 (49) · Śloka 49

sārthā gurvādayō buddhiḥ prayatnāntāḥ parādayaḥ| guṇāḥ prōktāḥ ...|49|

samprati guṇānnirdēṣṭumāha- sārthā ityādi| anēna trividhā api vaiśēṣikāḥ sāmānyā ātmaguṇāścōddiṣṭāḥ| tatrārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ| yaduktam- “arthāḥ śabdādayō jñēyā gōcarā viṣayā guṇāḥ” (śā.a.1) iti| ētē ca vaiśēṣikāḥ; yata ākāśasyaiva śabdaḥ prādhānyēna, vāyōrēva sparśaḥ prādhānyēna, ēvamagnyādiṣu rūpādayaḥ| anyaguṇānāṁ cānyatra darśanaṁ bhūtāntarānupravēśāt | vacanaṁ hi- “viṣṭaṁ hyaparaṁ parēṇa” (nyā.da.a.3ā.1sū.66) iti| gurvādayastu gurulaghuśītōṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramr̥dukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasthūlasūkṣmasāndradravā viṁśatiḥ| ētē ca sāmānyaguṇāḥ, pr̥thivyādīnāṁ sādhāraṇatvāt| ētē yajjaḥpuruṣīyē prāya āyurvēdōpayuktatvāt parādibhyaḥ pr̥thak paṭhitāḥ| buddhiḥ jñānam; anēna ca smr̥ticētanādhr̥tyahaṅkārādīnāṁ buddhiviśēṣāṇāṁ grahaṇam| prayatnō'ntē yēṣāṁ nirdēśē tē prayatnāntāḥ; ētēna cēcchādvēṣasukhaduḥkhaprayatnānāṁ grahaṇam| vacanaṁ hi- “icchā dvēṣaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ prayatnaścētanā dhr̥tiḥ| buddhiḥ smr̥tirahaṅkārō liṅgāni paramātmanaḥ” (śā.a.1) iti| iha cētanādīnāṁ buddhigrahaṇēnaiva grahaṇaṁ, śārīrē tu cētanādīnāmapi pr̥thagātmagamakatvēna pr̥thak pāṭhaḥ| ētacca tatraiva vyākaraṇīyam| parādayō yathā- “parāparatvē yuktiśca saṅkhyā saṁyōga ēva ca| vibhāgaśca pr̥thaktvaṁ ca parimāṇamathāpi ca|| saṁskārō'bhyāsa ityētē guṇāḥ prōktāḥ parādayaḥ|” (sū.a.26) iti| ētē ca sāmānyaguṇā api nātyupayuktatvāttathā buddhiprādhānyāccāntē prōktāḥ| prōktā iti prakarṣēṇa viśēṣaguṇatvādinōktāḥ|49|-

Adhikarana 22 (49) · Śloka 49

...prayatnādi karma cēṣṭitamucyatē||49||

kramāgataṁ karma nirdiśati- prayatnādītyādi| prayatanaṁ prayatnaḥ karmaivādyamātmanaḥ; yathā- “tulyāsyaprayatnaṁ savarṇam” (pā.a.1pā.1sū.9) ityatra vyākhyātam| ādiśabdaḥ prakāravācī| tēna saṁskāragurutvādijanyakr̥tsnakriyāvarōdhaḥ| yadyapi cēṣṭitaṁ prāṇivyāpāra ucyatē, tathā'pīha sāmānyēna kriyā vivakṣitā| cēṣṭitapadēnaiva sarvakarmalābhē siddhē vamanādikarmaniṣēdhē ca siddhē prayatnādīti padaṁ susūkṣmaprayatnarūpakarmavyāpitvadyōtanārtham | anyē tu prayatnādīti prayatnakāraṇamiti bruvatē, prayatnagrahaṇaṁ ca kāraṇōpalakṣaṇaṁ vadanti; tēna gurutvādikāryasyāpi karmaṇō grahaṇamiti| prayatnaśabdaścāyurvēdē'pi karmavacanō dr̥śyatē; “pravr̥ttistu cēṣṭā kāryārthā, saiva kriyā prayatnaḥ kāryasamārambhaśca” (vi.a.8) iti vacanāt||49||

Adhikarana 23 (50) · Śloka 50

samavāyō'pr̥thagbhāvō bhūmyādīnāṁ guṇairmataḥ| sa nityō yatra hi dravyaṁ na tatrāniyatō guṇaḥ||50||

samavāyamāha- samavāya ityādi| samavāyasya cāyaṁ nirdēśa ēva lakṣaṇam| tēnōttaratra dravyādilakṣaṇē punarasya lakṣaṇaṁ na kartavyam| samavāya iti lakṣyanirdēśaḥ, apr̥thagbhāva iti lakṣaṇam; apr̥thagbhāvaḥ ayutasiddhiḥ, sahaivāvasthānamiti yāvat| yathā- avayavāvayavinōḥ, guṇaguṇinōḥ, karmakarmavatōḥ, sāmānyasāmānyavatōḥ; nahyavayavādīn virahayyāvayavyādaya upalabhyantē| apr̥thagbhāvamēva viśēṣayannāha- bhūmyādīnāṁ guṇairmata iti| bhūmyādīnāṁ bhūmiprakārāṇāṁ; bhūmiśca bhūyasāmādhēyānāmādhārā, tēnādhāratvōdāharaṇārthamuktā; yatō bhūmērarthāḥ sarvē gurvādiparādyāśca guṇāstathā cāvayavisāmānyaka(dha)rmāṇyapyādhēyāni, nētaradravyē yathōktasarvādhēyasampattiḥ| ētēna bhūmyādīnāmityādhārāṇāṁ, guṇairiti apradhānairādhēyaiḥ; ādhēyō hyādhārāpēkṣayā'pradhānam, apradhānē ca guṇaśabdō yathā- guṇībhūtō'yamiti, apradhānamityarthaḥ; tēnādhārāṇāmādhēyairyō'pr̥thagbhāvaḥ sa samavāyaḥ iti| tēna pr̥thivītvagandhavattvayōrapr̥thaksiddhayōrapyādhārādhēyabhāvābhāvānna samavāya ityuktaṁ bhavati| ata ēvōktaṁ vaiśēṣikē yat- “ayutasiddhānāmādhāryādhārabhūtānāṁ yaḥ sambandha ihētipratyayahētuḥ sa samavāyaḥ” (pa.dha.saṁ.dravyapadārthanirūpaṇa) iti| sa nitya iti samavāyō'vināśī| satyapi samavāyināṁ dravyāṇāṁ nāśē samavāyō na vinaśyati| atra hētumāha- yatra hītyādi| yatra dravyaṁ niyataṁ nityaṁ, yathā- ākāśaṁ, na tatra nitya ākāśē'niyatō vināśī guṇaḥ, ‘kaścit’ iti śēṣaḥ| ēvaṁ manyatē- nityē vyōmni parimāṇamapi tāvannityaṁ, tathā dravyatvamapyākāśagataṁ nityaṁ, tathā nityayōrākāśatadguṇayōḥ samavāyalakṣaṇaḥ sambandhō'pi nitya ēva| ēvaṁ tatra samavāyasya nityatvē siddhē ēkarūpatvāt samavāyasyānyatrāpi nityatvamēva| na cāśrayadravyanāśē samavāyavināśaḥ| yathā- gōvyaktivināśē'pi gōtvasya sāmānyasya na vināśaḥ| nityasyaiva samavāyasya tē tē pārthivadravyādayastatra tatra vyañjakā bhavanti sāmānyasyēva vyaktayaḥ| anyaistu nityānityabhēdēna dvividhaḥ samavāyō vyākhyātaḥ; ayaṁ ca granthō bhūmyādīnāṁ guṇairēva yaḥ sambandhastasyaiva yathāśrutasya pratipādaka iti vyākhyātaṁ; tattu na vyāpakaṁ nāpi vaiśēṣikamatānuyāyīti nēha prapañcitam||50||

Adhikarana 24 (51) · Śloka 51

yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṁ samavāyi yat| taddravyaṁ ...|51|

dravyalakṣaṇamāha- yatrētyādi| yatrāśritā yatra samavētāḥ, karma ca guṇāśca karmaguṇāḥ| kāraṇaṁ samavāyi yaditi samavāyi kāraṇaṁ yat, dravyamēva hi dravyaguṇakarmaṇāṁ samavāyikāraṇam| samavāyikāraṇaṁ ca tad yat svasamavētaṁ kāryaṁ janayati; guṇakarmaṇī tu na svasamavētaṁ kāryaṁ janayataḥ, atō na tē samavāyikāraṇē| ētatkarmavattvaṁ hi dravyasya guṇādipañcapadārthavyāvr̥ttimātralakṣaṇakathanaṁ, na tu sajātīyavyāpakavijātīyavyāvartakalakṣaṇakathanaṁ; yēna karmasamavāyō nākāśādīnāṁ vartatē , tēna lakṣaṇānugataṁ vijātīyavyāvr̥ttaṁ dravyasya lakṣaṇaṁ guṇavattvaṁ samavāyikāraṇatvaṁ ca bōddhavyam| yadu(ttū)tpannamātraṁ dravyaṁ prathamakṣaṇē nirguṇaṁ, tadapi dvitīyakṣaṇāvaśyambhāviguṇavattayā tadyōgyatvādguṇavadēvēti mantavyam| vaiśēṣikē'pyucyatē- kriyāvadguṇavat samavāyikāraṇaṁ dravyam (vai.da.a.1sū.15) iti| tatrāpi ca yathēha vyākhyātaṁ tathaiva vyākhyātam| 51|-

Adhikarana 25 (51) · Śloka 51

...samavāyī tu niścēṣṭaḥ kāraṇaṁ guṇaḥ||51||

guṇalakṣaṇamāha- samavāyītyādi| samavāyīti samavāyādhēyaḥ; tēna vyāpakadravyēbhyō niṣkriyēbhya ākāśādibhyō guṇasya vyāvr̥ttiḥ; nahyākāśādayaḥ samavāyādhēyāḥ| nirgataścēṣṭāyāḥ niścēṣṭaḥ; cēṣṭānirgatyā cēha cēṣṭāśūnyatvaṁ tathā cēṣṭāvyatiriktatvaṁ cōcyatē; tēna cēṣṭārūpāt karmaṇō vyāvr̥ttiḥ, tathā kriyādhāratvayōgēbhyō mūrtadravyēbhyō vyāvr̥ttiḥ siddhā; guṇasya kāraṇamityanēna cākāraṇēbhyaḥ sāmānyaviśēṣasamavāyēbhyō vyāvr̥ttiḥ siddhā| kāraṇatvaṁ tu vibhudravyaparimāṇāntyāvayavirūpādiṣu lakṣaṇīyēṣu guṇēṣu nāsti, tēna bhāgāsiddhaṁ lakṣaṇaṁ syāt, ataḥ kāraṇatvēnēha bhāvarūpakāraṇāvyabhicāri sāmānyavattvaṁ lakṣaṇatayā bōddhavyam| tacca sāmānyavattvaṁ sarvaguṇavyāpakaṁ sāmānyādivyāvartakaṁ ca, sāmānyādīnāṁ sāmānyavattvābhāvāt| athavā vibhudravyaparimāṇāntyāvayavirūpādyantarāṇāṁ kāraṇatvadarśanādvibhudravyaparimāṇāntyāvayavirūpādāvapi kāraṇatvayōgyatvamastyēvēti na bhāgāsiddhatā kāraṇatvasya; kiṁvā yōgipratyakṣajñānahētutayā vibhudravyaparimāṇādīnāmapi kāraṇatvaṁ bōddhavyam| ēvambhūtaṁ ca kāraṇatvaṁ yadyapi sāmānyādiṣvapi kvacidanugamyatē, tathā'pi ‘samavāyī tu’ iti padēna samavāyādhāratā tathā samavāyādhēyatā ca yugapadvipakṣitā; tēna samavāyakēvalādhārasya vibhudravyasya tathā samavāyakēvalādhēyasya sāmānyādēśca vyudāsaḥ siddhō bhavati||51||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

saṁyōgē ca vibhāgē ca kāraṇaṁ dravyamāśritam| kartavyasya kriyā karma karma nānyadapēkṣatē||52||

karmalakṣaṇamāha- saṁyōga ityādi| saṁyōgē ca vibhāgē ca yugapat kāraṇam| tēna saṁyōgē uttaradēśasaṁyōgakārakē vibhāgākāraṇē, tathā vibhāgē ca vibhāgajavibhāgamātrakāraṇē saṁyōgākāraṇē vyāvr̥ttiḥ siddhā| dravyamāśritamiti svarūpamātrakathanaṁ vyākhyēyaṁ, dravyavyāvr̥ttistu ‘karma nānyadapēkṣatē’ ityanēnaiva siddhā | asyāyamarthō yat- karma utpannaṁ svāśrayasya dravyasya pūrvadēśavibhāgē uttaradēśasaṁyōgē ca kartavyē nānyatkāraṇaṁ paścātkālabhāvyapēkṣatē; dravyaṁ tu yadyapi saṁyōgavibhāgakāraṇaṁ yugapadbhavati, tathā'pi tadutpannaṁ sadyadā karmayuktaṁ bhavati tadaiva saṁyōgavibhāgakāraṇaṁ syāt ; karma tūtpannaṁ karōtyēva paraṁ saṁyōgavibhāgau na tu kāraṇāntaraṁ paścādbhāvyapēkṣatē, saṁyōgavibhāgāśrayapratyāsattiṁ tvapēkṣatē, sā ca pūrvasiddhaivēti na caramabhāvikāraṇāntarāpēkṣatā karmaṇaḥ| atha karmaśabdēna vamanādīnāṁ tathā'dr̥ṣṭasya tathā kriyāyāścābhidhīyamānatvāt kasya karmaṇa idaṁ lakṣaṇamityata āha- kartavyasya kriyā karmēti| ētēna kriyārūpasya karmaṇa idaṁ lakṣaṇaṁ nādr̥ṣṭādēriti||52||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

ityuktaṁ kāraṇaṁ...|53|

prakaraṇamupasaṁharati- itītyādi| iti samāptau; tēnaitāvadēva sāmānyādiṣaṭkaṁ sarvasyaiva kāryajātasya kāraṇaṁ, nānyat kāraṇamasti|53|-

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

... kāryaṁ dhātusāmyamihōcyatē| dhātusāmyakriyā cōktā tantrasyāsya prayōjanam||53||

kāraṇaṁ sāmānyēnābhidhāyāyurvēdōpayuktaṁ kāryamāha- kāryamityādi| dhātusāmyam ārōgyaṁ; vakṣyati hi- “vikārō dhātuvaiṣamyaṁ sāmyaṁ prakr̥tirucyatē| sukhasañjñakamārōgyam” (sū.a.9) ityādi| ihētyāyurvēdē; tēnānyatrānyadapi ghaṭādi kāryamucyatē| iha tu kimiti tat kāryaṁ nōcyata ityāha- dhātusāmyētyādi| cakārō hētau| dhātusāmyakriyaiva yasmādāyurvēdaprayōjanaṁ, tasmādāyurvēdē dhātusāmyamēva kāryamucyatē prayōjanaṁ kathyatē; anyattvavivakṣitatvāttathā'pradhānatvācca nēha kāryatvēnōcyatē||53||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

kālabuddhīndriyārthānāṁ yōgō mithyā na cāti ca| dvayāśrayāṇāṁ vyādhīnāṁ trividhō hētusaṅgrahaḥ||54||

samprati sāmānyēna kāraṇamuktaṁ tadāyurvēdōpayuktadvārēṇa vaktavyaṁ; tatra vyādhikāraṇamēva tāvadagrē'bhidhīyatē- kālētyādinā sūtrakramānurōdhāt| sūtraṇaṁ hi “hētuliṅgauṣadhajñānam” (sū.a.1) iti| kālaḥ śītōṣṇavarṣalakṣaṇaḥ, buddhiḥ prajñā, indriyārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāstatsahacaritāni dravyaguṇakarmāṇīndriyadvārōpayujyamānāni ca; tēṣāṁ kālādīnāṁ yōgaḥ sambandhaḥ| tasya viśēṣaṇatrayaṁ- mithyā na cāti cēti| tēna kālādīnāṁ mithyāyōgaḥ, naca yōgaḥ ayōga ityarthaḥ, ati ca yōgaḥ atiyōga ityarthaḥ| dvayāśrayāṇāmiti manaḥśarīrāśrayāṇām| ētacca manaḥśarīrādhiṣṭhānatvaṁ pr̥thaṅmilitaṁ ca bōddhavyam| trividha ityayōgātiyōgamithyāyōgarūpaḥ| hētusaṅgrahaḥ hētusaṅkṣēpaḥ| ētē ca kālādīnāmatiyōgāyōgamithyāyōgāstisraiṣaṇīyē “tatrātiprabhāvatāṁ” (sū.a.11) ityādinā granthēna suvyaktaṁ vācyā iti nēha vivriyantē| kālagrahaṇaṁ tvihādau kr̥taṁ, kālasya duṣparihāratvāt| tadanu buddhirucyatē, buddhyaparādhasyaivēndriyārthātiyōgādihētutvāt; vakṣyati hi- “prajñāparādhāddhyahitānarthān pañca niṣēvatē” (sū.a.28) iti; ēvaṁ ca yadyapyasātmyēndriyārthasaṁyōgaḥ prajñāparādhē praviśati, tathā'pi pratyāsannakāraṇatvādasātmyēndriyārthasaṁyōgēnaivāyaṁ pr̥thak tantrē sūcyatē, prajñāparādhastvasātmyēndriyārthasaṁyōgavyatiriktakāyavāṅmanaḥkriyāparādhē vartatē| atra cādharmō'pi vyādhihēturasti, yaduktaṁ- “kriyāghnāḥ karmajā rōgāḥ” (śā.a.1) ityādi; tasya cādharmasya kālagrahaṇēnaiva grahaṇaṁ kēcinmanyantē; tanna, tisraiṣaṇīyē prajñāparādhēnaivādharmagrahaṇāt| tatra hi, anr̥tavacanābhidhyādivāṅmanōmithyāyōgarūpaḥ prajñāparādhaviśēṣa uktaḥ; natvanr̥tavacanādīnāṁ svarūpēṇa vyādhikartr̥tvaṁ, kintvadharmōtpādāvāntaravyāpārāṇāmēva; tēna prajñāparādha ēvādharmōtpādāvāntaravyāpāraḥ karmajarōgēṣu kāraṇaṁ, yāga iva dharmōtpādāvāntaravyāpāraḥ svargē| yattūcyatē- kālapariṇāmajāyamānatvāt karmajavikārāṇāṁ kālajatvaṁ, yaduktaṁ- “kālasya pariṇāmēna jarāmr̥tyunimittajāḥ| rōgāḥ svābhāvikā dr̥ṣṭāḥ svabhāvō niṣpratikriyaḥ” (śā.a.1) iti; tanna, tathā satyasātmyēndriyārthasaṁyōgajasyāpi kiñcitkālapariṇāmajāyamānasya kālajatvaṁ syāt| naca kālātiyōgādyabhidhāyigranthē tisraiṣaṇīyē karmāvarōdhaḥ kathamapi pratibhāti| katidhāpuruṣīyē tu “dhīdhr̥tismr̥tivibhraṁśaḥ samprāptiḥ kālakarmaṇām| asātmyēndriyasaṁyōgā vijñēyā rōgahētavaḥ” (śā.a.1) ityabhidhāya svābhāvikānāṁ rōgāṇāṁ tathā karmajānāṁ ca kālaja ēvāvarōdhaḥ kr̥taḥ| uktaṁ hi tatra- “kālasya pariṇāmēna jarāmr̥tyunimittajāḥ| rōgāḥ svābhāvikā dr̥ṣṭāḥ svabhāvō niṣpratikriyaḥ” (śā.a.1) iti, tathā “nirdiṣṭaṁ daivasañjñaṁ tu karma yat paurvadaihikam| hētustadapi kālēna rōgāṇāmupalabhyatē” (śā.a.1) iti| atrāpi buddhimithyāyōgarūpaḥ prajñāparādha ēva rōgajanakakarmakāraṇam| kālaviśēṣaprāptyā tu yēṣāṁ vyādhīnāmāgamō bhavati, tē kālamithyādiyōgajanyā vā bhavantu, asātmyēndriyārthaprajñāparādhajanyā vā; sarva ēvāviśēṣēṇa kālakr̥tābhivyaktimātraparigrahaṇāttatra kālasamprāptijanyā ityuktā gadāḥ| tathāhi- tatra santatādijvarā api kālajanyā ēvōktāḥ| vacanaṁ hi- “santataḥ satatō'nyēdyustr̥tīyakacaturthakau| svē svē kālē pravartantē kālē hyēṣāṁ balāgamaḥ” (śā.a.1) iti| naca santatādau kālasya mithyāyōgādayaḥ kāraṇatvēnōpalabhyantē, kintarhyasātmyēndriyārthasaṁyōgaprajñāparādhāvēva; tathā svābhāvikēṣu ca rōgēṣu na kālamithyāyōgādayaḥ kāraṇatvēnōpalabhyantē; tasmānna tatra kālamithyāyōgādijanyāḥ kālajatvēnācāryasyābhiprētāḥ, kintu kālābhivyañjanīyāḥ kālajāḥ; ata ēva ca tatra “samprāptiḥ kālakarmaṇām” (śā.a.1) iti paṭhitaṁ natu “kālō mithyā na cāti ca” iti paṭhitam | kiñca tatrāpi kālamabhidhāyāpi karmaṇāmiti padaṁ pr̥thak paṭhitvā kālē jātaḥ karmajaḥ pr̥thagēva sūcitaḥ| kiñca, unmādanidānē sākṣādēvācāryēṇa karmajasya prajñāparādhajatvamuktam| vacanaṁ hi- “prajñāparādhāt sambhūtē vyādhau karmaja ātmanaḥ| nābhiśaṁsēdbudhō dēvānna pitr̥̄nna ca rākṣasān” (ni.a.7) iti| janapadōddhvaṁsanīyē'pyuktaṁ- “tasyamūlamadharmaḥ, tanmūlaṁ cāsatkarma pūrvakr̥taṁ, tayōryōniḥ prajñāparādha ēva” (vi.a.3)| (tadēvaṁ karmāpēkṣadvayamupadarśitaṁ,) balābalaṁ tu vidvāṁsaḥ svayamēva nirlōcayiṣyanti| idaṁ tvatra cintyatāṁ- svābhāvikānāṁ kṣutpipāsādīnāṁ tathā kālasamyagyōgē'pi jāyamānānāṁ dōṣacayaprakōpāṇāṁ kva pravēśō bhavatu; na tāvat kālajē, yataḥ kālō hi tatra samyagyukta ēva, kālasamyagyōgaśca na vyādhikāraṇamiti siddhāntaḥ; atha kālapratiniyatastatrāsātmyēndriyārthasaṁyōga ēva kāraṇamiṣyatē, tathā'pyēvaṁ sati kālamithyāyōgādāvapyasātmyēndriyārthasaṁyōga ēva kāraṇamiti vaktuṁ pāryatē; tasmādasminmārgē ēvaṁ buddhirvalatē - yat- sahajānāṁ vikārāṇāṁ niṣpratikriyatvēnēhāyōgādijanyatvēnāvarōdhō na kr̥ta ēva, kālasvabhāvajā api sahajā ēva; yā tvatra pratikriyā kālasvabhāvajānāmanāgatānāṁ bhāvānāṁ sattvaguṇadravyasēvādirūpā tathā svābhāvikānāṁ ca kṣutpipāsājarādīnāṁ kālabhōjanarasāyanādirūpā, tasyā akaraṇē sati kālasvabhāvajasya rōgasya prādurbhāvaḥ prajñāparādhajanya ēva, ucitē hi kālē kartavyākaraṇaṁ prajñāparādha ēva; uktaṁ hi katidhāpuruṣīyē'pi prajñāparādhasaṅgrahē- “karmakālātipātaśca mithyārambhaśca karmaṇām” (śā.a.1) iti| anyē tu mithyāyōgādiśūnyakālavidyamānatvēna kāla ēvāvarōdha ēṣāṁ vikārāṇāmiti katidhāpuruṣīyē vakṣyamāṇagranthasya yathāśrutārthaparigrahādvarṇayanti| nacēti cakārāddhīnayōgaṁ gr̥hṇāti| vakṣyati hi- “mithyātihīnaliṅgēbhyō yō vyādhirupajāyatē” (śā.a.1) iti| hīnayōgasya tu sākṣādapaṭhanamayōgaprabhēdatvāt; svalpayōgē(gō)'pyayōgō bhavati, yathaikataṇḍulābhyavahārē'naśanamucyatē||54||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

śarīraṁ sattvasañjñaṁ ca vyādhīnāmāśrayō mataḥ| tathā sukhānāṁ, yōgastu sukhānāṁ kāraṇaṁ samaḥ||55||

dvayāśrayāṇāmityanēnōktamāśrayaṁ darśayati- śarīramityādi| atra śarīramādau kr̥taṁ, śarīrarōgādhikārēṇaivāsya tantrasya pravr̥ttatvāt| sattvasañjñaśabdēna mana ucyatē; kiṁvā sattvaśabdēnaiva manasi labdhē sañjñāśabdēnātmaśarīrasambaddhaṁ mana ucyatē, śarīrādyasambandhasya manasō vyādhyanāśrayatvāt| asamāsēna ca pr̥thagapi śarīramanasōrvyādhyāśrayatvaṁ darśayati| yataḥ kuṣṭhādayaḥ śārīrā ēva, kāmādayastu mānasāḥ, unmādādayaśca dvayāśrayāḥ| ārōgyasyāśrayaṁ hētuṁ cāha- tathā sukhānāmityādi| sukhānāmiti ārōgyāṇām| vacanaṁ hi- “sukhasañjñakamārōgyaṁ vikārō duḥkhamēva tu” (sū.a.9) iti| tathēti śarīraṁ manaśca, tatra śarīrarōgābhāvarūpasyārōgyasya śarīramāśrayaḥ, mānasarōgābhāvasya tu manaḥ| yōgastu samaḥ kālabuddhīndriyārthānāṁ samyagyōgarūpastathā sukhānāmārōgyāṇāṁ kāraṇam| sukhānāmiti sukhapadābhidhēyānāṁ ca rōgābhāvānāṁ bahutvaṁ niṣēdhyarōgabahutvādēva bōddhavyam| idamēva hyabhāvānāṁ bahutvaṁ yanniṣēdhyabhāvabahutvam| nanu “āyurvēdāgamō hētuḥ” (sū.a.1) ityādāvadhyāyārthasaṅgrahē vyādhyāśrayō na saṅgr̥hītaḥ, tat kimidamanārṣaṁ? na, hētavaścētyanēna vyādhyāśrayarūpasyāpi hētōstatra saṅgrahaṇam||55||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

nirvikāraḥ parastvātmā sattvabhūtaguṇēndriyaiḥ| caitanyē kāraṇaṁ nityō draṣṭā paśyati hi kriyāḥ||56||

sattvamātmā śarīraṁ cēti vacanēna trayamupāttam, atra śarīramanasī vyādhyāśrayatayōktē , ātmanastu kā vyavasthētyāha- nirvikāra ityādi| nirvikārō nirvikr̥tiḥ, tēna nīrōgatvamātmanaḥ| para iti sūkṣmaḥ śrēṣṭhō vā, tēna sattvaśarīrātmamēlakarūpō ya ātmaśabdēnōcyatē taṁ vyāvartayati; yaduktaṁ- “saṁyōgapuruṣasyēṣṭō viśēṣō vēdanākr̥taḥ” (śā.a.1) iti| saṁyōgē'pi cātmādīnāṁ manasyēva vēdanā bhavati, sā tu manaḥsaṁyuktē ātmanyapi sambaddhētyucyatē, tēna “nirvyathē cāntarātmani” (sū.a.22) iti vacanaṁ nirvyathē manasīti syāt ; tathā śarīrādāvapyātmaśabdō vartatē, tadvyavacchēdārthaṁ para iti padam| uktaṁ hyanyatra- “brahmēndravāyvagnimanōdhr̥tīnāṁ dharmasya kīrtēryaśasaḥ śriyaśca| tathā śarīrasya śarīriṇaśca syāddvādaśasviṅgita ātmaśabdaḥ” iti| nanu, yadyātmā nirvikārastat kiṁ jñānarūpō'pyasya vikārō'sti vā nāstītyāha- sattvētyādi| sattvaṁ manaḥ, bhūtaguṇāḥ śabdādayaḥ, indriyāṇi cakṣurādīni, ētaiḥ karaṇabhūtaiścaitanyē kāraṇaṁ bhavatyātmā| caitanyaṁ cātmani jāyatē vyajyatē vā| ata ēva ca sattvādīnāṁ jñānakāraṇānāṁ sarvatrāsambhavāt sarvagatē'pyātmani na sarvatra pradēśē jñānaṁ bhavati| nanu yadi caitanyavānātmā, tadā kadācijjñānavān kadācidajña ityanityaḥ syādityāha- nitya iti| nityasyāpyātmanō jñānamanityaṁ; naca dharmānityatvē dharmiṇō'pyanityatvaṁ, nahyākāśaguṇaśabdānityatvē'pyākāśasyāpyanityatvamiti bhāvaḥ| nityatvaṁ cātmanaḥ pūrvāparāvasthānubhūtārthapratisandhānāt; nahyanityē jñātari pūrvānubhūtamarthamuttarō jñātā pratisandhattē ; nahi dēvadattabuddhamarthaṁ yajñadattō'vagatatvēna pratisandadhāti| nanu, dr̥śyatē jñānavataḥ sukhōpalabdhāvanurāgalakṣaṇō vikārastathā duḥkhōpalabdhau ca dvēṣalakṣaṇaḥ, tat kathaṁ sukhaduḥkhōpalabdhāvayamātmā nirvikāra ityāha- draṣṭā paśyati hi kriyā iti| draṣṭā sākṣī; tēna yatiryathā paramaśāntaḥ sākṣī sañjagataḥ kriyāḥ sarvāḥ paśyanna rāgadvēṣādinā yujyatē, tathā''tmā'pi sukhaduḥkhādyupalabhamānō'pi na rāgādinā yujyatē; dr̥śyamānarāgādivikārastu manasi, prākr̥tabuddhau vā sāṅkhyadarśanaparigrahādbhavatīti bhāvaḥ| sāṅkhyamatē ca manaḥśabdēna buddhirantaḥkaraṇaṁ ca gr̥hyatē||56||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 57

vāyuḥ pittaṁ kaphaścōktaḥ śārīrō dōṣasaṅgrahaḥ| mānasaḥ punaruddiṣṭō rajaśca tama ēva ca||57||

samprati vikārāśrayaṁ tathā vikārasya vyavahitaṁ ca hētumabhidhāya pratyāsannaṁ dōṣarūpahētumāha- vāyurityādi| atra pradhānatvādagrē vāyuruktaḥ, prādhānyaṁ cāśubhūridāruṇavikārakartr̥tvāt; vacanaṁ hi- ‘āśukārī muhuścārī’ (su. ni. a. 1) iti; tathā aśītiṁ vātajān vikārān, catvāriṁśat pittavikārān, viṁśatiṁ ca kaphajān vakṣyati hi mahārōgādhyāyē (sū. a. 2)| vātamanu pittaṁ pradhānaṁ, śarīramūlabhūtāgnihētutvāttathā kaphādhikavikārakartr̥tvāttathā kaphāpēkṣayā cāśukāritvāt| asamāsakaraṇaṁ tu pr̥thagapi vāyvādīnāṁ rōgakartr̥tvōpadarśanārtham| śārīra iti mānasadōṣavyavacchēdārtham| saṅgraha iti “dvyulbaṇaikōlbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ” (sū.a.17) ityādivakṣyamāṇaprapañcasya saṅkṣēpaḥ| nanu, śōṇitasyāpi dōṣatvānnāyaṁ saṅgrahaḥ sādhuḥ, yatō raktasyāpi vātādivadviśiṣṭahētulakṣaṇavikāracikitsitanirdēśaḥ kr̥taḥ; tatra hētunirdēśō yathā- “kālē cānavasēcanāt” (sū.a.24/9) ityādi, lakṣaṇaṁ ca yathā- “tapanīyēndragōpābhaṁ padmālaktakasannibham” (sū.a.24/22) ityādi, raktavikārāśca raktārśaḥpradararaktapittādaya uktāḥ, upakramaśca “srāvaṇaṁ śōṇitasya tu” (sū.a.24/18) ityādinōktaḥ, tathā dōṣasañjñā ca carakē kr̥tā, yaduktaṁ- “kaphē vātē jitaprāyē pittaṁ śōṇitamēva vā| yadi kupyati vātasya kriyamāṇē cikitsitē|| yathōlbaṇasya dōṣasya tatra kāryaṁ bhiṣagjitam” (ci.a.5/27) iti; tathā ca tantrāntarē'pi śalyē śōṇitaṁ dōṣatvēnōktaṁ- “tairētaiḥ śōṇitacaturthaiḥ” (su.sū.a.21) iti vacanāt| naivaṁ, dōṣō hi svatantradūṣaṇātmaka ucyatē; yatō na vātādayō vr̥ddhāḥ kiñcidapēkṣya dūṣayanti kintu svata ēva, śōṇitaṁ tu duṣṭavātādisaṁsargamapēkṣyaiva dūṣakaṁ bhavati, na hi śōṇitaṁ vikr̥tavātādisambandhamantarēṇa vikr̥taṁ bhavati; sarvadā vātādijanakairēva śōṇitaduṣṭēḥ; tathā sarvadā vātādilakṣaṇayuktasyaiva śōṇitasya duṣṭatvāt; yaśca hētvādiviśēṣa uktaḥ sa vātādiyuktasyaiva śōṇitasya bhavati; tēna vātādaya ēva tatrāpi dūṣaṇātmakāḥ, śōṇitaṁ tu svapramāṇātiriktamapi dūṣyamēva; na ca dūṣyasya hētvādayō viśiṣṭā na bhavanti, yatō māṁsādīnāmapi hētvādiviśēṣō'sti; yathā māṁsaduṣṭau- “māṁsavāhīni duṣyanti bhuktvā ca svapatāṁ divā” (vi.a.5) ityādi vakṣyati; māṁsaduṣṭilakṣaṇaṁ “śr̥ṇu māṁsapradōṣajān” (sū.a.28) ityādinā vividhāśitapītīyē vakṣyati yān vikārāstē jñēyāḥ, yata ētānēva māṁsadōṣavikārān srōtōvimānē māṁsaduṣṭilakṣaṇatvēnātidēśādabhidhāsyati, duṣṭamāṁsavikārāścādhimāṁsārbudādaya uktāḥ; upakramaśca “māṁsajānāṁ tu saṁśuddhiḥ śastrakṣārāgnikarma ca” (sū.a.28) ityuktaḥ| tasmāddūṣyādhikārē dōṣakr̥tē kāryē dūṣyēṇa vyapadēśaḥ- raktajō'yaṁ, māṁsajō'yamityādi; yathā- snēhādhārēṇa vahninā dagdhē snēhadagdha iti vyapadēśaḥ| dōṣasañjñā tu pīḍākartr̥tvasāmānyādadōṣē'pi syāt ; yathā- “svayaṁ pravr̥ttaṁ taṁ dōṣamupēkṣēta hitāśanaiḥ” (ci.a.5/46) ityatra purīṣamēva dōṣatvēnōktam| suśrutē tu śōṇitasya dōṣatvaṁ vraṇēṣu prāyaḥ śōṇitaduṣṭidarśanādupacaritamēvōktam| yataḥ pradēśāntarē vraṇapraśnē vātādayastraya ēva tatrāpyuktāḥ- “vātapittaślēṣmāṇa ēva dēvasambhavahētavō bhavanti” (su.sū.a.21) ityādinā| kiñca yadi śōṇitaṁ dōṣaḥ syāttadā vātādivatprakr̥tyārambhakaṁ syāt, nacārabhatē; tasmāttraya ēva dōṣā iti siddham| mānasadōṣamāha- mānasaḥ punarityādi| punaḥśabdō'vadhāraṇē, tēna mānasa uddiṣṭa ēva paraṁ na śārīradōṣavat prapañcitaḥ, mānasadōṣāṇāmasmiṁstantrē kāyacikitsārūpē'prāstāvikatvāditi bhāvaḥ| ādau raja uktaṁ prādhānyāt; vacanaṁ hi- “nārajaskaṁ tamaḥ pravartatē” (vi.a.6) iti| ēvaśabdēna sattvākhyaguṇasyādōṣatvamavadhārayati, sattvaṁ hyavikāri||57||

Adhikarana 33 (58) · Śloka 58

praśāmyatyauṣadhaiḥ pūrvō daivayuktivyapāśrayaiḥ| mānasō jñānavijñānadhairyasmr̥tisamādhibhiḥ||58||

samprati dōṣapraśamakāraṇamāha- praśāmyatītyādi| pūrva iti śārīraḥ| dōṣagrahaṇēna tajjanyā vyādhayō'pi gr̥hyantē, vikr̥tadōṣādananyatvādvyādhīnām| daivamadr̥ṣṭaṁ, tadāśritya yadvyādhipratīkāraṁ karōti taddaivavyapāśrayaṁ balimaṅgalādi; ētacca prathamamuktaṁ sadyō'klēśēna ca vyādhipraśamakatvāt| yuktiḥ yōjanā; śarīrabhēṣajayōrhitō yō yōgastadapēkṣaṁ saṁśōdhanasaṁśamanādi yuktivyapāśrayamucyatē| jñānam adhyātmajñānaṁ, vijñānaṁ śāstrajñānaṁ , dhairyam anunnatiścētasaḥ, smr̥tiḥ anubhūtārthasmaraṇaṁ, samādhiḥ viṣayēbhyō nivartyātmani manasō niyamanam||58||

Adhikarana 34 (59-61) · Śloka 61

rūkṣaḥ śītō laghuḥ sūkṣmaścalō'tha viśadaḥ kharaḥ| viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati||59|| sasnēhamuṣṇaṁ tīkṣṇaṁ ca dravamamlaṁ saraṁ kaṭu| viparītaguṇaiḥ pittaṁ dravyairāśu praśāmyati||60|| guruśītamr̥dusnigdhamadhurasthirapicchilāḥ| ślēṣmaṇaḥ praśamaṁ yānti viparītaguṇairguṇāḥ||61||

samprati śarīrarōgādhikārapravr̥ttatvādasya tantrasya śārīrarōgajanakavātādilakṣaṇaṁ bhēṣajaṁ cāha- rūkṣa ityādi| pradhānatvādagrē vāyōrabhidhānam| rūkṣādīnāṁ jyāyastvādabhidhānaṁ, tēna dāruṇādayō'pi guṇā bōddhavyāḥ; rūkṣatvaṁ ca vāyāvadhikaṁ, snēhasādhyatvādvāyōḥ; atō rūkṣatvamagrē'bhihitam| yadyapi vaiśēṣikē'nuṣṇāśītō vāyuḥ, tathā'pīha śītēna vr̥ddhidarśanāduṣṇēna ca praśamadarśanāttathā kēvalavātārabdhē rōgē śītadarśanācca śīta ēva vāyuḥ; yacca pittayuktasyōṣṇatvaṁ, tadyōgavāhitvāt; yathā pāṣāṇasya yēna dravyēṇa śītēnōṣṇēna vā yōgō bhavati tadguṇānuvidhānaṁ, tathā vāyōrapi| viparītā vātaguṇapratipakṣā guṇā yasya tadviparītaguṇaṁ; guṇaśabdēna cēha dharmavācinā rasavīryavipākaprabhāvāḥ sarva ēva gr̥hyantē, tēna prabhāvādapi yadvātaviparītaṁ tadapi gr̥hyatē| anyē tvēkaviparītaśabdalōpādviparītaṁ viparītaguṇaṁ ca grāhayanti; tēna viparītagrahaṇāt prabhāvaviparītaṁ gr̥hyatē, guṇavaiparītyādvipākādayō gr̥hyantē| nanu viparītaguṇabhūyiṣṭhairapi vātādīnāṁ praśamō bhavati, yatō na hi sarvaṁ bhēṣajaṁ vātādīnāṁ sarvātmanā viruddhaṁ bhavati; uktaṁ hi- “viruddhaguṇasannipātē hi bhūyasā'lpamavajīyatē” (vi.a.1) iti; tat kimiti viruddhaguṇabhūyiṣṭhasyāgrahaṇam? ucyatē- viruddhaguṇabhūyiṣṭhasyāpi viparītaguṇaśabdēnaiva grahaṇāt| viparītaguṇabhūyiṣṭhē'pi yē viparītā alpā abalā vā guṇāstē svakāryākartr̥tvādavyapadēśyā ēva; kiṁvā sarvathā viparītaguṇairadhikā praśastā ca śāntirbhavati, ata ēva sampraśabdau śīghrasamyakpraśamārthābhidhāyakau kr̥tau; viparītaguṇabhūyiṣṭhairna tathā śāntirbhavati, ata ēva sampraśabdābhyāṁ na tat sākṣāduktam| ēvaṁ ca vyākhyānaṁ pittaślēṣmaṇōrapi kartavyam| sasnēhamiti īṣatsnēhaṁ, tēna pittē sarpiṣaḥ snigdhasya bhēṣajatvamupapannam| amlarasatā cēha pittasyōcyatē, aptējaḥsamārabdhatvāt pittasya; suśrutē tu kaṭutvamēva pittasyōktam, amlatā ca vidagdhasya pittasyōktā| yaduktaṁ- “vidagdhaṁ cāmlamēva ca” (su.sū.a.21) iti| ēvaṁ sasnēhatāyāmapi pittasya suśrutasvarasō nāsti| ētacca snigdhatvamamlatvaṁ ca jalānalārabdhatvāt pittasyōpapannamēva, suśrutē tu tējōrūpapittābhiprāyēṇaiva tannirastaṁ bhavati| ślēṣmaṇō viparītaguṇairguṇānāṁ praśama ucyatē, na punaḥ ślēṣmaṇaḥ praśamō'bhidhīyatē; kasmādēvamucyatē? guṇapraśamanēna ca guṇipraśamō guṇavr̥ddhyā ca guṇivr̥ddhirbhavatīti sūcanārtham| yata uṣṇēna śītapraśamē kriyamāṇē śītādhārasyōdakabhāgasyāvaśyamēva praśamaḥ kriyatē||59-61||

Adhikarana 35 (62) · Śloka 63

viparītaguṇairdēśamātrākālōpapāditaiḥ| bhēṣajairvinivartantē vikārāḥ sādhyasammatāḥ||62|| sādhanaṁ na tvasādhyānāṁ vyādhīnāmupadiśyatē|63|

viparītaguṇairapyalpamātraistathā'viparītadēśakālādipratibaddhaiśca na praśamō bhavatītyāha- viparītētyādi| dēśō bhūmirāturaśca, mātrā anapāyiparimāṇaṁ, kālō nityagaḥ r̥tvādirāvasthikō bālyādiśca; dēśādyapēkṣayā yathōcitatvēna kalpitō dēśamātrākālōpapāditaḥ| upapāditairiti caurādikō ṇic; kiṁvā vaidyēnōpapāditaiḥ| atra dēśagrahaṇādbalaśarīrāhārasātmyasattvaprakr̥tīnāṁ grahaṇaṁ, kālagrahaṇādvayasō'pi grahaṇaṁ, dōṣastu praśamanīyatayaiva gr̥hītaḥ, bhēṣajaṁ tu sākṣādēvōktam; ēvaṁ dōṣabhēṣajadēśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakr̥tivayasāṁ parīkṣyāṇāṁ daśavidhānāṁ sarvēṣāmēva grahaṇaṁ bhavati| sādhyatvēna prāmāṇikānāṁ sammatāḥ sādhyasammatāḥ; ētēnājñēnājñānādyē sādhyatvēna gr̥hītāstē nirākriyantē| yattu samyaggrahaṇēna yāpyayāpanamucyatē tannātisundaraṁ, vinivartanta iti vacanāt; na ca yāpyayāpanaṁ vinivr̥ttiḥ| asādhyē bhēṣajanivr̥ttimāha- sādhanamityādi| nanvasādhyānāmapi sādhanaṁ dr̥ṣṭaṁ, yatō'riṣṭavāṁstāvadavaśyaṁ mr̥tyugr̥hītatvēnāsādhyaḥ; yaduktaṁ- “ariṣṭaṁ cāpi tannāsti yadvinā maraṇaṁ bhavēt| maraṇaṁ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram” (iṁ.a.2); utpannāriṣṭasādhanaṁ ca suśrutē prōktaṁ- “dhruvaṁ tvariṣṭē maraṇaṁ brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ| rasāyanatapōjapyatatparairvā nivāryatē” (su.sū.a.28) iti; tathā cāha bhagavānagastyaḥ- “rasāyanatapōjapyayōgasiddhairmahātmabhiḥ| kālamr̥tyurapi prājñairjīyatē nālasairnaraiḥ” iti; tathā'nyatrāpyuktaṁ- “jātā'riṣṭō'pi jīvati” iti| atrāhurēkē- dvividhamariṣṭaṁ niyatamaniyataṁ ca; tatra yanniyataṁ tadasādhyamēva, ata ēvōktaṁ “na tvariṣṭasya jātasya nāśō'sti maraṇādr̥tē” (iṁ.a.2); atra jātasyēti vacanānniyatasyēti gamyatē; yattvaniyatamariṣṭaṁ tatprati suśrutāgastyavacanayōrarthavattā| carakē'pyaniyatamariṣṭamuktaṁ; yathā- saṁśayaprāptamātrēyō jīvitaṁ tasya manyatē (iṁ.a.9) iti| anyē tu bruvatē- saṁśayaprāptamiti uktibhēdamātramatra; tēna sarvāriṣṭaṁ mārakamēvāsati rasāyanādau, rasāyanatapaḥprabhr̥tayastu prabhāvātiśayayōgāditarakriyayā'sādhyamapi sādhayanti; taccāriṣṭanivāraṇaṁ viralēṣvēva puruṣātiśayēṣu nandikēśvarādiṣu dr̥ṣṭaṁ, na sarvapuruṣaistacchakyamatō jātāriṣṭānāmasādhyataiva tantrē prōcyatē| yattu kaiściducyatē- niyatāyuṣō mr̥tyurariṣṭapūrvō bhavati, aniyatāyuṣastvariṣṭaṁ vinaiva mr̥tyurbhavati| tanna, “maraṇaṁ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram” (iṁ.a.2) iti vacanāt| yaducyatē- aniyatāyuṣaḥ satyapi riṣṭaprādurbhāvē samyakkriyōpapādanājjīvitēna bhavitavyaṁ, yatō'niyatāyuṣaḥ puruṣakārāparādhādēva paraṁ mr̥tyurbhavati, samyakkriyāyāṁ ca puruṣakārāparādhō nāsti| tanna, nahyaniyatāyuṣaḥ sarvadaiva puruṣakārasādhyāḥ, kintu yathōcitakālakriyamāṇasvasthāturahitasēvārūpapuruṣakārasādhyāḥ; tēna yathōcitakālē hitāsēvanādasādhyatvayuktē vyādhau riṣṭē jātē kiṁ bhēṣajamatītakālakriyamāṇamapakrāntē salila iva sētubandhaḥ kariṣyatīti| tasmādasādhyānāṁ sādhanaṁ nōpadiśyata iti sādhu||62||-

Adhikarana 36 (63) · Śloka 63

bhūyaścātō yathādravyaṁ guṇakarmāṇi vakṣyatē||63||

kimētānyēva guṇakarmāṇi, utāparāṇyapītyāha- bhūyaścētyādi| guṇānāṁ karmāṇi guṇakarmāṇi| yathādravyamiti yasmin yasmin dravyē yadyadguṇakarma tattattasmiṁstasmin dravyē'nnapānādau kr̥tsnē vā tantrē vakṣyatē ‘ācārya’ iti śēṣaḥ; vakṣyatē iti brūñō vacirādēśāt prayōgaḥ| kiṁvā yathādravyamiti yathāhētuṁ; tadyathā- gurukharakaṭhinādiguṇabahulaṁ pārthivadravyaṁ, tēṣāṁ ca pārthivānāṁ guṇānāṁ karma upacayasaṅghātagauravādīti||63||

Adhikarana 37 (64) · Śloka 64

rasanārthō rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nirvr̥ttau ca viśēṣē ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||64||

samprati dōṣānabhidhāya tatpraśamanapradhānān rasān vaktumudyatō rasalakṣaṇapūrvakaṁ rasōtpattikramamāha- rasanārtha ityādi| rasyata āsvādyata iti rasaḥ| rasanārtha iti jihvāgrāhyaḥ| ētacca ṣaṇṇāmapi rasānāmanugataṁ rūpādiṣu ca vyāvr̥ttatvāt sādhulakṣaṇam| tasyēti rasasya| dravyamiti ādhārakāraṇam| dravyaśabdō hyādhārakāraṇavācī; yathā- “pañcēndriyadravyāṇi” (sū.a.8) iti| kṣitistathēti yathā āpa ādhārakāraṇaṁ tathā kṣitirapi| ‘apkṣitī’ iti vaktavyē kṣitistathētivacanāt kṣitērādhārakāraṇatvamamukhyamiti darśayati| yēnāpō hi nisargēṇa rasavatyaḥ| tathā hyātrēyabhadrakāpyīyē “saumyāḥ khalvāpaḥ” (sū.a.26) ityādinā jala ēva rasasya vyaktiriti darśayati| suśrutē'pyuktaṁ- “tasmādāpyō rasaḥ” (su.sū.a.42) iti| kṣitistvapāmēva rasēna nityānuṣaktēna rasavatītyucyatē| yatō nityaḥ kṣitijalasambandhaḥ; vacanaṁ hi- “viṣṭaṁ hyaparaṁ parēṇa” (nyā.da.3/1/60) iti| asyārthaḥ- khavāyvagnijalakṣitīnāmuttarōttarē bhūtē pūrvapūrvabhūtasya nityamanupravēśaḥ, tatkr̥taśca khādiṣu guṇōtkarṣaḥ| rasasya kiṁ vyaktāvapkṣitī kāraṇaṁ kiṁvā viśēṣē ityāha- nirvr̥ttāvityādi| nirvr̥ttau cēti abhivyaktau| ētēna rasō'bhivyajyamānō jalakṣityādhāra ēva vyajyata iti darśayati| cakārādviśēṣē'pi madhurādilakṣaṇē apkṣitī pratyayau| tēna “sōmaguṇātirēkānmadhuraḥ, pr̥thivyagniguṇātirēkādamlaḥ” (sū.a.26) ityādinā jalapr̥thivyōrapi viśēṣakāraṇatvaṁ vakṣyamāṇamupapannam| viśēṣē ca pratyayāḥ khādaya iti madhurādiviśēṣanirvr̥ttau nimittakāraṇaṁ khavāyvanalāḥ, na tvādhārakāraṇabhūtāḥ| khādaya ityanēnaiva tritvē labdhē punastraya iti vacanaṁ tēṣāmēva vyastasamastānāmapi pratyayatvadarśanārtham; ata ēva vyastasamastākāśādisaṁsargabhēdādrasānāṁ madhurataramadhuratamādyavāntarabhēda upapannaḥ| viśēṣē cēti cakārādabhivyaktāvapyākāśādīnāṁ nimittakāraṇatvaṁ darśayati| vakṣyati hi- tāstvantarīkṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca pañcamahābhūtavikāraguṇasamanvitā jaṅgamasthāvarāṇāṁ bhūtānāṁ mūrtīrabhiprīṇayanti; tāsu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ (sū.a.26) iti| anyē tu viśēṣē cēti cakāraṁ khādayaścētyatra yōjayanti; tēna cakārāt kālō'pi viśēṣē'bhivyaktau ca kāraṇaṁ labhyatē| sākṣāttu kālasyāvacanēna khādibhyō'pyapakr̥ṣṭaṁ kālasya kāraṇatvaṁ darśyatē| kiṁvā rasasyāpō dravyaṁ kṣitistathēti pūrvavadēva; nirvr̥ttau cēti kṣitirēva nirvr̥ttāvabhivyaktau pratyayō nāpaḥ; yata āpō hyavyaktarasā ēva, kṣitisambandhādēva ca rasō'bhivyakta upalabhyatē| uktaṁ ca- “jaṅgamasthāvarāṇāṁ bhūtānāṁ mūrtīrabhiprīṇayanti, tāsu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ” (sū.a.26) iti| tēna pārthivadravyasambandhādēvāpāṁ rasō vyajyatē, nānyathā| viśēṣē cēti cakārādapkṣitī viśēṣē kāraṇē| yadyapi cāpkṣitī viśēṣē kāraṇē, tathā'pi “sōmaguṇātirēkānmadhuraḥ”- (sū.a.26) ityādau tu khādaya ēva tathā sanniviśanti yathā sōmō'tiriktō bhavati, tēna tatrāpyūnatvēna sanniviṣṭāḥ khādaya ēva viśēṣahētava iti| yadyapicābhivyaktirmadhurādiviśēṣarahitā kvacidbhavati, tathā'pi sāmānyēna sarvatra yadabhivyaktayē'nugataṁ kāraṇamupalabhyatē kṣitirūpaṁ jalakṣitirūpaṁ vā tadabhivyaktikāraṇaṁ; yadanugamāttu madhurādiviśēṣōpalabdhistadviśēṣakāraṇamucyatē||64||

Adhikarana 38 (65) · Śloka 65

svāduramlō'tha lavaṇaḥ kaṭukastikta ēva ca| kaṣāyaścēti ṣaṭkō'yaṁ rasānāṁ saṅgrahaḥ smr̥taḥ||65||

rasaviśēṣānāha- svādurityādi| atra sarvaprāṇināmiṣṭatvādādau madhura uktaḥ; tadanu ca prāṇyabhīṣṭōtkarṣakramēṇaivāmlādinirdēśakramō bōddhavyaḥ| ṣaṭka iti punaḥ saṅkhyākaraṇaṁ paravādimatasaptasaṅkhyatvādiniṣēdhārtham| ayaṁ saṅgraha ityanēnāvāntarabhēdabahutvaṁ tathā vakṣyamāṇarasasaṁsargabahutvaṁ ca darśayati||65||

Adhikarana 39 (66) · Śloka 1

svādvamlalavaṇā vāyuṁ, kaṣāyasvādutiktakāḥ| jayanti pittaṁ, ślēṣmāṇaṁ kaṣāyakaṭutiktakāḥ||66|| (kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṁ, svādvamlalavaṇāḥ kapham| kaṭutiktakaṣāyāśca kōpayanti samīraṇam ||1||)|

rasānāmupayuktataraṁ kāryamāha- svādvamlētyādi| atra ca vāyōrnīrasasyāpi rasasahacaritasnigdhatvādiguṇairviparītaiḥ praśamō jñēyaḥ| ēvaṁ madhurarasasyāpi ślēṣmaṇō'mlalavaṇābhyāṁ snigdhatvābhiṣyanditvādisahacaritaguṇayōgādēva vr̥ddhiḥ| atra ca yē praśamakatvēna rasā vātādīnāṁ nōktāstē vardhakā bōddhavyāḥ| yadāha vāgbhaṭaḥ- “tatrādyā mārutaṁ ghnanti trayastiktādayaḥ kapham| kaṣāyatiktamadhurāḥ pittamanyē tu kurvatē” (vā.sū.a.1) iti| rasakarmātidēśēnaiva guṇavīryavipākānāmapi karmanirdēśaḥ kr̥ta ēva| yatō madhurādirasēnaiva sarvaguṇān vīryavipākāṁśca nirdēkṣyatyātrēyabhadrakāpyīyē- “tatra svāduḥ” (sū.a.26) ityādinā; tathā “kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ” (sū.a.26); tathā “amlō'mlaṁ pacyatē svādurmadhuraṁ lavaṇastathā” (sū.a.26) tathā “śītaṁ vīryēṇa yaddravyaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ| tayōramlaṁ yaduṣṇaṁ ca yaccōṣṇaṁ kaṭukaṁ tayōḥ” (sū.a.26) ityādinā||66||

Adhikarana 40 (67) · Śloka 67

kiñciddōṣapraśamanaṁ kiñciddhātupradūṣaṇam| svasthavr̥ttau mataṁ kiñcittrividhaṁ dravyamucyatē||67||

atō'vaśiṣṭaṁ dravyakāryaṁ prabhāvakr̥taṁ vaktuṁ prabhāvabhēdēna dravyabhēdamāha- kiñcidityādi| kiñciditi na sarvam| dōṣasya dōṣayōrdōṣāṇāṁ vā praśamanaṁ dōṣapraśamanam| dōṣagrahaṇēna duṣṭā rasādayō'pi gr̥hyantē| tēna dravyamahimnā yaddōṣāṇāṁ duṣṭānāṁ rasādīnāṁ dhātūnāṁ vā śamakamāmalakadurālabhādi tadgr̥hyatē| āmalakaṁ hi śivatvāttridōṣaharaṁ; durālabhā cāpi vātapittaślēṣmaharī| yadyapi cāmalakasya “hanti vātaṁ tadamlatvāt” (su.sū.a.46) ityādinā guṇadvārā tridōṣaharatvamucyatē, tathā'pi tatprabhāvabr̥ṁhitamēva bōddhavyam| yatastatrāmlatvādinā pittādikō'pi yujyatē, sa tvāmalakaprabhāvānna bhavati| dhātupradūṣaṇamiti vātādīnāṁ samatvēna śarīradhāraṇātmakānāṁ tathā rasādīnāṁ ca dūṣaṇaṁ kiñcit, yathā- yavakamandakaviṣādi| suṣṭhu avatiṣṭhatē nīrōgatvēnēti svasthaḥ, tasya vr̥ttiḥ svastharūpatayā'nuvartanaṁ, tatra svasthavr̥ttau matamabhimataṁ pūjitamiti yāvat| saṅkhyēyanirdēśādēva tritvē labdhē trividhagrahaṇaṁ niyamārtham| tēna saṁśōdhanasaṁśamanādīnāmanēkavidhānāmapyatraivāvarōdhaḥ| rasāyanavājīkaraṇē tu svasthavr̥ttimātra ēva| yaduktaṁ- “svasthasyōjaskaraṁ yattu tadvr̥ṣyaṁ tadrasāyanam” (ci.a.1pā.1) iti| pratipādē kiñcidgrahaṇaṁ dōṣaharatvādikarmaṇāṁ vibhinnadravyāśrayitvōpadarśanārtham; ēkakiñcidgrahaṇē tvēkamēva dravyaṁ dōṣaharaṁ dhātupradūṣakaṁ svasthavr̥ttimataṁ ca syāt, na ca tadabhimatam| nanu, svasthavr̥ttimatānāṁ raktaśāliṣaṣṭikayavādīnāṁ dōṣapraśamanatvamapi dr̥śyatē, yatō vakṣyati tatra tatra raktaśālyādīnāṁ jvarādau prayōgaṁ; tathā prakr̥tiśarīradēśakālamātrābhi(di)yuktaṁ dōṣapraśamanamapi dōṣakaraṁ bhavati, yathā- āmalakamatimātramagnimāndyāyētyādi jñēyaṁ; tathā dhātupradūṣaṇamapi dōṣaśamanaṁ dr̥śyatē, yathā- viṣamudaraharaṁ, tathā yadēva mandakādi dōṣakaraṁ tadēva kṣīṇadōṣaṁ prati dōṣavr̥ddhyā sāmyāpādanēna dōṣapraśamanaṁ bhavati; tadēvamavyavasthitatvāt kiñciddōṣapraśamanamityādi viruddham| atrōcyatē- svasthavr̥ttimataṁ raktaśālyādi dōṣapraśamanamapi bhavati, paraṁ tat prāyaḥ svasthavr̥ttihitatvāt svasthavr̥ttimatatvēna gr̥hyatē| vacanaṁ hi- “svasthasyōrjaskaraṁ yattu tadvr̥ṣyaṁ tadrasāyanam| prāyaḥ, prāyēṇa rōgāṇāṁ dvitīyaṁ śamanē hitam|| prāyaḥśabdō viśēṣārtha ubhayaṁ hyubhayārthakr̥t” (ci.a.1) iti| dōṣapraśamanāni dravyāṇi viguṇaprakr̥tyādipratibandhakābhāvē dōṣapraśamanamācarantyēva, pratibandhakasadbhāvē tu na kurvanti, na caitāvatā tēṣāṁ sa svabhāvō na bhavati; nahyagnirmantrādipratibandhāt kadācinna dahatīti dāhakatvēna nōpadiśyatē; ēvaṁ dhātupradūṣakasyāpi kadāciddhātupraśamakatvaṁ nimittāntarayōgādbhavanna dhātupradūṣakasvarūpatāṁ hanti, yathā salilasyāgnisambandhāduṣṇatvam| tasmādyadyasya prāyikamananyōpādhikr̥taṁ ca rūpaṁ, tēnaiva vyapadēśō yuktaḥ| yacca mandakādīnāṁ kṣīṇadōṣavardhakatvēna dōṣapraśamakatvaṁ tadvidyamānamapi kādācitkatvāttathā hyuttarakālaṁ dōṣāvahatvācca na vyapadiśyatē dōṣapraśamakatvēna| nanu, yadyapyēvaṁ tathā'pi yadēkadōṣaharamaparadōṣakaraṁ yathā maricaṁ ślēṣmaharaṁ pittakaraṁ cētyādi bahudravyajātaṁ tat kutra praviśatu? atraikē vadanti- yadubhayātmakaṁ taddōṣaharaṁ dōṣakaraṁ ca, nacaitāvatā dravyatritvakṣatiḥ; yatō na vātādisaṁsargajavyādhisadbhāvē vātādijanyatvēna yattraividhyaṁ rōgāṇāmucyatē tat khaṇḍitaṁ bhavati; kiṁvā maricādīnāṁ yadubhayakartr̥tvaṁ na taddravyaprabhāvakr̥taṁ, kiṁ tarhi rasādikr̥taṁ, tēna na dravyaprabhāvaprastāvē tadudāharaṇīyaṁ; naca kiñciddravyaṁ tādr̥śamasti yat prabhāvādēva kiñciddōṣaṁ karōti kiñcicchamayatīti na dōṣapraśamanatvādiprabhāvaṁ prati niyamaḥ; ayamēva ca pakṣaḥ sādhuḥ| nanu ‘kiñciddōṣapraśamanaṁ kiñciddōṣapradūṣaṇam’ iti vā kriyatāṁ, ‘kiñciddhātupraśamanaṁ kiñciddhātupradūṣaṇam’ iti vā| naivaṁ, tathā sati dōṣaśabdasya mukhyavr̥ttyā vātādiṣvēva vr̥ttitvāttathā dhātuśabdasya ca rasādivr̥ttitvādubhayagrahaṇaṁ na prāpyatē; ubhayapadōpādānēna dvayaṁ nipuṇakārī tantrakārō dūṣaṇatvadhāraṇatvayōgaparigrahāddōṣapraśamanēna duṣṭarasādipraśamanamapi bhēṣajaṁ vividhāśitapītīyādivakṣyamāṇaṁ, tathā dhātupradūṣaṇēna vātādipradūṣakamapi nidānādivakṣyamāṇaṁ grāhayati| praśabdō'tra prakārē; tēna prakārēṇa mr̥dumadhyādinā prakōpaṇaṁ, tathā prakārēṇa saṁśōdhanasaṁśamanādinā śamanamucyatē; kiṁvā dhātvarthānuvr̥ttāvēva imau praśabdau, yathā- ‘cyutāṁśaḥ paridhāvati’ ityatra dhāvatītyarthaḥ| ādau dōṣapraśamanagrahaṇaṁ tasyaivēhābhiprētatvāt| nanu svasthavr̥ttimataṁ dravyaṁ bhāvidōṣaharatvēna dōṣapraśamanamēva| naivaṁ, nahi svāsthyānuvr̥ttijanakatvāddōṣanivr̥ttikaraṁ dōṣaharaṇamucyatē, kiṁ tarhi samadhātūnāmavardhakatvēnākṣayakaratvēna ca rasādisrōtasāṁ cānuguṇatvēna dhātusāmyānuvr̥ttikaramucyatē| vacanaṁ hi- “pathyaṁ pathō'napētaṁ yat” (sū.a.25) iti||67||

Adhikarana 41 (68-73) · Śloka 74

tat punastrividhaṁ prōktaṁ jaṅgamaudbhidapārthivam | madhūni gōrasāḥ pittaṁ vasā majjā'sr̥gāmiṣam||68|| viṇmūtracarmarētō'sthisnāyuśr̥ṅganakhāḥ khurāḥ| jaṅgamēbhyaḥ prayujyantē kēśā lōmāni rōcanāḥ||69|| suvarṇaṁ samalāḥ pañca lōhāḥ sasikatāḥ sudhā| manaḥśilālē maṇayō lavaṇaṁ gairikāñjanē||70|| bhaumamauṣadhamuddiṣṭamaudbhidaṁ tu caturvidham| vanaspatistathā vīrudvānaspatyastathauṣadhiḥ||71|| phalairvanaspatiḥ puṣpairvānaspatyaḥ phalairapi| ōṣadhyaḥ phalapākāntāḥ pratānairvīrudhaḥ smr̥tāḥ||72|| mūlatvaksāraniryāsanāla(ḍa)svarasapallavāḥ| kṣārāḥ kṣīraṁ phalaṁ puṣpaṁ bhasma tailāni kaṇṭakāḥ||73|| patrāṇi śuṅgāḥ kandāśca prarōhāścaudbhidō gaṇaḥ|74|

sampratyanyathā dravyabhēdamāha- tat punarityādi| taditi dravyam| gacchatīti jaṅgamam, udbhidya pr̥thivīṁ jāyata iti audbhidaṁ vr̥kṣādi, uktaprakāradvayātiriktaḥ pr̥thivīvikāraḥ pārthivam| saṁsvēdajasyēha krimyādērjaṅgamē'varōdhaḥ, kukuṇḍakādēśca audbhidē| iha ca dravyaśabdēna pārthivadravyamēvōcyatē; tēna jalānilāgnyādīnāmagrahaṇādavyāptirna vācyā| jaṅgamaśabdēna jaṅgamaprabhavaṁ gōrasamadhvādyapi grāhyam| ēvamaudbhidapārthivayōrapi grahaṇaṁ vācyam| rōcanā gōrōcanā| ētacca madhvādi prāya upayōgitvāt prādhānyāduktaṁ; tēnāṇḍabastyādīnāṁ ca grahaṇaṁ bōddhavyam| yadyapi jaṅgamānantaraṁ bahuprapañcatvēna pradhānatvādaudbhidamupadiṣṭaṁ, tathā'pyabahuvaktavyatvāt pārthivamēva jaṅgamānantaraṁ vivriyatē; tadanu bahuvaktavyamaudbhidam| suvarṇamityādi| pañca lōhā iti tāmrarajatatrapuśīsakr̥ṣṇalōhānāṁ grahaṇam| samalā iti malaśabdēna śilājatūni lōhamalarūpāṇi gr̥hyantē, tacca suśrutadarśanāt suvarṇarajatādibhavaṁ ṣaḍvidhamēva gr̥hyatē; suśrutē hi ṣaḍvidhamēva śilājatūktam, iha tu rasāyanē caturvidhamuktaṁ- “caturbhyō dhātubhyastasya sambhavaḥ| hēmnō'tha rajatāttāmrādvaraṁ kr̥ṣṇāyasādapi” (ci.a.1) iti vacanāt| ētacca vacanaṁ rasāyanādhikāritāṁ caturvidhasya śilājatunō darśayati, natu ṣaḍvidhaśilājatupratiṣēdhaparamiti na suśrutēna samaṁ virōdhaḥ| kiṁvā suvarṇaṁ nirmalaṁ, samalāstu rajatatāmratrapuśīsalōhāḥ (iti militvā pañca lōhāḥ|) śilājatupāṣāṇapaṅkaprabhr̥tīnāṁ tu grahaṇamuddiṣṭaśabdēna sūcitam; uddēśō hyalpakathanam| sudhā gāṅgēyikā| ālaṁ haritālam| añjanaṁ sauvīrāñjanam| phalairvanaspatiriti vināpuṣpaiḥ phalairyuktā vaṭōdumbarādayaḥ| yaduktaṁ hārītē- “tēṣāmapuṣpāḥ phalinō vanaspataya iti smr̥tāḥ” iti| puṣpairvānaspatyaḥ phalairapīti puṣpānantaraṁ phalabhāja ityarthaḥ| phalasya pākādantō vināśō yēṣāṁ tilamudgādīnāṁ tē phalapākāntāḥ; atra kēcit phalapākāntāḥ pākāntāścauṣadhya iti vadanti; tēna vinā'pi phalaṁ pākēnaivāntō yēṣāṁ dūrvādīnāṁ tē'pi gr̥hyantē| pratānaśabdēna latā gulmāśca gr̥hyantē| yaduktaṁ hārītēna- “latā gulmāśca vīrudhaḥ” iti| mūlatvagityādau niryāsō lākṣāsarjarasādiḥ| audbhidō gaṇa ityaudbhidasamudbhūtō gaṇaḥ||68-73||-

Adhikarana 42 (74-76) · Śloka 76

mūlinyaḥ ṣōḍaśaikōnā phalinyō viṁśatiḥ smr̥tāḥ||74|| mahāsnēhāśca catvāraḥ pañcaiva lavaṇāni ca| aṣṭau mūtrāṇi saṅkhyātānyaṣṭāvēva payāṁsi ca||75|| śōdhanārthāśca ṣaḍ vr̥kṣāḥ punarvasunidarśitāḥ| ya ētān vētti saṁyōktuṁ vikārēṣu sa vēdavit||76||

sampratyatraiva jaṅgamaudbhidapārthivadravyē yat praśastaṁ tadāha- mūlinya ityādi| mūlaṁ praśastatamaṁ yāsāṁ tā mūlinyaḥ; ēvaṁ phalinyō'pi| ṣōḍaśēti cchēdaḥ| mahāsnēhā iti kṣīramāṁsādīnāmapi snēhatayā snēhādhyāyē vakṣyamāṇatvēna tēṣu sarpirādīnāṁ bhūrisnēhavattvēna mahattvam| pañcaiva lavaṇānīti vimānē (vi.a.8) vakṣyamāṇalavaṇabahutvē pañcānāmēva praśastatvēna darśanārtham| ēvaṁ mūtrādiṣvapi prādhānyamunnēyaṁ sajātīyēṣu| vēdaviditi āyurvēdavit||74-76||

Adhikarana 43 (77-79) · Śloka 80

hastidantī haimavatī śyāmā trivr̥dadhōguḍā| saptalā śvētanāmā ca pratyakśrēṇī gavākṣyapi||77|| jyōtiṣmatī ca bimbī ca śaṇapuṣpī viṣāṇikā| ajagandhā dravantī ca kṣīriṇī cātra ṣōḍaśī||78|| śaṇapuṣpī ca bimbī ca cchardanē haimavatyapi| śvētā jyōtiṣmatī caiva yōjyā śīrṣavirēcanē||79|| ēkādaśāvaśiṣṭā yāḥ prayōjyāstā virēcanē| ityuktā nāmakarmabhyāṁ mūlinyaḥ...|80|

hastidantītyādi| hastidantī br̥hatphalā gōḍumbā, ‘iyamēva nāgadantī bhaṇyatē’ ityēkē| haimavatī vacā| śyāmā śyāmamūlā trivr̥t| adhōguḍā praddhadārakaḥ| saptalā carmakaṣā| śvētanāmā śvētā'parājitā| pratyakśrēṇī dantī| bimbī ōṣṭhōpamaphalā| śaṇapuṣpī ghaṇṭāravā| viṣāṇikā āvartanī| ajagandhā ‘phōkāndī’ iti khyātā| dravantī dantyēva cīritapatrā| kṣīriṇī dugdhikā| mūlinīnāṁ vamanādiviniyōgamāha- śaṇapuṣpītyādi||77-79||-

Adhikarana 44 (80-85) · Śloka 86

...phalinīḥ śr̥ṇu||80|| śaṅkhinyatha viḍaṅgāni trapuṣaṁ madanāni ca| dhāmārgavamathēkṣvāku jīmūtaṁ kr̥tavēdhanam| ānūpaṁ sthalajaṁ caiva klītakaṁ dvividhaṁ smr̥tam||81|| prakīryā cōdakīryā ca pratyakpuṣpā tathā'bhayā| antaḥkōṭarapuṣpī ca hastiparṇyāśca śāradam||82|| kampillakāragvadhayōḥ phalaṁ yat kuṭajasya ca| dhāmārgavamathēkṣvāku jīmūtaṁ kr̥tavēdhanam||83|| madanaṁ kuṭajaṁ caiva trapuṣaṁ hastiparṇinī| ētāni vamanē caiva yōjyānyāsthāpanēṣu ca||84|| nastaḥ pracchardanē caiva pratyakpuṣpā vidhīyatē| daśa yānyavaśiṣṭāni tānyuktāni virēcanē||85|| nāmakarmabhiruktāni phalānyēkōnaviṁśatiḥ|86|

śaṅkhinī śvētabuhnā(dhna)| klītakaṁ yaṣṭīmadhu; asya tu yadyapi suśrutē mūlaṁ praśastaṁ, mūlēnaiva vyavahāraḥ, tathā'pi virēcanaṁ prati yaṣṭīmadhudvayasyāpi phalamēva praśastaṁ jñēyam| dhāmārgavaḥ pītaghōṣakaḥ| ikṣvākuḥ tiktālābuḥ| jīmūtō ghōṣakabhēdaḥ| kr̥tavēdhanaṁ jyōtsnikā| prakīryōdakīryē karañjadvayam| pratyakpuṣpā apāmārgaḥ| antaḥkōṭarapuṣpī nīlabudhnā| hastiparṇī mōraṭaḥ, asyāśca śaratkālabhavamēva phalaṁ grāhyaṁ; ata uktaṁ- hastiparṇyāśca śāradamiti| kampillakaṁ guṇḍārōcanikā| āragvadhasya yadyapi suśrutē patraṁ pradhānamuktaṁ, tathā'pīha phalaṁ gr̥hyatē pradhānatamatvāt| dhāmārgavamityādinā pañcakarmaviniyōga ucyatē| nastaḥ pracchardana iti śirōvirēcanē||80-85||-

Adhikarana 45 (86-87) · Śloka 88

sarpistailaṁ vasā majjā snēhō diṣṭaścaturvidhaḥ ||86|| pānābhyañjanabastyarthaṁ nasyārthaṁ caiva yōgataḥ| snēhanā jīvanā varṇyā balōpacayavardhanāḥ||87|| snēhā hyētē ca vihitā vātapittakaphāpahāḥ|88|

mahāsnēhēṣu sarpirādau paṭhitaṁ, prādhānyāt; vacanaṁ hi- “nānyaḥ snēhastathā kaścit saṁskāramanuvartatē| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnēhōttamaṁ matam” (ni.a.1) iti||86-87||-

Adhikarana 46 (88-91) · Śloka 92

sauvarcalaṁ saindhavaṁ ca viḍamaudbhidamēva ca||88|| sāmudrēṇa sahaitāni pañca syurlavaṇāni ca| snigdhānyuṣṇāni tīkṣṇāni dīpanīyatamāni ca||89|| ālēpanārthē yujyantē snēhasvēdavidhau tathā| adhōbhāgōrdhvabhāgēṣu nirūhēṣvanuvāsanē||90|| abhyañjanē bhōjanārthē śirasaśca virēcanē| śastrakarmaṇi vartyarthamañjanōtsādanēṣu ca||91|| ajīrṇānāhayōrvātē gulmē śūlē tathōdarē| uktāni lavaṇā(ni)...|92|

lavaṇēṣu yadyapi saindhavaṁ pradhānaṁ, yatō vakṣyati- “saindhavaṁ lavaṇānām” (sū.a.25) ityagryādhikārē, tathā'pi sauvarcalasya rōcanatvaprakarṣāttathā saindhavamanu prādhānyakhyāpanārthamagrē pāṭhaḥ| audbhidam autkārikālavaṇaṁ, kēcicchāmbharilavaṇamāhuḥ| sāmudraṁ dakṣiṇasamudrabhavaṁ ‘karakaca’ iti khyātam| abhyañjana iti snēhābhyaṅgē| vartyarthamiti phalavartyartham||88-91||-

Adhikarana 47 (92-104) · Śloka 105

... nyū(ū)rdhvaṁ mūtrāṇyaṣṭau nibōdha mē||92|| mukhyāni yāni diṣṭāni sarvāṇyātrēyaśāsanē| avimūtramajāmūtraṁ gōmūtraṁ māhiṣaṁ ca yat ||93|| hastimūtramathōṣṭrasya hayasya ca kharasya ca| uṣṇaṁ tīkṣṇamathō'rūkṣaṁ kaṭukaṁ lavaṇānvitam||94|| mūtramutsādanē yuktaṁ yuktamālēpanēṣu ca| yuktamāsthāpanē mūtraṁ yuktaṁ cāpi virēcanē||95|| svēdēṣvapi ca tadyuktamānāhēṣvagadēṣu ca| udarēṣvatha cārśaḥsu gulmikuṣṭhikilāsiṣu ||96|| tadyuktamupanāhēṣu pariṣēkē tathaiva ca| dīpanīyaṁ viṣaghnaṁ ca krimighnaṁ cōpadiśyatē||97|| pāṇḍurōgōpasr̥ṣṭānāmuttamaṁ śarma cōcyatē| ślēṣmāṇaṁ śamayēt pītaṁ mārutaṁ cānulōmayēt||98|| karṣēt pittamadhōbhāgamityasmin guṇasaṅgrahaḥ| sāmānyēna mayōktastu pr̥thaktvēna pravakṣyatē||99|| avimūtraṁ satiktaṁ syāt snigdhaṁ pittāvirōdhi ca| ājaṁ kaṣāyamadhuraṁ pathyaṁ dōṣānnihanti ca||100|| gavyaṁ samadhuraṁ kiñciddōṣaghnaṁ krimikuṣṭhanut| kaṇḍūṁ ca śamayēt pītaṁ samyagdōṣōdarē hitam||101|| arśaḥśōphōdaraghnaṁ tu sakṣāraṁ māhiṣaṁ saram| hāstikaṁ lavaṇaṁ mūtraṁ hitaṁ tu krimikuṣṭhinām||102|| praśastaṁ baddhaviṇmūtraviṣaślēṣmāmayārśasām| satiktaṁ śvāsakāsaghnamarśōghnaṁ cauṣṭramucyatē||103|| vājināṁ tiktakaṭukaṁ kuṣṭhavraṇaviṣāpaham| kharamūtramapasmārōnmādagrahavināśanam||104|| itīhōktāni mūtrāṇi yathāsāmarthyayōgataḥ|105|

avimūtramityādau strīmūtramēva praśastamiti liṅgaparigrahāddarśayati; yataḥ strīṇāṁ laghvaṅgatvānmūtramapi laghu; vacanaṁ hi- “lāghavaṁ jātisāmānyē strīṇāṁ puṁsāṁ ca gauravam” (sū.a.27) iti| yattūcyatē- puṁsāṁ mūtraṁ śukrasambandhādguru; tanna, śukrasambandhasya strīṇāmapi śukravattvēna tulyatvāt; vacanaṁ hi- “yadā nārī hi nāryā tu maithunāyōpapadyatē| muñcataḥ śukramanyō'nyamanasthistatra jāyatē ” ityādi; napuṁsakamūtraṁ tvamaṅgalatvānna gr̥hyatē| agadēṣvityanēnāgadaprayōgayaugikatvaṁ, viṣaghnamityanēna ca kēvalasyaiva viṣahantr̥tvamiti na paunaruktyam| śarma cōcyata iti ārōgyarūpasukhakartr̥tvāt| adhōbhāgamiti adhōmārgēṇa pittaṁ karṣēt; kiṁvā yadēvādhōgataṁ pittaṁ tadēva virēcayati nōrdhvagam| yathāsāmarthyayōgata iti yādr̥śaḥ śaktiyōgō mūtrāṇāṁ tathā||92-104||-

Adhikarana 48 (105-113) · Śloka 113

ataḥ kṣīrāṇi vakṣyantē karma caiṣāṁ guṇāśca yē||105|| avikṣīramajākṣīraṁ gōkṣīraṁ māhiṣaṁ ca yat| uṣṭrīṇāmatha nāgīnāṁ vaḍavāyāḥ striyāstathā||106|| prāyaśō madhuraṁ snigdhaṁ śītaṁ stanyaṁ payō matam| prīṇanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vr̥ṣyaṁ mēdhyaṁ balyaṁ manaskaram||107|| jīvanīyaṁ śramaharaṁ śvāsakāsanibarhaṇam| hanti śōṇitapittaṁ ca sandhānaṁ vihatasya ca||108|| sarvaprāṇabhr̥tāṁ sātmyaṁ śamanaṁ śōdhanaṁ tathā| tr̥ṣṇāghnaṁ dīpanīyaṁ ca śrēṣṭhaṁ kṣīṇakṣatēṣu ca||109|| pāṇḍurōgē'mlapittē ca śōṣē gulmē tathōdarē| atīsārē jvarē dāhē śvayathau ca viśēṣataḥ ||110|| yōniśukrapradōṣēṣu mūtrēṣvapracurēṣu ca| purīṣē grathitē pathyaṁ vātapittavikāriṇām||111|| nasyālēpāvagāhēṣu vamanāsthāpanēṣu ca| virēcanē snēhanē ca payaḥ sarvatra yujyatē||112|| yathākramaṁ kṣīraguṇānēkaikasya pr̥thak pr̥thak| annapānādikē'dhyāyē bhūyō vakṣyāmyaśēṣataḥ||113||

prāyaśō madhuramiti prādhānyēna madhuram| tēna kṣīramuṣṭrīṇāmīṣallavaṇaṁ tathā chāgaṁ kaṣāyamityādau rasāntarasyāprādhānyēnānubandhō'pi kṣīrē bhavatīti darśayati| prāyaśa iti br̥ṁhaṇaṁ snigdhamityētābhyāṁ tathā śītamityanēna ca sambadhyatē; tēnauṣṭrasya rūkṣōṣṇatvābhidhānaṁ na virōdhi| stanyamiti stanyavr̥ddhikaram| manaskaramiti prabhāvādōjaskaratvācca; ōjōvr̥ddhyā hi tadanuvidhāyinō manasō'pi svakarmasāmarthyaṁ bhavati| ētadēva ca nityasyēha manasaḥ karaṇaṁ yanmanasaḥ prakarṣabuddhyutkarṣādiguṇakaraṇam| hanti śōṇitapittamiti avasthāviśēṣāpannamēva śōṇitapittaṁ hanti| vacanaṁ hi- “kaṣāyayōgairvividhairyathōktairdīptē'nalē ślēṣmaṇi nirjitē ca| yadraktapittaṁ praśamaṁ na yāti tatrānilaḥ syādanu, tatra kāryam|| chāgaṁ payaḥ syāt paramaṁ prayōgē gavyaṁ śr̥taṁ pañcaguṇē jalē vā” (ci.a.4) iti| ēvaṁ ca yaducyatē- adhōbhāgē raktapittē saratvāt kṣīramayaugikam, ūrdhvagē ca kaphakartr̥tayā'yaugikamiti, tannirastam| sarvaprāṇabhr̥tāṁ sātmyamityatra sarvaśabdaścikitsyatayā prakr̥tasarvamanuṣyēṣvēva vartatē, tēna kṣīrasya saṁsvēdajādiprāṇyasātmyatvaṁ nōdbhāvanīyaṁ; kiṁvā sarvaśabdō'yaṁ bhūrivacanaḥ||105-113||

Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115

athāparē trayō vr̥kṣāḥ pr̥thagyē phalamūlibhiḥ| snuhyarkāśmantakāstēṣāmidaṁ karma pr̥thak pr̥thak||114|| vamanē'śmantakaṁ vidyāt snuhīkṣīraṁ virēcanē| kṣīramarkasya vijñēyaṁ vamanē savirēcanē||115||

phalamūlibhiriti pr̥thakśabdayōgādapādānē tr̥tīyā| aśmantakō māluyāsadr̥śapatrō vr̥kṣaḥ||114-115||

Adhikarana 50 (116-119) · Śloka 119

imāṁstrīnaparān vr̥kṣānāhuryēṣāṁ hitāstvacaḥ| pūtīkaḥ kr̥ṣṇagandhā ca tilvakaśca tathā taruḥ||116|| virēcanē prayōktavyaḥ pūtīkastilvakastathā| kr̥ṣṇagandhā parīsarpē śōthēṣvarśaḥsu cōcyatē||117|| dadruvidradhigaṇḍēṣu kuṣṭhēṣvapyalajīṣu ca| ṣaḍvr̥kṣāñchōdhanānētānapi vidyādvicakṣaṇaḥ||118|| ityuktāḥ phalamūlinyaḥ snēhāśca lavaṇāni ca| mūtraṁ kṣīrāṇi vr̥kṣāśca ṣaḍ yē diṣṭapayastvacaḥ||119||

pūtīkaḥ kaṇṭakīkarañjaḥ| tilvakō lōdhraḥ; tasya taruriti viśēṣaṇēna paṭṭikālōdhraṁ vyudasyati, śābaralōdhraṁ ca mahāpramāṇaṁ taruśabdayōgyaṁ grāhayati; kiṁvā taruviśēṣaṇēna bālaṁ lōdhraṁ vyudasyati| ṣaḍvr̥kṣāñ śōdhanānityatra yadyapi kr̥ṣṇagandhāyāḥ pañcakarmaṇyanabhidhānānna śōdhanatvaṁ, tathā'pi bāhyālēpanēna bahiḥsthitadōṣasaṁśōdhanatvaṁ bōddhavyaṁ; kiṁvā apiśabdāt kr̥ṣṇagandhāyā aśōdhanatvamapi sūcyatē||116-119||

Adhikarana 51 (120-123) · Śloka 123

ōṣadhīrnāmarūpābhyāṁ jānatē hyajapā vanē| avipāścaiva gōpāśca yē cānyē vanavāsinaḥ||120|| na nāmajñānamātrēṇa rūpajñānēna vā punaḥ| ōṣadhīnāṁ parāṁ prāptiṁ kaścidvēditumarhati||121|| yōgavittvapyarūpajñastāsāṁ tattvaviducyatē| kiṁ punaryō vijānīyādōṣadhīḥ sarvathā bhiṣak||122|| yōgamāsāṁ tu yō vidyāddēśakālōpapāditam| puruṣaṁ puruṣaṁ vīkṣya sa jñēyō bhiṣaguttamaḥ||123||

uktānāmōṣadhīnāṁ yōgajñānasya prādhānyaṁ darśayannāha- ōṣadhīrityādi| parāṁ prāptimiti utkr̥ṣṭaṁ vyādhiśarīrādyapēkṣaṁ samyagyōgam| yōgō vyādhiśarīrādyapēkṣā samyagyōjanā bhēṣajasya| sarvathēti nāmarūpayōgaiḥ| yōgamēva viśiṣṭaṁ darśayannāha- yōgamityādi| dēśakālōpapāditamiti dēśakālakr̥tam| puruṣaṁ puruṣaṁ vīkṣyēti vīpsāyāṁ, pratipuruṣaṁ prakr̥tyādibhēdēna yōgasya prāyō bhēdō bhavatīti darśayati| puruṣaśabdēna cēha saṁyōgapuruṣō'bhiprētaḥ||120-123||

Adhikarana 52 (124-125) · Śloka 125

yathā viṣaṁ yathā śastraṁ yathā'gniraśaniryathā| tathauṣadhamavijñātaṁ vijñātamamr̥taṁ yathā||124|| auṣadhaṁ hyanabhijñātaṁ nāmarūpaguṇaistribhiḥ| vijñātaṁ cāpi duryuktamanarthāyōpapadyatē||125||

yōgasyauṣadhajñānādhīnatvādauṣadhājñānasya mahānarthakāritāṁ bahubhirdr̥ṣṭāntairdarśayati- yathā viṣamityādi| viṣādibahudr̥ṣṭāntēnājñātaṁ bhēṣajaṁ kiñcidviṣavat sañjñānāśaṁ kr̥tvā mārayati, kiñcicca śastravanmarmacchēdaṁ kr̥tvā mārayati, kiñciccāgnivat sphōṭādikaṁ kr̥tvā mārayati, kiñciccāśanivat sadyō mārayatīti darśayati| nāmarūpaguṇairityanēna tritvē labdhē punastribhiriti vacanamēkaikajñānapratiṣēdhārthaṁ; tēna tribhirēva militairjñātaṁ bhēṣajaṁ praśastamiti darśayati||124-125||

Adhikarana 53 (126-133) · Śloka 133

yōgādapi viṣaṁ tīkṣṇamuttamaṁ bhēṣajaṁ bhavēt| bhēṣajaṁ cāpi duryuktaṁ tīkṣṇaṁ sampadyatē viṣam||126|| tasmānna bhiṣajā yuktaṁ yuktibāhyēna bhēṣajam| dhīmatā kiñcidādēyaṁ jīvitārōgyakāṅkṣiṇā||127|| kuryānnipatitō mūrdhni saśēṣaṁ vāsavāśaniḥ| saśēṣamāturaṁ kuryānnatvajñamatamauṣadham||128|| duḥkhitāya śayānāya śraddadhānāya rōgiṇē| yō bhēṣajamavijñāya prājñamānī prayacchati||129|| tyaktadharmasya pāpasya mr̥tyubhūtasya durmatēḥ| narō narakapātī syāttasya sambhāṣaṇādapi||130|| varamāśīviṣaviṣaṁ kvathitaṁ tāmramēva vā| pītamatyagnisantaptā bhakṣitā vā'pyayōguḍāḥ||131|| natu śrutavatāṁ vēśaṁ bibhratā śaraṇāgatāt| gr̥hītamannaṁ pānaṁ vā vittaṁ vā rōgapīḍitāt||132|| bhiṣagbubhūṣurmatimānataḥ svaguṇasampadi| paraṁ prayatnamātiṣṭhēt prāṇadaḥ syādyathā nr̥ṇām||133||

yōgaṁ stauti- yōgādapītyādi| viṣaṁ ca samyagyōgādbhēṣajaṁ bhavatīti “tilaṁ dadyādviṣasya tu” (ci.a.1) ityādiprayōgē bōddhavyam| na kēvalamāturēṇaivābhiṣajō bhēṣajaṁ nādēyaṁ, kintu bhiṣajā'pi yuktibāhyēna bhēṣajamāturāya na dēyamityāha- duḥkhitāyētyādi||126-133||

Adhikarana 54 (134) · Śloka 134

tadēva yuktaṁ bhaiṣajyaṁ yadārōgyāya kalpatē| sa caiva bhiṣajāṁ śrēṣṭhō rōgēbhyō yaḥ pramōcayēt||134||

atha samyagyuktasya bhēṣajasya kiṁ lakṣaṇaṁ kiṁvā upādēyasya śrēṣṭhavaidyasya lakṣaṇamityāha- tadēvētyādi| rōgēbhyō yaḥ pramōcayēdityanēna ca jñānapūrvaṁ bhēṣajaprayōgēṇa rōgahārakatvamucyatē; tēna yādr̥cchikasiddhyā kuvaidyavyavahārō na vācyaḥ; yādr̥cchikasiddhau hi vaidyō na rōgapramōkṣē kāraṇaṁ, kintu ghuṇākṣaranyāyēna daivāgatō bhēṣajasya samyagyōga iti||134||

Adhikarana 55 (135) · Śloka 135

samyakprayōgaṁ sarvēṣāṁ siddhirākhyāti karmaṇām| siddhirākhyāti sarvaiśca guṇairyuktaṁ bhiṣaktamam||135||

kathamārōgyāt samyagyōgō bhēṣajasya jñāyatē ityāha- samyakprayōgamityādi| sarvēṣāmityanēnānyēṣāmapi karmaṇāṁ pratimākaraṇādīnāṁ siddhiḥ samyagyōgaṁ tatkāraṇatāṁ khyāpayati; na hyasamyakprayuktē kāraṇē samyak kāryaṁ bhavati| siddhirākhyātīti uktā prātiniyamikī siddhiḥ, na yādr̥cchikī| sarvairguṇairiti śrutē paryavadātatvādibhiḥ khuḍḍākacatuṣpāda (sū.a.10) vakṣyamāṇaiḥ||135||

Adhikarana 56 (136-140) · Śloka 140

tatra ślōkāḥ- āyurvēdāgamō hēturāgamasya pravartanam| sūtraṇasyābhyanujñānamāyurvēdasya nirṇayaḥ||136|| sampūrṇaṁ kāraṇaṁ kāryamāyurvēdaprayōjanam| hētavaścaiva dōṣāśca bhēṣajaṁ saṅgrahēṇa ca||137|| rasāḥ sapratyayadravyāstrividhō dravyasaṅgrahaḥ| mūlinyaśca phalinyaśca snēhāśca lavaṇāni ca||138|| mūtraṁ kṣīrāṇi vr̥kṣāśca ṣaḍ yē kṣīratvagāśrayāḥ| karmāṇi caiṣāṁ sarvēṣāṁ yōgāyōgaguṇāguṇāḥ||139|| vaidyāpavādō yatrasthāḥ sarvē ca bhiṣajāṁ guṇāḥ| sarvamētat samākhyātaṁ pūrvādhyāyē maharṣiṇā||140||

tatra ślōkā iti tantrakārasya rītiriyaṁ yat- yatrōktamarthaṁ saṅgrahēṇābhidhattē tatra ‘tatra ślōkā’ iti karōti; yatra tūktādanadhikamucyatē tatra ‘bhavati cātra’ iti karōti; na cāsya niṣprayōjanatvaṁ, tantradharmatvāt| adhyāyōktamarthamadhyāyāntē saṅgrahēṇābhidhattē- āyurvēdāgama ityādinā| saṅgrahakathanaṁ ca pūrvōktārthasya saṅkṣēpēṇa grahaṇārthaṁ tathā durjñānapratiṣēdhārthaṁ ca| yatō yatkiñcidatra durjñānaṁ syāttadiha pratipāditārthasaṁvādēnāvadhāryatē| vacanaṁ hi- “gadyōktō yaḥ punaḥ ślōkairarthaḥ samanugīyatē| tadvyaktivyavasāyārthaṁ dviruktiḥ sā na garhyatē” (ni.a.1) iti| atra ca gadyōkta iti vistarōktōpalakṣaṇam| tēna ślōkōktasyāpyāragvadhīyādyarthasya punaḥ ślōkēna saṅgrahaṇamaviruddham| vyaktiḥ spaṣṭatā, vyavasāyaḥ avadhāraṇam| āgama iti “dīrghañjīvitamanvicchan” ityādinā, hēturiti āyurvēdāgamahētuḥ, sa ca “vighnabhūtā yadā rōgā” ityādinā rōgaprādurbhāva uktaḥ; kiṁvā “dīrghañjīvitamanvicchan” ityādiślōkō viśēṣēṇāyurvēdāgamasya tathā''yurvēdāgamahētōśca piṇḍasūtrarūpaḥ, “brahmaṇā hi” ityādigranthastvāyurvēdāgamapratipādakaḥ, hētupratipādakastu “vighnabhūtā” ityādigranthō yathōkta ēva| āgamasya pravartanamiti indrādānīya bharadvājēna martyalōkē pravartanamāyurvēdagrahaṇaparyantam| sūtraṇamityāyurvēdatantrakaraṇamagnivēśādīnām| abhyanujñānamiti “tāni cānumatāni” ityādi| śēṣaṁ sugamam||136-140||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē sūtrasthānē dīrghañjīvitīyō nāma prathamō'dhyāyaḥ||1||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikākhyāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ sūtrasthānē dīrghañjīvitīyō nāma prathamō'dhyāyaḥ||1||