Adhikarana 1 (1) · Śloka 1
athātō dīrghañjīvitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
View original
अथातो दीर्घञ्जीवितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
🔊 Audio coming soon
1. dīrghañjīvitīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (2) · Śloka 2
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (3) · Śloka 3
dīrghaṁ jīvitamanvicchanbharadvāja upāgamat| indramugratapā buddhvā śaraṇyamamarēśvaram||3||
View original
दीर्घं जीवितमन्विच्छन्भरद्वाज उपागमत्| इन्द्रमुग्रतपा बुद्ध्वा शरण्यममरेश्वरम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (4-5) · Śloka 5
brahmaṇā hi yathāprōktamāyurvēdaṁ prajāpatiḥ| jagrāha nikhilēnādāvaśvinau tu punastataḥ||4|| aśvibhyāṁ bhagavāñchakraḥ pratipēdē ha kēvalam| r̥ṣiprōktō bharadvājastasmācchakramupāgamat||5||
View original
ब्रह्मणा हि यथाप्रोक्तमायुर्वेदं प्रजापतिः| जग्राह निखिलेनादावश्विनौ तु पुनस्ततः||४|| अश्विभ्यां भगवाञ्छक्रः प्रतिपेदे ह केवलम्| ऋषिप्रोक्तो भरद्वाजस्तस्माच्छक्रमुपागमत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
vighnabhūtā yadā rōgāḥ prādurbhūtāḥ śarīriṇām| tapōpavāsādhyayanabrahmacaryavratāyuṣām ||6|| tadā bhūtēṣvanukrōśaṁ puraskr̥tya maharṣayaḥ| samētāḥ puṇyakarmāṇaḥ pārśvē himavataḥ śubhē||7||
View original
विघ्नभूता यदा रोगाः प्रादुर्भूताः शरीरिणाम्| तपोपवासाध्ययनब्रह्मचर्यव्रतायुषाम् ||६|| तदा भूतेष्वनुक्रोशं पुरस्कृत्य महर्षयः| समेताः पुण्यकर्माणः पार्श्वे हिमवतः शुभे||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8-14) · Śloka 15
aṅgirā jamadagniśca vasiṣṭhaḥ kaśyapō bhr̥guḥ| ātrēyō gautamaḥ sāṅkhyaḥ pulastyō nāradō'sitaḥ||8|| agastyō vāmadēvaśca mārkaṇḍēyāśvalāyanau| pārikṣirbhikṣurātrēyō bharadvājaḥ kapiñja(ṣṭha)laḥ||9|| viśvāmitrāśmarathyau ca bhārgavaścyavanō'bhijit| gārgyaḥ śāṇḍilyakauṇḍilyau(nyau)vārkṣirdēvalagālavau||10|| sāṅkr̥tyō baijavāpiśca kuśikō bādarāyaṇaḥ| baḍiśaḥ śaralōmā ca kāpyakātyāyanāvubhau||11|| kāṅkāyanaḥ kaikaśēyō dhaumyō mārīcakāśyapau| śarkarākṣō hiraṇyākṣō lōkākṣaḥ paiṅgirēva ca||12|| śaunakaḥ śākunēyaśca maitrēyō maimatāyaniḥ| vaikhānasā vālakhilyāstathā cānyē maharṣayaḥ||13|| brahmajñānasya nidhayō da(ya)masya niyamasya ca| tapasastējasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ||14|| sukhōpaviṣṭāstē tatra puṇyāṁ cakruḥ kathāmimām|15|
View original
अङ्गिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः| आत्रेयो गौतमः साङ्ख्यः पुलस्त्यो नारदोऽसितः||८|| अगस्त्यो वामदेवश्च मार्कण्डेयाश्वलायनौ| पारिक्षिर्भिक्षुरात्रेयो भरद्वाजः कपिञ्ज(ष्ठ)लः||९|| विश्वामित्राश्मरथ्यौ च भार्गवश्च्यवनोऽभिजित्| गार्ग्यः शाण्डिल्यकौण्डिल्यौ(न्यौ)वार्क्षिर्देवलगालवौ||१०|| साङ्कृत्यो बैजवापिश्च कुशिको बादरायणः| बडिशः शरलोमा च काप्यकात्यायनावुभौ||११|| काङ्कायनः कैकशेयो धौम्यो मारीचकाश्यपौ| शर्कराक्षो हिरण्याक्षो लोकाक्षः पैङ्गिरेव च||१२|| शौनकः शाकुनेयश्च मैत्रेयो मैमतायनिः| वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये महर्षयः||१३|| ब्रह्मज्ञानस्य निधयो द(य)मस्य नियमस्य च| तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः||१४|| सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथामिमाम्|१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 18
dharmārthakāmamōkṣāṇāmārōgyaṁ mūlamuttamam||15|| rōgāstasyāpahartāraḥ śrēyasō jīvitasya ca| prādurbhūtō manuṣyāṇāmantarāyō mahānayam||16|| kaḥ syāttēṣāṁ śamōpāya ityuktvā dhyānamāsthitāḥ| atha tē śaraṇaṁ śakraṁ dadr̥śurdhyānacakṣuṣā||17|| sa vakṣyati śamōpāyaṁ yathāvadamaraprabhuḥ|18|
View original
धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम्||१५|| रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च| प्रादुर्भूतो मनुष्याणामन्तरायो महानयम्||१६|| कः स्यात्तेषां शमोपाय इत्युक्त्वा ध्यानमास्थिताः| अथ ते शरणं शक्रं ददृशुर्ध्यानचक्षुषा||१७|| स वक्ष्यति शमोपायं यथावदमरप्रभुः|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (18-23) · Śloka 23
kaḥ sahasrākṣabhavanaṁ gacchēt praṣṭuṁ śacīpatim||18|| ahamarthē niyujyēyamatrēti prathamaṁ vacaḥ| bharadvājō'bravīttasmādr̥ṣibhiḥ sa niyōjitaḥ||19|| sa śakrabhavanaṁ gatvā surarṣigaṇamadhyagam | dadarśa balahantāraṁ dīpyamānamivānalam||20|| sō'bhigamya jayāśīrbhirabhinandya surēśvaram| prōvāca vinayāddhīmānr̥ṣīṇāṁ vākyamuttamam||21|| vyādhayō hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ| tadbrūhi mē śamōpāyaṁ yathāvadamaraprabhō||22|| tasmai prōvāca bhagavānāyurvēdaṁ śatakratuḥ| padairalpairmatiṁ buddhvā vipulāṁ paramarṣayē||23||
View original
कः सहस्राक्षभवनं गच्छेत् प्रष्टुं शचीपतिम्||१८|| अहमर्थे नियुज्येयमत्रेति प्रथमं वचः| भरद्वाजोऽब्रवीत्तस्मादृषिभिः स नियोजितः||१९|| स शक्रभवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम् | ददर्श बलहन्तारं दीप्यमानमिवानलम्||२०|| सोऽभिगम्य जयाशीर्भिरभिनन्द्य सुरेश्वरम्| प्रोवाच विनयाद्धीमानृषीणां वाक्यमुत्तमम्||२१|| व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयङ्कराः| तद्ब्रूहि मे शमोपायं यथावदमरप्रभो||२२|| तस्मै प्रोवाच भगवानायुर्वेदं शतक्रतुः| पदैरल्पैर्मतिं बुद्ध्वा विपुलां परमर्षये||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (24) · Śloka 24
hētuliṅgauṣadhajñānaṁ svasthāturaparāyaṇam| trisūtraṁ śāśvataṁ puṇyaṁ bubudhē yaṁ pitāmahaḥ||24||
View original
हेतुलिङ्गौषधज्ञानं स्वस्थातुरपरायणम्| त्रिसूत्रं शाश्वतं पुण्यं बुबुधे यं पितामहः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26
sō'nantapāraṁ triskandhamāyurvēdaṁ mahāmatiḥ| yathāvadacirāt sarvaṁ bubudhē tanmanā muniḥ||25|| tēnāyuramitaṁ lēbhē bharadvājaḥ sukhānvitam| r̥ṣibhyō'nadhikaṁ tacca śaśaṁsānavaśēṣayan||26||
View original
सोऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुर्वेदं महामतिः| यथावदचिरात् सर्वं बुबुधे तन्मना मुनिः||२५|| तेनायुरमितं लेभे भरद्वाजः सुखान्वितम्| ऋषिभ्योऽनधिकं तच्च शशंसानवशेषयन्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (27-29) · Śloka 29
r̥ṣayaśca bharadvājājjagr̥hustaṁ prajāhitam| dīrghamāyuścikīrṣantō vēdaṁ vardhanamāyuṣaḥ||27|| maharṣayastē dadr̥śuryathāvajjñānacakṣuṣā| sāmānyaṁ ca viśēṣaṁ ca guṇān dravyāṇi karma ca||28|| samavāyaṁ ca tajjñātvā tantrōktaṁ vidhimāsthitāḥ| lēbhirē paramaṁ śarma jīvitaṁ cāpyanitvaram ||29||
View original
ऋषयश्च भरद्वाजाज्जगृहुस्तं प्रजाहितम्| दीर्घमायुश्चिकीर्षन्तो वेदं वर्धनमायुषः||२७|| महर्षयस्ते ददृशुर्यथावज्ज्ञानचक्षुषा| सामान्यं च विशेषं च गुणान् द्रव्याणि कर्म च||२८|| समवायं च तज्ज्ञात्वा तन्त्रोक्तं विधिमास्थिताः| लेभिरे परमं शर्म जीवितं चाप्यनित्वरम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (30-31) · Śloka 31
atha maitrīparaḥ puṇyamāyurvēdaṁ punarvasuḥ| śiṣyēbhyō dattavān ṣaḍbhyaḥ sarvabhūtānukampayā||30|| agnivēśaśca bhēla(ḍa)śca jatūkarṇaḥ parāśaraḥ| hārītaḥ kṣārapāṇiśca jagr̥hustanmunērvacaḥ||31||
View original
अथ मैत्रीपरः पुण्यमायुर्वेदं पुनर्वसुः| शिष्येभ्यो दत्तवान् षड्भ्यः सर्वभूतानुकम्पया||३०|| अग्निवेशश्च भेल(ड)श्च जतूकर्णः पराशरः| हारीतः क्षारपाणिश्च जगृहुस्तन्मुनेर्वचः||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (32-40) · Śloka 40
buddhērviśēṣastatrāsīnnōpadēśāntaraṁ munēḥ| tantrasya kartā prathamamagnivēśō yatō'bhavat||32|| atha bhēlādayaścakruḥ svaṁ svaṁ tantraṁ kr̥tāni ca| śrāvayāmāsurātrēyaṁ sarṣisaṅghaṁ sumēdhasaḥ||33|| śrutvā sūtraṇamarthānāmr̥ṣayaḥ puṇyakarmaṇām| yathāvatsūtritamiti prahr̥ṣṭāstē'numēnirē||34|| sarva ēvāstuvaṁstāṁśca sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ| sādhu bhūtēṣvanukrōśa ityuccairabruvan samam||35|| taṁ puṇyaṁ śuśruvuḥ śabdaṁ divi dēvarṣayaḥ sthitāḥ| sāmarāḥ paramarṣīṇāṁ śrutvā mumudirē param||36|| ahō sādhviti nirghōṣō lōkāṁstrīnanvavā(nā)dayat| nabhasi snigdhagambhīrō harṣādbhūtairudīritaḥ||37|| śivō vāyurvavau sarvā bhābhirunmīlitā diśaḥ| nipētuḥ sajalāścaiva divyāḥ kusumavr̥ṣṭayaḥ||38|| athāgnivēśapramukhān viviśurjñānadēvatāḥ| buddhiḥ siddhiḥ smr̥tirmēdhā dhr̥tiḥ kīrtiḥ kṣamā dayā||39|| tāni cānumatānyēṣāṁ tantrāṇi paramarṣibhiḥ| bha(bhā)vāya bhūtasaṅghānāṁ pratiṣṭhāṁ bhuvi lēbhirē||40||
View original
बुद्धेर्विशेषस्तत्रासीन्नोपदेशान्तरं मुनेः| तन्त्रस्य कर्ता प्रथममग्निवेशो यतोऽभवत्||३२|| अथ भेलादयश्चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च| श्रावयामासुरात्रेयं सर्षिसङ्घं सुमेधसः||३३|| श्रुत्वा सूत्रणमर्थानामृषयः पुण्यकर्मणाम्| यथावत्सूत्रितमिति प्रहृष्टास्तेऽनुमेनिरे||३४|| सर्व एवास्तुवंस्तांश्च सर्वभूतहितैषिणः| साधु भूतेष्वनुक्रोश इत्युच्चैरब्रुवन् समम्||३५|| तं पुण्यं शुश्रुवुः शब्दं दिवि देवर्षयः स्थिताः| सामराः परमर्षीणां श्रुत्वा मुमुदिरे परम्||३६|| अहो साध्विति निर्घोषो लोकांस्त्रीनन्ववा(ना)दयत्| नभसि स्निग्धगम्भीरो हर्षाद्भूतैरुदीरितः||३७|| शिवो वायुर्ववौ सर्वा भाभिरुन्मीलिता दिशः| निपेतुः सजलाश्चैव दिव्याः कुसुमवृष्टयः||३८|| अथाग्निवेशप्रमुखान् विविशुर्ज्ञानदेवताः| बुद्धिः सिद्धिः स्मृतिर्मेधा धृतिः कीर्तिः क्षमा दया||३९|| तानि चानुमतान्येषां तन्त्राणि परमर्षिभिः| भ(भा)वाय भूतसङ्घानां प्रतिष्ठां भुवि लेभिरे||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (41) · Śloka 41
hitāhitaṁ sukhaṁ duḥkhamāyustasya hitāhitam| mānaṁ ca tacca yatrōktamāyurvēdaḥ sa ucyatē||41||
View original
हिताहितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितम्| मानं च तच्च यत्रोक्तमायुर्वेदः स उच्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (42) · Śloka 42
śarīrēndriyasattvātmasaṁyōgō dhāri jīvitam| nityagaścānubandhaśca paryāyairāyurucyatē||42||
View original
शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगो धारि जीवितम्| नित्यगश्चानुबन्धश्च पर्यायैरायुरुच्यते||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (43) · Śloka 43
tasyāyuṣaḥ puṇyatamō vēdō vēdavidāṁ mataḥ| vakṣyatē yanmanuṣyāṇāṁ lōkayōrubhayōrhitam ||43||
View original
तस्यायुषः पुण्यतमो वेदो वेदविदां मतः| वक्ष्यते यन्मनुष्याणां लोकयोरुभयोर्हितम् ||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (44) · Śloka 44
sarvadā sarvabhāvānāṁ sāmānyaṁ vr̥ddhikāraṇam| hrāsahēturviśēṣaśca, pravr̥ttirubhayasya tu||44||
View original
सर्वदा सर्वभावानां सामान्यं वृद्धिकारणम्| ह्रासहेतुर्विशेषश्च, प्रवृत्तिरुभयस्य तु||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (45) · Śloka 45
sāmānyamēkatvakaraṁ, viśēṣastu pr̥thaktvakr̥t| tulyārthatā hi sāmānyaṁ, viśēṣastu viparyayaḥ||45||
View original
सामान्यमेकत्वकरं, विशेषस्तु पृथक्त्वकृत्| तुल्यार्थता हि सामान्यं, विशेषस्तु विपर्ययः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (46-47) · Śloka 47
sattvamātmā śarīraṁ ca trayamētattridaṇḍavat| lōkastiṣṭhati saṁyōgāttatra sarvaṁ pratiṣṭhitam||46|| sa pumāṁścētanaṁ tacca taccādhikaraṇaṁ smr̥tam| vēdasyāsya, tadarthaṁ hi vēdō'yaṁ samprakāśitaḥ||47||
View original
सत्त्वमात्मा शरीरं च त्रयमेतत्त्रिदण्डवत्| लोकस्तिष्ठति संयोगात्तत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्||४६|| स पुमांश्चेतनं तच्च तच्चाधिकरणं स्मृतम्| वेदस्यास्य, तदर्थं हि वेदोऽयं सम्प्रकाशितः||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (48) · Śloka 48
khādīnyātmā manaḥ kālō diśaśca dravyasaṅgrahaḥ| sēndriyaṁ cētanaṁ dravyaṁ, nirindriyamacētanam||48||
View original
खादीन्यात्मा मनः कालो दिशश्च द्रव्यसङ्ग्रहः| सेन्द्रियं चेतनं द्रव्यं, निरिन्द्रियमचेतनम्||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (49) · Śloka 49
sārthā gurvādayō buddhiḥ prayatnāntāḥ parādayaḥ| guṇāḥ prōktāḥ ...|49|
View original
सार्था गुर्वादयो बुद्धिः प्रयत्नान्ताः परादयः| गुणाः प्रोक्ताः ...|४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (49) · Śloka 49
...prayatnādi karma cēṣṭitamucyatē||49||
View original
...प्रयत्नादि कर्म चेष्टितमुच्यते||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (50) · Śloka 50
samavāyō'pr̥thagbhāvō bhūmyādīnāṁ guṇairmataḥ| sa nityō yatra hi dravyaṁ na tatrāniyatō guṇaḥ||50||
View original
समवायोऽपृथग्भावो भूम्यादीनां गुणैर्मतः| स नित्यो यत्र हि द्रव्यं न तत्रानियतो गुणः||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (51) · Śloka 51
yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṁ samavāyi yat| taddravyaṁ ...|51|
View original
यत्राश्रिताः कर्मगुणाः कारणं समवायि यत्| तद्द्रव्यं ...|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (51) · Śloka 51
...samavāyī tu niścēṣṭaḥ kāraṇaṁ guṇaḥ||51||
View original
...समवायी तु निश्चेष्टः कारणं गुणः||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (52) · Śloka 52
saṁyōgē ca vibhāgē ca kāraṇaṁ dravyamāśritam| kartavyasya kriyā karma karma nānyadapēkṣatē||52||
View original
संयोगे च विभागे च कारणं द्रव्यमाश्रितम्| कर्तव्यस्य क्रिया कर्म कर्म नान्यदपेक्षते||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (53) · Śloka 53
ityuktaṁ kāraṇaṁ...|53|
View original
इत्युक्तं कारणं...|५३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (53) · Śloka 53
... kāryaṁ dhātusāmyamihōcyatē| dhātusāmyakriyā cōktā tantrasyāsya prayōjanam||53||
View original
... कार्यं धातुसाम्यमिहोच्यते| धातुसाम्यक्रिया चोक्ता तन्त्रस्यास्य प्रयोजनम्||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (54) · Śloka 54
kālabuddhīndriyārthānāṁ yōgō mithyā na cāti ca| dvayāśrayāṇāṁ vyādhīnāṁ trividhō hētusaṅgrahaḥ||54||
View original
कालबुद्धीन्द्रियार्थानां योगो मिथ्या न चाति च| द्वयाश्रयाणां व्याधीनां त्रिविधो हेतुसङ्ग्रहः||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (55) · Śloka 55
śarīraṁ sattvasañjñaṁ ca vyādhīnāmāśrayō mataḥ| tathā sukhānāṁ, yōgastu sukhānāṁ kāraṇaṁ samaḥ||55||
View original
शरीरं सत्त्वसञ्ज्ञं च व्याधीनामाश्रयो मतः| तथा सुखानां, योगस्तु सुखानां कारणं समः||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (56) · Śloka 56
nirvikāraḥ parastvātmā sattvabhūtaguṇēndriyaiḥ| caitanyē kāraṇaṁ nityō draṣṭā paśyati hi kriyāḥ||56||
View original
निर्विकारः परस्त्वात्मा सत्त्वभूतगुणेन्द्रियैः| चैतन्ये कारणं नित्यो द्रष्टा पश्यति हि क्रियाः||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (57) · Śloka 57
vāyuḥ pittaṁ kaphaścōktaḥ śārīrō dōṣasaṅgrahaḥ| mānasaḥ punaruddiṣṭō rajaśca tama ēva ca||57||
View original
वायुः पित्तं कफश्चोक्तः शारीरो दोषसङ्ग्रहः| मानसः पुनरुद्दिष्टो रजश्च तम एव च||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (58) · Śloka 58
praśāmyatyauṣadhaiḥ pūrvō daivayuktivyapāśrayaiḥ| mānasō jñānavijñānadhairyasmr̥tisamādhibhiḥ||58||
View original
प्रशाम्यत्यौषधैः पूर्वो दैवयुक्तिव्यपाश्रयैः| मानसो ज्ञानविज्ञानधैर्यस्मृतिसमाधिभिः||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (59-61) · Śloka 61
rūkṣaḥ śītō laghuḥ sūkṣmaścalō'tha viśadaḥ kharaḥ| viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati||59|| sasnēhamuṣṇaṁ tīkṣṇaṁ ca dravamamlaṁ saraṁ kaṭu| viparītaguṇaiḥ pittaṁ dravyairāśu praśāmyati||60|| guruśītamr̥dusnigdhamadhurasthirapicchilāḥ| ślēṣmaṇaḥ praśamaṁ yānti viparītaguṇairguṇāḥ||61||
View original
रूक्षः शीतो लघुः सूक्ष्मश्चलोऽथ विशदः खरः| विपरीतगुणैर्द्रव्यैर्मारुतः सम्प्रशाम्यति||५९|| सस्नेहमुष्णं तीक्ष्णं च द्रवमम्लं सरं कटु| विपरीतगुणैः पित्तं द्रव्यैराशु प्रशाम्यति||६०|| गुरुशीतमृदुस्निग्धमधुरस्थिरपिच्छिलाः| श्लेष्मणः प्रशमं यान्ति विपरीतगुणैर्गुणाः||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (62) · Śloka 63
viparītaguṇairdēśamātrākālōpapāditaiḥ| bhēṣajairvinivartantē vikārāḥ sādhyasammatāḥ||62|| sādhanaṁ na tvasādhyānāṁ vyādhīnāmupadiśyatē|63|
View original
विपरीतगुणैर्देशमात्राकालोपपादितैः| भेषजैर्विनिवर्तन्ते विकाराः साध्यसम्मताः||६२|| साधनं न त्वसाध्यानां व्याधीनामुपदिश्यते|६३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (63) · Śloka 63
bhūyaścātō yathādravyaṁ guṇakarmāṇi vakṣyatē||63||
View original
भूयश्चातो यथाद्रव्यं गुणकर्माणि वक्ष्यते||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (64) · Śloka 64
rasanārthō rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nirvr̥ttau ca viśēṣē ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||64||
View original
रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षितिस्तथा| निर्वृत्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (65) · Śloka 65
svāduramlō'tha lavaṇaḥ kaṭukastikta ēva ca| kaṣāyaścēti ṣaṭkō'yaṁ rasānāṁ saṅgrahaḥ smr̥taḥ||65||
View original
स्वादुरम्लोऽथ लवणः कटुकस्तिक्त एव च| कषायश्चेति षट्कोऽयं रसानां सङ्ग्रहः स्मृतः||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (66) · Śloka 1
svādvamlalavaṇā vāyuṁ, kaṣāyasvādutiktakāḥ| jayanti pittaṁ, ślēṣmāṇaṁ kaṣāyakaṭutiktakāḥ||66|| (kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṁ, svādvamlalavaṇāḥ kapham| kaṭutiktakaṣāyāśca kōpayanti samīraṇam ||1||)|
View original
स्वाद्वम्ललवणा वायुं, कषायस्वादुतिक्तकाः| जयन्ति पित्तं, श्लेष्माणं कषायकटुतिक्तकाः||६६|| (कट्वम्ललवणाः पित्तं, स्वाद्वम्ललवणाः कफम्| कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम् ||१||)|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (67) · Śloka 67
kiñciddōṣapraśamanaṁ kiñciddhātupradūṣaṇam| svasthavr̥ttau mataṁ kiñcittrividhaṁ dravyamucyatē||67||
View original
किञ्चिद्दोषप्रशमनं किञ्चिद्धातुप्रदूषणम्| स्वस्थवृत्तौ मतं किञ्चित्त्रिविधं द्रव्यमुच्यते||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (68-73) · Śloka 74
tat punastrividhaṁ prōktaṁ jaṅgamaudbhidapārthivam | madhūni gōrasāḥ pittaṁ vasā majjā'sr̥gāmiṣam||68|| viṇmūtracarmarētō'sthisnāyuśr̥ṅganakhāḥ khurāḥ| jaṅgamēbhyaḥ prayujyantē kēśā lōmāni rōcanāḥ||69|| suvarṇaṁ samalāḥ pañca lōhāḥ sasikatāḥ sudhā| manaḥśilālē maṇayō lavaṇaṁ gairikāñjanē||70|| bhaumamauṣadhamuddiṣṭamaudbhidaṁ tu caturvidham| vanaspatistathā vīrudvānaspatyastathauṣadhiḥ||71|| phalairvanaspatiḥ puṣpairvānaspatyaḥ phalairapi| ōṣadhyaḥ phalapākāntāḥ pratānairvīrudhaḥ smr̥tāḥ||72|| mūlatvaksāraniryāsanāla(ḍa)svarasapallavāḥ| kṣārāḥ kṣīraṁ phalaṁ puṣpaṁ bhasma tailāni kaṇṭakāḥ||73|| patrāṇi śuṅgāḥ kandāśca prarōhāścaudbhidō gaṇaḥ|74|
View original
तत् पुनस्त्रिविधं प्रोक्तं जङ्गमौद्भिदपार्थिवम् | मधूनि गोरसाः पित्तं वसा मज्जाऽसृगामिषम्||६८|| विण्मूत्रचर्मरेतोऽस्थिस्नायुशृङ्गनखाः खुराः| जङ्गमेभ्यः प्रयुज्यन्ते केशा लोमानि रोचनाः||६९|| सुवर्णं समलाः पञ्च लोहाः ससिकताः सुधा| मनःशिलाले मणयो लवणं गैरिकाञ्जने||७०|| भौममौषधमुद्दिष्टमौद्भिदं तु चतुर्विधम्| वनस्पतिस्तथा वीरुद्वानस्पत्यस्तथौषधिः||७१|| फलैर्वनस्पतिः पुष्पैर्वानस्पत्यः फलैरपि| ओषध्यः फलपाकान्ताः प्रतानैर्वीरुधः स्मृताः||७२|| मूलत्वक्सारनिर्यासनाल(ड)स्वरसपल्लवाः| क्षाराः क्षीरं फलं पुष्पं भस्म तैलानि कण्टकाः||७३|| पत्राणि शुङ्गाः कन्दाश्च प्ररोहाश्चौद्भिदो गणः|७४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 42 (74-76) · Śloka 76
mūlinyaḥ ṣōḍaśaikōnā phalinyō viṁśatiḥ smr̥tāḥ||74|| mahāsnēhāśca catvāraḥ pañcaiva lavaṇāni ca| aṣṭau mūtrāṇi saṅkhyātānyaṣṭāvēva payāṁsi ca||75|| śōdhanārthāśca ṣaḍ vr̥kṣāḥ punarvasunidarśitāḥ| ya ētān vētti saṁyōktuṁ vikārēṣu sa vēdavit||76||
View original
मूलिन्यः षोडशैकोना फलिन्यो विंशतिः स्मृताः||७४|| महास्नेहाश्च चत्वारः पञ्चैव लवणानि च| अष्टौ मूत्राणि सङ्ख्यातान्यष्टावेव पयांसि च||७५|| शोधनार्थाश्च षड् वृक्षाः पुनर्वसुनिदर्शिताः| य एतान् वेत्ति संयोक्तुं विकारेषु स वेदवित्||७६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 43 (77-79) · Śloka 80
hastidantī haimavatī śyāmā trivr̥dadhōguḍā| saptalā śvētanāmā ca pratyakśrēṇī gavākṣyapi||77|| jyōtiṣmatī ca bimbī ca śaṇapuṣpī viṣāṇikā| ajagandhā dravantī ca kṣīriṇī cātra ṣōḍaśī||78|| śaṇapuṣpī ca bimbī ca cchardanē haimavatyapi| śvētā jyōtiṣmatī caiva yōjyā śīrṣavirēcanē||79|| ēkādaśāvaśiṣṭā yāḥ prayōjyāstā virēcanē| ityuktā nāmakarmabhyāṁ mūlinyaḥ...|80|
View original
हस्तिदन्ती हैमवती श्यामा त्रिवृदधोगुडा| सप्तला श्वेतनामा च प्रत्यक्श्रेणी गवाक्ष्यपि||७७|| ज्योतिष्मती च बिम्बी च शणपुष्पी विषाणिका| अजगन्धा द्रवन्ती च क्षीरिणी चात्र षोडशी||७८|| शणपुष्पी च बिम्बी च च्छर्दने हैमवत्यपि| श्वेता ज्योतिष्मती चैव योज्या शीर्षविरेचने||७९|| एकादशावशिष्टा याः प्रयोज्यास्ता विरेचने| इत्युक्ता नामकर्मभ्यां मूलिन्यः...|८०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 44 (80-85) · Śloka 86
...phalinīḥ śr̥ṇu||80|| śaṅkhinyatha viḍaṅgāni trapuṣaṁ madanāni ca| dhāmārgavamathēkṣvāku jīmūtaṁ kr̥tavēdhanam| ānūpaṁ sthalajaṁ caiva klītakaṁ dvividhaṁ smr̥tam||81|| prakīryā cōdakīryā ca pratyakpuṣpā tathā'bhayā| antaḥkōṭarapuṣpī ca hastiparṇyāśca śāradam||82|| kampillakāragvadhayōḥ phalaṁ yat kuṭajasya ca| dhāmārgavamathēkṣvāku jīmūtaṁ kr̥tavēdhanam||83|| madanaṁ kuṭajaṁ caiva trapuṣaṁ hastiparṇinī| ētāni vamanē caiva yōjyānyāsthāpanēṣu ca||84|| nastaḥ pracchardanē caiva pratyakpuṣpā vidhīyatē| daśa yānyavaśiṣṭāni tānyuktāni virēcanē||85|| nāmakarmabhiruktāni phalānyēkōnaviṁśatiḥ|86|
View original
...फलिनीः शृणु||८०|| शङ्खिन्यथ विडङ्गानि त्रपुषं मदनानि च| धामार्गवमथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम्| आनूपं स्थलजं चैव क्लीतकं द्विविधं स्मृतम्||८१|| प्रकीर्या चोदकीर्या च प्रत्यक्पुष्पा तथाऽभया| अन्तःकोटरपुष्पी च हस्तिपर्ण्याश्च शारदम्||८२|| कम्पिल्लकारग्वधयोः फलं यत् कुटजस्य च| धामार्गवमथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम्||८३|| मदनं कुटजं चैव त्रपुषं हस्तिपर्णिनी| एतानि वमने चैव योज्यान्यास्थापनेषु च||८४|| नस्तः प्रच्छर्दने चैव प्रत्यक्पुष्पा विधीयते| दश यान्यवशिष्टानि तान्युक्तानि विरेचने||८५|| नामकर्मभिरुक्तानि फलान्येकोनविंशतिः|८६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 45 (86-87) · Śloka 88
sarpistailaṁ vasā majjā snēhō diṣṭaścaturvidhaḥ ||86|| pānābhyañjanabastyarthaṁ nasyārthaṁ caiva yōgataḥ| snēhanā jīvanā varṇyā balōpacayavardhanāḥ||87|| snēhā hyētē ca vihitā vātapittakaphāpahāḥ|88|
View original
सर्पिस्तैलं वसा मज्जा स्नेहो दिष्टश्चतुर्विधः ||८६|| पानाभ्यञ्जनबस्त्यर्थं नस्यार्थं चैव योगतः| स्नेहना जीवना वर्ण्या बलोपचयवर्धनाः||८७|| स्नेहा ह्येते च विहिता वातपित्तकफापहाः|८८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 46 (88-91) · Śloka 92
sauvarcalaṁ saindhavaṁ ca viḍamaudbhidamēva ca||88|| sāmudrēṇa sahaitāni pañca syurlavaṇāni ca| snigdhānyuṣṇāni tīkṣṇāni dīpanīyatamāni ca||89|| ālēpanārthē yujyantē snēhasvēdavidhau tathā| adhōbhāgōrdhvabhāgēṣu nirūhēṣvanuvāsanē||90|| abhyañjanē bhōjanārthē śirasaśca virēcanē| śastrakarmaṇi vartyarthamañjanōtsādanēṣu ca||91|| ajīrṇānāhayōrvātē gulmē śūlē tathōdarē| uktāni lavaṇā(ni)...|92|
View original
सौवर्चलं सैन्धवं च विडमौद्भिदमेव च||८८|| सामुद्रेण सहैतानि पञ्च स्युर्लवणानि च| स्निग्धान्युष्णानि तीक्ष्णानि दीपनीयतमानि च||८९|| आलेपनार्थे युज्यन्ते स्नेहस्वेदविधौ तथा| अधोभागोर्ध्वभागेषु निरूहेष्वनुवासने||९०|| अभ्यञ्जने भोजनार्थे शिरसश्च विरेचने| शस्त्रकर्मणि वर्त्यर्थमञ्जनोत्सादनेषु च||९१|| अजीर्णानाहयोर्वाते गुल्मे शूले तथोदरे| उक्तानि लवणा(नि)...|९२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 47 (92-104) · Śloka 105
... nyū(ū)rdhvaṁ mūtrāṇyaṣṭau nibōdha mē||92|| mukhyāni yāni diṣṭāni sarvāṇyātrēyaśāsanē| avimūtramajāmūtraṁ gōmūtraṁ māhiṣaṁ ca yat ||93|| hastimūtramathōṣṭrasya hayasya ca kharasya ca| uṣṇaṁ tīkṣṇamathō'rūkṣaṁ kaṭukaṁ lavaṇānvitam||94|| mūtramutsādanē yuktaṁ yuktamālēpanēṣu ca| yuktamāsthāpanē mūtraṁ yuktaṁ cāpi virēcanē||95|| svēdēṣvapi ca tadyuktamānāhēṣvagadēṣu ca| udarēṣvatha cārśaḥsu gulmikuṣṭhikilāsiṣu ||96|| tadyuktamupanāhēṣu pariṣēkē tathaiva ca| dīpanīyaṁ viṣaghnaṁ ca krimighnaṁ cōpadiśyatē||97|| pāṇḍurōgōpasr̥ṣṭānāmuttamaṁ śarma cōcyatē| ślēṣmāṇaṁ śamayēt pītaṁ mārutaṁ cānulōmayēt||98|| karṣēt pittamadhōbhāgamityasmin guṇasaṅgrahaḥ| sāmānyēna mayōktastu pr̥thaktvēna pravakṣyatē||99|| avimūtraṁ satiktaṁ syāt snigdhaṁ pittāvirōdhi ca| ājaṁ kaṣāyamadhuraṁ pathyaṁ dōṣānnihanti ca||100|| gavyaṁ samadhuraṁ kiñciddōṣaghnaṁ krimikuṣṭhanut| kaṇḍūṁ ca śamayēt pītaṁ samyagdōṣōdarē hitam||101|| arśaḥśōphōdaraghnaṁ tu sakṣāraṁ māhiṣaṁ saram| hāstikaṁ lavaṇaṁ mūtraṁ hitaṁ tu krimikuṣṭhinām||102|| praśastaṁ baddhaviṇmūtraviṣaślēṣmāmayārśasām| satiktaṁ śvāsakāsaghnamarśōghnaṁ cauṣṭramucyatē||103|| vājināṁ tiktakaṭukaṁ kuṣṭhavraṇaviṣāpaham| kharamūtramapasmārōnmādagrahavināśanam||104|| itīhōktāni mūtrāṇi yathāsāmarthyayōgataḥ|105|
View original
... न्यू(ऊ)र्ध्वं मूत्राण्यष्टौ निबोध मे||९२|| मुख्यानि यानि दिष्टानि सर्वाण्यात्रेयशासने| अविमूत्रमजामूत्रं गोमूत्रं माहिषं च यत् ||९३|| हस्तिमूत्रमथोष्ट्रस्य हयस्य च खरस्य च| उष्णं तीक्ष्णमथोऽरूक्षं कटुकं लवणान्वितम्||९४|| मूत्रमुत्सादने युक्तं युक्तमालेपनेषु च| युक्तमास्थापने मूत्रं युक्तं चापि विरेचने||९५|| स्वेदेष्वपि च तद्युक्तमानाहेष्वगदेषु च| उदरेष्वथ चार्शःसु गुल्मिकुष्ठिकिलासिषु ||९६|| तद्युक्तमुपनाहेषु परिषेके तथैव च| दीपनीयं विषघ्नं च क्रिमिघ्नं चोपदिश्यते||९७|| पाण्डुरोगोपसृष्टानामुत्तमं शर्म चोच्यते| श्लेष्माणं शमयेत् पीतं मारुतं चानुलोमयेत्||९८|| कर्षेत् पित्तमधोभागमित्यस्मिन् गुणसङ्ग्रहः| सामान्येन मयोक्तस्तु पृथक्त्वेन प्रवक्ष्यते||९९|| अविमूत्रं सतिक्तं स्यात् स्निग्धं पित्ताविरोधि च| आजं कषायमधुरं पथ्यं दोषान्निहन्ति च||१००|| गव्यं समधुरं किञ्चिद्दोषघ्नं क्रिमिकुष्ठनुत्| कण्डूं च शमयेत् पीतं सम्यग्दोषोदरे हितम्||१०१|| अर्शःशोफोदरघ्नं तु सक्षारं माहिषं सरम्| हास्तिकं लवणं मूत्रं हितं तु क्रिमिकुष्ठिनाम्||१०२|| प्रशस्तं बद्धविण्मूत्रविषश्लेष्मामयार्शसाम्| सतिक्तं श्वासकासघ्नमर्शोघ्नं चौष्ट्रमुच्यते||१०३|| वाजिनां तिक्तकटुकं कुष्ठव्रणविषापहम्| खरमूत्रमपस्मारोन्मादग्रहविनाशनम्||१०४|| इतीहोक्तानि मूत्राणि यथासामर्थ्ययोगतः|१०५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 48 (105-113) · Śloka 113
ataḥ kṣīrāṇi vakṣyantē karma caiṣāṁ guṇāśca yē||105|| avikṣīramajākṣīraṁ gōkṣīraṁ māhiṣaṁ ca yat| uṣṭrīṇāmatha nāgīnāṁ vaḍavāyāḥ striyāstathā||106|| prāyaśō madhuraṁ snigdhaṁ śītaṁ stanyaṁ payō matam| prīṇanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vr̥ṣyaṁ mēdhyaṁ balyaṁ manaskaram||107|| jīvanīyaṁ śramaharaṁ śvāsakāsanibarhaṇam| hanti śōṇitapittaṁ ca sandhānaṁ vihatasya ca||108|| sarvaprāṇabhr̥tāṁ sātmyaṁ śamanaṁ śōdhanaṁ tathā| tr̥ṣṇāghnaṁ dīpanīyaṁ ca śrēṣṭhaṁ kṣīṇakṣatēṣu ca||109|| pāṇḍurōgē'mlapittē ca śōṣē gulmē tathōdarē| atīsārē jvarē dāhē śvayathau ca viśēṣataḥ ||110|| yōniśukrapradōṣēṣu mūtrēṣvapracurēṣu ca| purīṣē grathitē pathyaṁ vātapittavikāriṇām||111|| nasyālēpāvagāhēṣu vamanāsthāpanēṣu ca| virēcanē snēhanē ca payaḥ sarvatra yujyatē||112|| yathākramaṁ kṣīraguṇānēkaikasya pr̥thak pr̥thak| annapānādikē'dhyāyē bhūyō vakṣyāmyaśēṣataḥ||113||
View original
अतः क्षीराणि वक्ष्यन्ते कर्म चैषां गुणाश्च ये||१०५|| अविक्षीरमजाक्षीरं गोक्षीरं माहिषं च यत्| उष्ट्रीणामथ नागीनां वडवायाः स्त्रियास्तथा||१०६|| प्रायशो मधुरं स्निग्धं शीतं स्तन्यं पयो मतम्| प्रीणनं बृंहणं वृष्यं मेध्यं बल्यं मनस्करम्||१०७|| जीवनीयं श्रमहरं श्वासकासनिबर्हणम्| हन्ति शोणितपित्तं च सन्धानं विहतस्य च||१०८|| सर्वप्राणभृतां सात्म्यं शमनं शोधनं तथा| तृष्णाघ्नं दीपनीयं च श्रेष्ठं क्षीणक्षतेषु च||१०९|| पाण्डुरोगेऽम्लपित्ते च शोषे गुल्मे तथोदरे| अतीसारे ज्वरे दाहे श्वयथौ च विशेषतः ||११०|| योनिशुक्रप्रदोषेषु मूत्रेष्वप्रचुरेषु च| पुरीषे ग्रथिते पथ्यं वातपित्तविकारिणाम्||१११|| नस्यालेपावगाहेषु वमनास्थापनेषु च| विरेचने स्नेहने च पयः सर्वत्र युज्यते||११२|| यथाक्रमं क्षीरगुणानेकैकस्य पृथक् पृथक्| अन्नपानादिकेऽध्याये भूयो वक्ष्याम्यशेषतः||११३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115
athāparē trayō vr̥kṣāḥ pr̥thagyē phalamūlibhiḥ| snuhyarkāśmantakāstēṣāmidaṁ karma pr̥thak pr̥thak||114|| vamanē'śmantakaṁ vidyāt snuhīkṣīraṁ virēcanē| kṣīramarkasya vijñēyaṁ vamanē savirēcanē||115||
View original
अथापरे त्रयो वृक्षाः पृथग्ये फलमूलिभिः| स्नुह्यर्काश्मन्तकास्तेषामिदं कर्म पृथक् पृथक्||११४|| वमनेऽश्मन्तकं विद्यात् स्नुहीक्षीरं विरेचने| क्षीरमर्कस्य विज्ञेयं वमने सविरेचने||११५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 50 (116-119) · Śloka 119
imāṁstrīnaparān vr̥kṣānāhuryēṣāṁ hitāstvacaḥ| pūtīkaḥ kr̥ṣṇagandhā ca tilvakaśca tathā taruḥ||116|| virēcanē prayōktavyaḥ pūtīkastilvakastathā| kr̥ṣṇagandhā parīsarpē śōthēṣvarśaḥsu cōcyatē||117|| dadruvidradhigaṇḍēṣu kuṣṭhēṣvapyalajīṣu ca| ṣaḍvr̥kṣāñchōdhanānētānapi vidyādvicakṣaṇaḥ||118|| ityuktāḥ phalamūlinyaḥ snēhāśca lavaṇāni ca| mūtraṁ kṣīrāṇi vr̥kṣāśca ṣaḍ yē diṣṭapayastvacaḥ||119||
View original
इमांस्त्रीनपरान् वृक्षानाहुर्येषां हितास्त्वचः| पूतीकः कृष्णगन्धा च तिल्वकश्च तथा तरुः||११६|| विरेचने प्रयोक्तव्यः पूतीकस्तिल्वकस्तथा| कृष्णगन्धा परीसर्पे शोथेष्वर्शःसु चोच्यते||११७|| दद्रुविद्रधिगण्डेषु कुष्ठेष्वप्यलजीषु च| षड्वृक्षाञ्छोधनानेतानपि विद्याद्विचक्षणः||११८|| इत्युक्ताः फलमूलिन्यः स्नेहाश्च लवणानि च| मूत्रं क्षीराणि वृक्षाश्च षड् ये दिष्टपयस्त्वचः||११९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 51 (120-123) · Śloka 123
ōṣadhīrnāmarūpābhyāṁ jānatē hyajapā vanē| avipāścaiva gōpāśca yē cānyē vanavāsinaḥ||120|| na nāmajñānamātrēṇa rūpajñānēna vā punaḥ| ōṣadhīnāṁ parāṁ prāptiṁ kaścidvēditumarhati||121|| yōgavittvapyarūpajñastāsāṁ tattvaviducyatē| kiṁ punaryō vijānīyādōṣadhīḥ sarvathā bhiṣak||122|| yōgamāsāṁ tu yō vidyāddēśakālōpapāditam| puruṣaṁ puruṣaṁ vīkṣya sa jñēyō bhiṣaguttamaḥ||123||
View original
ओषधीर्नामरूपाभ्यां जानते ह्यजपा वने| अविपाश्चैव गोपाश्च ये चान्ये वनवासिनः||१२०|| न नामज्ञानमात्रेण रूपज्ञानेन वा पुनः| ओषधीनां परां प्राप्तिं कश्चिद्वेदितुमर्हति||१२१|| योगवित्त्वप्यरूपज्ञस्तासां तत्त्वविदुच्यते| किं पुनर्यो विजानीयादोषधीः सर्वथा भिषक्||१२२|| योगमासां तु यो विद्याद्देशकालोपपादितम्| पुरुषं पुरुषं वीक्ष्य स ज्ञेयो भिषगुत्तमः||१२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 52 (124-125) · Śloka 125
yathā viṣaṁ yathā śastraṁ yathā'gniraśaniryathā| tathauṣadhamavijñātaṁ vijñātamamr̥taṁ yathā||124|| auṣadhaṁ hyanabhijñātaṁ nāmarūpaguṇaistribhiḥ| vijñātaṁ cāpi duryuktamanarthāyōpapadyatē||125||
View original
यथा विषं यथा शस्त्रं यथाऽग्निरशनिर्यथा| तथौषधमविज्ञातं विज्ञातममृतं यथा||१२४|| औषधं ह्यनभिज्ञातं नामरूपगुणैस्त्रिभिः| विज्ञातं चापि दुर्युक्तमनर्थायोपपद्यते||१२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 53 (126-133) · Śloka 133
yōgādapi viṣaṁ tīkṣṇamuttamaṁ bhēṣajaṁ bhavēt| bhēṣajaṁ cāpi duryuktaṁ tīkṣṇaṁ sampadyatē viṣam||126|| tasmānna bhiṣajā yuktaṁ yuktibāhyēna bhēṣajam| dhīmatā kiñcidādēyaṁ jīvitārōgyakāṅkṣiṇā||127|| kuryānnipatitō mūrdhni saśēṣaṁ vāsavāśaniḥ| saśēṣamāturaṁ kuryānnatvajñamatamauṣadham||128|| duḥkhitāya śayānāya śraddadhānāya rōgiṇē| yō bhēṣajamavijñāya prājñamānī prayacchati||129|| tyaktadharmasya pāpasya mr̥tyubhūtasya durmatēḥ| narō narakapātī syāttasya sambhāṣaṇādapi||130|| varamāśīviṣaviṣaṁ kvathitaṁ tāmramēva vā| pītamatyagnisantaptā bhakṣitā vā'pyayōguḍāḥ||131|| natu śrutavatāṁ vēśaṁ bibhratā śaraṇāgatāt| gr̥hītamannaṁ pānaṁ vā vittaṁ vā rōgapīḍitāt||132|| bhiṣagbubhūṣurmatimānataḥ svaguṇasampadi| paraṁ prayatnamātiṣṭhēt prāṇadaḥ syādyathā nr̥ṇām||133||
View original
योगादपि विषं तीक्ष्णमुत्तमं भेषजं भवेत्| भेषजं चापि दुर्युक्तं तीक्ष्णं सम्पद्यते विषम्||१२६|| तस्मान्न भिषजा युक्तं युक्तिबाह्येन भेषजम्| धीमता किञ्चिदादेयं जीवितारोग्यकाङ्क्षिणा||१२७|| कुर्यान्निपतितो मूर्ध्नि सशेषं वासवाशनिः| सशेषमातुरं कुर्यान्नत्वज्ञमतमौषधम्||१२८|| दुःखिताय शयानाय श्रद्दधानाय रोगिणे| यो भेषजमविज्ञाय प्राज्ञमानी प्रयच्छति||१२९|| त्यक्तधर्मस्य पापस्य मृत्युभूतस्य दुर्मतेः| नरो नरकपाती स्यात्तस्य सम्भाषणादपि||१३०|| वरमाशीविषविषं क्वथितं ताम्रमेव वा| पीतमत्यग्निसन्तप्ता भक्षिता वाऽप्ययोगुडाः||१३१|| नतु श्रुतवतां वेशं बिभ्रता शरणागतात्| गृहीतमन्नं पानं वा वित्तं वा रोगपीडितात्||१३२|| भिषग्बुभूषुर्मतिमानतः स्वगुणसम्पदि| परं प्रयत्नमातिष्ठेत् प्राणदः स्याद्यथा नृणाम्||१३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 54 (134) · Śloka 134
tadēva yuktaṁ bhaiṣajyaṁ yadārōgyāya kalpatē| sa caiva bhiṣajāṁ śrēṣṭhō rōgēbhyō yaḥ pramōcayēt||134||
View original
तदेव युक्तं भैषज्यं यदारोग्याय कल्पते| स चैव भिषजां श्रेष्ठो रोगेभ्यो यः प्रमोचयेत्||१३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 55 (135) · Śloka 135
samyakprayōgaṁ sarvēṣāṁ siddhirākhyāti karmaṇām| siddhirākhyāti sarvaiśca guṇairyuktaṁ bhiṣaktamam||135||
View original
सम्यक्प्रयोगं सर्वेषां सिद्धिराख्याति कर्मणाम्| सिद्धिराख्याति सर्वैश्च गुणैर्युक्तं भिषक्तमम्||१३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 56 (136-140) · Śloka 140
tatra ślōkāḥ- āyurvēdāgamō hēturāgamasya pravartanam| sūtraṇasyābhyanujñānamāyurvēdasya nirṇayaḥ||136|| sampūrṇaṁ kāraṇaṁ kāryamāyurvēdaprayōjanam| hētavaścaiva dōṣāśca bhēṣajaṁ saṅgrahēṇa ca||137|| rasāḥ sapratyayadravyāstrividhō dravyasaṅgrahaḥ| mūlinyaśca phalinyaśca snēhāśca lavaṇāni ca||138|| mūtraṁ kṣīrāṇi vr̥kṣāśca ṣaḍ yē kṣīratvagāśrayāḥ| karmāṇi caiṣāṁ sarvēṣāṁ yōgāyōgaguṇāguṇāḥ||139|| vaidyāpavādō yatrasthāḥ sarvē ca bhiṣajāṁ guṇāḥ| sarvamētat samākhyātaṁ pūrvādhyāyē maharṣiṇā||140||
View original
तत्र श्लोकाः- आयुर्वेदागमो हेतुरागमस्य प्रवर्तनम्| सूत्रणस्याभ्यनुज्ञानमायुर्वेदस्य निर्णयः||१३६|| सम्पूर्णं कारणं कार्यमायुर्वेदप्रयोजनम्| हेतवश्चैव दोषाश्च भेषजं सङ्ग्रहेण च||१३७|| रसाः सप्रत्ययद्रव्यास्त्रिविधो द्रव्यसङ्ग्रहः| मूलिन्यश्च फलिन्यश्च स्नेहाश्च लवणानि च||१३८|| मूत्रं क्षीराणि वृक्षाश्च षड् ये क्षीरत्वगाश्रयाः| कर्माणि चैषां सर्वेषां योगायोगगुणागुणाः||१३९|| वैद्यापवादो यत्रस्थाः सर्वे च भिषजां गुणाः| सर्वमेतत् समाख्यातं पूर्वाध्याये महर्षिणा||१४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē sūtrasthānē dīrghañjīvitīyō nāma prathamō'dhyāyaḥ||1||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते सूत्रस्थाने दीर्घञ्जीवितीयो नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon