1. dīrghañjīvitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧||

ಗುಣತ್ರಯವಿಭೇದೇನ ಮೂರ್ತಿತ್ರಯಮುಪೇಯುಷೇ| ತ್ರಯೀಭುವೇ ತ್ರಿನೇತ್ರಾಯ ತ್ರಿಲೋಕೀಪತಯೇ ನಮಃ||೧|| ಸರಸ್ವತ್ಯೈ ನಮೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಸಾದಾತ್ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಭಿಃ| ಬುದ್ಧಿದರ್ಪಣಸಙ್ಕ್ರಾನ್ತಂ ಜಗದಧ್ಯಕ್ಷಮೀಕ್ಷ್ಯತೇ||೨|| ಬ್ರಹ್ಮದಕ್ಷಾಶ್ವಿದೇವೇಶಭರದ್ವಾಜಪುನರ್ವಸುಹುತಾಶವೇಶಚರಕಪ್ರಭೃತಿಭ್ಯೋ ನಮೋ ನಮಃ||೩|| ಪಾತಞ್ಜಲಮಹಾಭಾಷ್ಯಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೈಃ| ಮನೋವಾಕ್ಕಾಯದೋಷಾಣಾಂ ಹರ್ತ್ರೇಽಹಿಪತಯೇ ನಮಃ||೪|| ನರದತ್ತಗುರೂದ್ದಿಷ್ಟಚರಕಾರ್ಥಾನುಗಾಮಿನೀ| ಕ್ರಿಯತೇ ಚಕ್ರದತ್ತೇನ ಟೀಕಾಽಽಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾ||೫|| ಸಭ್ಯಾಃ ಸದ್ಗುರುವಾಕ್ಸುಧಾಸ್ರುತಿಪರಿಸ್ಫೀತಶ್ರುತೀನಸ್ಮಿ ವೋ ನಾಲಂ ತೋಷಯಿತುಂ ಪಯೋದಪಯಸಾ ನಾಮ್ಭೋನಿಧಿಸ್ತೃಪ್ಯತಿ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾಭಾಸರಸಪ್ರಕಾಶನಮಿದಂ ತ್ವಸ್ಮಿನ್ ಯದಿ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಕ್ವಾಪಿ ಕ್ವಾಪಿ ಕಣೋ ಗುಣಸ್ಯ ತದಸೌ ಕರ್ಣೇ ಕ್ಷಣಂ ಧೀಯತಾಮ್ ||೬|| ಇಹ ಹಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷಪರಿಪನ್ಥಿರೋಗೋಪಶಮಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಪ್ರಣೀತಾಯುರ್ವೇದತನ್ತ್ರೇಷ್ವತಿವಿಸ್ತರತ್ವೇನ ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವರ್ತಮಾನಾಲ್ಪಾಯುರ್ಮೇಧಸಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ನ ಸಮ್ಯಗರ್ಥಾಧಿಗಮಃ, ತದನಧಿಗಮಾಚ್ಚ ತದ್ವಿಹಿತಾರ್ಥಾನಾಮನನುಷ್ಠಾನೇ ತಥೈವೋಪಪ್ಲವೋ ರುಜಾಮಿತಿ ಮನ್ವಾನಃ ಪರಮಕಾರುಣಿಕೋಽತ್ರಭವಾನಗ್ನಿವೇಶೋಽಲ್ಪಾಯುರ್ಮೇಧಸಾಮಪಿ ಸುಖೋಪಲಮ್ಭಾರ್ಥಂ ನಾತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರಂ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಧಾನಮಾಯುರ್ವೇದತನ್ತ್ರಂ ಪ್ರಣೇತುಮಾರಬ್ಧವಾನ್| ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಶ್ಲೋಕನಿದಾನವಿಮಾನಶಾರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಾತ್ಮಕೇಽಭಿಧಾತವ್ಯೇ ನಿಖಿಲತನ್ತ್ರಪ್ರಧಾನಾರ್ಥಾಭಿಧಾಯಕತಯಾ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನಮೇವಾಗ್ರೇ ವಕ್ತವ್ಯಮಮನ್ಯತ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನಂ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯ ಶಿರಃ ಶುಭಮ್| ಚತುಷ್ಕಾಣಾಂ ಮಹಾರ್ಥಾನಾಂ ಸ್ಥಾನೇಽಸ್ಮಿನ್ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಕೃತಃ” (ಸೂ. ಅ.೩೦) ಇತಿ| ತತ್ರ ಚ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇಽಪ್ಯುತ್ಪನ್ನರೋಗಗ್ರಹಣೇ ತ್ವರಯಾ ರೋಗೋಪಘಾತಿಭೇಷಜಾಭಿಧಾಯಿಚತುಷ್ಕೇಽಭಿಧಾತವ್ಯೇ ನಿಖಿಲತನ್ತ್ರಬೀಜಭೂತಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಾದ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ತಥಾ ತನ್ತ್ರಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಙ್ಗಪ್ರಯೋಜನವದಾಯುರ್ವೇದಾಗಮಾದೇರಭಿಧಾಯಕಂ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯಮಧ್ಯಾಯಮಭಿಧಾತುಮಾರಬ್ಧವಾನ್| ಶ್ರೋತೃಜನಪ್ರವೃತ್ತಿಹೇತ್ವಭಿಧೇಯಪ್ರಯೋಜನಸಮ್ಬನ್ಧೋಪದರ್ಶಕಂ ಶ್ರೋತೃಬುದ್ಧಿಸಮಾಧಾನಾಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪರಮಷ್ಟಪದಮಷ್ಟಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾ ಮಙ್ಗಲತ್ವೇನಾದೌ ಸೂತ್ರಂ ನಿವೇಶಿತವಾನ್- ಅಥಾತೋ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ| ಯತೋ ನಿರಭಿಧೇಯೇ ಕಚಟತಪಾದೌ ಸಾಭಿಧೇಯೇ ವಾ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನೇ ಕಾಕದನ್ತಪರೀಕ್ಷಾದೌ ಪ್ರೇಕ್ಷಾವತಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ನೋಪಲಭ್ಯತೇ, ತೇನಾದಾವಭಿಧೇಯಪ್ರಯೋಜನೇ ಅಭಿಧಾತವ್ಯೇ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಅಭಿಧೇಯಫಲಜ್ಞಾನವಿರಹಸ್ತಿಮಿತೋದ್ಯಮಾಃ| ಶ್ರೋತುಮಲ್ಪಮಪಿ ಗ್ರನ್ಥಂ ನಾದ್ರಿಯನ್ತೇ ಹಿ ಸಾಧವಃ” ಇತಿ| ಅಭಿಧೇಯವತ್ತ್ವಪ್ರಯೋಜನವತ್ತ್ವನಿರ್ವಾಹಾರ್ಥಂ ಚಾಭಿಧೇಯಶಾಸ್ತ್ರಯೋರಭಿಧಾನಾಭಿಧೇಯಲಕ್ಷಣಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ಪ್ರಯೋಜನಶಾಸ್ತ್ರಯೋಶ್ಚ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಭಾವಲಕ್ಷಣೋಽಭಿಧಾತವ್ಯಃ| ತತ್ರೇಹಾಭಿಧೇಯಂ ಹಿತಾಹಿತಾದಿರೂಪೇಣಾಯುಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಹಿತಾಹಿತಂ ಸುಖಂ ದುಃಖಮಾಯುಸ್ತಸ್ಯ ಹಿತಾಹಿತಮ್| ಮಾನಂ ಚ ತಚ್ಚ ಯತ್ರೋಕ್ತಮಾಯುರ್ವೇದಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ” (ಸೂ. ಅ.೩೦) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಸರ್ವಾಭಿಧೇಯಾವರೋಧೋ ಯಥಾಸ್ಥಾನಮೇವ ವ್ಯಾಕರಣೀಯಃ| ಪ್ರಯೋಜನಂ ಚ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಮ್| ಯಥೋಕ್ತಂ- “ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕ್ರಿಯಾ ಚೋಕ್ತಾ ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಮ್” (ಸೂ. ಅ.೧) ಇತಿ| ಸಮ್ಬನ್ಧೋಽಪ್ಯಾಯುಃಶಾಸ್ತ್ರಯೋರಭಿಧಾನಾಭಿಧೇಯಲಕ್ಷಣಃ, ಪ್ರಯೋಜನೇನ ಚ ಧಾತುಸಾಮ್ಯೇನ ಸಮಮಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಹೇಯೋಪಾದೇಯಜ್ಞಾನಾವಾನ್ತರವ್ಯಾಪಾರಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಭಾವಲಕ್ಷಣಃ| ತದೇತತ್ಸರ್ವಂ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯಮಿತ್ಯನೇನ ಪದೇನ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತಶಬ್ದಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾಯಕ ‘ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕ್ರಿಯಾ ಚೋಕ್ತಾ’ ಇತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯಾಭಿಧಾಯಕೇನ ದರ್ಶಿತಂ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ನನು, ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ನ ಯುಕ್ತಂ, ಯತೋ ನ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನಮಾತ್ರೇಣ ಪ್ರಯೋಜನವತ್ತಾವಧಾರಣಂ, ವಿಪ್ರಲಮ್ಭಕಸಂಸಾರಮೋಚನಪ್ರತಿಪಾದಕಾದಿಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನೇಽಪಿ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನತ್ವದರ್ಶನಾತ್| ಅಥ ಮನ್ಯಸೇ, ಆಪ್ತಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನಮೇತದತೋಽತ್ರ ಯಥಾರ್ಥತ್ವಂ; ನನು ಭೋ ಕಥಮಯಂ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾಯೀ ಆಪ್ತಃ? ತದಭಿಹಿತಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಯಥಾರ್ಥತ್ವಾದಿತಿ ಚೇತ್, ಹನ್ತ ನ ಯಾವಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನವತ್ತ್ವಾವಧಾರಣಂ ನ ತಾವಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ನ ಯಾವಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ನ ತಾವಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಯಥಾರ್ಥತ್ವಾವಧಾರಣಂ, ನ ಯಾವಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಯಥಾರ್ಥತ್ವಾವಧಾರಣಂ ನ ತಾವಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಕರ್ತುರಾಪ್ತತ್ವಮವಧಾರ್ಯತೇ, ಆಪ್ತತ್ವಾನವಧೃತೌ ಚ ಕುತಸ್ತದಭಿಹಿತಪ್ರಯೋಜನವತ್ತಾವಧಾರಣಮಿತಿ ಚಕ್ರಕಮಾಪದ್ಯತೇ ; ಅಥ ಮನ್ಯಸೇ, ಮಾ ಭವತು ಪ್ರಯೋಜನವತ್ತಾವಧಾರಣಮ್, ಅರ್ಥರೂಪಪ್ರಯೋಜನವತ್ತಾಸನ್ದೇಹ ಏವ ಪ್ರವರ್ತಕೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ, ಕೃಷ್ಯಾದಾವಪಿ ಹಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿರರ್ಥಸನ್ದೇಹಾದೇವ; ನಹಿ ತತ್ರ ಕೃಷೀವಲಾನಾಂ ಫಲಲಾಭಾವಧಾರಣಂ ವಿದ್ಯತೇ, ಅನ್ತರಾಽವಗ್ರಹಾದೇರಪಿ ಸಮ್ಭಾವ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್; ನನ್ವೇವಮಸತ್ಯಪಿ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನೇ ಸಪ್ರಯೋಜನನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನಶಾಸ್ತ್ರದರ್ಶನಾಚ್ಛಾಸ್ತ್ರತ್ವಮೇವ ಪ್ರಯೋಜನವತ್ತಾಸನ್ದೇಹೋಪದರ್ಶಕಮಸ್ತು, ತಥಾಽಪ್ಯಲಂ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನೇನ| ನೈವಂ, ನಹಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಪ್ರಯೋಜನಸನ್ದೇಹಃ ಪ್ರಯೋಜನವಿಶೇಷಾರ್ಥಿನಂ ತಥಾ ಪ್ರವರ್ತಯತಿ ಯಥಾಽಭಿಪ್ರೇತಪ್ರಯೋಜನವಿಶೇಷವಿಷಯಃ ಸನ್ದೇಹಃ; ಅಭಿಪ್ರೇತವಿಶೇಷವಿಷಯಶ್ಚ ಸನ್ದೇಹೋ ನ ವಿಶೇಷವಿಷಯಸ್ಮರಣಮನ್ತರಾ ಭವತಿ, ಅತೋ ಯೇ ತಾವದನವಧೃತಾಗ್ನಿವೇಶಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾಸ್ತೇಷಾಂ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಸಾಧನಮಿದಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ನ ವೇತ್ಯೇವಮಾಕಾರವಿಶೇಷಸನ್ದೇಹೋತ್ಪಾದನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಯೋಜನವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಂ; ಯೇ ಪುನಃ ಪರಮರ್ಷೇರಗ್ನಿವೇಶಸ್ಯಾದ್ಯತ ಏವಾವಧೃತಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾಸ್ತೇಷಾಂ ತದಭಿಹಿತಪ್ರಯೋಜನವತ್ತಾವಧಾರಣೇನೈವ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತಿ ಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನಮ್| ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾಯಿವಾಕ್ಯೇ ತು ಸ್ವಲ್ಪಪ್ರಯತ್ನಬೋಧ್ಯೇ ಪ್ರಯೋಜನಸಾಮಾನ್ಯಸನ್ದೇಹಾದೇವ ಪ್ರವೃತ್ತಿರುಪಪನ್ನಾ, ನ ಪುನರನೇಕಸಂವತ್ಸರಕ್ಲೇಶಬೋಧ್ಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರೇ| ತದೇವಂ ಯದುಚ್ಯತೇ- ‘ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾಯಿವಾಕ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಾವಪಿ ಪ್ರಯೋಜನಮಭಿಧಾತವ್ಯಂ, ತಥಾ ಚಾನವಸ್ಥಾ’ ಇತಿ, ತನ್ನಿರಸ್ತಂ ಭವತಿ| ಅಥೇತ್ಯಾದಿಸೂತ್ರೇಽಥಶಬ್ದೋ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಪ್ರಣೀತತನ್ತ್ರೇಷ್ವಲ್ಪಾಯುರ್ಮೇಧಸಾಮರ್ಥಾನವಧಾರಣಸ್ಯ, ತಥಾಽಭೀಷ್ಟದೇವತಾನಮಸ್ಕಾರಶಾಸ್ತ್ರಕರಣಾರ್ಥಗುರ್ವಾಜ್ಞಾಲಾಭಯೋರಾನನ್ತರ್ಯೇ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಽಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾದೌ ಸ್ವರೂಪೇಣ ಮಙ್ಗಲಂ ಭವತ್ಯುದಕಾಹರಣಪ್ರವೃತ್ತೋದಕುಮ್ಭದರ್ಶನಮಿವ ಪ್ರಸ್ಥಿತಾನಾಮ್| ಗ್ರನ್ಥಾದೌ ಮಙ್ಗಲಸೇವಾನಿರಸ್ತಾನ್ತರಾಯಾಣಾಂ ಗ್ರನ್ಥಕರ್ತೃಶ್ರೋತೄಣಾಮವಿಘ್ನೇನೇಷ್ಟಲಾಭೋ ಭವತೀತಿ ಯುಕ್ತಂ ಮಙ್ಗಲೋಪಾದಾನಮ್| ಅಥಶಬ್ದಸ್ಯ ಮಙ್ಗಲತ್ವೇ ಸ್ಮೃತಿಃ- “ಓಙ್ಕಾರಶ್ಚಾಥಶಬ್ದಶ್ಚ ದ್ವಾವೇತೌ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪುರಾ| ಕಣ್ಠಂ ಭಿತ್ತ್ವಾ ವಿನಿರ್ಯಾತೌ ತೇನ ಮಾಙ್ಗಲಿಕಾವುಭೌ” ಇತಿ| ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚಾದೌ ಮಙ್ಗಲತ್ವೇನ ದೃಷ್ಟೋಽಯಮಥಶಬ್ದಃ| ಯಥಾ- “ಅಥ ಶಬ್ದಾನುಶಾಸನಮ್” (ವ್ಯಾ. ಮ. ಭಾ. ಅ. ೧ ಪಾ. ೧ ಆ. ೧), “ಅಥಾತೋ ಧರ್ಮಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ” (ವೈ . ಅ.೧ಆ.೧ಸೂ.೧) ಇತ್ಯಾದೌ| ಅಭೀಷ್ಟದೇವತಾನಮಸ್ಕಾರಸ್ತು ಗ್ರನ್ಥಾದೌ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಪ್ರಾಪ್ತಃ ಪರಮಶಿಷ್ಟೇನಾಗ್ನಿವೇಶೇನ ಕೃತ ಏವ, ಅನ್ಯಥಾ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಲಙ್ಘನೇನ ಶಿಷ್ಟತ್ವಮೇವ ನ ಸ್ಯಾದ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾನ್ತರಾಯಭಯಶ್ಚ ; ತಥಾ ಗ್ರನ್ಥಾವಿನಿವೇಶಿತಸ್ಯಾಪಿ ನಮಸ್ಕಾರಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಾಪಹತ್ವಾಚ್ಚ ನ ಗ್ರನ್ಥನಿವೇಶನಮ್| ಯಥಾ ಚ ಗುರ್ವಾಜ್ಞಾಲಾಭಾನನ್ತರಮೇತತ್ತನ್ತ್ರಕರಣಂ ತಥಾ “ಅಥ ಮೈತ್ರೀಪರಃ ಪುಣ್ಯಮ್” (ಸೂ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯಾದೌ ಸ್ಫುಟಮೇವ| ಗ್ರನ್ಥಕರಣೇ ಚ ಗುರ್ವನುಮತಿಪ್ರತಿಪಾದನೇನ ಗ್ರನ್ಥಸ್ಯೋಪಾದೇಯತಾ ಪ್ರದರ್ಶಿತಾ ಭವತಿ| ಯತ್ ಪುನಃ ಶಿಷ್ಯಪ್ರಶ್ನಾನನ್ತರ್ಯಾರ್ಥತ್ವಮಥಶಬ್ದಸ್ಯ ವರ್ಣ್ಯತೇ ತನ್ನ ಮಾಂ ಧಿನೋತಿ, ನಹಿ ಶಿಷ್ಯಾನ್ ಪುರೋ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಕ್ರಿಯತೇ; ಶ್ರೋತೃಬುದ್ಧಿಸ್ಥೀಕಾರೇ ತು ಶಾಸ್ತ್ರಕರಣಂ ಯುಕ್ತಂ, ನ ಚ ಬುದ್ಧಿಸ್ಥೀಕೃತಾಃ ಪ್ರಷ್ಟಾರೋ ಭವನ್ತಿ| ಅತಃ ಶಬ್ದೋಽಧಿಕಾರಪ್ರಾಗವಧ್ಯುಪದರ್ಶಕಃ, ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಯದುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮೋ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯಂ ತದಿತಿ; ಯದಿ ವಾ ಹೇತೌ, ಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಪ್ರಣೀತಾಯುರ್ವೇದತನ್ತ್ರಾಣಾಮುಕ್ತೇನ ನ್ಯಾಯೇನೋತ್ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ವಮಿವ , ಅತೋ ಹೇತೋರ್ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯಮಿತ್ಯತ್ರ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತಶಬ್ದೋಽಸ್ಮಿನ್ನಸ್ತೀತಿ ಮತ್ವರ್ಥೇ “ಅಧ್ಯಾಯಾನುವಾಕಯೋರ್ಲುಕ್ ಚ” (ಪಾ. ಅ. ೫/೨/೬೦) ಇತಿ ಛಪ್ರತ್ಯಯಃ| ಯದಿ ವಾ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತಶಬ್ದಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋ ಗ್ರನ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯರೂಪಸ್ತನ್ತ್ರರೂಪೋ ವಾ, ಇತ್ಯಸ್ಯಾಂ ವಿವಕ್ಷಾಯಾಮ್ “ಅಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೇ ಗ್ರನ್ಥೇ” (ಪಾ. ಅ. ೪/೩/೮೭) ಇತ್ಯಧಿಕಾರಾತ್ “ಶಿಶುಕ್ರನ್ದಯಮಸಭ” (ಪಾ. ಅ. ೪/೩/೮೮) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಛಃ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯೇವಞ್ಜಾತೀಯೇ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಸತ್ಯಪಿ ಶಬ್ದಾನ್ತರೇ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತಶಬ್ದೇನೈವ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಕೃತಾ, ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತಶಬ್ದಸ್ಯೈವ ಪ್ರವಚನಾದೌ ನಿವೇಶಾತ್ ಪ್ರಶಸ್ತತ್ವಾಚ್ಚ| ‘ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತಶಬ್ದೋಽಸ್ಮಿನ್ನಸ್ತಿ’ ಇತಿ, ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತಶಬ್ದಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋ ವಾ, ಇತ್ಯನಯಾ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯಶಬ್ದಸ್ತನ್ತ್ರೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಚ ಪ್ರವರ್ತನೀಯಃ| ತೇನ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತ್ಯನೇನ ತನ್ತ್ರಂ ಪ್ರತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ಲಬ್ಧಾ ಭವತಿ, ಪುನರ್ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯಮಿತಿ ಪದಮಾವರ್ತ್ಯಾಧ್ಯಾಯಪದಸಮಭಿವ್ಯಾಹೃತಮಧ್ಯಾಯವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪ್ರತಿಜ್ಞಾಂ ಲಮ್ಭಯತಿ| ದೃಷ್ಟಂ ಚಾವೃತ್ಯ ಪದಸ್ಯ ಯೋಜನಂ, ಯಥಾ- ಅಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲೀಯೇ “ಗೌರವೇ ಶಿರಸಃ ಶೂಲೇ ಪೀನಸೇ” (ಸೂ. ಅ. ೨) ಇತ್ಯಾದೌ ‘ಶಿರಸ’ ಇತಿ ಪದಂ ‘ಗೌರವೇ’ ಇತ್ಯನೇನ ಯುಜ್ಯತೇ, ಆವೃತ್ಯ ‘ಶೂಲೇ’ ಇತ್ಯನೇನ ಚ| ಅತಶ್ಚ ಯದುಚ್ಯತೇ- ಅಕೃತತನ್ತ್ರಪ್ರತಿಜ್ಞಸ್ಯಾಧ್ಯಾಯಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ಊನಕಾಯಮಾನೇತಿ, ತನ್ನಿರಸ್ತಂ ಭವತಿ| ಯದಿ ವಾ, ಅಧ್ಯಾಯಪ್ರತಿಜ್ಞೈವಾಸ್ತು, ತಯೈವ ತನ್ತ್ರಪ್ರತಿಜ್ಞಾಽಪ್ಯರ್ಥಲಬ್ಧೈವ, ನ ಹ್ಯಧ್ಯಾಯಸ್ತನ್ತ್ರವ್ಯತಿರಿಕ್ತಃ, ತೇನಾವಯವವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಪ್ಯವಯವಿನೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಭವತ್ಯೇವ; ಯಥಾ- ಅಙ್ಗುಲೀಗ್ರಹಣೇನ ದೇವದತ್ತೋಽಪಿ ಗೃಹೀತೋ ಭವತಿ| ಅವಯವಾನ್ತರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ತು ನ ಲಭ್ಯತೇ, ತಾಂ ತು ಪ್ರತ್ಯಧ್ಯಾಯಮೇವ ಕರಿಷ್ಯತಿ| ಅಧ್ಯಾಯಮಿತಿ ಅಧಿಪೂರ್ವಾದಿಙಃ “ಇಙಶ್ಚ” (ಪಾ. ಅ. ೨/೪/೪೭) ಇತಿ ಕರ್ಮಣಿ ಘಞಾ ಸಾಧ್ಯಮ್| ತೇನ ಅಧೀಯತೇ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಯಃ| ನ ಚಾನಯಾ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಕರಣಚತುಷ್ಕಸ್ಥಾನಾದಿಷ್ವತಿಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ಯತೋ ಯೋಗರೂಢೇಯಮಧ್ಯಾಯಸಞ್ಜ್ಞಾಽಧ್ಯಾಯಸ್ಯ ಪ್ರಕರಣಸಮೂಹವಿಶೇಷ ಏವ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯಾದಿಲಕ್ಷಣೇ ಪಙ್ಕಜಶಬ್ದವದ್ವರ್ತತೇ ನ ಯೋಗಮಾತ್ರೇಣ ವರ್ತತೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಅಧಿಕೃತ್ಯೇಯಮಧ್ಯಾಯನಾಮಸಞ್ಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ” (ಸೂ. ಅ. ೩೦) ಇತಿ; ನಾಮಸಞ್ಜ್ಞಾ ಯೋಗರೂಢಸಞ್ಜ್ಞೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದಿ ವಾ ಕರಣಾಧಿಕರಣಯೋರರ್ಥಯೋಃ “ಅಧ್ಯಾಯನ್ಯಾಯೋದ್ಯಾವಸಂಹಾರಾಶ್ಚ” (ಪಾ. ಅ. ೩/೩/೧೧೨) ಇತಿಸೂತ್ರೇಣ ನಿಪಾತನಾದಧ್ಯಾಯಪದಸಿದ್ಧಿಃ| ಅಧೀಯತೇಽಸ್ಮಿನ್ನನೇನ ವಾಽರ್ಥವಿಶೇಷ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಯಃ| ಅತಿಪ್ರಸಕ್ತಿನಿಷೇಧಸ್ತೂಕ್ತನ್ಯಾಯಃ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ ವ್ಯಾಙ್ಪೂರ್ವಾತ್ ಖ್ಯಾತೇರ್ಲೃಟಾ ಸಾಧ್ಯಮ್| ಚಕ್ಷಿಙೋ ಹಿ ಪ್ರಯೋಗೇಽನಿಚ್ಛತೋಽಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಃ ಕ್ರಿಯಾಫಲಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯ ದುರ್ನಿವಾರತ್ವೇನ “ಸ್ವರಿತಞಿತ” (ಪಾ. ಅ. ೧/೩/೭೨) ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಽತ್ಮನೇಪದಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ‘ವಿ’ ಇತಿ ವಿಶೇಷೇ, ವಿಶೇಷಾಶ್ಚ ವ್ಯಾಸಸಮಾಸಾದಯಃ| ಆಙಯಂ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗೇ, ಯೇ ತು ಮರ್ಯಾದಾಯಾಮಭಿವಿಧೌ ವಾ ಆಙ್ಪ್ರಯೋಗಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ ತೇಷಾಮಭಿಪ್ರಾಯಂ ನ ವಿದ್ಮಃ| ಯತೋ ಮರ್ಯಾದಾಯಾಮಭಿವಿಧೌ ಚಾಙಃ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕೇನ ಯೋಗಃ ಸ್ಯಾತ್; ಯಥಾ- “ಆಸಮುದ್ರಕ್ಷಿತೀಶಾನಾಂ” (ರ. ವಂ. ಅ. ೧) “ಆಪಾಟಲೀಪುತ್ರಾದ್ವೃಷ್ಟೋ ದೇವ” ಇತ್ಯಾದೌ, ಇಹಾಪಿ ಚ ತಥಾ| ಕ್ರಿಯಾಯೋಗವಿರಹೇ “ಉಪಸರ್ಗಾಃ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗೇ” (ಪಾ. ಅ. ೧/೪/೫೯) ಇತಿ ನಿಯಮಾದಾಙ ಉಪಸರ್ಗತ್ವಂ ನ ಸ್ಯಾತ್; ತತಶ್ಚಾನುಪಸರ್ಗೇಣಾಙಾ ವ್ಯವಧಾನಾದ್ ವೇರುಪಸರ್ಗಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗೋ ನ ಸ್ಯಾತ್| ಯೇನಾವ್ಯವಹಿತಃ ಸಜಾತೀಯವ್ಯವಹಿತೋ ವಾ ಧಾತೋರುಪಸರ್ಗೋ ಭವತಿ| ವ್ಯಾಙೋರುಭಯೋರಪ್ಯನುಪಸರ್ಗತ್ವೇ ತತ್ಸಮ್ಬನ್ಧೋಚಿತಭೂರಿಪ್ರಾತಿಪದಿಕಕಲ್ಪನಾಗೌರವಪ್ರಸಙ್ಗಃ ಸ್ಯಾತ್; ತಸ್ಮಾತ್ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗಿತ್ವಮೇವಾಙೋ ನ್ಯಾಯ್ಯಮ್| ಅಥ, ಅತಃ, ದೀರ್ಘಂ, ಜೀವಿತೀಯಮ್, ಅಧ್ಯಾಯಂ, ವಿ, ಆ, ಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತ್ಯಷ್ಟಪದತ್ವಮ್||೧||

Adhikarana 2 (2) · Śloka 2

ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ನನು ಕಥಮಗ್ನಿವೇಶಃ ಸಕಲಪದಾರ್ಥಾಶೇಷವಿಶೇಷಜ್ಞಾನವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮಾಯುರ್ವೇದಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯತಿ; ಯತೋ ನ ತಾವದ್ಭೇಷಜಾದೀನಾಮಶೇಷವಿಶೇಷಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಜ್ಞೇಯಃ, ಸರ್ವಪದಾರ್ಥಾನಾಂ ವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾವಿಷಯತ್ವಾತ್; ಅನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾಭ್ಯಾಂ ತು ಸರ್ವಪದಾರ್ಥಾವಧಾರಣಂ ದುಷ್ಕರಮೇವ , ಯತ ಏಕಮೇವ ಮಧು ಸ್ವರೂಪೇಣ ಜೀವಯತಿ, ಮಾರಯತಿ ಚೋಷ್ಣಂ ಸಮಘೃತಂ ಚ, ಕಫಪ್ರಕೃತೇರ್ಹಿತಮಹಿತಂ ವಾತಪ್ರಕೃತೇಃ, ಅನೂಪೇ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಮರೌ, ಶೀತೇ ಸೇವ್ಯಮಸೇವ್ಯಂ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ, ಹಿತಮವೃದ್ಧೇ ವೃದ್ಧೇ ಚಾಹಿತಮ್, ಅಲ್ಪಂ ಗುಣಕರಮಾಬಾಧಕರಮತ್ಯುಪಯುಕ್ತಮ್, ಆಮತಾಂ ಗತಮುದರೇ ಉಪಕ್ರಮವಿರೋಧಿತ್ವಾದತಿವಿಭ್ರಮಕರಂ, ಕಾಕಮಾಚೀಯುಕ್ತಂ ಪಕ್ವನಿಕುಚೇನ ಚ ಸಹೋಪಯುಕ್ತಂ ಮರಣಾಯ ಅಥವಾ ಬಲವರ್ಣವೀರ್ಯತೇಜೌಪಘಾತಾಯ ಭವತಿ, ಇತ್ಯೇವಮಾದಿ ತತ್ತದ್ಯುಕ್ತಂ ತತ್ತಚ್ಛತಶಃ ಕರೋತಿ; ಅತ ಏವೈಕಸ್ಯೈವ ಮಧುನೋ ರೂಪಂ ಯದಾಽನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ದುರಧಿಗಮಂ, ತದಾಽತ್ರ ಕೈವ ಕಥಾ ನಿಖಿಲಪದಾರ್ಥಾಶೇಷವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಸ್ಯ; ಅಜಾನಂಶ್ಚ ವ್ಯಾಚಕ್ಷಾಣಃ ಕಥಮುಪಾದೇಯವಚನ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಗುರೋರಾಪ್ತಾತ್ ಪ್ರತಿಪನ್ನಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿಷ್ಯಾಮ ಇತಿ ದರ್ಶಯನ್ ತಾಮಿಮಾಂ ಶಙ್ಕಾಂ ನಿರಾಚಿಕೀರ್ಷುರ್ಗುರೂಕ್ತಾನುವಾದರೂಪತಾಂ ಸ್ವಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯ ಇತಿ| ಅತ್ರ ಇತಿಶಬ್ದೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾರ್ಥಪರಾಮರ್ಶಕಃ, ಹಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ; ಯಥಾ- “ನ ಹ ವೈ ಸಶರೀರಸ್ಯ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಯೋರಪಹತಿರಸ್ತಿ” ಇತಿ, ಅತ್ರ ನ ಹೇತಿ ನೈವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ‘ಸ್ಮಾಹ’ ಇತಿ ಸ್ಮಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗೇಣ ಭೂತಮಾತ್ರ ಏವ ಲಿಡರ್ಥೇ “ಲಟ್ ಸ್ಮೇ” (ಪಾ.ಅ.೩ಪಾ.೨ಸೂ.೧೧೮) ಇತಿ ಲಟ್; ನ ಭೂತಾನದ್ಯತನಪರೋಕ್ಷೇ, ಆತ್ರೇಯೋಪದೇಶಸ್ಯಾಗ್ನಿವೇಶಂ ಪ್ರತ್ಯಪರೋಕ್ಷತ್ವಾತ್| ಯಥಾ ಚ ಭೂತಮಾತ್ರೇ ಲಿಡ್ ಭವತಿ ತಥಾಚ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯಾಮಃ| ಭಗಂ ಪೂಜಿತಂ ಜ್ಞಾನಂ, ತದ್ವಾನ್; ಯಥೋಕ್ತಮ್- “ಉತ್ಪತ್ತಿಂ ಪ್ರಲಯಂ ಚೈವ ಭೂತಾನಾಮಾಗತಿಂ ಗತಿಮ್| ವೇತ್ತಿ ವಿದ್ಯಾಮವಿದ್ಯಾಂ ಚ ಸ ವಾಚ್ಯೋ ಭಗವಾನಿತಿ”; ಯದಿ ವಾ ಭಗಶಬ್ದಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ವರ್ಯಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಾದಿವಚನಃ ; ಯಥೋಕ್ತಮ್- “ಐಶ್ವರ್ಯಸ್ಯ ಸಮಗ್ರಸ್ಯ ವೀರ್ಯಸ್ಯ ಯಶಸಃ ಶ್ರಿಯಃ| ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯಯೋಶ್ಚೈವ ಷಣ್ಣಾಂ ಭಗ ಇತೀಙ್ಗನಾಃ” ಇತಿ| ಅತ್ರೇರಪತ್ಯಮಾತ್ರೇಯಃ; ಅನೇನ ವಿಶುದ್ಧವಂಶತ್ವಂ ದರ್ಶಿತಂ ಭವತಿ| ಅತ್ರಾನ್ಯೇ ವರ್ಣಯನ್ತಿ- “ಚತುರ್ವಿಧಂ ಸೂತ್ರಂ ಭವತಿ- ಗುರುಸೂತ್ರಂ, ಶಿಷ್ಯಸೂತ್ರಂ, ಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕರ್ತೃಸೂತ್ರಮ್, ಏಕೀಯಸೂತ್ರಂ ಚೇತಿ”| ತತ್ರ ಗುರುಸೂತ್ರಂ ಯಥಾ- “ನೈತದ್ಬುದ್ಧಿಮತಾ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮಗ್ನಿವೇಶ” (ಸೂ.ಅ.೪) ಇತ್ಯಾದಿ, ಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕರ್ತೃಸೂತ್ರಂ ಯಥಾ- “ತಮುವಾಚ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ” (ಸೂ.ಅ.೪) ಇತ್ಯಾದಿ, ಶಿಷ್ಯಸೂತ್ರಂ ಯಥಾ- “ನೈತಾನಿ ಭಗವನ್ ಪಞ್ಚಕಷಾಯಶತಾನಿ ಪೂರ್ಯನ್ತೇ” (ಸೂ.ಅ.೪) ಇತ್ಯಾದಿ, ಏಕೀಯಸೂತ್ರಂ ಯಥಾ- “ಕುಮಾರಸ್ಯ ಶಿರಃ ಪೂರ್ವಮಭಿನಿರ್ವರ್ತತ ಇತಿ ಕುಮಾರಶಿರಾ ಭರದ್ವಾಜಃ” (ಶಾ.ಅ.೬) ಇತ್ಯಾದಿ| ತೇನಾದ್ಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪ್ರತಿಜ್ಞಾಸೂತ್ರಂ ಗುರೋರೇವ, ಶಿಷ್ಯಸ್ಯಾಗ್ನಿವೇಶಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇಽನಧಿಕಾರತ್ವಾತ್| ದ್ವಿತೀಯಂ ಚ ಸೂತ್ರಂ ಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕರ್ತುಃ| ಇತಿಶಬ್ದೇನ ಚ ಪ್ರಕಾರವಾಚಿನಾ ‘ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ’ ಇತಿ ಪರಾಮೃಶ್ಯತೇ; ತೇನಾಹಸ್ಮೇತಿ ಭೂತಾನದ್ಯತನಪರೋಕ್ಷ ಏವ ಭವತಿ, ಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕರ್ತಾರಂ ಪ್ರತ್ಯಾತ್ರೇಯೋಪದೇಶಸ್ಯ ಪರೋಕ್ಷತ್ವಾತ್| ಅನೇನ ಚ ನ್ಯಾಯೇನ ತಮುವಾಚ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯ ಇತ್ಯಾದಾವಪಿ ಲಿಡ್ವಿಧಿರುಪಪನ್ನೋ ಭವತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ ಚ “ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೧) ಇತಿ ಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕರ್ತೃಸೂತ್ರಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಟೀಕಾಕೃತಾ “ಲಿಡ್ವಿಧಿರುಪಪಾದಿತಃ’ ಇತಿ| ಅತ್ರ ಬ್ರೂಮಃ- ಯತ್ತಾವದುಕ್ತಂ ಶಿಷ್ಯಸ್ಯಾಗ್ನಿವೇಶಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾನಧಿಕಾರಾದಿದಂ ಗುರೋಃ ಸೂತ್ರಂ; ತನ್ನ, ನಹಿ ಜಾತ್ಯಾ ಗುರುತ್ವಮಸ್ತಿ, ಯತಃ ಸ ಏವಾತ್ರೇಯಃ ಸ್ವಗುರುಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಶಿಷ್ಯಃ, ಅಗ್ನಿವೇಶಾದೀನಪೇಕ್ಷ್ಯ ಗುರುಃ; ಏವಮಗ್ನಿವೇಶೋಽಪಿ ಗ್ರನ್ಥಕರಣಕಾಲೇ ಸ್ವಬುದ್ಧಿಸ್ಥೀಕೃತಾಞ್ ಶಿಷ್ಯಾನ್ ಪ್ರತಿ ಗುರುರಿತಿ ನ ಕಶ್ಚಿದ್ದೋಷಃ| ಯತ್ಪುನರ್ದ್ವಿತೀಯಸೂತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕರ್ತೃಸೂತ್ರತಯಾ ಭೂತಾನದ್ಯತನಪರೋಕ್ಷೇ ಲಿಡ್ವಿಧಿರುಪಪಾದ್ಯತೇ, ತತ್ರ ವಿಚಾರ್ಯಂ- ಕಿಮಿದಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ಸೂತ್ರಂ ಪೂರ್ವವಾಕ್ಯೈಕತಾಪನ್ನಂ ನ ವಾ? ಯದ್ಯೇಕವಾಕ್ಯತಾಪನ್ನಂ ತದಾ ಸುಶ್ರುತೇ- ತಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮೋ ಯಥೋವಾಚ ಧನ್ವನ್ತರಿರಿತಿ ಯೋಜನೀಯಂ, ತಥಾಚ ತಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ ಕ್ರಿಯೈಕವಾಕ್ಯತಾಪನ್ನಮುವಾಚೇತಿ ಪದಂ ನ ಭಿನ್ನಕರ್ತೃಕಂ ಭವಿತುಮರ್ಹತಿ, ತಥಾಚ ಕುತೋ ಲಿಡ್ವಿಧಿಃ; ಅಥ ನೈಕತಾಪನ್ನಂ, ತದಾ ಗೌರಶ್ವಃ ಪುರುಷೋ ಹಸ್ತೀತಿವನ್ನಾರ್ಥಸಙ್ಗತಿಃ| ಕಿಞ್ಚ ಜತೂಕರ್ಣಾದೌ ಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕರ್ತೃಶ್ರುತಿಗನ್ಧೋಽಪಿ ನಾಸ್ತಿ, ತತ್ ಕಥಂ “ನಾನಾಶ್ರುತಪರಿಪೂರ್ಣಕಣ್ಠಃ ಶಿಷ್ಯೋ ಜತೂಕರ್ಣಃ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿರಧಿಗಮ್ಯೋವಾಚ” ಇತ್ಯಾದೌ ಲಿಡ್ವಿಧಿಃ| ಅನೇನ ನ್ಯಾಯೇನ ಚರಕೇಽಪಿ ಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕರ್ತೃಸೂತ್ರಪಕ್ಷೇ ಲಿಡ್ವಿಧಿರ್ನಾಸ್ತಿ, ತಸ್ಮಾಚ್ಚರಕೇಽಗ್ನಿವೇಶಃ ಸುಶ್ರುತೇ ಸುಶ್ರುತ ಏವ ಸೂತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರಣೇತಾ, ಕ್ವಚಿತ್ ಕಿಞ್ಚಿದರ್ಥಂ ಸ್ತೋತುಂ ನಿನ್ದಿತುಂ ವಾಽಽಖ್ಯಾಯಿಕಾರೂಪಂ ಪುರಾಕಲ್ಪಂ ದರ್ಶಯನ್ ಕಿಮಪಿ ಸೂತ್ರಂ ಗುರೂಕ್ತಾನುವಾದರೂಪತಯಾ ಕಿಮಪ್ಯೇಕೀಯಮತಾನುವಾದರೂಪತಯಾ ಲಿಖತಿ; ಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕರ್ತಾ ತ್ವಯಂ ಗ್ರನ್ಥಂ ಪೂರಯತಿ ತದಾದ್ಯಗ್ರನ್ಥಕರ್ತೃತಯೈವ| ಲಿಡ್ವಿಧಿಸ್ತು ಭೂತಾನದ್ಯತನಮಾತ್ರ ಏವ ಛನ್ದೋವಿಹಿತೋ ಭಾಷಾಯಾಮಪಿ ವರ್ಣನೀಯಃ, ಅನ್ಯಥಾ ಉವಾಚೇತಿ ಪದಂ ಜತೂಕರ್ಣಾದೌ ನ ಸ್ಯಾತ್; ತಥಾ ಚ ಹರಿವಂಶೇ ಧನ್ಯೋಪಾಖ್ಯಾನೇ “ಮಾಮುವಾಚ” ಇತಿ, ತಥಾ “ಅಹಮುವಾಚ” ಇತಿ ಚ ನ ಸ್ಯಾತ್; ಯಥಾ “ಸ ಮಾಮುವಾಚಾಮ್ಬುಚರಃ ಕೂರ್ಮೋ ಮಾನುಷವತ್ ಸ್ವಯಮ್| ಕಿಮಾಶ್ಚರ್ಯಂ ಮಯಿ ಮುನೇ ಧನ್ಯಶ್ಚಾಹಂ ಕಥಂ ವಿಭೋ” (ಹರಿವಂಶೇ, ವಿಷ್ಣುಪರ್ವ ೨ಅ.೧೧೦) ಇತಿ, ತಥಾ “ಸ್ವಯಮ್ಭುವಚನಾತ್ ಸೋಽಹಂ ವೇದಾನ್ ವೈ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಃ| ಉವಾಚ ಚೈನಾಂಶ್ಚತುರಃ” ಇತಿ| ಯದಪಿ ‘ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಇತಿಶಬ್ದೇನ ಪೂರ್ವಸೂತ್ರಂ ಪರಾಮೃಶ್ಯತೇ; ತನ್ನ, ಯೇನ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯಾದಿಸೂತ್ರಮಾತ್ರಸ್ಯ ತದರ್ಥಸ್ಯ ವಾ ಗುರೂಕ್ತತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನೇ ಸತಿ ನೈವೋತ್ತರತ್ರಾಭಿಧೇಯಾಭಿಧಾನೇನ ನಿಖಿಲತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಗುರೂಕ್ತಾನುವಾದರೂಪತಯಾ ಕರಣಂ ಶ್ರೋತೃಶ್ರದ್ಧಾಕರಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ ಭವತಿ| ಭವತಿ ತು ಭಾವಯಿತುಂ ಯಥಾ ಪುರಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ, ತಸ್ಮಾತ್ತದೇವ ನ್ಯಾಯ್ಯಮಿತಿ| ಅಗ್ನಿವೇಶಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ ಬಹುವಚನಮೇಕಸ್ಮಿನ್ನಪ್ಯಸ್ಮದಃ ಪ್ರಯೋಗಾದ್ಬಹುವಚನಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಸಾಧುತ್ವಾತ್; ಸಾಧು ಹಿ ವದನ್ತಿ ವಕ್ತಾರೋ- ‘ವಯಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮಃ’ ಇತಿ| ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯ ಇತ್ಯತ್ರ ತ್ವೇಕವಚನನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತಃ, ಭಗವಾನಿತ್ಯನೇನೈವಾತ್ರೇಯಸ್ಯ ಗುರೋರ್ಗೌರವಸ್ಯ ದರ್ಶಿತತ್ವಾತ್||೨||

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

ದೀರ್ಘಂ ಜೀವಿತಮನ್ವಿಚ್ಛನ್ಭರದ್ವಾಜ ಉಪಾಗಮತ್| ಇನ್ದ್ರಮುಗ್ರತಪಾ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಶರಣ್ಯಮಮರೇಶ್ವರಮ್||೩||

ನನು ಯಥಾಽಗ್ನಿವೇಶಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ದುರಧಿಗಮತ್ವೇನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತೋ ವಾಽನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾದ್ವಾ ಜ್ಞಾನಂ ನ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ, ಏವಮಾತ್ರೇಯಸ್ಯಾಪಿ ಕಥಮಾಯುರ್ವೇದಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಯಾತ್, ಯನ್ಮೂಲಮಗ್ನಿವೇಶಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಜ್ಞಾನಂ ಸಮೀಚೀನಮುಚ್ಯತೇ, ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯಾವಿಪ್ಲುತಾಗಮತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ದೀರ್ಘಂ ಜೀವಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜೀವಿತಂ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗಃ| ತಚ್ಚ ದೀರ್ಘಮಿತಿ ದೀರ್ಘಕಾಲಸಮ್ಬನ್ಧಿ, ಕಾಲಶಬ್ದೋಽಪ್ಯತ್ರ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಯತ್ತನ್ತ್ರಶೈಲೀ ಚೇಯಮಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಯತ ಆದಿಮಧ್ಯಾನ್ತಲೋಪಾನ್ ಕರೋತಿ, ಯೇ ಲುಪ್ತಾ ಅಪಿ ಗಮ್ಯನ್ತ ಏವ| ಯಥಾ “ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕರಸಾ” (ಸೂ.ಅ.೨೧) ಇತ್ಯತ್ರ ಮಾಂಸಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತಃ, ತಥಾ ‘ದಗ್ಧವಿದ್ಧ’ ಇತ್ಯತ್ರ ವಿಷಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ವಿಚ್ಛನ್ನಿತಿ ಅನುರೂಪಂ ದೀರ್ಘಮಿಚ್ಛನ್| ಭರದ್ವಾಜ ಇತಿ ಗೋತ್ರನಾಮ| ‘ಉಗ್ರತಪಾ’ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣೇನ ಭರದ್ವಾಜಸ್ಯ ಮಾನುಷಸ್ಯಾಪೀನ್ದ್ರಾಭಿಗಮನಶಕ್ತಿಃ, ತಥಾ ಶರಣ್ಯತ್ವಪ್ರತೀತಿಶಕ್ತಿಶ್ಚೋಪದರ್ಶ್ಯತೇ; ಅಚಿನ್ತ್ಯೋ ಹಿ ತಪಸಾಂ ಪ್ರಭಾವೋ ಯೇನಾಗಸ್ತ್ಯೋ ಮಹೋದಧಿಮಪಿ ಚುಲುಕನಿಪೇಯಮಕರೋತ್| ನಚ ವಾಚ್ಯಮುಗ್ರತಪಸ್ತ್ವೇನೈವ ಕಿಮಿತ್ಯಯಮಾಯುರ್ವೇದಮಪಿ ನ ಬುಧ್ಯತೇ, ಯತಸ್ತಪಃಪ್ರಭಾವೋಽಪಿ ಪ್ರತಿನಿಯತವಿಷಯತ್ವಾನ್ನ ಸರ್ವತ್ರ ಶಕ್ತಿಮಾನ್, ಶಕ್ತಿಶ್ಚಾಸ್ಯ ಕಾರ್ಯೋನ್ನೇಯಾ; ತೇನ ಗುರುನಿರಪೇಕ್ಷಾಯುರ್ವೇದಜ್ಞಾನಲಕ್ಷಣಕಾರ್ಯಾದರ್ಶನಾನ್ನ ತತ್ತಪಸ್ತತ್ರ ಸಮರ್ಥಮಿತ್ಯವಧಾರಯಾಮಃ; ಕಿಂವಾ ಗುರುಪೂರ್ವಕ್ರಮೇಣೈವಾಯುರ್ವೇದಜ್ಞಾನಂ ಫಲತೀತೀನ್ದ್ರಮುಪಾಗಮದ್ಭರದ್ವಾಜಃ| ಅಥ ಕಥಂ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಷ್ವಾಯುರ್ವೇದಪೂರ್ವಗುರುಷು ವಿದ್ಯಮಾನೇಷ್ವಿನ್ದ್ರಮೇವಾಯಮುಪಾಗಮತ್? ಯುಕ್ತಂ ಚ ಪ್ರಧಾನಗುರೋರೇವ ಶ್ರವಣಂ, ಯತಃ ಶಿಷ್ಯಪರಮ್ಪರಾಸಞ್ಚಾರಿಣೀ ವಿದ್ಯಾಽಸಮ್ಯಗ್ಗ್ರಹಣಾದಿದೋಷಾತ್ ಪಾತ್ರಪರಮ್ಪರಾಸಞ್ಚಾರ್ಯಮಾಣಮಧುವತ್ ಕ್ಷೀಣಾಽಪಿ ಸಮ್ಭಾವ್ಯೇತ; ಅತ ಆಹ- ಬುದ್ಧ್ವಾ ಶರಣ್ಯಮಮರೇಶ್ವರಮಿತಿ| ಯಸ್ಮಾದಯಮೇವೇನ್ದ್ರೋಽಲ್ಪಾಯುಃ, ಸ ಏವ ಭಯತ್ರಸ್ತಾನಾಂ ಯಥಾ ಶರಣ್ಯೋ ರಕ್ಷಣಹಿತೋ ನ ತಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಾದಯಃ, ತೇನ ತಮೇವೋಪಾಗಮತ್| ಅಮರೇಶ್ವರ ಇತ್ಯನೇನ ಚೇನ್ದ್ರಸ್ಯ ರಕ್ಷಣೋಪಯುಕ್ತತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ; ರಾಜಾ ಹಿ ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೇ ಪ್ರಯತ್ನಾತಿಶಯವಾನ್ ಭವತಿ| ನನು ದೀರ್ಘಂ ಜೀವಿತಮನ್ವಿಚ್ಛನ್ನಿತ್ಯತ್ರ ದೀರ್ಘಸ್ಯಾವ್ಯವಸ್ಥಿತತ್ವೇನ ಕಿಯತ್ಕಾಲಂ ತದ್ದೀರ್ಘಮಭಿಪ್ರೇತಂ? ತತ್ರ ಯುಗಾನುರೂಪಂ ವರ್ಷಶತಂ, ಯದುಕ್ತಂ- “ವರ್ಷಶತಂ ಖಲ್ವಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಮಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ” (ವಿ.ಅ.೩) ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ಕಲಿಕಾಲಾದೌ ಪರಮಾಯುಃಕಾಲಸ್ಯ ಯಥಾ ಯಥಾ ಕ್ಷಯಸ್ತಥಾಽಽಯುಷಃ ಕ್ಷಯಃ| ಯದಾಹ- “ಸಂವತ್ಸರಶತೇ ಪೂರ್ಣೇ ಯಾತಿ ಸಂವತ್ಸರಃ ಕ್ಷಯಮ್| ದೇಹಿನಾಮಾಯುಷಃ ಕಾಲೇ ಯತ್ರ ಯನ್ಮಾನಮಿಷ್ಯತೇ” (ವಿ.ಅ.೩) ಇತಿ| ಏತದನುಸಾರೇಣ ಪೂರ್ವಯುಗೇಷ್ವಾಯುಃಪ್ರಕರ್ಷಃ| ಯದಾಹ ಭಗವಾನ್ ವ್ಯಾಸಃ- “ಪುರುಷಾಃ ಸರ್ವಸಿದ್ಧಾಶ್ಚ ಚತುರ್ವರ್ಷಶತಾಯುಷಃ| ಕೃತೇ ತ್ರೇತಾದಿಕೇಽಪ್ಯೇವಂ ಪಾದಶೋ ಹ್ರಸತಿ ಕ್ರಮಾತ್” ಇತಿ| ಕರ್ಮಾನುರೂಪಂ ಚಾಯುರ್ನಿಯತಂ ವಾ, ಅನಿಯತಂ ವಾ ಭವತಿ| ತತ್ರ ಬಲವತ್ಕರ್ಮಾರಬ್ಧಂ ನಿಯತಂ, ಯಥಾಽಯಮಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಮ್ರಿಯತ ಏವ ಪರಮ್; ಅಬಲವತ್ಕರ್ಮಾರಬ್ಧಂ ತ್ವನಿಯತಂ, ತದ್ಯದಾ ದೃಷ್ಟಂ ವಿಷಾದಿ ಮಾರಕಂ ಪ್ರತ್ಯಯಮಾಸಾದಯತಿ ತದಾ ಸಞ್ಜಾತಬಲಂ ಮಾರಯತಿ, ಯದಾ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ದೃಷ್ಟಂ ಮಾರಕಂ ಕಾರಣಂ ತದಾ ಯುಗಾನುರೂಪಾಯುಃಪ್ರಾಪ್ತೌ ಯುಗಪ್ರಭಾವಜರ್ಜರೀಕೃತಶರೀರಂ ಮಾರಯತಿ| ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಶ್ಚಾಚಾರ್ಯೇಣ ದರ್ಶಿತಃ “ಯಥಾ ಹ್ಯಕ್ಷಃ ಸ್ವಗುಣೋಪಪನ್ನೋ ವಾಹ್ಯಮಾನೋ ಯಥಾಕಾಲಂ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಕ್ಷಯಾದೇವಾವಸಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸ ಏವಾಕ್ಷೋಽತಿಭಾರಾಧಿಷ್ಠಿತ” ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ “ಅನ್ತರಾ ವ್ಯಸನಮಾಪದ್ಯತೇ; ತಥಾಽನಿಯತಾಯುಷೋಽನ್ತರಾ ಪ್ರಾಣಾ ಅಪರಾಧಾನ್ನಿರುಧ್ಯನ್ತೇ” (ವಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯನ್ತೇನ| ಯದಾ ತ್ವನಿಯತಾಯುಷೋ ರಸಾಯನಮಾಚರನ್ತಿ ತದಾ ತತ್ಪ್ರಭಾವಾದ್ಯುಗಪ್ರಭಾವನಿಯತಾಯುರ್ಲಙ್ಘನಂ ಭವತಿ| ಯದಾಹ- “ತಾನಿ ಯಾವನ್ತಿ ಭಕ್ಷಯೇತ್| ಜೀವೇದ್ವರ್ಷಸಹಸ್ರಾಣಿ ತಾವನ್ತ್ಯಾಗತಯೌವನಃ” (ಚಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ನ ತು ಬಲವತ್ಕರ್ಮನಿಯತಸ್ಯಾಯುಷೋ ಲಙ್ಘನಮಸ್ತಿ, ಯದಾಹ- “ಕರ್ಮ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕ್ವಚಿತ್ಕಾಲೇ ವಿಪಾಕೇ ನಿಯತಂ ಮಹತ್| ಕಿಞ್ಚಿತ್ತ್ವಕಾಲನಿಯತಂ ಪ್ರತ್ಯಯೈಃ ಪ್ರತಿಬೋಧ್ಯತೇ” (ವಿ.ಅ.೩) ಇತಿ| ಹನ್ತ ಯದ್ಯೇವಂ ತದಾ ಸರ್ವತ್ರ ಕರ್ಮೈವ ಕಾರಣಂ ಮರಣೇ ಜೀವಿತೇ ವಾ ತಥಾ ವ್ಯಾಧೌ ವ್ಯಾಧ್ಯಪಗಮೇ ವಾ, ತತ್ ಕಿಮನೇನಾಯುರ್ವೇದೇನ ಕರ್ಮಜನಿತಫಲಾನುವಿಧಾಯಿನಾ; ತಥಾಹಿ- ಯತ್ತಾವದುಚ್ಯತೇ- ನಿಯತಂ ಕರ್ಮ, ತತ್ರ ತಾವದಾಯುರ್ವೇದವ್ಯಾಪಾರೋ ನಾಸ್ತಿ, ಯೇನ ನಿಯತೇನೈವ ಕರ್ಮಣಾ ಮಿಲಿತಮಪಿ ದೃಷ್ಟಂ ತತ್ರ ವಿಫಲೀಕ್ರಿಯತೇ; ಯಚ್ಚಾಬಲವತ್ಕರ್ಮಾರಬ್ಧತ್ವೇನಾನಿಯತಮಾಯುರುಚ್ಯತೇ ತದಪಿ ನ ಶ್ರದ್ಧಾಧೀನಂ, ಯೇನಾದೃಷ್ಟಶಕ್ತಿಪರಾಭವೇನ ದೃಷ್ಟಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಕಾರಿತಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾಽಪಿ ವಿವಾದಾಧ್ಯಾಸಿತೇ ವಿಷಯೇಽದೃಷ್ಟಮೇವ ಕಾರಣಮವಧಾರಯಾಮಃ, ದೃಷ್ಟಂ ತ್ವದೃಷ್ಟಾಕೃಷ್ಟಮೇವ ತತ್ರ ಭವತಿ| ನೈವಮ್, ಏವಂ ಸತಿ ಸರ್ವಾನುಷ್ಠಾನಸ್ಯೋಪರಮಪ್ರಸಙ್ಗಃ; ಕಿಞ್ಚ ಕೇವಲಕರ್ಮವಾದಿನೋ ದೃಷ್ಟಮಪವದತೋಽದೃಷ್ಟೋತ್ಪತ್ತಿರೇವ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ಅದೃಷ್ಟಂ ಹಿ ದೃಷ್ಟಾಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾದಿಜನ್ಯಂ, ದೃಷ್ಟಂ ಚ ಕಾರಣಂ ಕರ್ಮವಾದಿನೋಽಭಿಮತಮ್; ಅಥಾದೃಷ್ಟಕಾರಣಂ ದೃಷ್ಟಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಹನ್ತ ತರ್ಹಿ ತೇನೈವ ನ್ಯಾಯೇನ ದಹನಾದೀನಾಮಪಿ ಕಿಮಿತಿ ಶೀತಾಪಹತ್ವಸ್ಫೋಟಾದಿಜನಕತ್ವಾದಿ ನ ಸ್ವೀಕ್ರಿಯತೇ; ಕಿಞ್ಚ ಕೇವಲಕರ್ಮವಾದಿನೋ ದೃಷ್ಟೇ ಕಾರಣೇ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗ್ರಹಣಾಭಾವಾದದೃಷ್ಟಾನುಮಾನಮೇವ ನ ಸ್ಯಾತ್, ತಸ್ಮಾದ್ದೃಷ್ಟಮದೃಷ್ಟಂ ಚ ಕಾರಣಮ್| ತತ್ರ ಕ್ವಚಿದದೃಷ್ಟಂ ದೃಷ್ಟೇನ ಬಾಧ್ಯತೇ, ಕ್ವಚಿಚ್ಚ ದೃಷ್ಟಮದೃಷ್ಟೇನೇತಿ; ತೇನ ಯತ್ರ ಪುರುಷೇ ಬಲವನ್ನಿಯತಮರಣಕಾರಣಮದೃಷ್ಟಂ , ತತ್ರ ಜೀವಿತಮರಣಯೋರಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರೋಽಯಮಾಯುರ್ವೇದಃ, ಕಿನ್ತು ತತ್ರಾಪಿ ನಿಯತಮರಣಕಾಲಾದರ್ವಾಗ್ದುಃಖಜನಕವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮನೇ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯತ ಏವ ಯದಿ ವ್ಯಾಧಿರಪಿ ತಸ್ಯ ನಿಯತಕರ್ಮಜನ್ಯೋ ನ ಸ್ಯಾತ್; ಯತ್ತು ಕರ್ಮಾನಿಯತವಿಪಾಕಂ ಭವತಿ ತತ್ಪ್ರತಿ ಸರ್ವಥಾ ಪ್ರಯೋಜನವದಾಯುರ್ವೇದೋಪಾದಾನಮ್| ಯತ್ತು ಯುಗನಿಯತಮಾಯುಃ, ತನ್ನಾತಿಬಲವತಾ ಕರ್ಮಣಾ ನಿಯಮಿತಂ; ಯೇನ ರಸಾಯನಪ್ರಯೋಗಾತ್ತದ್ಬಾಧನಂ ದೃಷ್ಟತ್ವಾದನುಮನ್ಯನ್ತೇ, ನ ತು ಸ್ವಸ್ಥಹಿತಾತುರಹಿತಚಿಕಿತ್ಸಾಭ್ಯಾಮ್| ಅಯಂ ಚ ವಾದಃ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರೇಣ ಸ್ವಯಮೇವ ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ ನಿರ್ಲೋಚನೀಯ ಇತಿ ನೇಹ ಪ್ರತನ್ಯತೇ||೩||

Adhikarana 4 (4-5) · Śloka 5

ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಹಿ ಯಥಾಪ್ರೋಕ್ತಮಾಯುರ್ವೇದಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ| ಜಗ್ರಾಹ ನಿಖಿಲೇನಾದಾವಶ್ವಿನೌ ತು ಪುನಸ್ತತಃ||೪|| ಅಶ್ವಿಭ್ಯಾಂ ಭಗವಾಞ್ಛಕ್ರಃ ಪ್ರತಿಪೇದೇ ಹ ಕೇವಲಮ್| ಋಷಿಪ್ರೋಕ್ತೋ ಭರದ್ವಾಜಸ್ತಸ್ಮಾಚ್ಛಕ್ರಮುಪಾಗಮತ್||೫||

ಕಥಮಿನ್ದ್ರ ಏವ ಶರಣ್ಯೋ ನ ಬ್ರಹ್ಮಾದಯ ಇತ್ಯಾಹ- ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಹಿ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ದಕ್ಷನಾಮಾ| ಪ್ರೋಕ್ತಮಿತಿ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣೋಕ್ತಂ, ಪ್ರಕರ್ಷಶ್ಚಾನವಶೇಷೇಣಾಭಿಧಾನಮ್| ಯಥೇತ್ಯನೇನ ತಥಾಶಬ್ದಸ್ಯ ನಿತ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯಾಕರ್ಷಣಾದ್ಯಾದೃಶಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತಾದೃಶಮೇವ ಜಗ್ರಾಹ| ನಿಖಿಲೇನೇತಿ ಅನವಶೇಷೇಣ| ಅಶ್ವಿನೌ ತು ತತಃ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ಜಗೃಹತುಃ| ಅತ್ರಾಪಿ ಯಥಾಪ್ರೋಕ್ತಂ ನಿಖಿಲೇನ ಚೇತಿಪದಂ ತಥೈವ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಏವಮಶ್ವಿಭ್ಯಾಂ ಭಗವಾಞ್ಛಕ್ರಃ ಪ್ರತಿಪೇದೇ ಹೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯಥಾಪ್ರೋಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಹಶಬ್ದಸ್ತ್ವವಧಾರಣೇ, ತೇನ ಪ್ರತಿಪೇದೇ ಏವ ಪರಂ ಶಕ್ರೋ ನತು ಕಸ್ಮೈಚಿದಾಯುರ್ವೇದಂ ದತ್ತವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನೇನ ಚ ಗ್ರನ್ಥೇನಾನ್ಯೂನಾಧಿಕಾಯುರ್ವೇದಾಗಮೋಪದರ್ಶಕೇನ ಯಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಆಯುರ್ವೇದಜ್ಞಾನಂ ತಥೇನ್ದ್ರಸ್ಯಾಪೀತಿ ದರ್ಶಿತಮ್| ತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಾಽಽಯುರ್ವೇದಃ ಶ್ರೂಯತೇ ಇನ್ದ್ರಾದ್ವೇತಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿದರ್ಥತೋ ವಿಶೇಷಃ| ಇನ್ದ್ರೇ ತ್ವಿದಮಧಿಕಂ- ಯದಯಮಸಙ್ಕ್ರಾಮಿತವಿದ್ಯತ್ವೇನ ಶಿಷ್ಯಾರ್ಥೀ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಯೋ ಹಿ ಗುರುಭ್ಯಃ ಸಮ್ಯಗಾದಾಯ ವಿದ್ಯಾಂ ನ ಪ್ರಯಚ್ಛತ್ಯನ್ತೇವಾಸಿಭ್ಯಃ ಸ ಖಲ್ವೃಣೀ ಗುರುಜನಸ್ಯ ಮಹದೇನೋ ವಿನ್ದತಿ” ಇತಿ, ಅತೋಽಕೃತಶಿಷ್ಯತ್ವೇನ ಶಿಷ್ಯಾರ್ಥಿತ್ವವಿಶೇಷಯೋಗಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಭ್ಯೋ ವಿಶೇಷೇಣೇನ್ದ್ರ ಏವ ಶರಣ್ಯ ಇತಿ| ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ತು ಪರಮಗುರೋರ್ವಿದಿತಸಕಲವೇದಸ್ಯ ಸರ್ವತ್ರಾತಿರೋಹಿತಮತೇರಾಯುರ್ವೇದಜ್ಞಾನಂ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧಮೇವೇತಿ ನ ಗುರ್ವನ್ತರಾಪೇಕ್ಷಾ| ಏತಚ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಗುರುಪರಮ್ಪರೋಪದರ್ಶನಮಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯಾವಿಪ್ಲುತಾಗಮೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ತಥಾ ಮಹಾಪುರುಷಸೇವಿತತ್ವೇನೋಪಾದೇಯತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಚ| ವಚನಂ ಹಿ- “ತತ್ರ ಯನ್ಮನ್ಯೇತ ಮಹದ್ಯಶಸ್ವಿಸುಧೀರಪುರುಷಾಸೇವಿತಮ್” ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವತ್ “ತದಭಿಪ್ರಪದ್ಯೇತ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಋಷಿಪ್ರೋಕ್ತ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವೃತ್ತಾನ್ತೇನ ಋಷಿಪ್ರೋಕ್ತಃ| ತಸ್ಮಾದಿತಿ ಯಸ್ಮಾದಿನ್ದ್ರ ಏವ ವಿಶೇಷೇಣ ಶರಣ್ಯಃ||೪-೫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

ವಿಘ್ನಭೂತಾ ಯದಾ ರೋಗಾಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತಾಃ ಶರೀರಿಣಾಮ್| ತಪೋಪವಾಸಾಧ್ಯಯನಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವ್ರತಾಯುಷಾಮ್ ||೬|| ತದಾ ಭೂತೇಷ್ವನುಕ್ರೋಶಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಸಮೇತಾಃ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಾಣಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಹಿಮವತಃ ಶುಭೇ||೭||

ಅಥ ಕಥಮಯಮೃಷಿಪ್ರೋಕ್ತ ಇತ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಾಗಮೇ ಹೇತುಮಾಹ- ವಿಘ್ನಭೂತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಘ್ನಭೂತಾ ಇತ್ಯನ್ತರಾಯಸ್ವರೂಪಾಃ| ರುಜನ್ತೀತಿ ರೋಗಾಃ| ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತಾ ಇತ್ಯಾವಿರ್ಭೂತಾಃ| ಅಯಂ ಚ ರೋಗಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ ಕೃತಯುಗಾನ್ತೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಭ್ರಶ್ಯತಿ ತು ಕೃತಯುಗೇ” (ವಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ರೋಗಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಂ ಜನಪದೋದ್ಧ್ವಂಸನೀಯೇ| ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಶ್ಚ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧಸ್ಯೈವಾವಿರ್ಭಾವಃ| ತೇನ ರೋಗಸನ್ತಾನನಿತ್ಯತಾಽಪ್ಯವಿರುದ್ಧಾ ಭವತ್ಯರ್ಥೇದಶಮಹಾಮೂಲೀಯೇ (ಸೂ.ಅ.೩೦) ವಕ್ತವ್ಯಾ| ಶೀರ್ಯತ ಇತಿ ಶರೀರಂ, ತದಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ಶರೀರೀ| ಏತೇನ ಶರೀರಂ ಸ್ವತ ಏವ ಶೀರ್ಯಮಾಣಂ ರೋಗಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ತು ನಿತರಾಂ ಶೀರ್ಯತ ಇತಿ ಸೂಚಯತಿ| ಕೇಷಾಂ ವಿಘ್ನಭೂತಾ ಇತ್ಯಾಹ- ತಪೋಪವಾಸಾಧ್ಯಯನೇತ್ಯಾದಿ| ರೋಗಗ್ರಸ್ತಾ ಹಿ ಶರೀರಿಣಸ್ತಪಃಪ್ರಭೃತೀನಿ ಕರ್ತುಂ ನ ಪಾರಯನ್ತಿ ವಿಕೃತತ್ವಾತ್; ತಥಾ, ಆಯುಷಶ್ಚ ಮಾರಕತ್ವೇನ ಕೇಚಿದ್ಗದಾ ವಿರೋಧಕಾ ಭವನ್ತಿ| ಅತ್ರ ತಪಶ್ಚಾನ್ದ್ರಾಯಣಾದಿ, ಉಪವಾಸಃ ಕ್ರೋಧಾದಿಪರಿತ್ಯಾಗಃ ಸತ್ಯಾದ್ಯುಪಾದಾನಂ ಚ, ವಚನಂ ಹಿ- “ಉಪಾವೃತ್ತಸ್ಯ ಪಾಪೇಭ್ಯಃ ಸಹವಾಸೋ ಗುಣೇ ಹಿ ಯಃ| ಉಪವಾಸಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ನ ಶರೀರಸ್ಯ ಶೋಷಣಮ್” ಇತಿ; ಅಧ್ಯಯನಂ ವೇದಾಧ್ಯಯನಂ, ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಚರ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮುಪಸ್ಥನಿಗ್ರಹಾದಿ, ವ್ರತಮೀಪ್ಸಿತಕಾಮೋ ನಿಯಮಃ, ಆಯುರುಕ್ತಮ್| ತಪೋಪವಾಸೇತಿ ಪ್ರಯೋಗಃ ಪೂರ್ವತ್ರಾಸಿದ್ಧವಿಧೇರನಿತ್ಯತ್ವೇನ ತಪಃಸಕಾರಸ್ಥಾನಿಭೂತಯಲೋಪಸ್ಯ ಸಿದ್ಧತ್ವಾಜ್ಜ್ಞೇಯಃ, ಯಥಾ “ನೋಪಧಾಯಾಃ” (ಪಾ.ಅ.೬ಪಾ.೪ಸೂ.೭) ಇತಿ| ಭೂತೇಷು ಪ್ರಾಣಿಷು| ಅನುಕ್ರೋಶಮಿತಿ ಅನುಕಮ್ಪಾಂ, ಕಸ್ಮಾತ್? ಅನೇಕಾರ್ಥತ್ವಾದ್ಧಾತೂನಾಮ್| ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ ಆದೃತ್ಯ| ಏತೇನ ಪ್ರಾಣಿರೋಗಹರಣಮೇವ ಪ್ರಧಾನಮಾಯುರ್ವೇದೋಪಗಮನೇ ಮಹರ್ಷೀಣಾಂ ಫಲಮ್; ಆಯುಃಪ್ರಕರ್ಷಸ್ತ್ವನುಷಙ್ಗಸಿದ್ಧಸ್ತೇಷಾಂ ಮಹಾತ್ಮನಾಮಿತಿ ಭಾವಃ| ನರೇಷ್ವಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಯದಯಂ ಭೂತೇಷ್ವಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಶಬ್ದಂ ಕರೋತಿ, ತೇನ ನ ಸಮಾನಜೀವಪ್ರಯುಕ್ತೇಯಮನುಕಮ್ಪಾ , ಕಿನ್ತು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರಪ್ರಯುಕ್ತೇತಿ ಸಮದರ್ಶಿತಾಮೃಷೀಣಾಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಮಹಾನ್ತಶ್ಚ ತೇ ಋಷಯಶ್ಚೇತಿ ಮಹರ್ಷಯಃ; ಅನೇನ ಚತುರ್ವಿಧಾ ಅಪಿ ಋಷಯಃ- ಋಷಿಕಾ, ಋಷಿಪುತ್ರಾ, ದೇವರ್ಷಯೋ, ಮಹರ್ಷಯಶ್ಚ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ; ಮಹರ್ಷ್ಯನುಗಾಮಿತ್ವಾದೃಷಿಕಾದೀನಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ಪುಣ್ಯಂ ಪಾವನಂ ಕರ್ಮ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಾಣಃ| ಪರ್ಶುಕಾಭಿಸ್ತೃತಂ ಪಾರ್ಶ್ವಂ, ತೇನ ಪಾರ್ಶ್ವಮಿವ (ತತಂ) ಪಾರ್ಶ್ವಮ್| ಶುಭೇ ಇತಿ ಪದಂ ಕರ್ತವ್ಯಸಮಾಧ್ಯನುಗುಣೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ, ಯತಃ ಶುಭೇ ಹಿ ದೇಶೇ ಸಮಾಧಯಃ ಪ್ರಸೀದನ್ತಿ||೬-೭||

Adhikarana 6 (8-14) · Śloka 15

ಅಙ್ಗಿರಾ ಜಮದಗ್ನಿಶ್ಚ ವಸಿಷ್ಠಃ ಕಶ್ಯಪೋ ಭೃಗುಃ| ಆತ್ರೇಯೋ ಗೌತಮಃ ಸಾಙ್ಖ್ಯಃ ಪುಲಸ್ತ್ಯೋ ನಾರದೋಽಸಿತಃ||೮|| ಅಗಸ್ತ್ಯೋ ವಾಮದೇವಶ್ಚ ಮಾರ್ಕಣ್ಡೇಯಾಶ್ವಲಾಯನೌ| ಪಾರಿಕ್ಷಿರ್ಭಿಕ್ಷುರಾತ್ರೇಯೋ ಭರದ್ವಾಜಃ ಕಪಿಞ್ಜ(ಷ್ಠ)ಲಃ||೯|| ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಾಶ್ಮರಥ್ಯೌ ಚ ಭಾರ್ಗವಶ್ಚ್ಯವನೋಽಭಿಜಿತ್| ಗಾರ್ಗ್ಯಃ ಶಾಣ್ಡಿಲ್ಯಕೌಣ್ಡಿಲ್ಯೌ(ನ್ಯೌ)ವಾರ್ಕ್ಷಿರ್ದೇವಲಗಾಲವೌ||೧೦|| ಸಾಙ್ಕೃತ್ಯೋ ಬೈಜವಾಪಿಶ್ಚ ಕುಶಿಕೋ ಬಾದರಾಯಣಃ| ಬಡಿಶಃ ಶರಲೋಮಾ ಚ ಕಾಪ್ಯಕಾತ್ಯಾಯನಾವುಭೌ||೧೧|| ಕಾಙ್ಕಾಯನಃ ಕೈಕಶೇಯೋ ಧೌಮ್ಯೋ ಮಾರೀಚಕಾಶ್ಯಪೌ| ಶರ್ಕರಾಕ್ಷೋ ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷೋ ಲೋಕಾಕ್ಷಃ ಪೈಙ್ಗಿರೇವ ಚ||೧೨|| ಶೌನಕಃ ಶಾಕುನೇಯಶ್ಚ ಮೈತ್ರೇಯೋ ಮೈಮತಾಯನಿಃ| ವೈಖಾನಸಾ ವಾಲಖಿಲ್ಯಾಸ್ತಥಾ ಚಾನ್ಯೇ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧೩|| ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಸ್ಯ ನಿಧಯೋ ದ(ಯ)ಮಸ್ಯ ನಿಯಮಸ್ಯ ಚ| ತಪಸಸ್ತೇಜಸಾ ದೀಪ್ತಾ ಹೂಯಮಾನಾ ಇವಾಗ್ನಯಃ||೧೪|| ಸುಖೋಪವಿಷ್ಟಾಸ್ತೇ ತತ್ರ ಪುಣ್ಯಾಂ ಚಕ್ರುಃ ಕಥಾಮಿಮಾಮ್|೧೫|

ಕೇ ತೇ ಮಹರ್ಷಯ ಇತ್ಯಾಹ- ಅಙ್ಗಿರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಹ್ವೃಷೀಣಾಮತ್ರ ಕೀರ್ತನಂ ಗ್ರನ್ಥಾದೌ ಪಾಪಕ್ಷಯಹೇತುತ್ವೇನ, ತಥಾಽಽಯುರ್ವೇದಸ್ಯೈವಂವಿಧಮಹಾಪುರುಷಸೇವಿತತ್ವೇನ ಸೇವ್ಯತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಚೇತಿ| ಏಷು ಚ ಮಧ್ಯೇ ಕೇಚಿದ್ಯಾಯಾವರಾಃ, ಕೇಚಿಚ್ಛಾಲೀನಾಃ, ಕೇಚಿದಯೋನಿಜಾಃ, ಏವಮ್ಪ್ರಕಾರಾಶ್ಚ ಸರ್ವೇ ಮಿಲಿತಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಭಿಕ್ಷುರಿತ್ಯಾತ್ರೇಯವಿಶೇಷಣಂ, ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ತನ್ನೇತಿ ಭಿಕ್ಷುರಾತ್ರೇಯಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೫) ಇತಿ| ವೈಖಾನಸಾ ಇತಿ ಕರ್ಮವಿಶೇಷಪ್ರಯುಕ್ತಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾ| ವಾಲಖಿಲ್ಯಾಸ್ತು ಸ್ವಲ್ಪಪ್ರಮಾಣಾಃ ಕೇಚಿದೃಷಯಃ| ನಿಧಯ ಇವ ನಿಧಯೋಽಕ್ಷಯಸ್ಥಾನತ್ವೇನ| ದಮೋ ದಾನ್ತತ್ವಮ್| ಇಮಾಮಿತಿ ಅಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಮ್||೮-೧೪||-

Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 18

ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷಾಣಾಮಾರೋಗ್ಯಂ ಮೂಲಮುತ್ತಮಮ್||೧೫|| ರೋಗಾಸ್ತಸ್ಯಾಪಹರ್ತಾರಃ ಶ್ರೇಯಸೋ ಜೀವಿತಸ್ಯ ಚ| ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತೋ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮನ್ತರಾಯೋ ಮಹಾನಯಮ್||೧೬|| ಕಃ ಸ್ಯಾತ್ತೇಷಾಂ ಶಮೋಪಾಯ ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಧ್ಯಾನಮಾಸ್ಥಿತಾಃ| ಅಥ ತೇ ಶರಣಂ ಶಕ್ರಂ ದದೃಶುರ್ಧ್ಯಾನಚಕ್ಷುಷಾ||೧೭|| ಸ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಶಮೋಪಾಯಂ ಯಥಾವದಮರಪ್ರಭುಃ|೧೮|

ಧಾರಣಾದ್ಧರ್ಮಃ ಸ ಚಾತ್ಮಸಮವೇತಃ ಕಾರ್ಯದರ್ಶನಾನುಮೇಯಃ, ಅರ್ಥಃ ಸುವರ್ಣಾದಿಃ, ಕಾಮ್ಯತ ಇತಿ ಕಾಮೋ ವನಿತಾಪರಿಷ್ವಙ್ಗಾದಿಃ, ಮೋಕ್ಷಃ ಸಂಸಾರವಿಮೋಕ್ಷಃ| ಆರೋಗ್ಯಂ ರೋಗಾಭಾವಾದ್ಧಾತುಸಾಮ್ಯಮ್| ಮೂಲಂ ಕಾರಣಮ್| ಉತ್ತಮಮಿತಿ ಪ್ರಧಾನಂ; ತೇನಾರೋಗ್ಯಂ ಚತುರ್ವರ್ಗೇ ಪ್ರಧಾನಂ ಕಾರಣಂ, ರೋಗಗೃಹೀತಸ್ಯ ಕ್ವಚಿದಪಿ ಪುರುಷಾರ್ಥೇಽಸಮರ್ಥತ್ವಾದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಸ್ಯಾಪಹರ್ತಾರ ಇತಿ ಆರೋಗ್ಯಸ್ಯಾಪಹರ್ತಾರಃ; ಇದಮೇವ ಚ ರೋಗಾಣಾಮಾರೋಗ್ಯಾಪಹರಣಂ ಯದನರ್ಥಲಾಭಃ; ನ ಪುನರುತ್ಪನ್ನೋ ರೋಗಃ ಪಶ್ಚಾದಾರೋಗ್ಯಮಪಹರತಿ, ಭಾವಾಭಾವಯೋಃ ಪರಸ್ಪರಾಭಾವಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್| ಶ್ರೇಯಸೋ ಜೀವಿತಸ್ಯ ಚೇತಿ ಶ್ರೇಯೋವಜ್ಜೀವಿತಂ ಹಿತತ್ವೇನ ಸುಖತ್ವೇನ ಚಾರ್ಥೇದಶಮಹಾಮೂಲೀಯೇ (ಸೂ.ಅ.೩೦) ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ, ತಸ್ಯ ಜೀವಿತಸ್ಯಾಪಹರ್ತಾರ ಇತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್; ಅಶ್ರೇಯೋಜೀವಿತಮಹಿತತ್ವೇನ ದುಃಖಹೇತುತಯಾ ಚಾನುಪಾದೇಯಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ತದಪಹರಣಮಿಹ ನೋಕ್ತಮ್| ಅತ್ರ ಸುಖಹಿತಜೀವಿತೋಪಘಾತೋ ಧರ್ಮಾದ್ಯುಪಘಾತೇನೈವ ಲಬ್ಧಃ; ತೇನ ವಯಂ ಪಶ್ಯಾಮಃ- ಶ್ರೇಯಃಶಬ್ದೇನ ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾಭ್ಯುದಯವಾಚಿನಾ ಧರ್ಮಾದಯೋಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ, ಜೀವಿತಶಬ್ದೇನ ಚ ಜೀವಿತಮಾತ್ರಂ, ಯತೋ ಜೀವಿತಂ ಸ್ವರೂಪೇಣೈವ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ನಿರುಪಾಧ್ಯುಪಾದೇಯಂ; ವಚನಂ ಹಿ- “ಆಚಕಮೇ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಇಯಮಾತ್ಮಾ ಆಶೀಃ- ಆಯುಷ್ಮಾನ್ ಭೂಯಾಸಮ್” ಇತಿ| ಯತ್ತ್ವತ್ಯನ್ತದುಃಖಗೃಹೀತಸ್ಯ ಜೀವಿತಂ ಜಿಹಾಸಿತಂ, ತತ್ರ ದುಃಖಸ್ಯಾತ್ಯನ್ತಜಿಹಾಸಿತಸ್ಯಾನ್ಯಥಾಹಾತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾತ್ ಪ್ರಿಯಮಪಿ ಜೀವಿತಂ ತ್ಯಕ್ತುಮಿಚ್ಛತಿ ನ ಸ್ವರೂಪೇಣ| ಅನ್ತರಾಯ ಇತಿ ಧರ್ಮಾದಿಸಾಧನೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಅಯಮಿತಿ ರೋಗಪ್ರಾದುರ್ಭಾವರೂಪಃ| ತೇಷಾಮಿತಿ ರೋಗಾಣಾಮ್| ಶರಣಮಿತಿ ರಕ್ಷಿತಾರಮ್| ಶಕ್ತತ್ವಾಚ್ಛಕ್ರ ಉಚ್ಯತೇ| ಧ್ಯಾನಂ ಸಮಾಧಿವಿಶೇಷಃ, ತದುಪಲಬ್ಧಿಸಾಧನತ್ವಾಚ್ಚಕ್ಷುರಿವ ಧ್ಯಾನಚಕ್ಷುಃ, ‘ತೇನ ಸ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಶಮೋಪಾಯಂ ಯಥಾವದಮರಪ್ರಭುಃ’ ಇತಿ ಧ್ಯಾನಚಕ್ಷುಷಾ ದದೃಶುರಿತಿ ಯೋಜನಾ||೧೫-೧೭||-

Adhikarana 8 (18-23) · Śloka 23

ಕಃ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಭವನಂ ಗಚ್ಛೇತ್ ಪ್ರಷ್ಟುಂ ಶಚೀಪತಿಮ್||೧೮|| ಅಹಮರ್ಥೇ ನಿಯುಜ್ಯೇಯಮತ್ರೇತಿ ಪ್ರಥಮಂ ವಚಃ| ಭರದ್ವಾಜೋಽಬ್ರವೀತ್ತಸ್ಮಾದೃಷಿಭಿಃ ಸ ನಿಯೋಜಿತಃ||೧೯|| ಸ ಶಕ್ರಭವನಂ ಗತ್ವಾ ಸುರರ್ಷಿಗಣಮಧ್ಯಗಮ್ | ದದರ್ಶ ಬಲಹನ್ತಾರಂ ದೀಪ್ಯಮಾನಮಿವಾನಲಮ್||೨೦|| ಸೋಽಭಿಗಮ್ಯ ಜಯಾಶೀರ್ಭಿರಭಿನನ್ದ್ಯ ಸುರೇಶ್ವರಮ್| ಪ್ರೋವಾಚ ವಿನಯಾದ್ಧೀಮಾನೃಷೀಣಾಂ ವಾಕ್ಯಮುತ್ತಮಮ್||೨೧|| ವ್ಯಾಧಯೋ ಹಿ ಸಮುತ್ಪನ್ನಾಃ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಭಯಙ್ಕರಾಃ| ತದ್ಬ್ರೂಹಿ ಮೇ ಶಮೋಪಾಯಂ ಯಥಾವದಮರಪ್ರಭೋ||೨೨|| ತಸ್ಮೈ ಪ್ರೋವಾಚ ಭಗವಾನಾಯುರ್ವೇದಂ ಶತಕ್ರತುಃ| ಪದೈರಲ್ಪೈರ್ಮತಿಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ವಿಪುಲಾಂ ಪರಮರ್ಷಯೇ||೨೩||

ಅಥೈತೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಭರದ್ವಾಜಃ ಕಥಮಿನ್ದ್ರಮುಪಾಗಮದಿತ್ಯಾಹ- ಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶಚೀಪತಿಮಿತ್ಯನೇನ ಶಚೀಸಮ್ಭೋಗವ್ಯಾಸಕ್ತಮಪ್ಯಹಮುಪಾಸಿತುಂ ಕ್ಷಮ ಇತಿ ಭರದ್ವಾಜೋ ದರ್ಶಯತಿ| ಅರ್ಥೇ ಪ್ರಯೋಜನೇ| ನಿಯುಜ್ಯೇಯಂ ವ್ಯಾಪಾರಯೇಯಮ್| ಅತ್ರೇತಿ ಪ್ರಕೃತಪ್ರಯೋಜನ ಏವ, ಅತ್ರೇತಿಶಬ್ದೋ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಯಥಾ- ಸುಭಿಕ್ಷಮಿತ್ಯಾಗತಃ; ಯಸ್ಮಾತ್ ಸುಭಿಕ್ಷಂ ತಸ್ಮಾದಾಗತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿಯೋಜಿತ ಇತಿ ಚೌರಾದಿಕೋ ಣಿಚ್, ನ ಹೇತೌ| ಅನೇನ ಪ್ರಕರಣೇನ ಭರದ್ವಾಜಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಾಗಮೇ ವಿಶೇಷೇಣಾರ್ಥಿತ್ವಾನ್ನ ಪ್ರೇರಣಮಿತಿ ದರ್ಶಿತಂ ಭವತಿ| ಪ್ರೋವಾಚೇತಿ ಸಮ್ಯಗುವಾಚ; ನ ತು ಪ್ರಶಬ್ದಃ ಪ್ರಪಞ್ಚಾರ್ಥಃ, ಪದೈರಲ್ಪೈರಿತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಕಸ್ಮಾತ್ ಪದೈರಲ್ಪೈರುವಾಚೇತ್ಯಾಹ- ಮತಿಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ವಿಪುಲಾಮಿತಿ; ಯಸ್ಮಾದ್ವಿಪುಲಮತಿಂ ಭರದ್ವಾಜಂ ಪ್ರತಿಪನ್ನವಾನ್ ತಸ್ಮಾತ್ ಪದೈರಲ್ಪೈರುವಾಚೇತಿ ಭಾವಃ; ಮತಿಶ್ಚ ಬಹುವಿಷಯತ್ವೇನೋಪಚಾರಾದ್ವಿಪುಲೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಸಾ ಚ ಮತಿಃ ಶುಶ್ರೂಷಾಶ್ರವಣಗ್ರಹಣಧಾರಣೋಹಾಪೋಹತತ್ತ್ವಾಭಿನಿವೇಶವತೀಹ ವಿಪುಲಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಅತ್ರ ಚೇನ್ದ್ರೇಣ ದಿವ್ಯದೃಶಾ ಭರದ್ವಾಜಾಭಿಪ್ರಾಯಮಗ್ರತ ಏವ ಬುದ್ಧ್ವಾಽಽಯುರ್ವೇದ ಉಪದಿಷ್ಟಃ; ತೇನ ಭರದ್ವಾಜಸ್ಯೇನ್ದ್ರಪೃಚ್ಛಾದೀಹ ನ ದರ್ಶಿತಂ, ಕಿಂವಾ ಭೂತಮಪೀನ್ದ್ರಪೃಚ್ಛಾದಿ ಗ್ರನ್ಥವಿಸ್ತರಭಯಾದಿಹ ನ ಲಿಖಿತಮ್||೧೮-೨೩||

Adhikarana 9 (24) · Śloka 24

ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಜ್ಞಾನಂ ಸ್ವಸ್ಥಾತುರಪರಾಯಣಮ್| ತ್ರಿಸೂತ್ರಂ ಶಾಶ್ವತಂ ಪುಣ್ಯಂ ಬುಬುಧೇ ಯಂ ಪಿತಾಮಹಃ||೨೪||

ಯಾದೃಶೋಽಸಾವಲ್ಪಪದೈರುಪದಿಷ್ಟ ಆಯುರ್ವೇದಸ್ತಮಾಹ- ಹೇತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಹೇತ್ವಾದೀನಿ ಜ್ಞಾಯನ್ತೇಽನೇನೇತಿ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಜ್ಞಾನಂ, ಯಾವಚ್ಚಾಯುರ್ವೇದವಾಚ್ಯಂ ತಾವದ್ಧೇತ್ವಾದ್ಯನ್ತರ್ಭೂತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೇತುಗ್ರಹಣೇನ ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟವ್ಯಾಧಿಹೇತುಗ್ರಹಣಂ; ಲಿಙ್ಗಗ್ರಹಣೇನ ಚ ವ್ಯಾಧೇರಾರೋಗ್ಯಸ್ಯ ಚ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಲಿಙ್ಗಮುಚ್ಯತೇ, ತೇನ ವ್ಯಾಧ್ಯಾರೋಗ್ಯೇ ಅಪಿ ಲಿಙ್ಗಶಬ್ದವಾಚ್ಯೇ, ಯತಸ್ತಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಹಿ ತಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಲಿಙ್ಗ್ಯತ ಏವ; ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ ವಿಷಮಾರಮ್ಭಮೂಲಾನಾಂ ಜ್ವರ ಏಕೋ ಹಿ ಲಕ್ಷಣಮ್| ವಿಷಮಾರಮ್ಭಮೂಲಾದ್ಯೈರ್ಜ್ವರ ಏಕೋ ನಿಗದ್ಯತೇ (ನಿ.ಅ.೮) ಇತ್ಯಾದಿ; ಔಷಧಗ್ರಹಣೇನ ಚ ಸರ್ವಪಥ್ಯಾವರೋಧಃ| ಶರೀರಂ ಚಾತ್ರ ಹೇತೌ ಲಿಙ್ಗೇ ಚಾನ್ತರ್ಭವತಿ| ಸ್ವಸ್ಥಾತುರಯೋಃ ಪರಮುತ್ಕೃಷ್ಟಮಯನಂ ಮಾರ್ಗ ಇತಿ ಸ್ವಸ್ಥಾತುರಪರಾಯಣಮ್| ಕಿಮನ್ಯೋಽಯಂ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಜ್ಞಾನರೂಪ ಆಯುರ್ವೇದೋ ಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧಾದಾಯುರ್ವೇದಾದುತಾನನ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ- ತ್ರಿಸೂತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತಾಮಹೋಽಪಿ ಯಂ ತ್ರಿಸೂತ್ರಂ ಬುಬುಧೇ ತಮಿನ್ದ್ರಃ ಪ್ರೋವಾಚ| ತ್ರೀಣಿ ಹೇತ್ವಾದೀನಿ ಸೂತ್ರ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ಯೇನ ವಾ ತತ್ತ್ರಿಸೂತ್ರಮ್| ತತ್ರ ಸೂಚನಾತ್ ಸೂತ್ರಣಾಚ್ಚಾರ್ಥಸನ್ತತೇಃ ಸೂತ್ರಮ್| ಏತೇನ ತಂ ಯಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ತ್ರಿಸೂತ್ರಂ ಬುಬುಧೇ ತಥೈವ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಜ್ಞಾನಮಿನ್ದ್ರಃ ಪ್ರೋವಾಚೇತ್ಯವಿಪ್ಲುತಮಾಗಮಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಬುಬುಧ ಇತಿ ನ ಕೃತವಾನ್| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ- ಶಾಶ್ವತಂ; ನಿತ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಚ್ಚ ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಾನ್ತೇ ವ್ಯುತ್ಪಾದನೀಯಮ್||೨೪||

Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26

ಸೋಽನನ್ತಪಾರಂ ತ್ರಿಸ್ಕನ್ಧಮಾಯುರ್ವೇದಂ ಮಹಾಮತಿಃ| ಯಥಾವದಚಿರಾತ್ ಸರ್ವಂ ಬುಬುಧೇ ತನ್ಮನಾ ಮುನಿಃ||೨೫|| ತೇನಾಯುರಮಿತಂ ಲೇಭೇ ಭರದ್ವಾಜಃ ಸುಖಾನ್ವಿತಮ್| ಋಷಿಭ್ಯೋಽನಧಿಕಂ ತಚ್ಚ ಶಶಂಸಾನವಶೇಷಯನ್||೨೬||

ಅಥೋದ್ದಿಷ್ಟಮಾಯುರ್ವೇದಂ ಕಥಂ ಗೃಹೀತವಾನ್ ಭರದ್ವಾಜ ಇತ್ಯಾಹ- ಸೋಽನನ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿದ್ಯಮಾನಾವನ್ತಪಾರೌ ಯಸ್ಯಾಸಾವನನ್ತಪಾರಃ, ಅತ್ರ ಪಾರಶಬ್ದೇನ ಗೋಬಲೀವರ್ದನ್ಯಾಯೇನಾದಿರುಚ್ಯತೇ; ಪಾರಶಬ್ದೋ ಹ್ಯುಭಯೋರಪಿ ನದೀಕೂಲಯೋರ್ವಿವಕ್ಷಾವಶಾದ್ವರ್ತತೇ; ಕಿಂವಾ ಅನನ್ತೋ ಮೋಕ್ಷಃ, ಪಾರಮುತ್ಕೃಷ್ಟಂ ಫಲಂ ಯಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯಾಸಾವನನ್ತಪಾರಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- ಚಿಕಿತ್ಸಾ ತು ನೈಷ್ಠಿಕೀ ಯಾ ವಿನೋಪಧಾಮ್ (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಅತ್ರ ನೈಷ್ಠಿಕೀ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನಹೇತುಃ | ತ್ರಯೋ ಹೇತ್ವಾದಯಃ ಸ್ಕನ್ಧರೂಪಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತ್ರಿಸ್ಕನ್ಧಃ; ಸ್ಕನ್ಧಶ್ಚ ಸ್ಥೂಲಾವಯವಃ ಪ್ರವಿಭಾಗೋ ವಾ| ತತ್ರೈವಾಯುರ್ವೇದಗ್ರಹಣೇ ಮನೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತನ್ಮನಾಃ| ಮನನಾತ್ ಜ್ಞಾನಪ್ರಕರ್ಷಶಾಲಿತ್ವಾನ್ಮುನಿಃ | ಏತೇನ ಯಸ್ಮಾದಯಂ ಮಹಾಮತಿಸ್ತನ್ಮನಾಃ ಮುನಿಶ್ಚ ತೇನಾನನ್ತಪಾರಮಪ್ಯಾಯುರ್ವೇದಂ ಹೇತ್ವಾದಿಸ್ಕನ್ಧತ್ರಯಮಾಲಮ್ಬನಂ ಕೃತ್ವಾ ಯಥಾವದಚಿರಾದೇವ ಪ್ರತಿಪನ್ನವಾನಿತ್ಯಾಶಯಃ| ಅಚಿರಾದಿತಿ ಅಚಿರೇಣ| ಅತ್ರ ಚ ಯಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ತ್ರಿಸೂತ್ರಂ ಬುಬುಧೇ ಯಥಾ ಚೇನ್ದ್ರೋ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರೋವಾಚ ತಥೈವ ಭರದ್ವಾಜೋಽಪಿ ತ್ರಿಸ್ಕನ್ಧಂ ತಂ ಬುಬುಧೇ ಇತ್ಯನೇನಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯಾವಿಪ್ಲುತಾಗಮತ್ವಮುಪದರ್ಶ್ಯತೇ; ತೇನ ತ್ರಿಸೂತ್ರತ್ರಿಸ್ಕನ್ಧಯೋರ್ನ ಪುನರುಕ್ತಿಃ| ತೇನೇತಿ ಇನ್ದ್ರಾದ್ಗೃಹೀತೇನಾಯುರ್ವೇದೇನ| ಅಮಿತಮಿತಿ ಅಮಿತಮಿವಾಮಿತಮ್, ಅತಿದೀರ್ಘತ್ವಾತ್| ಆಯುಃಶಬ್ದಶ್ಚಾಯುಃಕಾರಣೇ ರಸಾಯನಜ್ಞಾನೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ; ಯೇನೋತ್ತರಕಾಲಂ ಹಿ ರಸಾಯನೋಪಯೋಗಾದಯಂ ಭರದ್ವಾಜೋಽಮಿತಮಾಯುರವಾಪ್ಸ್ಯತಿ (ನ ಋಷಿಭ್ಯ ಆಯುರ್ವೇದಕಥನಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ರಸಾಯನಮಾಚರತಿ ಸ್ಮ); ಕಿಂವಾ ಸರ್ವಪ್ರಾಣ್ಯುಪಕಾರಾರ್ಥಾಧೀತಾಯುರ್ವೇದಜನಿತಧರ್ಮವಶಾತ್ತತ್ಕಾಲಮೇವಾಮಿತಮಾಯುರ್ಲೇಭೇ ಭರದ್ವಾಜ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತಚ್ಚೇತಿ ಶ್ರುತಂ; ಯದಾ ತಮಿತಿ ಪಾಠಃ, ತದಾ ತಮಾಯುರ್ವೇದಮ್| ಅನವಶೇಷಯನ್ನಿತಿ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಯುರ್ವೇದಮಧೀತ್ಯಾನನ್ತರಮೇವಾಯಂ ತಮೃಷಿಭ್ಯೋ ದತ್ತವಾನ್||೨೫-೨೬||

Adhikarana 11 (27-29) · Śloka 29

ಋಷಯಶ್ಚ ಭರದ್ವಾಜಾಜ್ಜಗೃಹುಸ್ತಂ ಪ್ರಜಾಹಿತಮ್| ದೀರ್ಘಮಾಯುಶ್ಚಿಕೀರ್ಷನ್ತೋ ವೇದಂ ವರ್ಧನಮಾಯುಷಃ||೨೭|| ಮಹರ್ಷಯಸ್ತೇ ದದೃಶುರ್ಯಥಾವಜ್ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಾ| ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಚ ವಿಶೇಷಂ ಚ ಗುಣಾನ್ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಕರ್ಮ ಚ||೨೮|| ಸಮವಾಯಂ ಚ ತಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತನ್ತ್ರೋಕ್ತಂ ವಿಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾಃ| ಲೇಭಿರೇ ಪರಮಂ ಶರ್ಮ ಜೀವಿತಂ ಚಾಪ್ಯನಿತ್ವರಮ್ ||೨೯||

ದೀರ್ಘಮಾಯುಶ್ಚಿಕೀರ್ಷನ್ತ ಇತಿ ಪ್ರಾಣಿನಾಮಾತ್ಮನಶ್ಚ| ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಜ್ಞಾನರೂಪಂ ವಾ ಚಕ್ಷುರ್ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಃ, ತೇನ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಾ| ಗೃಹೀತೇನ ತೇನಾಯುರ್ವೇದೇನ ಕಿಂ ದದೃಶುರಿತ್ಯಾಹ- ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾಂ ಚೋತ್ತರತ್ರ ಲಕ್ಷಣಂ ಷಣ್ಣಾಂ ಪದಾರ್ಥಾನಾಂ ವಿಶ್ವರೂಪಾಣಾಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ; ತೇನೈತತ್ತತ್ರೈವ ವ್ಯಾಕರಣೀಯಮ್| ತದಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಾದಿ| ತನ್ತ್ರೋಕ್ತಂ ವಿಧಿಮಿತಿ ಅಪಥ್ಯಪರಿಹಾರಪಥ್ಯೋಪಾದಾನರೂಪಮ್| ಶರ್ಮ ಸುಖಮ್| ಪರಮಿತಿ ದುಃಖಾನಾಕ್ರಾನ್ತಮ್| ಅನಿತ್ವರಮಿತಿ ಅಗತ್ವರಮ್||೨೭-೨೯||

Adhikarana 12 (30-31) · Śloka 31

ಅಥ ಮೈತ್ರೀಪರಃ ಪುಣ್ಯಮಾಯುರ್ವೇದಂ ಪುನರ್ವಸುಃ| ಶಿಷ್ಯೇಭ್ಯೋ ದತ್ತವಾನ್ ಷಡ್ಭ್ಯಃ ಸರ್ವಭೂತಾನುಕಮ್ಪಯಾ||೩೦|| ಅಗ್ನಿವೇಶಶ್ಚ ಭೇಲ(ಡ)ಶ್ಚ ಜತೂಕರ್ಣಃ ಪರಾಶರಃ| ಹಾರೀತಃ ಕ್ಷಾರಪಾಣಿಶ್ಚ ಜಗೃಹುಸ್ತನ್ಮುನೇರ್ವಚಃ||೩೧||

ಅಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ಭರದ್ವಾಜಶಿಷ್ಯಸ್ಯಾತ್ರೇಯಸ್ಯ ಪುನರ್ವಸ್ವಪರನಾಮ್ನೋಽಗ್ನಿವೇಶಾದಿಗುರುತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿದ್ಭರದ್ವಾಜಾತ್ರೇಯಯೋರೈಕ್ಯಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ತನ್ನ; ಭರದ್ವಾಜಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ಆತ್ರೇಯಸ್ಯ ಕ್ವಚಿದಪಿ ತನ್ತ್ರಪ್ರದೇಶೇಽಕೀರ್ತನಾತ್; ಹಾರೀತೇ ಚಾತ್ರೇಯಾದಿಗುರುತಯಾ ಭರದ್ವಾಜ ಉಕ್ತಃ- “ಶಕ್ರಾದಹಮಧೀತವಾನ್” ಇತ್ಯಾದಿನಾ “ಮತ್ತಃ ಪುನರಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಸ್ತ್ರಿಸೂತ್ರಂ ತ್ರಿಪ್ರಯೋಜನಮ್| ಅತ್ರಾತ್ರೇಯಾದಿಪರ್ಯನ್ತಾ ವಿದುಃ ಸಪ್ತ ಮಹರ್ಷಯಃ|| ಆತ್ರೇಯಾದ್ಧಾರೀತ-ಋಷಿಃ”- ಇತ್ಯನ್ತೇನ| ವಾಗ್ಭಟೇನ ತು ಯದುಕ್ತಂ “ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸ್ಮೃತ್ವಾಽಽಯುಷೋ ವೇದಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಮಜಿಗ್ರಹತ್| ಸೋಽಶ್ವಿನೌ ತೌ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಂ ಸೋಽತ್ರಿಪುತ್ರಾದಿಕಾನ್ ಮುನೀನ್” (ವಾ.ಸೂ.ಅ.೧) ಇತ್ಯನೇನಾತ್ರೇಯಸ್ಯೇನ್ದ್ರಶಿಷ್ಯತ್ವಂ, ತದಾಯುರ್ವೇದಸಮುತ್ಥಾನೀಯರಸಾಯನಪಾದೇ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ್ದ್ರಶಿಷ್ಯತಾಯೋಗಾತ್ ಸಮರ್ಥನೀಯಮ್| ತತ್ರ ಹೀನ್ದ್ರೇಣ ಪುನರ್ಮಹರ್ಷೀಣಾಮಾಯುರ್ವೇದ ಉಪದಿಷ್ಟ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯಮ್| ಮೈತ್ರೀಪರೋ ಮೈತ್ರೀಪ್ರಧಾನಃ; ಮೈತ್ರೀ ಚ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಷ್ವಾತ್ಮನೀವ ಬುದ್ಧಿಃ||೩೦-೩೧||

Adhikarana 13 (32-40) · Śloka 40

ಬುದ್ಧೇರ್ವಿಶೇಷಸ್ತತ್ರಾಸೀನ್ನೋಪದೇಶಾನ್ತರಂ ಮುನೇಃ| ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಕರ್ತಾ ಪ್ರಥಮಮಗ್ನಿವೇಶೋ ಯತೋಽಭವತ್||೩೨|| ಅಥ ಭೇಲಾದಯಶ್ಚಕ್ರುಃ ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ತನ್ತ್ರಂ ಕೃತಾನಿ ಚ| ಶ್ರಾವಯಾಮಾಸುರಾತ್ರೇಯಂ ಸರ್ಷಿಸಙ್ಘಂ ಸುಮೇಧಸಃ||೩೩|| ಶ್ರುತ್ವಾ ಸೂತ್ರಣಮರ್ಥಾನಾಮೃಷಯಃ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಾಮ್| ಯಥಾವತ್ಸೂತ್ರಿತಮಿತಿ ಪ್ರಹೃಷ್ಟಾಸ್ತೇಽನುಮೇನಿರೇ||೩೪|| ಸರ್ವ ಏವಾಸ್ತುವಂಸ್ತಾಂಶ್ಚ ಸರ್ವಭೂತಹಿತೈಷಿಣಃ| ಸಾಧು ಭೂತೇಷ್ವನುಕ್ರೋಶ ಇತ್ಯುಚ್ಚೈರಬ್ರುವನ್ ಸಮಮ್||೩೫|| ತಂ ಪುಣ್ಯಂ ಶುಶ್ರುವುಃ ಶಬ್ದಂ ದಿವಿ ದೇವರ್ಷಯಃ ಸ್ಥಿತಾಃ| ಸಾಮರಾಃ ಪರಮರ್ಷೀಣಾಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಮುಮುದಿರೇ ಪರಮ್||೩೬|| ಅಹೋ ಸಾಧ್ವಿತಿ ನಿರ್ಘೋಷೋ ಲೋಕಾಂಸ್ತ್ರೀನನ್ವವಾ(ನಾ)ದಯತ್| ನಭಸಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಗಮ್ಭೀರೋ ಹರ್ಷಾದ್ಭೂತೈರುದೀರಿತಃ||೩೭|| ಶಿವೋ ವಾಯುರ್ವವೌ ಸರ್ವಾ ಭಾಭಿರುನ್ಮೀಲಿತಾ ದಿಶಃ| ನಿಪೇತುಃ ಸಜಲಾಶ್ಚೈವ ದಿವ್ಯಾಃ ಕುಸುಮವೃಷ್ಟಯಃ||೩೮|| ಅಥಾಗ್ನಿವೇಶಪ್ರಮುಖಾನ್ ವಿವಿಶುರ್ಜ್ಞಾನದೇವತಾಃ| ಬುದ್ಧಿಃ ಸಿದ್ಧಿಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ಮೇಧಾ ಧೃತಿಃ ಕೀರ್ತಿಃ ಕ್ಷಮಾ ದಯಾ||೩೯|| ತಾನಿ ಚಾನುಮತಾನ್ಯೇಷಾಂ ತನ್ತ್ರಾಣಿ ಪರಮರ್ಷಿಭಿಃ| ಭ(ಭಾ)ವಾಯ ಭೂತಸಙ್ಘಾನಾಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ಭುವಿ ಲೇಭಿರೇ||೪೦||

ಬುದ್ಧೇರ್ವಿಶೇಷ ಉತ್ಕರ್ಷಃ| ಯತ ಇತಿ ಬುದ್ಧೇರ್ವಿಶೇಷಾತ್| ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ತನ್ತ್ರಮಿತಿ ಸ್ವಸ್ವನಾಮಾಙ್ಕಿತಂ ಭೇಲತನ್ತ್ರಂ, ಜತೂಕರ್ಣತನ್ತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿಕಮ್| ಕೃತಾನಿ ಚೇತ್ಯತ್ರ ‘ತನ್ತ್ರಾಣಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪುಣ್ಯಮಾಯುರ್ವೇದತನ್ತ್ರಕರಣಲಕ್ಷಣಂ ಕರ್ಮ ಯೇಷಾಮಗ್ನಿವೇಶಾದೀನಾಂ ತೇ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಾಣಃ, ತೇಷಾಂ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಾಮ್| ಸರ್ವಭೂತಹಿತೈಷಿಣ ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಾದಿವಿಶೇಷಣಂ; ಕಿಂವಾ ಋಷಿಸಙ್ಘವಿಶೇಷಣಮ್| ಸಾಧುಶಬ್ದೋಽಜಹಲ್ಲಿಙ್ಗತಯಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗ ಏವ; ಯಥಾ- ವೇದಾಃ ಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ| ಕೇಚಿತ್ತು ಸಾಧ್ವಿತಿ ವಿಶೇಷಣಸ್ಯ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತಾನುರೋಧಾದನುಕ್ರೋಶಮಿತ್ಯಪಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ ಪಠನ್ತಿ| ಅಹೋ ಇತಿ ಸಾಧ್ವಿತಿ ಪ್ರಶಂಸಾಯಾಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧ ಇತಿ ಅನುತ್ಕಟತ್ವೇನಾಹ್ಲಾದಕತ್ವೇನ ಚ| ಶಿವೋ ವಾಯುರ್ವವಾವಿತ್ಯಾದಿನಾ ಶುಭಲಕ್ಷಣೇನ ಪ್ರಕೃತತನ್ತ್ರಕರಣಸ್ಯ ದೇವೈರಪ್ಯರ್ಥತೋಽನುಮತತ್ವಮುಪದರ್ಶ್ಯತೇ| ಜ್ಞಾನದೇವತಾ ಇತಿ ಜ್ಞಾನಾಭಿಮಾನಿನ್ಯೋ ದೇವತಾಃ| ತೇನ ಗ್ರನ್ಥಕರಣಾತ್ ಪೂರ್ವಮೇವಾಗ್ನಿವೇಶಾದೀನಾಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಯೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ, ತನ್ತ್ರಕರಣೋತ್ತರಕಾಲಂ ತ್ವಾದರೇಣ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿದೇವತಾನುಪ್ರವೇಶ ಇತಿ| ಸಿದ್ಧಿಃ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಜ್ಞಾನಮ್| ಕೀರ್ತಿಃ ಕೀರ್ತನಂ ವಕ್ತುಂ ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ನತು ಕೀರ್ತಿರ್ಯಶೋರೂಪಾ, ತಸ್ಯಾ ಅಜ್ಞಾನರೂಪತ್ವಾತ್; ಜ್ಞಾನದೇವತಾಶ್ಚೇಹೋಚ್ಯನ್ತೇ| ಭವಾಯ ಸ್ಥಿತಯೇ, ರೋಗಾನುಪಹತಜೀವಿತಾಯೇತಿ ಯಾವತ್| ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಜನೋಪಾದೇಯತಯಾಽವಸ್ಥಾನಮ್||೩೨-೪೦||

Adhikarana 14 (41) · Śloka 41

ಹಿತಾಹಿತಂ ಸುಖಂ ದುಃಖಮಾಯುಸ್ತಸ್ಯ ಹಿತಾಹಿತಮ್| ಮಾನಂ ಚ ತಚ್ಚ ಯತ್ರೋಕ್ತಮಾಯುರ್ವೇದಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ||೪೧||

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಾಯುರ್ವೇದವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಂ ಕುರ್ವನ್ನಾಯುರ್ವೇದಾಭಿಧೇಯಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಹಿತಾಹಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹಿತಂ ಚಾಹಿತಂ ಚ ಹಿತಾಹಿತಂ, ತಥಾ ಸುಖಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಸುಖಂ, ದುಃಖಯುಕ್ತತ್ವಾದ್ದುಃಖಂ; ಏತಚ್ಚ ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರಮಪ್ಯಾಯುರರ್ಥೇದಶಮಹಾಮೂಲೀಯೇ “ತತ್ರ ಶಾರೀರಮಾನಸಾಭ್ಯಾಮ್” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ “ಅಹಿತಮತೋ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ” (ಸೂ.ಅ.೩೦) ಇತ್ಯನ್ತೇನ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ತಸ್ಯ ಹಿತಾಹಿತಮಿತಿ ಆಯುಷಃ ಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯಮ್| ಮಾನಂ ಚೇತ್ಯಾಯುಷ ಏವ, ತಚ್ಚ ಪ್ರಮಾಣಂ ಮಾಸಿಕದ್ವಿಮಾಸಿಕತ್ವಾದಿಭಿರ್ವಿಕೃತಿಲಕ್ಷಣೈರಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥಾನೇ ತಥಾ ಪ್ರಕೃತಿಲಕ್ಷಣೈಃ “ಇದಮಾಯುಷ್ಮತಾಂ ಕುಮಾರಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಭವತಿ” (ಶಾ.ಅ.೮) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಶಾರೀರೇ ವಕ್ತವ್ಯಮ್| ತಚ್ಚೇತಿ ಆಯುಃ ಸ್ವರೂಪೇಣ “ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್| ತೇನ ಹಿತಾಹಿತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ‘ಆಯುರ್ವೇದಯತೀತ್ಯಾಯುರ್ವೇದ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ವಿದಧಾತುಶ್ಚೇಹ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥ ಏವಾಭಿಪ್ರೇತಃ| ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತ್ಯರ್ಥೇ ದಶಮಹಾಮೂಲೀಯೇ- “ತದಾಯುರ್ವೇದಯತೀತ್ಯಾಯುರ್ವೇದಃ” (ಸೂ.ಅ.೩೦) ಇತಿ| ಲಾಭಾದಯಸ್ತ್ವರ್ಥಾ ವಿದೇರಿಹ ನೋಕ್ತಾಃ, ತೇಷಾಂ ಸಾಕ್ಷಾದಾಯುರ್ವೇದಾಜನ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ಭಾವಃ||೪೧||

Adhikarana 15 (42) · Śloka 42

ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗೋ ಧಾರಿ ಜೀವಿತಮ್| ನಿತ್ಯಗಶ್ಚಾನುಬನ್ಧಶ್ಚ ಪರ್ಯಾಯೈರಾಯುರುಚ್ಯತೇ||೪೨||

ಆಯುರ್ವೇದಪದೇ ಪೂರ್ವಪದವಾಚ್ಯಮಾಯುರಾಹ- ಶರೀರೇತ್ಯಾದಿ| ಶರೀರಂ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತವಿಕಾರಾತ್ಮಕಮಾತ್ಮನೋ ಭೋಗಾಯತನಮ್, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ, ಸತ್ತ್ವಂ ಮನಃ, ಆತ್ಮಾ ಜ್ಞಾನಪ್ರತಿಸನ್ಧಾತಾ, ಏಷಾಂ ಸಮ್ಯಗದೃಷ್ಟಯನ್ತ್ರಿತೋ ಯೋಗಃ ಸಂಯೋಗಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಶರೀರಗ್ರಹಣೇನೈವ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಪಿ ಲಭ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ತಾನಿ ಪುನಃ ಪೃಥಗುಕ್ತಾನಿ| ಅಯಂ ಚ ಸಂಯೋಗಃ ಸಂಯೋಗಿನಃ ಶರೀರಸ್ಯ ಕ್ಷಣಿಕತ್ವೇನ ಯದ್ಯಪಿ ಕ್ಷಣಿಕಸ್ತಥಾಽಪಿ ಸನ್ತಾನವ್ಯವಸ್ಥಿತೋಽಯಮೇಕತಯೋಚ್ಯತೇ| ತಸ್ಯಾಯುಷಃ ಪರ್ಯಾಯಾನಾಹ- ಧಾರೀತ್ಯಾದಿ| ಧಾರಯತಿ ಶರೀರಂ ಪೂತಿತಾಂ ಗನ್ತುಂ ನ ದದಾತೀತಿ ಧಾರಿ| ಜೀವಯತಿ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಧಾರಯತೀತಿ ಜೀವಿತಮ್| ನಿತ್ಯಂ ಶರೀರಸ್ಯ ಕ್ಷಣಿಕತ್ವೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ನಿತ್ಯಗಃ| ಅನುಬಧ್ನಾತ್ಯಾಯುರಪರಾಪರಶರೀರಾದಿಸಂಯೋಗರೂಪತಯೇತ್ಯನುಬನ್ಧಃ| ಪರ್ಯಾಯೈರಾಯುರುಚ್ಯತ ಇತಿ ಏಕಾರ್ಥಾಭಿಧಾಯಿಭಿಃ ಶಬ್ದೈರುಚ್ಯತೇ| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ನಿತ್ಯಗಾನುಬನ್ಧಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಂ ನ ಕ್ವಚಿದಪ್ಯಾಯುರಭಿಧೀಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ನಿತ್ಯಗತ್ವಾನುಬನ್ಧತ್ವಧರ್ಮಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮೇವೈತತ್ಸಞ್ಜ್ಞಾದ್ವಯಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಧಾರಿಸಞ್ಜ್ಞಾ ತ್ವರ್ಥೇದಶಮಹಾಮೂಲೀಯೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ| ನನು, ಉತ್ತರತ್ರ “ಚೈತನ್ಯಾನುವೃತ್ತಿರಾಯುಃ” (ಸೂ.ಅ.೩೦) ಇತ್ಯಾಯುರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ, ಇಹ ತು ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗ ಇತಿ ಕಿಮರ್ಥಮುಕ್ತಮ್? ಬ್ರೂಮಃ- ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗಜನ್ಯಾ ಚೈತನ್ಯಾನುವೃತ್ತಿರ್ಯಥೋಕ್ತಸಂಯೋಗಾವ್ಯಭಿಚಾರಿತ್ವೇನ ವ್ಯಕ್ತತ್ವೇನ ಚಾರ್ಥೇದಶಮಹಾಮೂಲೀಯೇ ಲಕ್ಷಣತ್ವೇನೋಕ್ತಾ; ಶರೀರಾದಿಸಂಯೋಗರೂಪಮೇವ ತ್ವಾಯುಃ ಪರಮಾರ್ಥತಃ; ಏವಮ್ಭೂತಸಂಯೋಗಾಭಾವೇ ಮರಣಮಾಯುರುಪರಮರೂಪಂ ಭವತಿ, ಮೃತಶರೀರೇ ತು ಚೇತಸೋಽಭಾವಾದಾಯೂರೂಪಸಂಯೋಗಾಭಾವಃ||೪೨||

Adhikarana 16 (43) · Śloka 43

ತಸ್ಯಾಯುಷಃ ಪುಣ್ಯತಮೋ ವೇದೋ ವೇದವಿದಾಂ ಮತಃ| ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಯನ್ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಲೋಕಯೋರುಭಯೋರ್ಹಿತಮ್ ||೪೩||

ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವೇದಯತೀತಿ ವೇದಃ| ವೇದವಿದಾಂ ಮತ ಇತಿ ವೇದವಿದ್ಭಿಃ ಪೂಜಿತಃ| ಅಥ ಕಸ್ಮಾದಾಯುರ್ವೇದಲಕ್ಷಣೋ ವೇದಃ ಪುಣ್ಯತಮೋ ವೇದವಿದಾಂ ಚ ಪೂಜಿತ ಇತ್ಯಾಹ- ವಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದಿತಿ ಯಸ್ಮಾತ್; ಏವಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯದನ್ಯೇ ಋಗ್ವೇದಾದಯಃ ಪ್ರಾಯಃ ಪರಲೋಕಹಿತಮೇವಾರ್ಥಂ ವದನ್ತಿ ತೇನ ಪುಣ್ಯಾಃ, ಪುಣ್ಯತಮಶ್ಚಾಯಮಾಯುರ್ವೇದೋ ಯದ್ ಯಸ್ಮಾನ್ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮುಭಯೋರಪಿ ಲೋಕಯೋರ್ಯದ್ಧಿತಮಾಯುರಾರೋಗ್ಯಸಾಧನಂ ಧರ್ಮಸಾಧನಂ ಚ ತದ್ವಕ್ಷ್ಯತೇ, ತೇನಾತಿಶಯೇನ ಪುಣ್ಯತಮಸ್ತಥಾ ವೇದವಿದಾಂ ಚ ಪೂಜಿತ ಇತಿ| ಕೇಚಿತ್ ‘ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಯಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಹೇತುಗರ್ಭಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಜೀವಿತಪ್ರದಾತೃತ್ವಾದಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಪುಣ್ಯತಮತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಯತಶ್ಚತುರ್ವರ್ಗಸಾಧನೀಭೂತಜೀವಿತಪ್ರದಮೇವ ಸರ್ವೋತ್ತಮಂ ಭವತಿ| ಉಚ್ಯತೇ ಚ- “ನ ಹಿ ಜೀವಿತದಾನಾದ್ಧಿ ದಾನಮನ್ಯದ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ” (ಚಿ.ಅ.೧) ಇತಿ||೪೩||

Adhikarana 17 (44) · Śloka 44

ಸರ್ವದಾ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮ್| ಹ್ರಾಸಹೇತುರ್ವಿಶೇಷಶ್ಚ, ಪ್ರವೃತ್ತಿರುಭಯಸ್ಯ ತು||೪೪||

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಾಯುರ್ವೇದಾಭಿಧೇಯತಯಾ ಸೂತ್ರಿತೇ ಸಾಮಾನ್ಯಾದೌ ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಸೂತ್ರಿತತ್ವಾತ್ತಥಾ ಸಾಮಾನ್ಯಜ್ಞಾನಮೂಲತ್ವಾಚ್ಚಾಯುರ್ವೇದಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಸ್ಯ ಹೇತ್ವಾದೇಃ ಸಾಮಾನ್ಯಮೇವಾಗ್ರೇ ನಿರ್ದಿಶತಿ- ಸರ್ವದೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವದಾ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ನಿತ್ಯಗೇ ಚಾವಸ್ಥಿಕೇ ಚ| ಸರ್ವಭಾವಾನಾಮಿತ್ಯತ್ರ ಸರ್ವಶಬ್ದಃ ಕೃತ್ಸ್ನವಾಚೀ; ಭವನ್ತಿ ಸತ್ತಾಮನುಭವನ್ತೀತಿ ಭಾವಾ ದ್ರವ್ಯಗುಣಕರ್ಮಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ, ನತು ಭವನ್ತ್ಯುತ್ಪದ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಭಾವಾಃ; ತಥಾ ಸತಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಪರಮಾಣೂನಾಂ ನಿತ್ಯಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ಯ ಪಾರ್ಥಿವದ್ವ್ಯಣುಕಾದಿವೃದ್ಧಂ ಕಾರ್ಯಮಸಙ್ಗೃಹೀತಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಚ “ಸಾಮಾನ್ಯಮೇಕತ್ವಕರಂ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಮ್| ವೃದ್ಧಿಃ ಆಧಿಕ್ಯಂ, ತತ್ಕಾರಣಂ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮ್| ಏತಚ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸಾಮಾನ್ಯವತೋ ಮಾಂಸದ್ರವ್ಯಾದೇರ್ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯತೋ ನ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಮಾಂಸತ್ವಾದಿಜಾತಿರೂಪಂ ವೃದ್ಧೌ ಕಾರಣಂ ಭವತಿ, ತಥಾಹಿ ಸತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಮಾಂಸತ್ವರೂಪಂ ಯಥಾ ವರ್ಧಕೇ ಭೋಜ್ಯರೂಪೇ ಮಾಂಸೇಽಸ್ತಿ ತಥಾ ಶರೀರಧಾತುರೂಪೇ ವರ್ಧನೀಯೇಽಪ್ಯಸ್ತಿ, ತತಶ್ಚ ನಿತ್ಯಂ ಮಾಂಸತ್ವಸಮ್ಬನ್ಧಾದಮಾಂಸಾದಾನಾಮಪಿ ಮಾಂಸೇನ ವರ್ಧಿತವ್ಯಂ; ತಸ್ಮಾದ್ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅತ ಏವ ವೈಶೇಷಿಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ತ್ರಯಾಣಾಮಕಾರ್ಯತ್ವಮಕಾರಣತ್ವಂ ಚ” ಇತಿ| ಅತ್ರ ತ್ರಯಾಣಾಮಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಸಮವಾಯಾನಾಮ್| ಯೇ ತು ಸಮಾನಮೇವ ಸಾಮಾನ್ಯಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ದ್ರವ್ಯಾದ್ಯೇವ ಸಾಮಾನ್ಯಶಬ್ದೇನಾಭಿದಧತಿ, ತೇಷಾಂ ಮತೇ “ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಚ ವಿಶೇಷಂ ಚ” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋಕ್ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ಯ ನ ಕಿಞ್ಚಿದನೇನೋಕ್ತಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಾರ್ಥತ್ವಂ ಪ್ರಕರಣಸ್ಯ ಸ್ಯಾತ್| ಏತಚ್ಚ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣತ್ವಂ ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ಯ ನ ಲಕ್ಷಣಂ, ಕಿಂ ತರ್ಹ್ಯಾಯುರ್ವೇದೋಪಯೋಗಿನಾ ಧರ್ಮೇಣ ನಿರ್ದೇಶಃ; ಲಕ್ಷಣಂ ತು “ಸಾಮಾನ್ಯಮೇಕತ್ವಕರಮ್” ಇತಿ ಕರಿಷ್ಯತಿ| ಏವಂ ದ್ರವ್ಯಾದಾವಪಿ ಚೋದ್ದೇಶಾನನ್ತರಂ ನಿರ್ದೇಶಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ “ಖಾದೀನ್ಯಾತ್ಮಾ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ತತೋ ಲಕ್ಷಣಂ “ಯತ್ರಾಶ್ರಿತಾಃ ಕರ್ಮಗುಣಾ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕರಿಷ್ಯತಿ| ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ಯ ಚ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣತ್ವಂ ಹ್ಯಸತಿ ವಿರೋಧಿಕಾರಣೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ತೇನಾಮಲಕಾದಿಗತಾನಾಮಮ್ಲತ್ವಾದೀನಾಂ ಪಿತ್ತಗತಾಮ್ಲತ್ವಾದ್ಯವರ್ಧಕತ್ವಮಾಮಲಕಗತಶಿಶಿರತ್ವಪ್ರಭಾವವಿರೋಧಿತ್ವಾದುಪಪನ್ನಮ್| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ತ್ರಿದೋಷಹರದ್ರವ್ಯೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಇಹ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣತ್ವಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ನತು ಸಾಮಾನ್ಯಮೇವ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತೇನಾಸಮಾನಾದಪಿ ಘೃತಾನ್ಮೇಧಾಯಾ ವಹ್ನೇಶ್ಚ ವೃದ್ಧಿಃ ಪ್ರಭಾವಾದೇವೋಪಪನ್ನಾ, ಯದುಕ್ತಂ- “ಘೃತಮಗ್ನಿಮೇಧೇ ಕರೋತಿ” ಇತಿ; ತಥಾ ಚಿನ್ತಯಾ ವಾತವೃದ್ಧಿಃ, ತಥಾ ಸಙ್ಕಲ್ಪಾದ್ವೃಷ್ಯಪಾದಯುಗಲೇಪಾಚ್ಚ ಶುಕ್ರವೃದ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಭಾವಾದುಪಪನ್ನಮ್| ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಚೇಹ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮಿತ್ಯುಚ್ಯಮಾನೇ ಸಮಾನಸ್ಯೇತಿ ಗಮ್ಯತೇ, ನ ಹಿ ಶೋಣಿತಂ ಪ್ರತಿ ಮಾಂಸತ್ವಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ, ಕಿನ್ತು ವ್ಯಾವೃತ್ತಬುದ್ಧಿಜನಕತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷ ಏವ| ಅಥ ವೈಶೇಷಿಕೋಕ್ತಾನಾಮನ್ತ್ಯವಿಶೇಷಾಣಾಮಿಹ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮನುಪಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ತದ್ವಿಶೇಷಧರ್ಮವ್ಯಾವರ್ತಕತ್ವಯೋಗಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಾನೇವ ಹ್ರಾಸಕಾರಣತ್ವೇನಾಹ- ಹ್ರಾಸಹೇತುರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಸರ್ವದಾ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಮಿತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಹ್ರಾಸಃ ಅಪಚಯಃ| ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ವ್ಯಾವರ್ತತ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಸಾಮಾನ್ಯಮೇವ ಗವೇಧುಕತ್ವಂ ಮಾಂಸಾದೀನ್ ಪ್ರತಿ ವಿಶೇಷಃ; ಗವೇಧುಕೋ ಹಿ ಗವೇಧುಕತ್ವೇನ ಗವೇಧುಕವ್ಯಕ್ತ್ಯನ್ತರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸಮಾನಃ, ಮಾಂಸಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವ್ಯಾವೃತ್ತತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷಃ; ನ ಹಿ ಮಾಂಸೇ ಗವೇಧುಕತ್ವಮಸ್ತಿ| ಏವಂ ಮಾಂಸತ್ವಂ ಮಾಂಸಾನ್ತರಾಪೇಕ್ಷಯಾಽನುಗತತ್ವಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಂ, ಶೋಣಿತಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ತು ಮಾಂಸಾನಾಂ ವ್ಯಾವೃತ್ತತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷ ಏವ| ಅತ್ರಾಪಿ ಹ್ರಾಸಹೇತುತ್ವಂ ಹ್ರಾಸಹೇತುದ್ರವ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ಸಾಮಾನ್ಯವಜ್ಜ್ಞೇಯಂ; ತಥಾ ಹ್ರಾಸಹೇತುತ್ವಮಪ್ಯಸತಿ ವಿರೋಧಕೇ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತನ್ಯಾಯೇನ ಜ್ಞೇಯಂ; ತೇನ ಮನ್ದಕನಿಕುಚಾದೀನಾಂ ವಾತಾದಿವಿರುದ್ಧಾನಾಮಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾದೀನಾಂ ವಾತಾದ್ಯಶಮಕತ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಪಥ್ಯತ್ವಪ್ರಭಾವಾದೇವ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವಿಶೇಷಶ್ಚೇಹ ವಿರುದ್ಧವಿಶೇಷೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ; ತೇ(ಯೇ)ನೋತ್ತರತ್ರ ವಿರುದ್ಧವಿಶೇಷಮೇವ ಹ್ರಾಸಹೇತುತಯಾ ತತ್ರ ತತ್ರೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತಿ; ಯಥಾ- “ವೃದ್ಧಿಃ ಸಮಾನೈಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಿಪರೀತೈರ್ವಿಪರ್ಯಯಃ” (ವಾ.ಸೂ.ಅ.೧) ಇತಿ, ತಥಾ “ವಿಪರೀತಗುಣೈರ್ದೇಶಮಾತ್ರಾಕಾಲೋಪಪಾದಿತೈಃ” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ, ತಥಾ ವಿಪರೀತಗುಣೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ಮಾರುತಃ ಸಮ್ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ, ತಥಾ ಜತೂಕರ್ಣೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಸಮಾನೈಃ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಂ ವೃದ್ಧಿರ್ಹಾನಿರ್ವಿಪರ್ಯಯಾತ್” ಇತಿ| ಅವಿರುದ್ಧವಿಶೇಷಸ್ತು ಯದ್ಯಪಿ ಹ್ರಾಸೇ ವೃದ್ಧೌ ವಾಽಪ್ಯಕಾರಣಂ, ಯಥಾ- ಪೃಥಿವ್ಯಾ ಅನುಷ್ಣಾಶೀತಸ್ಪರ್ಶೋ ವಾತಸ್ಯ ಶೈತ್ಯಂ ನ ವರ್ಧಯತಿ ನಾಪಿ ಹ್ರಾಸಯತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯಗ್ನಿಕ್ಷೀಯಮಾಣಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಮಸಮಾನತ್ವೇನಾಜನಕತ್ವಾದ್ಧ್ರಾಸಕಾರಣಮಿ(ಮೇ)ವ ಭವತಿ; ಯತೋಽಸಮಾನದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗೇ ಸತಿ ಹ್ರಾಸೋ ವಿನಶ್ವರಾಣಾಂ ಭಾವಾನಾಮಾಪೂರಕಹೇತ್ವಭಾವಾದುಪಲಭ್ಯತ ಏವ; ಯಥಾ- ವಹತೋ ಜಲಸ್ಯ ಪೂರ್ವದೇಶಸೇತುನೋತ್ತರದೇಶಜಲಸ್ಯ ಹ್ರಾಸಃ| ಏವಮ್ಭೂತಂ ಚಾವಿರುದ್ಧವಿಶೇಷೋಪಯೋಗೇಽಪಿ ಹ್ರಾಸಂ ಪಶ್ಯತಾಽಽಚಾರ್ಯೇಣ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೈವೇಹೋಕ್ತಂ ಹ್ರಾಸಹೇತುರ್ವಿಶೇಷ ಇತಿ| ಚಶಬ್ದಃ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಮಿತಿ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ಅಥ ಕಿಮಸಮ್ಬದ್ಧಾವಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷೌ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಕಾರಣಂ ನೇತ್ಯಾಹ - ಪ್ರವೃತ್ತಿರುಭಯಸ್ಯ ತ್ವಿತಿ| ‘ಕಾರಣಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಉಭಯಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷಸ್ಯ ಚ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರವರ್ತನಂ ಶರೀರೇಣಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧ ಇತಿ ಯಾವತ್; ಏವಮ್ಭೂತಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಧಾತುಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಯೋರ್ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೇ ಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ; ತೇನ ನಾಸಮ್ಬದ್ಧೌ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷೌ ಸ್ವಕಾರ್ಯಂ ಕುರುತ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಕಿಂವಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಉಚಿತಾ ಧಾತುಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಧಾತುಸಾಮ್ಯಮಿತಿ ಯಾವತ್, ಸಾ ಉಭಯಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷಸ್ಯ ಚ ‘ಕಾರ್ಯಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತೇನ ಕೇವಲಸಮಾನೋಪಯೋಗಾದ್ಧಾತುವೃದ್ಧ್ಯಾ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ , ಕೇವಲವಿಶೇಷೋಪಯೋಗಾಚ್ಚ ಧಾತುಕ್ಷಯಾದ್ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ, ಯುಗಪತ್ಸಮಾನವಿಶಿಷ್ಟದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಾತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಧಾತುಸಾಮ್ಯರೂಪಾ ಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ತುಶಬ್ದಃ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಾದೇಕದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಲಕ್ಷಣಾದ್ವ್ಯಾವರ್ತಯತಿ||೪೪||

Adhikarana 18 (45) · Śloka 45

ಸಾಮಾನ್ಯಮೇಕತ್ವಕರಂ, ವಿಶೇಷಸ್ತು ಪೃಥಕ್ತ್ವಕೃತ್| ತುಲ್ಯಾರ್ಥತಾ ಹಿ ಸಾಮಾನ್ಯಂ, ವಿಶೇಷಸ್ತು ವಿಪರ್ಯಯಃ||೪೫||

ಅಥ ಕಿಂಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಕಿಂಲಕ್ಷಣೋ ವಾ ಸ ವಿಶೇಷ ಇತ್ಯಾಹ- ಸಾಮಾನ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕತ್ವಕರಮಿತಿ ಏಕತ್ವಬುದ್ಧಿಕರಂ, ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಯದನೇಕಾಸು ಭಿನ್ನದೇಶಕಾಲಾಸು ಗವಾದಿವ್ಯಕ್ತಿಷು ‘ಅಯಂ ಗೌರಯಂ ಗೌಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಕಾರಾ ಏಕಾಕಾರಾ ಬುದ್ಧಿಸ್ತತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಮ್| ನ ಹಿ ಭಿನ್ನಾಸು ವ್ಯಕ್ತಿಷ್ವಭಿನ್ನಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮೇಕರೂಪಂ ವಿನಾಽಭ್ರಾನ್ತಾ ಏಕಾಕಾರಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಯತ್ರಾಪಿ ಚ ‘ಅಯಂ ಪಾಚಕೋಽಯಂ ಪಾಚಕಃ’ ಇತಿ, ತಥಾ ಅಯಂ ‘ಶುಕ್ಲೋಽಯಂ ಶುಕ್ಲಃ’ ಇತ್ಯಾದೌ ಕ್ರಿಯಾಗುಣಾದಿಸಾಮಾನ್ಯಾದೇಕರೂಪಾ ಬುದ್ಧಿಸ್ತತ್ರಾಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯಮೇಕಕ್ರಿಯಾಗುಣಾದಿಗತಮೇಕರೂಪಾಧ್ಯವಸಾಯೇ ಹೇತುಃ| ನ ಹ್ಯೇಕಸ್ಮಿನ್ ಪಾಚಕೇ ಯಾ ಕ್ರಿಯಾ ಸಾ ಪಾಚಕಾನ್ತರೇಽಪಿ, ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ತಜ್ಜಾತೀಯಾ| ಅತಃ ಕ್ರಿಯಾಸಾಮಾನ್ಯಂ ತತ್ರಾಪ್ಯೇಕತ್ವಾಧ್ಯವಸಾಯೇ ಕಾರಣಮ್| ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಂ- ಪೃಥಕ್ತ್ವಕೃದಿತಿ|- ವ್ಯಾವೃತ್ತಬುದ್ಧಿಕೃತ್; ತೇನ ಯದ್ಗೋವ್ಯಕ್ತ್ಯನ್ತರಾಪೇಕ್ಷಯೈಕಬುದ್ಧಿಕರ್ತೃತಯಾ ಗೋತ್ವಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ, ತದೇವ ಗೋತ್ವಮಶ್ವಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ವ್ಯಾವೃತ್ತಬುದ್ಧಿಕರ್ತೃತ್ವಾದಶ್ವಾದೀನ್ ಪ್ರತಿ ವಿಶೇಷ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ತೇನ ಮಾಂಸತ್ವಂ ಮಾಂಸಂ ಪ್ರತಿ ಮಾಂಸಾನ್ತರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸಮಾನತ್ವಾದ್ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಂ ಭವತಿ, ತದೇವ ತು ಮಾಂಸತ್ವಂ ವಾತಂ ಪ್ರತಿ ವಿಶೇಷರೂಪತಯಾ ಹ್ರಾಸಹೇತುರ್ಭವತಿ; ಶೋಣಿತಾದೀನ್ ಪ್ರತಿ ತ್ವವಿರೋಧಿವಿಶೇಷತ್ವೇನ ನ ತಥಾ ಹ್ರಾಸಕಾರಣಂ, ಗುಣಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ತು ವರ್ಧಕಮಪಿ ಮಾಂಸಂ ಶೋಣಿತಾದೀನಾಂ ಭವತಿ| ಕಥಮನೇಕಾಸು ವ್ಯಕ್ತಿಷು ಸಾಮಾನ್ಯಮೇಕಬುದ್ಧಿಮವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀಂ ಕರೋತೀತ್ಯಾಹ- ತುಲ್ಯಾರ್ಥತಾ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ತುಲ್ಯಾರ್ಥತಾ ಏಕಸಾಮಾನ್ಯರೂಪಾರ್ಥಾನುಯೋಗಿತಾ| ಏತೇನ ಯಸ್ಮಾದ್ಭಿನ್ನಾಸು ವ್ಯಕ್ತಿಷು ಸಾಮಾನ್ಯಮೇಕರೂಪಸಮ್ಬನ್ಧಮಸ್ತಿ , ತತಸ್ತದನೇಕಾರ್ಥಾವಲಮ್ಬಾ ಸತ್ಯಪಿ ವ್ಯಕ್ತಿಭೇದೇ ಏಕಬುದ್ಧಿರ್ಯುಕ್ತೇತಿ ಭಾವಃ| ವಿಶೇಷಸ್ತು ವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ ಅತುಲ್ಯಾರ್ಥತಾ ಹಿ ವಿಶೇಷತ್ವಂ , ತೇನ ಗೋಗಜಯೋರತುಲ್ಯಗೋತ್ವಗಜತ್ವರೂಪಾರ್ಥಯೋಃ ಪೃಥಗ್ಬುದ್ಧಿರ್ಯುಕ್ತೈವೇತಿ ದರ್ಶಿತಂ ಭವತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಯತ್- ತ್ರಿವಿಧಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ, ವಿಶೇಷಶ್ಚ ತ್ರಿವಿಧಃ; ಯಥಾ- ದ್ರವ್ಯಗೋಚರಃ, ಗುಣಗೋಚರಃ, ಕರ್ಮಗೋಚರಶ್ಚ; ತತ್ರ ಸರ್ವದೇತ್ಯಾದಿನಾ ದ್ರವ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಮುಚ್ಯತೇ; ಸಾಮಾನ್ಯಮೇಕತ್ವಕರಮಿತ್ಯನೇನ ಗುಣಸಾಮಾನ್ಯಂ; ಯಥಾ- ಪಯಃಶುಕ್ರಯೋರ್ಭಿನ್ನಜಾತೀಯಯೋರಪಿ ಮಧುರತ್ವಾದಿಗುಣಸಾಮಾನ್ಯಂ ತತ್ರೈಕತಾಂ ಕರೋತಿ, ಏವಂ ವಿಶೇಷೇಽಪ್ಯುದಾಹಾರ್ಯಂ; ತುಲ್ಯಾರ್ಥತೇತ್ಯಾದಿನಾ ತು ಕರ್ಮಸಾಮಾನ್ಯಂ ನಿಗದ್ಯತೇ, ಆಸ್ಯಾರೂಪಂ ಹಿ ಕರ್ಮ ನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸಮಾನಮಪಿ ತು ಪಾನೀಯಾದಿಕಫಸಮಾನದ್ರವ್ಯಾರ್ಥಕ್ರಿಯಾಕಾರಿತ್ವಾತ್ ಕಫವರ್ಧಕರೂಪತಯಾ ಆಸ್ಯಾಽಪಿ ಕಫಸಮಾನೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಏವಂ ಸ್ವಪ್ನಾದಾವಪಿ ಕರ್ಮಣಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತದೇತದ್ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರೇಣೈವ ದೂಷಿತಂ; ಯತಃ ಸರ್ವದೇತ್ಯಾದಿನೈವ ಲಕ್ಷಣೇನ ತ್ರಿವಿಧಿಮಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಲಭ್ಯತೇ, ತೇನಾಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ಷೇ ಸಾಮಾನ್ಯಮೇಕತ್ವಕರಮಿತ್ಯಾದ್ಯವಾಚ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಕೃತ್ವಾ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪಶ್ಯನ್ತಿ- ಯತ್ತ್ರಿವಿಧಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮ್- ಅತ್ಯನ್ತಸಾಮಾನ್ಯಂ, ಮಧ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಮ್, ಏಕದೇಶಸಾಮಾನ್ಯಂ ಚ; ತತ್ರ ಸರ್ವದೇತ್ಯಾದಿನಾಽತ್ಯನ್ತಸಾಮಾನ್ಯಮುಚ್ಯತೇ, ಸಾಮಾನ್ಯಮೇಕತ್ವಕರಮಿತ್ಯನೇನ ಮಧ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಂ, ತುಲ್ಯಾರ್ಥತಾ ಹೀತ್ಯಾದಿನೈಕದೇಶಸಾಮಾನ್ಯಂ ಏತದಪಿ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಕಥನಂ ನಾತಿಪ್ರಯೋಜನಮಸಙ್ಗತಲಕ್ಷಣಂ ಚೇತಿ ನಾತಿಶ್ರದ್ಧಾಕರಮ್| ಕೇಚಿತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ದ್ವಿವಿಧಮಿಚ್ಛನ್ತಿ- ಉಭಯವೃತ್ತಿ, ತಥೈಕವೃತ್ತಿ ಚ; ತತ್ರ ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸವರ್ಧಕಮ್, ಉಭಯವೃತ್ತಿಸಾಮಾನ್ಯಾತ್; ಮಾಂಸತ್ವಂ ಹಿ ಪೋಷ್ಯೇ ಪೋಷಕೇ ಚ ಗತತ್ವಾದುಭಯವೃತ್ತಿ; ಏಕವೃತ್ತಿ ತು ಯಥಾ- ಘೃತಮಗ್ನಿಕರಂ, ತಥಾ ಧಾವನಾದಿಕರ್ಮ ವಾತಕರಂ, ತಥಾಽಽಸ್ಯಾದಿ ಕಫಕರಮ್; ಏತದ್ಧಿ ಸರ್ವಂ ನ ವರ್ಧನೀಯೇನ ಸಮಾನಂ, ಕಿನ್ತು ಪ್ರಭಾವಾದ್ವರ್ಧಕಂ; ಪ್ರಭಾವಶ್ಚ ಘೃತತ್ವಧಾವನತ್ವಾದಿರೇವ; ಸ ಚೈಕವೃತ್ತಿಸಾಮಾನ್ಯರೂಪಃ, ತೇನಾತ್ರಾಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯಮೇವ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮಿತಿ ಬ್ರುವತೇ| ಅಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಪಕ್ಷೇಽನುಭಯವೃತ್ತಿಸಾಮಾನ್ಯಂ ವಿಶೇಷ ಏವ ಭವತಿ, ತಥಾ ಸಮಾನಮಸಮಾನಂ ಚ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಂ ಭವತೀತಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ಯೋಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್| ಅಸ್ಮನ್ಮತೇ ತು ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವೃದ್ಧೌ ಕಾರಣಮೇವ ಭವತೀತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣತ್ವೇನ ನಿಯಮ್ಯತೇ; ನ ತು ವೃದ್ಧಿಃ ಸಾಮಾನ್ಯಕಾರಣಿಕೈವೇತಿ ನಿಯಮ್ಯತೇ, ತೇನಾಸಮಾನಾದಪಿ ವೃದ್ಧಿರ್ಭವತಿ ನಿರ್ದೋಷಾ| ಯತ್ತೂಚ್ಯತೇ- ಕರ್ಮಸಾಮಾನ್ಯಂ ನೇಹ ತನ್ತ್ರೇ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮಸ್ತಿ, ಯತೋ ನ ಧಾವನೇನ ವಾಯುಃ ಸಮಾನ ಇತಿ; ಅತ ಏವಾಚಾರ್ಯೇಣ ದ್ರವ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಮುಕ್ತಂ “ಮಾಂಸಮಾಪ್ಯಾಯತೇ ಮಾಂಸೇನ” (ಶಾ.ಅ.೬) ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ತಥಾ “ಸಮಾನಗುಣಾನಾಮಾಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಮುಪಯೋಗಃ” (ಶಾ.ಅ.೬) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗುಣಸಾಮಾನ್ಯಮುಕ್ತಂ; ನೈವಂ ಕರ್ಮಸಾಮಾನ್ಯಮುಕ್ತಂ, ವಚನಂ ಹಿ “ಕರ್ಮಾಪಿ ಚ ಯದ್ಯಸ್ಯ ಧಾತೋರ್ವೃದ್ಧಿಕರಂ ತತ್ತದಾಸೇವ್ಯಮ್” (ಶಾ.ಅ.೬) ಇತಿ; ನ ತತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯೋಪಗ್ರಹಃ ಕೃತಃ| ಅತ್ರ ಬ್ರೂಮಃ- ಕರ್ಮಣಾಂ ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಭಾವೇಣೈವ ವೃದ್ಧಿಹೇತುತ್ವಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಾನುಪಗ್ರಹಃ ಕೃತಃ, ನ ತು ಕರ್ಮಸಾಮಾನ್ಯಾಭಾವಾತ್; ಯತಃ ಕ್ರಿಯಾವತೋ ವಾತಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾವತಾ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಯುಕ್ತೇನ ಶರೀರೇಣ ವೃದ್ಧಿಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತಯಾ ಚಾಸ್ಯ ವಾತಸ್ಯ ಹ್ರಾಸಃ| ಸ್ವಪ್ನಾದಯಸ್ತು “ಸಂಯೋಗೇ ಚ ವಿಭಾಗೇ ಚ” ಇತ್ಯನೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣೇನಾನುಕ್ತಾ ಅಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರವ್ಯವಹಾರಾತ್ ಕರ್ಮಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಸ್ವಪ್ನಃ ಸ್ವಕಾರಣಾದೇವ ಚೀಯಮಾನಸ್ಯ ಕಫಸ್ಯ ಕ್ಷಯಕಾರಣಶರೀರಪರಿಸ್ಪನ್ದಾದಿನಿರೋಧಕತ್ವೇನ ವೃದ್ಧಿಕರ ಉಚ್ಯತೇ, ನ ತು ಸ್ವಪ್ನಃ ಸಾಕ್ಷಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮವೃದ್ಧಿಂ ಕರೋತಿ| ಏವಮಾಸ್ಯಾದಾವಪಿ ಚಿನ್ತನೀಯಮ್| ಯತ್ರ ತ್ವೇವಂ ಕಾರಣಂ ಚಿನ್ತಯಿತುಂ ನ ಪಾರ್ಯತೇ ತತ್ರ ಪ್ರಭಾವ ಏವ ವರ್ಣನೀಯಃ| ನನು ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸಂ ವರ್ಧಯತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಾತ್, ವಿಶೇಷಾಚ್ಚ ವಾತಂ ಕ್ಷಪಯತಿ, ತತ್ ಕಥಂ ಯುಗಪದ್ವಿರುದ್ಧಾರ್ಥದ್ವಯಕರ್ತೃತ್ವಂ ಮಾಂಸಸ್ಯ; ನ ಹಿ ದೇವದತ್ತೋ ಯದೈವ ಕುಮ್ಭಂ ಕರೋತಿ ತದೈವ ಕಾಣ್ಡಮಪಿ| ನೈವಂ, ಕ್ರಿಯಾವತಾಮಯಂ ಧರ್ಮೋ ನಾಕ್ರಿಯಾವತಾಮಿತಿ ; ತಥಾಹಿ- ಶಬ್ದೋ ಯುಗಪದನೇಕಾನೇವ ಶಬ್ದಾನೇಕಕಾಲಮಾರಭತೇ, ತಥಾಽಗ್ನಿಃ ಪ್ರಕಾಶದಾಹೌ ಯುಗಪತ್ ಕರೋತಿ; ಅತ ಏವೋಕ್ತಮಾಚಾರ್ಯೇಣ- “ತಸ್ಮಾದ್ಭೇಷಜಂ ಸಮ್ಯಗವಚಾರ್ಯಮಾಣಂ ಯುಗಪದೂನಾತಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಸಾಮ್ಯಕರಂ ಭವತಿ; ಅಧಿಕಮಪಕರ್ಷತಿ, ನ್ಯೂನಮಾಪ್ಯಾಯಯತಿ” (ಶಾ.ಅ.೬) ಇತಿ| ಯದುಚ್ಯತೇ- ಕ್ಷೀಯಮಾಣಧಾತೋರ್ವೃದ್ಧಸ್ಯ ತಥಾ ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ಸಮಾನಗುಣೋಽಪ್ಯಾಹಾರೋ ನ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಃ, ತಥಾ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಚ ಮಧುರಾದಿನಾ ಸಮಾನೇನಾಪಿ ನ ಕಫಾಭಿವೃದ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿ; ತತ್ರ ಪ್ರತಿಬನ್ಧಕಾನಾಂ ಜರಾ-ಬಹುದೋಷತ್ವ-ಗ್ರೀಷ್ಮೋಷ್ಣತ್ವಾದೀನಾಂ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾನ್ನ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವರ್ಧಕಮ್; ಅಸತಿ ಚ ವಿರೋಧಕೇ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮಿತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ; ತೇನ ನ ಕಾಚಿತ್ ಕ್ಷತಿಃ| ಕಿಂವಾ ವೃದ್ಧಾದೀನಾಂ ಸಮಾನೇನಾಹಾರೇಣ ಕ್ರಿಯತ ಏವ ವೃದ್ಧಿಃ; ಪರಮತಿಬಲವತಾ ಕ್ಷಯಹೇತುನಾಽಽಧೀಯಮಾನಕ್ಷಯೇ ಪುರುಷೇ ಸಾ ವೃದ್ಧಿರ್ನೋಪಲಭ್ಯತೇ| ಅತ್ರ ಚ ದ್ರವ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಮೇವ ಧಾತೂನಾಂ ದ್ರವ್ಯರೂಪಾಣಾಂ ವರ್ಧಕಂ ನ ಗುಣಸಾಮಾನ್ಯಂ, ಗುಣಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾನಾರಮ್ಭಕತ್ವಾತ್| ಗುಣಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ತು ತದ್ಗುಣಾಶ್ರಯಂ ದ್ರವ್ಯಮನುಮೀಯತೇ; ತಚ್ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಧಾತುವರ್ಧಕಂ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ರೂಕ್ಷಾದೀನ್ ಗುಣಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಚಿತ್ರಕೋ ವಾಯ್ವಧಿಕೋ ಯೋಽನುಮಿತಃ, ಸ ಚ ಚಿತ್ರಕ ಉಪಯುಕ್ತೋ ವಾತಂ ವರ್ಧಯತಿ, ಗುಣಾಸ್ತು ಗುಣಾನೇವ ಜನಯನ್ತೋಽಭಿವರ್ಧಯನ್ತಿ| ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಚ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಲಕ್ಷಣಂ ನ ಸಾಕ್ಷಾದ್ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮಿತಿ ಪ್ರಾಗೇವೋಕ್ತಮ್; ಏವಂ ವಿಶೇಷೇಽಪಿ| ಅಯಂ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷವಾದೋ ಗ್ರನ್ಥವಿಸ್ತರಭಯಾದಾಯುರ್ವೇದೋಪಯುಕ್ತಧರ್ಮಮಾತ್ರೇಣೋಕ್ತಃ; ವಿಸ್ತರಸ್ತ್ವಸ್ಯ ವೈಶೇಷಿಕೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ||೪೫||

Adhikarana 19 (46-47) · Śloka 47

ಸತ್ತ್ವಮಾತ್ಮಾ ಶರೀರಂ ಚ ತ್ರಯಮೇತತ್ತ್ರಿದಣ್ಡವತ್| ಲೋಕಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ಸಂಯೋಗಾತ್ತತ್ರ ಸರ್ವಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್||೪೬|| ಸ ಪುಮಾಂಶ್ಚೇತನಂ ತಚ್ಚ ತಚ್ಚಾಧಿಕರಣಂ ಸ್ಮೃತಮ್| ವೇದಸ್ಯಾಸ್ಯ, ತದರ್ಥಂ ಹಿ ವೇದೋಽಯಂ ಸಮ್ಪ್ರಕಾಶಿತಃ||೪೭||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಾವಭಿಧಾಯ, ಉದ್ದೇಶಕ್ರಮಾನುರೋಧಾದ್ಗುಣೇಽಭಿಧಾತವ್ಯೇ, ಗುಣೇಷು ಪ್ರಧಾನಭೂತಮಾಯುರ್ವೇದೋಪಕಾರ್ಯಂ ಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಶರೀರಸಂಯೋಗಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಸತ್ತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ; ಕಿಂವಾ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಾಭ್ಯಾಮೇವ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಾನಿ ದರ್ಶಿತಾನಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷವತ ಏವ ಸರ್ವತ್ರ ಕಾರಣತ್ವಾಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ವಾಚ್ಚೈತಾವದೇವ ವಿಚಾರ್ಯಮಾಣಂ ತನ್ತ್ರಂ ಭವತಿ, ಅಧಿಕರಣಂ ಚ ನೋಕ್ತಮ್, ಅತಃ ಸತ್ತ್ವಾದಿಮೇಲಕಂ ಹೇತ್ವಾದ್ಯಧಿಕರಣಮಾಹ- ಸತ್ತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸತ್ತ್ವಂ ಮನಃ| ಚಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ ಲಬ್ಧಾಯಾಂ ತ್ರಯಮಿತಿ ಪದಂ ಮಿಲಿತಾನಾಮೇವ ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್| ಏತದಿತ್ಯನನ್ತರೋಕ್ತನಿರ್ದೇಶಃ| ತ್ರಿದಣ್ಡಃ ಪರಸ್ಪರಸಂಯೋಗವಿಧೃತಃ ಕುಮ್ಭಾದಿಧಾರಕಸ್ತದ್ವತ್| ಏತೇನ ಯಥಾ ತ್ರಿದಣ್ಡೇಽನ್ಯತಮಾಪಾಯೇ ನಾವಸ್ಥಾನಂ, ತಥಾ ಸತ್ತ್ವಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಾಪಾಯೇಽಪಿ ನ ಲೋಕಸ್ಥಿತಿರಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಲೋಕತ ಆಲೋಕತ ಇತಿ ಲೋಕಃ, ತೇನೇಹ ಜಙ್ಗಮೋ ಭೂತಗ್ರಾಮ ಉಚ್ಯತೇ| ಸಂಯೋಗಾತ್ತಿಷ್ಠತೀತಿ ಪರಸ್ಪರೋಪಗ್ರಾಹಕಾತ್ ಸಂಯೋಗಾತ್ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ವನ್ನ ವಿಶಕಲಿತಂ ಭವತಿ| ಅತ್ರ ತು ಪೃಥಗಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಹಣಂ ನ ಕೃತಂ, ಶರೀರಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗೃಹೀತತ್ವಾತ್| ತತ್ರ ಸರ್ವಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮಿತಿ ತಸ್ಮಿಂಲ್ಲೋಕೇ ಕರ್ಮಫಲಾದಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ; ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಅತ್ರ ಕರ್ಮಫಲಂ ಚಾತ್ರ ಜ್ಞಾನಂ ಚಾತ್ರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್| ಅತ್ರ ಮೋಹಃ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಜೀವಿತಂ ಮರಣಂ ಸ್ವತಾ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಸ ಪುಮಾನಿತಿ ತತ್ ಸತ್ತ್ವಾದಿತ್ರಯಂ ಪುಮಾನಿತಿ ಭಣ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ಸತ್ತ್ವಾದಿತ್ರಯಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ, ತಥಾಽಪಿ ಪುಮಾನಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಿಙ್ಗಗ್ರಹಣಾತ್ ‘ಸ’ ಇತಿ ಪುಂಲಿಙ್ಗನಿರ್ದೇಶಃ; ಯಥಾ- “ಣೇರಣೌ ಯತ್ಕರ್ಮ ಣೌ ಚೇತ್ ಸ ಕರ್ತಾನಾಧ್ಯಾನೇ” (ಪಾ.ಅ.೧ಪಾ.೩ಸೂ.೬೭) ಇತ್ಯಾದೌ| ಕಿಞ್ಚೈತದಿತಿ ಯದ್ಯಪಿ ವರ್ತಮಾನನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತಸ್ತಥಾಽಪಿ ತಸ್ಯೈವ ‘ಸ’ ಇತ್ಯತೀತನಿರ್ದಿಶೋಽಪಿ ಸರ್ವನಾಮ್ನಾಂ ಸರ್ವಕಾಲನಿರ್ದೇಶಾದೇವಾವಿರುದ್ಧೋ ಮನ್ತವ್ಯಃ| ವದನ್ತಿ ಹಿ ಲಾಕ್ಷಣಿಕಾಃ- “ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇ ಚ ಪರೋಕ್ಷೇ ಚ ಸಾಮೀಪ್ಯೇ ದೂರ ಏವ ಚ| ಏತೇಷ್ವರ್ಥೇಷು ವಿದ್ವದ್ಭಿಃ ಸರ್ವನಾಮ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ” ಇತಿ| ಚೇತನಮಿತಿ ಜ್ಞಾನವತ್| ತಚ್ಚಾಧಿಕರಣಂ ಸ್ಮೃತಂ ತನ್ತ್ರಸ್ಯೇತ್ಯತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ- ತದರ್ಥಂ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ತದರ್ಥಮಿತಿ ತದುಪಕಾರಾರ್ಥಮ್; ಏತೇನ ತದುದ್ದಿಶ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಧಿಕರಣಾರ್ಥಾ ನಾಧಾರಾರ್ಥೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅತ್ರ ಸತ್ತ್ವಮಾದೌ ಕೃತಂ, ತದಧೀನತ್ವಾದಾತ್ಮಶರೀರಕ್ರಿಯಾಯಾಃ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಅಚೇತನಂ ಕ್ರಿಯಾವಚ್ಚ ಮನಶ್ಚೇತಯಿತಾ ಪರಃ| ಯುಕ್ತಸ್ಯ ಮನಸಾ ತಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಶನ್ತ್ಯಾತ್ಮನಃ ಕ್ರಿಯಾಮ್” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಪೂರ್ವಂ ಶರೀರೇತ್ಯಾದಿನಾಽಽಯುರುಕ್ತಂ, ಸತ್ತ್ವಮಾತ್ಮೇತ್ಯಾದಿನಾ ತು ತನ್ತ್ರಾಧಿಕರಣಭೂತಪುರುಷ ಉಚ್ಯತ ಇತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಚಾತ್ಮಗ್ರಹಣೇನ ಬುದ್ಧ್ಯಹಙ್ಕಾರಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ, ಶರೀರಗ್ರಹಣೇನೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮರ್ಥಾನಾಂ ಚ ಶರೀರಸಮ್ಬದ್ಧಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೪೬-೪೭||

Adhikarana 20 (48) · Śloka 48

ಖಾದೀನ್ಯಾತ್ಮಾ ಮನಃ ಕಾಲೋ ದಿಶಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಸೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಚೇತನಂ ದ್ರವ್ಯಂ, ನಿರಿನ್ದ್ರಿಯಮಚೇತನಮ್||೪೮||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಗುಣಾಭಿಧಾನಂ ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತಮುಲ್ಲಙ್ಘ್ಯ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ನಿರ್ದಿಶತಾ ಗುಣಾಧಾರತಯಾ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮುಚ್ಯತೇ; ಸೂತ್ರೇ ಚ “ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಚ ವಿಶೇಷಂ ಚ” ಇತ್ಯಾದೌ ಗುಣಾನಾದೌ ನಿರ್ದಿಶತಾ ಗುಣಾನಾಮೇವ ರಸಾದೀನಾಂ ಪ್ರಾಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಕಾರ್ಮುಕತ್ವಮುಪದರ್ಶ್ಯತೇ; ಅತ ಏವಾತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯೇ (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಮಧುರಾದಿರಸದ್ವಾರಾ ಸರ್ವಗುಣಾನ್ ಕರ್ಮಾಣಿ ಚ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯತಿ; ಕಿಞ್ಚ ಸರ್ವಪ್ರಧಾನಂ ಯಜ್ಜೀವಿತಂ ತದೇವ ಸಂಯೋಗಗುಣರೂಪಮಿತ್ಯಗ್ರೇ ತತ್ರ ಗುಣಗ್ರಹಣಂ, ಸ ಚ ಸಂಯೋಗಗುಣಃ ಸತ್ತ್ವಮಾತ್ಮೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಥಮಮುಕ್ತ ಏವ; ವಿಶೇಷಗುಣೇಷು ತು ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ದ್ರವ್ಯಮುಚ್ಯತೇ- ಖಾದೀನೀತ್ಯಾದಿ| ಖಾದೀನೀತ್ಯಾದಾವಾತ್ಮಾ ಕಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಧಾನಭೂತೋಽಪಿ ಪ್ರಥಮಂ ನೋಕ್ತಃ? ಉಚ್ಯತೇ- ಶರೀರಸ್ಯೇಹ ವ್ಯಾಧ್ಯಾರೋಗ್ಯಾಧಿಕರಣತಯಾ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ತದಾರಮ್ಭಕಾನಿ ಖಾದೀನ್ಯೇವೋಚ್ಯನ್ತೇ ನಾತ್ಮಾ, ತಸ್ಯ ನಿರ್ವಿಕಾರತ್ವಾತ್; ವಚನಂ ಹಿ “ನಿರ್ವಿಕಾರಃ ಪರಸ್ತ್ವಾತ್ಮಾ” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ; ಖಾದೀನಿ ಚ “ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಖಂ ವಾಯುರಗ್ನಿರಾಪಃ ಕ್ಷಿತಿಸ್ತಥಾ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತ್ಯನೇನ ಕ್ರಮೇಣೋಕ್ತಾನಿ ಭೂತಾನ್ಯನಾಗತಾವೇಕ್ಷಣೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ | ಆತ್ಮಾದೀನಾಂ ಚ ಯಥಾಭ್ಯರ್ಹಿತಸ್ಯ ಪೂರ್ವನಿರ್ದೇಶಃ| ದ್ರವ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತಿ ಕರಚರಣಹರೀತಕೀತ್ರಿವೃತಾದ್ಯಸಙ್ಖ್ಯೇಯಭೇದಭಿನ್ನಸ್ಯ ಕಾರ್ಯದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಕಾರಣದ್ವಾರಾ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ವಕಾರ್ಯದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಪಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಮಾಹ- ಸೇನ್ದ್ರಿಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರಿನ್ದ್ರಿಯಮಿತ್ಯತ್ರ ನಿಃಶಬ್ದೋಽಭಾವೇ, ನಿರ್ಮಕ್ಷಿಕಮಿತಿವತ್| ಅತ್ರ ಸೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಚೇತನಮಿತ್ಯೇವಾವತೈವಾರ್ಥಾಪತ್ತ್ಯಾ ನಿರಿನ್ದ್ರಿಯಮಚೇತನಮಿತಿ ಲಬ್ಧೇಽಪಿ ಪುನಸ್ತದ್ವಚನಮೇವಮ್ಭೂತಾರ್ಥಾಪತ್ತೇರನೈಕಾನ್ತಿಕತ್ವಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯಥಾ ನವಜ್ವರೇ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದಿ ನಿಷಿದ್ಧಂ, ಅರ್ಥಾಜ್ಜೀರ್ಣೇ ಜ್ವರೇ ತದಾಪದ್ಯೇತ , ನ ಚೈವಂ; ತತ್ರ ತೇಷಾಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದೀನಾಂ ನಿಷಿದ್ಧತ್ವಾತ್; ತಸ್ಮಾತ್ತ್ರಿವಿಧಶಿಷ್ಯಬುದ್ಧಿಹಿತತಯೋಹ್ಯಮಪಿ ಸಾಕ್ಷಾದೇವೋಚ್ಯತೇ; ವದನ್ತಿ ಹಿ ನ್ಯಾಯವಿದೋ- “ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾದ್ವರಂ ಕರಣಮ್” ಇತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಾತ್ಮೈವ ಚೇತನೋ ನ ಶರೀರಂ, ನಾಪಿ ಮನಃ, ಯದುಕ್ತಂ- “ಚೇತನಾವಾನ್ ಯತಶ್ಚಾತ್ಮಾ ತತಃ ಕರ್ತಾ ನಿರುಚ್ಯತೇ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಸಲಿಲೌಷ್ಣ್ಯವತ್ ಸಂಯುಕ್ತಸಮವಾಯೇನ ಶರೀರಾದ್ಯಪಿ ಚೇತನಮ್| ಇದಮೇವ ಚಾತ್ಮನಶ್ಚೇತನತ್ವಂ ಯದಿನ್ದ್ರಿಯಯೋಗೇ ಸತಿ ಜ್ಞಾನಶಾಲಿತ್ವಂ, ನ ಕೇವಲಸ್ಯಾತ್ಮನಶ್ಚೇತನತ್ವಂ ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಆತ್ಮಾ ಜ್ಞಃ, ಕರಣೈರ್ಯೋಗಾಜ್ಜ್ಞಾನಂ ತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತತೇ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಸೇನ್ದ್ರಿಯತ್ವೇನ ವೃಕ್ಷಾದೀನಾಮಪಿ ಚೇತನತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ತಥಾಹಿ- ಸೂರ್ಯಭಕ್ತಾಯಾ ಯಥಾ ಯಥಾ ಸೂರ್ಯೋ ಭ್ರಮತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಭ್ರಮಣಾದ್ದೃಗನುಮೀಯತೇ, ತಥಾ ಲವಲೀ ಮೇಘಸ್ತನಿತಶ್ರವಣಾತ್ ಫಲವತೀ ಭವತಿ, ಬೀಜಪೂರಕಮಪಿ ಶೃಗಾಲಾದಿವಸಾಗನ್ಧೇನಾತೀವ ಫಲವದ್ಭವತಿ, ಚೂತಾನಾಂ ಚ ಮತ್ಸ್ಯವಸಾಸೇಕಾತ್ ಫಲಾಢ್ಯತಯಾ ರಸನಮನುಮೀಯತೇ, ಅಶೋಕಸ್ಯ ಚ ಕಾಮಿನೀಪಾದತಲಾಹತಿಸುಖಿನಃ ಸ್ತಬಕಿತಸ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶನಾನುಮಾನಂ; ಸ್ಮೃತಿಶ್ಚಾನುಮಾನಂ ದ್ರಢಯತಿ, ಯಥಾ- “ಯೋಽಭಿವಾದಿತವಿಪ್ರಸ್ತು ನಾಶಿಷಂ ಸಮ್ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ| ಶ್ಮಶಾನೇ ಜಾಯತೇ ವೃಕ್ಷೋ ಗೃಧ್ರಕಙ್ಕೋಪಸೇವಿತಃ” ಇತಿ; ತಥಾ “ವೃಕ್ಷಗುಲ್ಮಂ ಬಹುವಿಧಂ ತತ್ರೈವ ತೃಣಜಾತಯಃ| ತಮಸಾಽಧರ್ಮರೂಪೇಣ ಚ್ಛಾದಿತಾಃ ಕರ್ಮಹೇತುನಾ|| ಅನ್ತಃಸಞ್ಜ್ಞಾ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ಸುಖದುಃಖಸಮನ್ವಿತಾಃ| ಏತದನ್ತಾಶ್ಚ ಗತಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಾದ್ಯಾಃ ಸಮುದಾಹೃತಾಃ” (ಮನುಸ್ಮೃತಿ ಅ.೧) ಇತಿ| ತಥಾ ತನ್ತ್ರಕಾರಶ್ಚ ವಾನಸ್ಪತ್ಯಾನೂಕಾನ್ ಪ್ರಾಣಿನೋ ವಕ್ಷ್ಯತಿ; ತೇನಾಗಮಸಂವಲಿತಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಚೇತನಾ ವೃಕ್ಷಾಃ||೪೮||

Adhikarana 21 (49) · Śloka 49

ಸಾರ್ಥಾ ಗುರ್ವಾದಯೋ ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರಯತ್ನಾನ್ತಾಃ ಪರಾದಯಃ| ಗುಣಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ...|೪೯|

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಗುಣಾನ್ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ಸಾರ್ಥಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನೇನ ತ್ರಿವಿಧಾ ಅಪಿ ವೈಶೇಷಿಕಾಃ ಸಾಮಾನ್ಯಾ ಆತ್ಮಗುಣಾಶ್ಚೋದ್ದಿಷ್ಟಾಃ| ತತ್ರಾರ್ಥಾಃ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಃ| ಯದುಕ್ತಮ್- “ಅರ್ಥಾಃ ಶಬ್ದಾದಯೋ ಜ್ಞೇಯಾ ಗೋಚರಾ ವಿಷಯಾ ಗುಣಾಃ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಏತೇ ಚ ವೈಶೇಷಿಕಾಃ; ಯತ ಆಕಾಶಸ್ಯೈವ ಶಬ್ದಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ, ವಾಯೋರೇವ ಸ್ಪರ್ಶಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ, ಏವಮಗ್ನ್ಯಾದಿಷು ರೂಪಾದಯಃ| ಅನ್ಯಗುಣಾನಾಂ ಚಾನ್ಯತ್ರ ದರ್ಶನಂ ಭೂತಾನ್ತರಾನುಪ್ರವೇಶಾತ್ | ವಚನಂ ಹಿ- “ವಿಷ್ಟಂ ಹ್ಯಪರಂ ಪರೇಣ” (ನ್ಯಾ.ದ.ಅ.೩ಆ.೧ಸೂ.೬೬) ಇತಿ| ಗುರ್ವಾದಯಸ್ತು ಗುರುಲಘುಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಮನ್ದತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ಥಿರಸರಮೃದುಕಠಿನವಿಶದಪಿಚ್ಛಿಲಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಖರಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಸಾನ್ದ್ರದ್ರವಾ ವಿಂಶತಿಃ| ಏತೇ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಾಃ, ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಾಧಾರಣತ್ವಾತ್| ಏತೇ ಯಜ್ಜಃಪುರುಷೀಯೇ ಪ್ರಾಯ ಆಯುರ್ವೇದೋಪಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಪರಾದಿಭ್ಯಃ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತಾಃ| ಬುದ್ಧಿಃ ಜ್ಞಾನಮ್; ಅನೇನ ಚ ಸ್ಮೃತಿಚೇತನಾಧೃತ್ಯಹಙ್ಕಾರಾದೀನಾಂ ಬುದ್ಧಿವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಪ್ರಯತ್ನೋಽನ್ತೇ ಯೇಷಾಂ ನಿರ್ದೇಶೇ ತೇ ಪ್ರಯತ್ನಾನ್ತಾಃ; ಏತೇನ ಚೇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಸುಖದುಃಖಪ್ರಯತ್ನಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ವಚನಂ ಹಿ- “ಇಚ್ಛಾ ದ್ವೇಷಃ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಪ್ರಯತ್ನಶ್ಚೇತನಾ ಧೃತಿಃ| ಬುದ್ಧಿಃ ಸ್ಮೃತಿರಹಙ್ಕಾರೋ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಪರಮಾತ್ಮನಃ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಇಹ ಚೇತನಾದೀನಾಂ ಬುದ್ಧಿಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಹಣಂ, ಶಾರೀರೇ ತು ಚೇತನಾದೀನಾಮಪಿ ಪೃಥಗಾತ್ಮಗಮಕತ್ವೇನ ಪೃಥಕ್ ಪಾಠಃ| ಏತಚ್ಚ ತತ್ರೈವ ವ್ಯಾಕರಣೀಯಮ್| ಪರಾದಯೋ ಯಥಾ- “ಪರಾಪರತ್ವೇ ಯುಕ್ತಿಶ್ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸಂಯೋಗ ಏವ ಚ| ವಿಭಾಗಶ್ಚ ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ಚ ಪರಿಮಾಣಮಥಾಪಿ ಚ|| ಸಂಸ್ಕಾರೋಽಭ್ಯಾಸ ಇತ್ಯೇತೇ ಗುಣಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಪರಾದಯಃ|” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತಿ| ಏತೇ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಾ ಅಪಿ ನಾತ್ಯುಪಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ತಥಾ ಬುದ್ಧಿಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಚ್ಚಾನ್ತೇ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ| ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಇತಿ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ವಿಶೇಷಗುಣತ್ವಾದಿನೋಕ್ತಾಃ|೪೯|-

Adhikarana 22 (49) · Śloka 49

...ಪ್ರಯತ್ನಾದಿ ಕರ್ಮ ಚೇಷ್ಟಿತಮುಚ್ಯತೇ||೪೯||

ಕ್ರಮಾಗತಂ ಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಶತಿ- ಪ್ರಯತ್ನಾದೀತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಯತನಂ ಪ್ರಯತ್ನಃ ಕರ್ಮೈವಾದ್ಯಮಾತ್ಮನಃ; ಯಥಾ- “ತುಲ್ಯಾಸ್ಯಪ್ರಯತ್ನಂ ಸವರ್ಣಮ್” (ಪಾ.ಅ.೧ಪಾ.೧ಸೂ.೯) ಇತ್ಯತ್ರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ಆದಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾರವಾಚೀ| ತೇನ ಸಂಸ್ಕಾರಗುರುತ್ವಾದಿಜನ್ಯಕೃತ್ಸ್ನಕ್ರಿಯಾವರೋಧಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಚೇಷ್ಟಿತಂ ಪ್ರಾಣಿವ್ಯಾಪಾರ ಉಚ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪೀಹ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಕ್ರಿಯಾ ವಿವಕ್ಷಿತಾ| ಚೇಷ್ಟಿತಪದೇನೈವ ಸರ್ವಕರ್ಮಲಾಭೇ ಸಿದ್ಧೇ ವಮನಾದಿಕರ್ಮನಿಷೇಧೇ ಚ ಸಿದ್ಧೇ ಪ್ರಯತ್ನಾದೀತಿ ಪದಂ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಪ್ರಯತ್ನರೂಪಕರ್ಮವ್ಯಾಪಿತ್ವದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮ್ | ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರಯತ್ನಾದೀತಿ ಪ್ರಯತ್ನಕಾರಣಮಿತಿ ಬ್ರುವತೇ, ಪ್ರಯತ್ನಗ್ರಹಣಂ ಚ ಕಾರಣೋಪಲಕ್ಷಣಂ ವದನ್ತಿ; ತೇನ ಗುರುತ್ವಾದಿಕಾರ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಕರ್ಮಣೋ ಗ್ರಹಣಮಿತಿ| ಪ್ರಯತ್ನಶಬ್ದಶ್ಚಾಯುರ್ವೇದೇಽಪಿ ಕರ್ಮವಚನೋ ದೃಶ್ಯತೇ; “ಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತು ಚೇಷ್ಟಾ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಾ, ಸೈವ ಕ್ರಿಯಾ ಪ್ರಯತ್ನಃ ಕಾರ್ಯಸಮಾರಮ್ಭಶ್ಚ” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತಿ ವಚನಾತ್||೪೯||

Adhikarana 23 (50) · Śloka 50

ಸಮವಾಯೋಽಪೃಥಗ್ಭಾವೋ ಭೂಮ್ಯಾದೀನಾಂ ಗುಣೈರ್ಮತಃ| ಸ ನಿತ್ಯೋ ಯತ್ರ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಂ ನ ತತ್ರಾನಿಯತೋ ಗುಣಃ||೫೦||

ಸಮವಾಯಮಾಹ- ಸಮವಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಮವಾಯಸ್ಯ ಚಾಯಂ ನಿರ್ದೇಶ ಏವ ಲಕ್ಷಣಮ್| ತೇನೋತ್ತರತ್ರ ದ್ರವ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣೇ ಪುನರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ನ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಸಮವಾಯ ಇತಿ ಲಕ್ಷ್ಯನಿರ್ದೇಶಃ, ಅಪೃಥಗ್ಭಾವ ಇತಿ ಲಕ್ಷಣಮ್; ಅಪೃಥಗ್ಭಾವಃ ಅಯುತಸಿದ್ಧಿಃ, ಸಹೈವಾವಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಯಥಾ- ಅವಯವಾವಯವಿನೋಃ, ಗುಣಗುಣಿನೋಃ, ಕರ್ಮಕರ್ಮವತೋಃ, ಸಾಮಾನ್ಯಸಾಮಾನ್ಯವತೋಃ; ನಹ್ಯವಯವಾದೀನ್ ವಿರಹಯ್ಯಾವಯವ್ಯಾದಯ ಉಪಲಭ್ಯನ್ತೇ| ಅಪೃಥಗ್ಭಾವಮೇವ ವಿಶೇಷಯನ್ನಾಹ- ಭೂಮ್ಯಾದೀನಾಂ ಗುಣೈರ್ಮತ ಇತಿ| ಭೂಮ್ಯಾದೀನಾಂ ಭೂಮಿಪ್ರಕಾರಾಣಾಂ; ಭೂಮಿಶ್ಚ ಭೂಯಸಾಮಾಧೇಯಾನಾಮಾಧಾರಾ, ತೇನಾಧಾರತ್ವೋದಾಹರಣಾರ್ಥಮುಕ್ತಾ; ಯತೋ ಭೂಮೇರರ್ಥಾಃ ಸರ್ವೇ ಗುರ್ವಾದಿಪರಾದ್ಯಾಶ್ಚ ಗುಣಾಸ್ತಥಾ ಚಾವಯವಿಸಾಮಾನ್ಯಕ(ಧ)ರ್ಮಾಣ್ಯಪ್ಯಾಧೇಯಾನಿ, ನೇತರದ್ರವ್ಯೇ ಯಥೋಕ್ತಸರ್ವಾಧೇಯಸಮ್ಪತ್ತಿಃ| ಏತೇನ ಭೂಮ್ಯಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾಧಾರಾಣಾಂ, ಗುಣೈರಿತಿ ಅಪ್ರಧಾನೈರಾಧೇಯೈಃ; ಆಧೇಯೋ ಹ್ಯಾಧಾರಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಪ್ರಧಾನಮ್, ಅಪ್ರಧಾನೇ ಚ ಗುಣಶಬ್ದೋ ಯಥಾ- ಗುಣೀಭೂತೋಽಯಮಿತಿ, ಅಪ್ರಧಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ತೇನಾಧಾರಾಣಾಮಾಧೇಯೈರ್ಯೋಽಪೃಥಗ್ಭಾವಃ ಸ ಸಮವಾಯಃ ಇತಿ| ತೇನ ಪೃಥಿವೀತ್ವಗನ್ಧವತ್ತ್ವಯೋರಪೃಥಕ್ಸಿದ್ಧಯೋರಪ್ಯಾಧಾರಾಧೇಯಭಾವಾಭಾವಾನ್ನ ಸಮವಾಯ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ ವೈಶೇಷಿಕೇ ಯತ್- “ಅಯುತಸಿದ್ಧಾನಾಮಾಧಾರ್ಯಾಧಾರಭೂತಾನಾಂ ಯಃ ಸಮ್ಬನ್ಧ ಇಹೇತಿಪ್ರತ್ಯಯಹೇತುಃ ಸ ಸಮವಾಯಃ” (ಪ.ಧ.ಸಂ.ದ್ರವ್ಯಪದಾರ್ಥನಿರೂಪಣ) ಇತಿ| ಸ ನಿತ್ಯ ಇತಿ ಸಮವಾಯೋಽವಿನಾಶೀ| ಸತ್ಯಪಿ ಸಮವಾಯಿನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ನಾಶೇ ಸಮವಾಯೋ ನ ವಿನಶ್ಯತಿ| ಅತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ- ಯತ್ರ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ರ ದ್ರವ್ಯಂ ನಿಯತಂ ನಿತ್ಯಂ, ಯಥಾ- ಆಕಾಶಂ, ನ ತತ್ರ ನಿತ್ಯ ಆಕಾಶೇಽನಿಯತೋ ವಿನಾಶೀ ಗುಣಃ, ‘ಕಶ್ಚಿತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ನಿತ್ಯೇ ವ್ಯೋಮ್ನಿ ಪರಿಮಾಣಮಪಿ ತಾವನ್ನಿತ್ಯಂ, ತಥಾ ದ್ರವ್ಯತ್ವಮಪ್ಯಾಕಾಶಗತಂ ನಿತ್ಯಂ, ತಥಾ ನಿತ್ಯಯೋರಾಕಾಶತದ್ಗುಣಯೋಃ ಸಮವಾಯಲಕ್ಷಣಃ ಸಮ್ಬನ್ಧೋಽಪಿ ನಿತ್ಯ ಏವ| ಏವಂ ತತ್ರ ಸಮವಾಯಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಏಕರೂಪತ್ವಾತ್ ಸಮವಾಯಸ್ಯಾನ್ಯತ್ರಾಪಿ ನಿತ್ಯತ್ವಮೇವ| ನ ಚಾಶ್ರಯದ್ರವ್ಯನಾಶೇ ಸಮವಾಯವಿನಾಶಃ| ಯಥಾ- ಗೋವ್ಯಕ್ತಿವಿನಾಶೇಽಪಿ ಗೋತ್ವಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ಯ ನ ವಿನಾಶಃ| ನಿತ್ಯಸ್ಯೈವ ಸಮವಾಯಸ್ಯ ತೇ ತೇ ಪಾರ್ಥಿವದ್ರವ್ಯಾದಯಸ್ತತ್ರ ತತ್ರ ವ್ಯಞ್ಜಕಾ ಭವನ್ತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ಯೇವ ವ್ಯಕ್ತಯಃ| ಅನ್ಯೈಸ್ತು ನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಃ ಸಮವಾಯೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ; ಅಯಂ ಚ ಗ್ರನ್ಥೋ ಭೂಮ್ಯಾದೀನಾಂ ಗುಣೈರೇವ ಯಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ತಸ್ಯೈವ ಯಥಾಶ್ರುತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದಕ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ; ತತ್ತು ನ ವ್ಯಾಪಕಂ ನಾಪಿ ವೈಶೇಷಿಕಮತಾನುಯಾಯೀತಿ ನೇಹ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಮ್||೫೦||

Adhikarana 24 (51) · Śloka 51

ಯತ್ರಾಶ್ರಿತಾಃ ಕರ್ಮಗುಣಾಃ ಕಾರಣಂ ಸಮವಾಯಿ ಯತ್| ತದ್ದ್ರವ್ಯಂ ...|೫೧|

ದ್ರವ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಯತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ರಾಶ್ರಿತಾ ಯತ್ರ ಸಮವೇತಾಃ, ಕರ್ಮ ಚ ಗುಣಾಶ್ಚ ಕರ್ಮಗುಣಾಃ| ಕಾರಣಂ ಸಮವಾಯಿ ಯದಿತಿ ಸಮವಾಯಿ ಕಾರಣಂ ಯತ್, ದ್ರವ್ಯಮೇವ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಗುಣಕರ್ಮಣಾಂ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಮ್| ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಂ ಚ ತದ್ ಯತ್ ಸ್ವಸಮವೇತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಜನಯತಿ; ಗುಣಕರ್ಮಣೀ ತು ನ ಸ್ವಸಮವೇತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಜನಯತಃ, ಅತೋ ನ ತೇ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣೇ| ಏತತ್ಕರ್ಮವತ್ತ್ವಂ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಗುಣಾದಿಪಞ್ಚಪದಾರ್ಥವ್ಯಾವೃತ್ತಿಮಾತ್ರಲಕ್ಷಣಕಥನಂ, ನ ತು ಸಜಾತೀಯವ್ಯಾಪಕವಿಜಾತೀಯವ್ಯಾವರ್ತಕಲಕ್ಷಣಕಥನಂ; ಯೇನ ಕರ್ಮಸಮವಾಯೋ ನಾಕಾಶಾದೀನಾಂ ವರ್ತತೇ , ತೇನ ಲಕ್ಷಣಾನುಗತಂ ವಿಜಾತೀಯವ್ಯಾವೃತ್ತಂ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಗುಣವತ್ತ್ವಂ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣತ್ವಂ ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದು(ತ್ತೂ)ತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಥಮಕ್ಷಣೇ ನಿರ್ಗುಣಂ, ತದಪಿ ದ್ವಿತೀಯಕ್ಷಣಾವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿಗುಣವತ್ತಯಾ ತದ್ಯೋಗ್ಯತ್ವಾದ್ಗುಣವದೇವೇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ವೈಶೇಷಿಕೇಽಪ್ಯುಚ್ಯತೇ- ಕ್ರಿಯಾವದ್ಗುಣವತ್ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಂ ದ್ರವ್ಯಮ್ (ವೈ.ದ.ಅ.೧ಸೂ.೧೫) ಇತಿ| ತತ್ರಾಪಿ ಚ ಯಥೇಹ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ತಥೈವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ೫೧|-

Adhikarana 25 (51) · Śloka 51

...ಸಮವಾಯೀ ತು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಃ ಕಾರಣಂ ಗುಣಃ||೫೧||

ಗುಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸಮವಾಯೀತ್ಯಾದಿ| ಸಮವಾಯೀತಿ ಸಮವಾಯಾಧೇಯಃ; ತೇನ ವ್ಯಾಪಕದ್ರವ್ಯೇಭ್ಯೋ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯೇಭ್ಯ ಆಕಾಶಾದಿಭ್ಯೋ ಗುಣಸ್ಯ ವ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ; ನಹ್ಯಾಕಾಶಾದಯಃ ಸಮವಾಯಾಧೇಯಾಃ| ನಿರ್ಗತಶ್ಚೇಷ್ಟಾಯಾಃ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಃ; ಚೇಷ್ಟಾನಿರ್ಗತ್ಯಾ ಚೇಹ ಚೇಷ್ಟಾಶೂನ್ಯತ್ವಂ ತಥಾ ಚೇಷ್ಟಾವ್ಯತಿರಿಕ್ತತ್ವಂ ಚೋಚ್ಯತೇ; ತೇನ ಚೇಷ್ಟಾರೂಪಾತ್ ಕರ್ಮಣೋ ವ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ, ತಥಾ ಕ್ರಿಯಾಧಾರತ್ವಯೋಗೇಭ್ಯೋ ಮೂರ್ತದ್ರವ್ಯೇಭ್ಯೋ ವ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ ಸಿದ್ಧಾ; ಗುಣಸ್ಯ ಕಾರಣಮಿತ್ಯನೇನ ಚಾಕಾರಣೇಭ್ಯಃ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಸಮವಾಯೇಭ್ಯೋ ವ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ ಸಿದ್ಧಾ| ಕಾರಣತ್ವಂ ತು ವಿಭುದ್ರವ್ಯಪರಿಮಾಣಾನ್ತ್ಯಾವಯವಿರೂಪಾದಿಷು ಲಕ್ಷಣೀಯೇಷು ಗುಣೇಷು ನಾಸ್ತಿ, ತೇನ ಭಾಗಾಸಿದ್ಧಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ಯಾತ್, ಅತಃ ಕಾರಣತ್ವೇನೇಹ ಭಾವರೂಪಕಾರಣಾವ್ಯಭಿಚಾರಿ ಸಾಮಾನ್ಯವತ್ತ್ವಂ ಲಕ್ಷಣತಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತಚ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯವತ್ತ್ವಂ ಸರ್ವಗುಣವ್ಯಾಪಕಂ ಸಾಮಾನ್ಯಾದಿವ್ಯಾವರ್ತಕಂ ಚ, ಸಾಮಾನ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯವತ್ತ್ವಾಭಾವಾತ್| ಅಥವಾ ವಿಭುದ್ರವ್ಯಪರಿಮಾಣಾನ್ತ್ಯಾವಯವಿರೂಪಾದ್ಯನ್ತರಾಣಾಂ ಕಾರಣತ್ವದರ್ಶನಾದ್ವಿಭುದ್ರವ್ಯಪರಿಮಾಣಾನ್ತ್ಯಾವಯವಿರೂಪಾದಾವಪಿ ಕಾರಣತ್ವಯೋಗ್ಯತ್ವಮಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ ನ ಭಾಗಾಸಿದ್ಧತಾ ಕಾರಣತ್ವಸ್ಯ; ಕಿಂವಾ ಯೋಗಿಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಜ್ಞಾನಹೇತುತಯಾ ವಿಭುದ್ರವ್ಯಪರಿಮಾಣಾದೀನಾಮಪಿ ಕಾರಣತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಏವಮ್ಭೂತಂ ಚ ಕಾರಣತ್ವಂ ಯದ್ಯಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯಾದಿಷ್ವಪಿ ಕ್ವಚಿದನುಗಮ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ‘ಸಮವಾಯೀ ತು’ ಇತಿ ಪದೇನ ಸಮವಾಯಾಧಾರತಾ ತಥಾ ಸಮವಾಯಾಧೇಯತಾ ಚ ಯುಗಪದ್ವಿಪಕ್ಷಿತಾ; ತೇನ ಸಮವಾಯಕೇವಲಾಧಾರಸ್ಯ ವಿಭುದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ತಥಾ ಸಮವಾಯಕೇವಲಾಧೇಯಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಾದೇಶ್ಚ ವ್ಯುದಾಸಃ ಸಿದ್ಧೋ ಭವತಿ||೫೧||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

ಸಂಯೋಗೇ ಚ ವಿಭಾಗೇ ಚ ಕಾರಣಂ ದ್ರವ್ಯಮಾಶ್ರಿತಮ್| ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾ ಕರ್ಮ ಕರ್ಮ ನಾನ್ಯದಪೇಕ್ಷತೇ||೫೨||

ಕರ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸಂಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಯೋಗೇ ಚ ವಿಭಾಗೇ ಚ ಯುಗಪತ್ ಕಾರಣಮ್| ತೇನ ಸಂಯೋಗೇ ಉತ್ತರದೇಶಸಂಯೋಗಕಾರಕೇ ವಿಭಾಗಾಕಾರಣೇ, ತಥಾ ವಿಭಾಗೇ ಚ ವಿಭಾಗಜವಿಭಾಗಮಾತ್ರಕಾರಣೇ ಸಂಯೋಗಾಕಾರಣೇ ವ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ ಸಿದ್ಧಾ| ದ್ರವ್ಯಮಾಶ್ರಿತಮಿತಿ ಸ್ವರೂಪಮಾತ್ರಕಥನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಂ, ದ್ರವ್ಯವ್ಯಾವೃತ್ತಿಸ್ತು ‘ಕರ್ಮ ನಾನ್ಯದಪೇಕ್ಷತೇ’ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಸಿದ್ಧಾ | ಅಸ್ಯಾಯಮರ್ಥೋ ಯತ್- ಕರ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನಂ ಸ್ವಾಶ್ರಯಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವದೇಶವಿಭಾಗೇ ಉತ್ತರದೇಶಸಂಯೋಗೇ ಚ ಕರ್ತವ್ಯೇ ನಾನ್ಯತ್ಕಾರಣಂ ಪಶ್ಚಾತ್ಕಾಲಭಾವ್ಯಪೇಕ್ಷತೇ; ದ್ರವ್ಯಂ ತು ಯದ್ಯಪಿ ಸಂಯೋಗವಿಭಾಗಕಾರಣಂ ಯುಗಪದ್ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ತದುತ್ಪನ್ನಂ ಸದ್ಯದಾ ಕರ್ಮಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ ತದೈವ ಸಂಯೋಗವಿಭಾಗಕಾರಣಂ ಸ್ಯಾತ್ ; ಕರ್ಮ ತೂತ್ಪನ್ನಂ ಕರೋತ್ಯೇವ ಪರಂ ಸಂಯೋಗವಿಭಾಗೌ ನ ತು ಕಾರಣಾನ್ತರಂ ಪಶ್ಚಾದ್ಭಾವ್ಯಪೇಕ್ಷತೇ, ಸಂಯೋಗವಿಭಾಗಾಶ್ರಯಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತಿಂ ತ್ವಪೇಕ್ಷತೇ, ಸಾ ಚ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧೈವೇತಿ ನ ಚರಮಭಾವಿಕಾರಣಾನ್ತರಾಪೇಕ್ಷತಾ ಕರ್ಮಣಃ| ಅಥ ಕರ್ಮಶಬ್ದೇನ ವಮನಾದೀನಾಂ ತಥಾಽದೃಷ್ಟಸ್ಯ ತಥಾ ಕ್ರಿಯಾಯಾಶ್ಚಾಭಿಧೀಯಮಾನತ್ವಾತ್ ಕಸ್ಯ ಕರ್ಮಣ ಇದಂ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯತ ಆಹ- ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾ ಕರ್ಮೇತಿ| ಏತೇನ ಕ್ರಿಯಾರೂಪಸ್ಯ ಕರ್ಮಣ ಇದಂ ಲಕ್ಷಣಂ ನಾದೃಷ್ಟಾದೇರಿತಿ||೫೨||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಕಾರಣಂ...|೫೩|

ಪ್ರಕರಣಮುಪಸಂಹರತಿ- ಇತೀತ್ಯಾದಿ| ಇತಿ ಸಮಾಪ್ತೌ; ತೇನೈತಾವದೇವ ಸಾಮಾನ್ಯಾದಿಷಟ್ಕಂ ಸರ್ವಸ್ಯೈವ ಕಾರ್ಯಜಾತಸ್ಯ ಕಾರಣಂ, ನಾನ್ಯತ್ ಕಾರಣಮಸ್ತಿ|೫೩|-

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

... ಕಾರ್ಯಂ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಮಿಹೋಚ್ಯತೇ| ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕ್ರಿಯಾ ಚೋಕ್ತಾ ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಮ್||೫೩||

ಕಾರಣಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾಭಿಧಾಯಾಯುರ್ವೇದೋಪಯುಕ್ತಂ ಕಾರ್ಯಮಾಹ- ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಧಾತುಸಾಮ್ಯಮ್ ಆರೋಗ್ಯಂ; ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ವಿಕಾರೋ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ಸಾಮ್ಯಂ ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ| ಸುಖಸಞ್ಜ್ಞಕಮಾರೋಗ್ಯಮ್” (ಸೂ.ಅ.೯) ಇತ್ಯಾದಿ| ಇಹೇತ್ಯಾಯುರ್ವೇದೇ; ತೇನಾನ್ಯತ್ರಾನ್ಯದಪಿ ಘಟಾದಿ ಕಾರ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ಇಹ ತು ಕಿಮಿತಿ ತತ್ ಕಾರ್ಯಂ ನೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಧಾತುಸಾಮ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಚಕಾರೋ ಹೇತೌ| ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕ್ರಿಯೈವ ಯಸ್ಮಾದಾಯುರ್ವೇದಪ್ರಯೋಜನಂ, ತಸ್ಮಾದಾಯುರ್ವೇದೇ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಮೇವ ಕಾರ್ಯಮುಚ್ಯತೇ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಕಥ್ಯತೇ; ಅನ್ಯತ್ತ್ವವಿವಕ್ಷಿತತ್ವಾತ್ತಥಾಽಪ್ರಧಾನತ್ವಾಚ್ಚ ನೇಹ ಕಾರ್ಯತ್ವೇನೋಚ್ಯತೇ||೫೩||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

ಕಾಲಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾಂ ಯೋಗೋ ಮಿಥ್ಯಾ ನ ಚಾತಿ ಚ| ದ್ವಯಾಶ್ರಯಾಣಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ತ್ರಿವಿಧೋ ಹೇತುಸಙ್ಗ್ರಹಃ||೫೪||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಕಾರಣಮುಕ್ತಂ ತದಾಯುರ್ವೇದೋಪಯುಕ್ತದ್ವಾರೇಣ ವಕ್ತವ್ಯಂ; ತತ್ರ ವ್ಯಾಧಿಕಾರಣಮೇವ ತಾವದಗ್ರೇಽಭಿಧೀಯತೇ- ಕಾಲೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸೂತ್ರಕ್ರಮಾನುರೋಧಾತ್| ಸೂತ್ರಣಂ ಹಿ “ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಜ್ಞಾನಮ್” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಕಾಲಃ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಃ, ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರಜ್ಞಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಃ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಸ್ತತ್ಸಹಚರಿತಾನಿ ದ್ರವ್ಯಗುಣಕರ್ಮಾಣೀನ್ದ್ರಿಯದ್ವಾರೋಪಯುಜ್ಯಮಾನಾನಿ ಚ; ತೇಷಾಂ ಕಾಲಾದೀನಾಂ ಯೋಗಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣತ್ರಯಂ- ಮಿಥ್ಯಾ ನ ಚಾತಿ ಚೇತಿ| ತೇನ ಕಾಲಾದೀನಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ನಚ ಯೋಗಃ ಅಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಅತಿ ಚ ಯೋಗಃ ಅತಿಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ವಯಾಶ್ರಯಾಣಾಮಿತಿ ಮನಃಶರೀರಾಶ್ರಯಾಣಾಮ್| ಏತಚ್ಚ ಮನಃಶರೀರಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಂ ಪೃಥಙ್ಮಿಲಿತಂ ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತ್ರಿವಿಧ ಇತ್ಯಯೋಗಾತಿಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗರೂಪಃ| ಹೇತುಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಹೇತುಸಙ್ಕ್ಷೇಪಃ| ಏತೇ ಚ ಕಾಲಾದೀನಾಮತಿಯೋಗಾಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾಸ್ತಿಸ್ರೈಷಣೀಯೇ “ತತ್ರಾತಿಪ್ರಭಾವತಾಂ” (ಸೂ.ಅ.೧೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಸುವ್ಯಕ್ತಂ ವಾಚ್ಯಾ ಇತಿ ನೇಹ ವಿವ್ರಿಯನ್ತೇ| ಕಾಲಗ್ರಹಣಂ ತ್ವಿಹಾದೌ ಕೃತಂ, ಕಾಲಸ್ಯ ದುಷ್ಪರಿಹಾರತ್ವಾತ್| ತದನು ಬುದ್ಧಿರುಚ್ಯತೇ, ಬುದ್ಧ್ಯಪರಾಧಸ್ಯೈವೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾತಿಯೋಗಾದಿಹೇತುತ್ವಾತ್; ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾದ್ಧ್ಯಹಿತಾನರ್ಥಾನ್ ಪಞ್ಚ ನಿಷೇವತೇ” (ಸೂ.ಅ.೨೮) ಇತಿ; ಏವಂ ಚ ಯದ್ಯಪ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧೇ ಪ್ರವಿಶತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಕಾರಣತ್ವಾದಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗೇನೈವಾಯಂ ಪೃಥಕ್ ತನ್ತ್ರೇ ಸೂಚ್ಯತೇ, ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಸ್ತ್ವಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗವ್ಯತಿರಿಕ್ತಕಾಯವಾಙ್ಮನಃಕ್ರಿಯಾಪರಾಧೇ ವರ್ತತೇ| ಅತ್ರ ಚಾಧರ್ಮೋಽಪಿ ವ್ಯಾಧಿಹೇತುರಸ್ತಿ, ಯದುಕ್ತಂ- “ಕ್ರಿಯಾಘ್ನಾಃ ಕರ್ಮಜಾ ರೋಗಾಃ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ; ತಸ್ಯ ಚಾಧರ್ಮಸ್ಯ ಕಾಲಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಹಣಂ ಕೇಚಿನ್ಮನ್ಯನ್ತೇ; ತನ್ನ, ತಿಸ್ರೈಷಣೀಯೇ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧೇನೈವಾಧರ್ಮಗ್ರಹಣಾತ್| ತತ್ರ ಹಿ, ಅನೃತವಚನಾಭಿಧ್ಯಾದಿವಾಙ್ಮನೋಮಿಥ್ಯಾಯೋಗರೂಪಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧವಿಶೇಷ ಉಕ್ತಃ; ನತ್ವನೃತವಚನಾದೀನಾಂ ಸ್ವರೂಪೇಣ ವ್ಯಾಧಿಕರ್ತೃತ್ವಂ, ಕಿನ್ತ್ವಧರ್ಮೋತ್ಪಾದಾವಾನ್ತರವ್ಯಾಪಾರಾಣಾಮೇವ; ತೇನ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧ ಏವಾಧರ್ಮೋತ್ಪಾದಾವಾನ್ತರವ್ಯಾಪಾರಃ ಕರ್ಮಜರೋಗೇಷು ಕಾರಣಂ, ಯಾಗ ಇವ ಧರ್ಮೋತ್ಪಾದಾವಾನ್ತರವ್ಯಾಪಾರಃ ಸ್ವರ್ಗೇ| ಯತ್ತೂಚ್ಯತೇ- ಕಾಲಪರಿಣಾಮಜಾಯಮಾನತ್ವಾತ್ ಕರ್ಮಜವಿಕಾರಾಣಾಂ ಕಾಲಜತ್ವಂ, ಯದುಕ್ತಂ- “ಕಾಲಸ್ಯ ಪರಿಣಾಮೇನ ಜರಾಮೃತ್ಯುನಿಮಿತ್ತಜಾಃ| ರೋಗಾಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾ ದೃಷ್ಟಾಃ ಸ್ವಭಾವೋ ನಿಷ್ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಃ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ; ತನ್ನ, ತಥಾ ಸತ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಜಸ್ಯಾಪಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಪರಿಣಾಮಜಾಯಮಾನಸ್ಯ ಕಾಲಜತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್| ನಚ ಕಾಲಾತಿಯೋಗಾದ್ಯಭಿಧಾಯಿಗ್ರನ್ಥೇ ತಿಸ್ರೈಷಣೀಯೇ ಕರ್ಮಾವರೋಧಃ ಕಥಮಪಿ ಪ್ರತಿಭಾತಿ| ಕತಿಧಾಪುರುಷೀಯೇ ತು “ಧೀಧೃತಿಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಂಶಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಕಾಲಕರ್ಮಣಾಮ್| ಅಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಸಂಯೋಗಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ರೋಗಹೇತವಃ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ತಥಾ ಕರ್ಮಜಾನಾಂ ಚ ಕಾಲಜ ಏವಾವರೋಧಃ ಕೃತಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತತ್ರ- “ಕಾಲಸ್ಯ ಪರಿಣಾಮೇನ ಜರಾಮೃತ್ಯುನಿಮಿತ್ತಜಾಃ| ರೋಗಾಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾ ದೃಷ್ಟಾಃ ಸ್ವಭಾವೋ ನಿಷ್ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಃ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ, ತಥಾ “ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ದೈವಸಞ್ಜ್ಞಂ ತು ಕರ್ಮ ಯತ್ ಪೌರ್ವದೈಹಿಕಮ್| ಹೇತುಸ್ತದಪಿ ಕಾಲೇನ ರೋಗಾಣಾಮುಪಲಭ್ಯತೇ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಬುದ್ಧಿಮಿಥ್ಯಾಯೋಗರೂಪಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧ ಏವ ರೋಗಜನಕಕರ್ಮಕಾರಣಮ್| ಕಾಲವಿಶೇಷಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ತು ಯೇಷಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಮಾಗಮೋ ಭವತಿ, ತೇ ಕಾಲಮಿಥ್ಯಾದಿಯೋಗಜನ್ಯಾ ವಾ ಭವನ್ತು, ಅಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಜನ್ಯಾ ವಾ; ಸರ್ವ ಏವಾವಿಶೇಷೇಣ ಕಾಲಕೃತಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಮಾತ್ರಪರಿಗ್ರಹಣಾತ್ತತ್ರ ಕಾಲಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಜನ್ಯಾ ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ಗದಾಃ| ತಥಾಹಿ- ತತ್ರ ಸನ್ತತಾದಿಜ್ವರಾ ಅಪಿ ಕಾಲಜನ್ಯಾ ಏವೋಕ್ತಾಃ| ವಚನಂ ಹಿ- “ಸನ್ತತಃ ಸತತೋಽನ್ಯೇದ್ಯುಸ್ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕೌ| ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಕಾಲೇ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ಕಾಲೇ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಬಲಾಗಮಃ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ| ನಚ ಸನ್ತತಾದೌ ಕಾಲಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾದಯಃ ಕಾರಣತ್ವೇನೋಪಲಭ್ಯನ್ತೇ, ಕಿನ್ತರ್ಹ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾವೇವ; ತಥಾ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೇಷು ಚ ರೋಗೇಷು ನ ಕಾಲಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾದಯಃ ಕಾರಣತ್ವೇನೋಪಲಭ್ಯನ್ತೇ; ತಸ್ಮಾನ್ನ ತತ್ರ ಕಾಲಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾದಿಜನ್ಯಾಃ ಕಾಲಜತ್ವೇನಾಚಾರ್ಯಸ್ಯಾಭಿಪ್ರೇತಾಃ, ಕಿನ್ತು ಕಾಲಾಭಿವ್ಯಞ್ಜನೀಯಾಃ ಕಾಲಜಾಃ; ಅತ ಏವ ಚ ತತ್ರ “ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಕಾಲಕರ್ಮಣಾಮ್” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ ಪಠಿತಂ ನತು “ಕಾಲೋ ಮಿಥ್ಯಾ ನ ಚಾತಿ ಚ” ಇತಿ ಪಠಿತಮ್ | ಕಿಞ್ಚ ತತ್ರಾಪಿ ಕಾಲಮಭಿಧಾಯಾಪಿ ಕರ್ಮಣಾಮಿತಿ ಪದಂ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತ್ವಾ ಕಾಲೇ ಜಾತಃ ಕರ್ಮಜಃ ಪೃಥಗೇವ ಸೂಚಿತಃ| ಕಿಞ್ಚ, ಉನ್ಮಾದನಿದಾನೇ ಸಾಕ್ಷಾದೇವಾಚಾರ್ಯೇಣ ಕರ್ಮಜಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಜತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ವಚನಂ ಹಿ- “ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾತ್ ಸಮ್ಭೂತೇ ವ್ಯಾಧೌ ಕರ್ಮಜ ಆತ್ಮನಃ| ನಾಭಿಶಂಸೇದ್ಬುಧೋ ದೇವಾನ್ನ ಪಿತೄನ್ನ ಚ ರಾಕ್ಷಸಾನ್” (ನಿ.ಅ.೭) ಇತಿ| ಜನಪದೋದ್ಧ್ವಂಸನೀಯೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ತಸ್ಯಮೂಲಮಧರ್ಮಃ, ತನ್ಮೂಲಂ ಚಾಸತ್ಕರ್ಮ ಪೂರ್ವಕೃತಂ, ತಯೋರ್ಯೋನಿಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧ ಏವ” (ವಿ.ಅ.೩)| (ತದೇವಂ ಕರ್ಮಾಪೇಕ್ಷದ್ವಯಮುಪದರ್ಶಿತಂ,) ಬಲಾಬಲಂ ತು ವಿದ್ವಾಂಸಃ ಸ್ವಯಮೇವ ನಿರ್ಲೋಚಯಿಷ್ಯನ್ತಿ| ಇದಂ ತ್ವತ್ರ ಚಿನ್ತ್ಯತಾಂ- ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾನಾಂ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾದೀನಾಂ ತಥಾ ಕಾಲಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇಽಪಿ ಜಾಯಮಾನಾನಾಂ ದೋಷಚಯಪ್ರಕೋಪಾಣಾಂ ಕ್ವ ಪ್ರವೇಶೋ ಭವತು; ನ ತಾವತ್ ಕಾಲಜೇ, ಯತಃ ಕಾಲೋ ಹಿ ತತ್ರ ಸಮ್ಯಗ್ಯುಕ್ತ ಏವ, ಕಾಲಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಶ್ಚ ನ ವ್ಯಾಧಿಕಾರಣಮಿತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ; ಅಥ ಕಾಲಪ್ರತಿನಿಯತಸ್ತತ್ರಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗ ಏವ ಕಾರಣಮಿಷ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪ್ಯೇವಂ ಸತಿ ಕಾಲಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾದಾವಪ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗ ಏವ ಕಾರಣಮಿತಿ ವಕ್ತುಂ ಪಾರ್ಯತೇ; ತಸ್ಮಾದಸ್ಮಿನ್ಮಾರ್ಗೇ ಏವಂ ಬುದ್ಧಿರ್ವಲತೇ - ಯತ್- ಸಹಜಾನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ನಿಷ್ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯತ್ವೇನೇಹಾಯೋಗಾದಿಜನ್ಯತ್ವೇನಾವರೋಧೋ ನ ಕೃತ ಏವ, ಕಾಲಸ್ವಭಾವಜಾ ಅಪಿ ಸಹಜಾ ಏವ; ಯಾ ತ್ವತ್ರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾ ಕಾಲಸ್ವಭಾವಜಾನಾಮನಾಗತಾನಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ್ರವ್ಯಸೇವಾದಿರೂಪಾ ತಥಾ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾನಾಂ ಚ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಜರಾದೀನಾಂ ಕಾಲಭೋಜನರಸಾಯನಾದಿರೂಪಾ, ತಸ್ಯಾ ಅಕರಣೇ ಸತಿ ಕಾಲಸ್ವಭಾವಜಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಜನ್ಯ ಏವ, ಉಚಿತೇ ಹಿ ಕಾಲೇ ಕರ್ತವ್ಯಾಕರಣಂ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧ ಏವ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಕತಿಧಾಪುರುಷೀಯೇಽಪಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಸಙ್ಗ್ರಹೇ- “ಕರ್ಮಕಾಲಾತಿಪಾತಶ್ಚ ಮಿಥ್ಯಾರಮ್ಭಶ್ಚ ಕರ್ಮಣಾಮ್” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾದಿಶೂನ್ಯಕಾಲವಿದ್ಯಮಾನತ್ವೇನ ಕಾಲ ಏವಾವರೋಧ ಏಷಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಮಿತಿ ಕತಿಧಾಪುರುಷೀಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ಯಥಾಶ್ರುತಾರ್ಥಪರಿಗ್ರಹಾದ್ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ನಚೇತಿ ಚಕಾರಾದ್ಧೀನಯೋಗಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಮಿಥ್ಯಾತಿಹೀನಲಿಙ್ಗೇಭ್ಯೋ ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರುಪಜಾಯತೇ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಹೀನಯೋಗಸ್ಯ ತು ಸಾಕ್ಷಾದಪಠನಮಯೋಗಪ್ರಭೇದತ್ವಾತ್; ಸ್ವಲ್ಪಯೋಗೇ(ಗೋ)ಽಪ್ಯಯೋಗೋ ಭವತಿ, ಯಥೈಕತಣ್ಡುಲಾಭ್ಯವಹಾರೇಽನಶನಮುಚ್ಯತೇ||೫೪||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

ಶರೀರಂ ಸತ್ತ್ವಸಞ್ಜ್ಞಂ ಚ ವ್ಯಾಧೀನಾಮಾಶ್ರಯೋ ಮತಃ| ತಥಾ ಸುಖಾನಾಂ, ಯೋಗಸ್ತು ಸುಖಾನಾಂ ಕಾರಣಂ ಸಮಃ||೫೫||

ದ್ವಯಾಶ್ರಯಾಣಾಮಿತ್ಯನೇನೋಕ್ತಮಾಶ್ರಯಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಶರೀರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಶರೀರಮಾದೌ ಕೃತಂ, ಶರೀರರೋಗಾಧಿಕಾರೇಣೈವಾಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತತ್ವಾತ್| ಸತ್ತ್ವಸಞ್ಜ್ಞಶಬ್ದೇನ ಮನ ಉಚ್ಯತೇ; ಕಿಂವಾ ಸತ್ತ್ವಶಬ್ದೇನೈವ ಮನಸಿ ಲಬ್ಧೇ ಸಞ್ಜ್ಞಾಶಬ್ದೇನಾತ್ಮಶರೀರಸಮ್ಬದ್ಧಂ ಮನ ಉಚ್ಯತೇ, ಶರೀರಾದ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯ ಮನಸೋ ವ್ಯಾಧ್ಯನಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್| ಅಸಮಾಸೇನ ಚ ಪೃಥಗಪಿ ಶರೀರಮನಸೋರ್ವ್ಯಾಧ್ಯಾಶ್ರಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಯತಃ ಕುಷ್ಠಾದಯಃ ಶಾರೀರಾ ಏವ, ಕಾಮಾದಯಸ್ತು ಮಾನಸಾಃ, ಉನ್ಮಾದಾದಯಶ್ಚ ದ್ವಯಾಶ್ರಯಾಃ| ಆರೋಗ್ಯಸ್ಯಾಶ್ರಯಂ ಹೇತುಂ ಚಾಹ- ತಥಾ ಸುಖಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಖಾನಾಮಿತಿ ಆರೋಗ್ಯಾಣಾಮ್| ವಚನಂ ಹಿ- “ಸುಖಸಞ್ಜ್ಞಕಮಾರೋಗ್ಯಂ ವಿಕಾರೋ ದುಃಖಮೇವ ತು” (ಸೂ.ಅ.೯) ಇತಿ| ತಥೇತಿ ಶರೀರಂ ಮನಶ್ಚ, ತತ್ರ ಶರೀರರೋಗಾಭಾವರೂಪಸ್ಯಾರೋಗ್ಯಸ್ಯ ಶರೀರಮಾಶ್ರಯಃ, ಮಾನಸರೋಗಾಭಾವಸ್ಯ ತು ಮನಃ| ಯೋಗಸ್ತು ಸಮಃ ಕಾಲಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾಂ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗರೂಪಸ್ತಥಾ ಸುಖಾನಾಮಾರೋಗ್ಯಾಣಾಂ ಕಾರಣಮ್| ಸುಖಾನಾಮಿತಿ ಸುಖಪದಾಭಿಧೇಯಾನಾಂ ಚ ರೋಗಾಭಾವಾನಾಂ ಬಹುತ್ವಂ ನಿಷೇಧ್ಯರೋಗಬಹುತ್ವಾದೇವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಇದಮೇವ ಹ್ಯಭಾವಾನಾಂ ಬಹುತ್ವಂ ಯನ್ನಿಷೇಧ್ಯಭಾವಬಹುತ್ವಮ್| ನನು “ಆಯುರ್ವೇದಾಗಮೋ ಹೇತುಃ” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಾವಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹೇ ವ್ಯಾಧ್ಯಾಶ್ರಯೋ ನ ಸಙ್ಗೃಹೀತಃ, ತತ್ ಕಿಮಿದಮನಾರ್ಷಂ? ನ, ಹೇತವಶ್ಚೇತ್ಯನೇನ ವ್ಯಾಧ್ಯಾಶ್ರಯರೂಪಸ್ಯಾಪಿ ಹೇತೋಸ್ತತ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಮ್||೫೫||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

ನಿರ್ವಿಕಾರಃ ಪರಸ್ತ್ವಾತ್ಮಾ ಸತ್ತ್ವಭೂತಗುಣೇನ್ದ್ರಿಯೈಃ| ಚೈತನ್ಯೇ ಕಾರಣಂ ನಿತ್ಯೋ ದ್ರಷ್ಟಾ ಪಶ್ಯತಿ ಹಿ ಕ್ರಿಯಾಃ||೫೬||

ಸತ್ತ್ವಮಾತ್ಮಾ ಶರೀರಂ ಚೇತಿ ವಚನೇನ ತ್ರಯಮುಪಾತ್ತಮ್, ಅತ್ರ ಶರೀರಮನಸೀ ವ್ಯಾಧ್ಯಾಶ್ರಯತಯೋಕ್ತೇ , ಆತ್ಮನಸ್ತು ಕಾ ವ್ಯವಸ್ಥೇತ್ಯಾಹ- ನಿರ್ವಿಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ವಿಕಾರೋ ನಿರ್ವಿಕೃತಿಃ, ತೇನ ನೀರೋಗತ್ವಮಾತ್ಮನಃ| ಪರ ಇತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ವಾ, ತೇನ ಸತ್ತ್ವಶರೀರಾತ್ಮಮೇಲಕರೂಪೋ ಯ ಆತ್ಮಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ ತಂ ವ್ಯಾವರ್ತಯತಿ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಸಂಯೋಗಪುರುಷಸ್ಯೇಷ್ಟೋ ವಿಶೇಷೋ ವೇದನಾಕೃತಃ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಸಂಯೋಗೇಽಪಿ ಚಾತ್ಮಾದೀನಾಂ ಮನಸ್ಯೇವ ವೇದನಾ ಭವತಿ, ಸಾ ತು ಮನಃಸಂಯುಕ್ತೇ ಆತ್ಮನ್ಯಪಿ ಸಮ್ಬದ್ಧೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತೇನ “ನಿರ್ವ್ಯಥೇ ಚಾನ್ತರಾತ್ಮನಿ” (ಸೂ.ಅ.೨೨) ಇತಿ ವಚನಂ ನಿರ್ವ್ಯಥೇ ಮನಸೀತಿ ಸ್ಯಾತ್ ; ತಥಾ ಶರೀರಾದಾವಪ್ಯಾತ್ಮಶಬ್ದೋ ವರ್ತತೇ, ತದ್ವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಂ ಪರ ಇತಿ ಪದಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹ್ಯನ್ಯತ್ರ- “ಬ್ರಹ್ಮೇನ್ದ್ರವಾಯ್ವಗ್ನಿಮನೋಧೃತೀನಾಂ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಕೀರ್ತೇರ್ಯಶಸಃ ಶ್ರಿಯಶ್ಚ| ತಥಾ ಶರೀರಸ್ಯ ಶರೀರಿಣಶ್ಚ ಸ್ಯಾದ್ದ್ವಾದಶಸ್ವಿಙ್ಗಿತ ಆತ್ಮಶಬ್ದಃ” ಇತಿ| ನನು, ಯದ್ಯಾತ್ಮಾ ನಿರ್ವಿಕಾರಸ್ತತ್ ಕಿಂ ಜ್ಞಾನರೂಪೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ವಿಕಾರೋಽಸ್ತಿ ವಾ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಸತ್ತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸತ್ತ್ವಂ ಮನಃ, ಭೂತಗುಣಾಃ ಶಬ್ದಾದಯಃ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ, ಏತೈಃ ಕರಣಭೂತೈಶ್ಚೈತನ್ಯೇ ಕಾರಣಂ ಭವತ್ಯಾತ್ಮಾ| ಚೈತನ್ಯಂ ಚಾತ್ಮನಿ ಜಾಯತೇ ವ್ಯಜ್ಯತೇ ವಾ| ಅತ ಏವ ಚ ಸತ್ತ್ವಾದೀನಾಂ ಜ್ಞಾನಕಾರಣಾನಾಂ ಸರ್ವತ್ರಾಸಮ್ಭವಾತ್ ಸರ್ವಗತೇಽಪ್ಯಾತ್ಮನಿ ನ ಸರ್ವತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ| ನನು ಯದಿ ಚೈತನ್ಯವಾನಾತ್ಮಾ, ತದಾ ಕದಾಚಿಜ್ಜ್ಞಾನವಾನ್ ಕದಾಚಿದಜ್ಞ ಇತ್ಯನಿತ್ಯಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ನಿತ್ಯ ಇತಿ| ನಿತ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯಾತ್ಮನೋ ಜ್ಞಾನಮನಿತ್ಯಂ; ನಚ ಧರ್ಮಾನಿತ್ಯತ್ವೇ ಧರ್ಮಿಣೋಽಪ್ಯನಿತ್ಯತ್ವಂ, ನಹ್ಯಾಕಾಶಗುಣಶಬ್ದಾನಿತ್ಯತ್ವೇಽಪ್ಯಾಕಾಶಸ್ಯಾಪ್ಯನಿತ್ಯತ್ವಮಿತಿ ಭಾವಃ| ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಚಾತ್ಮನಃ ಪೂರ್ವಾಪರಾವಸ್ಥಾನುಭೂತಾರ್ಥಪ್ರತಿಸನ್ಧಾನಾತ್; ನಹ್ಯನಿತ್ಯೇ ಜ್ಞಾತರಿ ಪೂರ್ವಾನುಭೂತಮರ್ಥಮುತ್ತರೋ ಜ್ಞಾತಾ ಪ್ರತಿಸನ್ಧತ್ತೇ ; ನಹಿ ದೇವದತ್ತಬುದ್ಧಮರ್ಥಂ ಯಜ್ಞದತ್ತೋಽವಗತತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಸನ್ದಧಾತಿ| ನನು, ದೃಶ್ಯತೇ ಜ್ಞಾನವತಃ ಸುಖೋಪಲಬ್ಧಾವನುರಾಗಲಕ್ಷಣೋ ವಿಕಾರಸ್ತಥಾ ದುಃಖೋಪಲಬ್ಧೌ ಚ ದ್ವೇಷಲಕ್ಷಣಃ, ತತ್ ಕಥಂ ಸುಖದುಃಖೋಪಲಬ್ಧಾವಯಮಾತ್ಮಾ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಇತ್ಯಾಹ- ದ್ರಷ್ಟಾ ಪಶ್ಯತಿ ಹಿ ಕ್ರಿಯಾ ಇತಿ| ದ್ರಷ್ಟಾ ಸಾಕ್ಷೀ; ತೇನ ಯತಿರ್ಯಥಾ ಪರಮಶಾನ್ತಃ ಸಾಕ್ಷೀ ಸಞ್ಜಗತಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಪಶ್ಯನ್ನ ರಾಗದ್ವೇಷಾದಿನಾ ಯುಜ್ಯತೇ, ತಥಾಽಽತ್ಮಾಽಪಿ ಸುಖದುಃಖಾದ್ಯುಪಲಭಮಾನೋಽಪಿ ನ ರಾಗಾದಿನಾ ಯುಜ್ಯತೇ; ದೃಶ್ಯಮಾನರಾಗಾದಿವಿಕಾರಸ್ತು ಮನಸಿ, ಪ್ರಾಕೃತಬುದ್ಧೌ ವಾ ಸಾಙ್ಖ್ಯದರ್ಶನಪರಿಗ್ರಹಾದ್ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಸಾಙ್ಖ್ಯಮತೇ ಚ ಮನಃಶಬ್ದೇನ ಬುದ್ಧಿರನ್ತಃಕರಣಂ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ||೫೬||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 57

ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಶ್ಚೋಕ್ತಃ ಶಾರೀರೋ ದೋಷಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಮಾನಸಃ ಪುನರುದ್ದಿಷ್ಟೋ ರಜಶ್ಚ ತಮ ಏವ ಚ||೫೭||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವಿಕಾರಾಶ್ರಯಂ ತಥಾ ವಿಕಾರಸ್ಯ ವ್ಯವಹಿತಂ ಚ ಹೇತುಮಭಿಧಾಯ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಂ ದೋಷರೂಪಹೇತುಮಾಹ- ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾದಗ್ರೇ ವಾಯುರುಕ್ತಃ, ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚಾಶುಭೂರಿದಾರುಣವಿಕಾರಕರ್ತೃತ್ವಾತ್; ವಚನಂ ಹಿ- ‘ಆಶುಕಾರೀ ಮುಹುಶ್ಚಾರೀ’ (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ; ತಥಾ ಅಶೀತಿಂ ವಾತಜಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್, ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಾನ್, ವಿಂಶತಿಂ ಚ ಕಫಜಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೇ (ಸೂ. ಅ. ೨)| ವಾತಮನು ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ಶರೀರಮೂಲಭೂತಾಗ್ನಿಹೇತುತ್ವಾತ್ತಥಾ ಕಫಾಧಿಕವಿಕಾರಕರ್ತೃತ್ವಾತ್ತಥಾ ಕಫಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಚಾಶುಕಾರಿತ್ವಾತ್| ಅಸಮಾಸಕರಣಂ ತು ಪೃಥಗಪಿ ವಾಯ್ವಾದೀನಾಂ ರೋಗಕರ್ತೃತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಶಾರೀರ ಇತಿ ಮಾನಸದೋಷವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತಿ “ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣೈಕೋಲ್ಬಣೈಃ ಷಟ್ ಸ್ಯುರ್ಹೀನಮಧ್ಯಾಧಿಕೈಶ್ಚ ಷಟ್” (ಸೂ.ಅ.೧೭) ಇತ್ಯಾದಿವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಪ್ರಪಞ್ಚಸ್ಯ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಃ| ನನು, ಶೋಣಿತಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷತ್ವಾನ್ನಾಯಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಸಾಧುಃ, ಯತೋ ರಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ವಾತಾದಿವದ್ವಿಶಿಷ್ಟಹೇತುಲಕ್ಷಣವಿಕಾರಚಿಕಿತ್ಸಿತನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತಃ; ತತ್ರ ಹೇತುನಿರ್ದೇಶೋ ಯಥಾ- “ಕಾಲೇ ಚಾನವಸೇಚನಾತ್” (ಸೂ.ಅ.೨೪/೯) ಇತ್ಯಾದಿ, ಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಯಥಾ- “ತಪನೀಯೇನ್ದ್ರಗೋಪಾಭಂ ಪದ್ಮಾಲಕ್ತಕಸನ್ನಿಭಮ್” (ಸೂ.ಅ.೨೪/೨೨) ಇತ್ಯಾದಿ, ರಕ್ತವಿಕಾರಾಶ್ಚ ರಕ್ತಾರ್ಶಃಪ್ರದರರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಯ ಉಕ್ತಾಃ, ಉಪಕ್ರಮಶ್ಚ “ಸ್ರಾವಣಂ ಶೋಣಿತಸ್ಯ ತು” (ಸೂ.ಅ.೨೪/೧೮) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಃ, ತಥಾ ದೋಷಸಞ್ಜ್ಞಾ ಚ ಚರಕೇ ಕೃತಾ, ಯದುಕ್ತಂ- “ಕಫೇ ವಾತೇ ಜಿತಪ್ರಾಯೇ ಪಿತ್ತಂ ಶೋಣಿತಮೇವ ವಾ| ಯದಿ ಕುಪ್ಯತಿ ವಾತಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ|| ಯಥೋಲ್ಬಣಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ತತ್ರ ಕಾರ್ಯಂ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್” (ಚಿ.ಅ.೫/೨೭) ಇತಿ; ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪಿ ಶಲ್ಯೇ ಶೋಣಿತಂ ದೋಷತ್ವೇನೋಕ್ತಂ- “ತೈರೇತೈಃ ಶೋಣಿತಚತುರ್ಥೈಃ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೨೧) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ನೈವಂ, ದೋಷೋ ಹಿ ಸ್ವತನ್ತ್ರದೂಷಣಾತ್ಮಕ ಉಚ್ಯತೇ; ಯತೋ ನ ವಾತಾದಯೋ ವೃದ್ಧಾಃ ಕಿಞ್ಚಿದಪೇಕ್ಷ್ಯ ದೂಷಯನ್ತಿ ಕಿನ್ತು ಸ್ವತ ಏವ, ಶೋಣಿತಂ ತು ದುಷ್ಟವಾತಾದಿಸಂಸರ್ಗಮಪೇಕ್ಷ್ಯೈವ ದೂಷಕಂ ಭವತಿ, ನ ಹಿ ಶೋಣಿತಂ ವಿಕೃತವಾತಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಮನ್ತರೇಣ ವಿಕೃತಂ ಭವತಿ; ಸರ್ವದಾ ವಾತಾದಿಜನಕೈರೇವ ಶೋಣಿತದುಷ್ಟೇಃ; ತಥಾ ಸರ್ವದಾ ವಾತಾದಿಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಸ್ಯೈವ ಶೋಣಿತಸ್ಯ ದುಷ್ಟತ್ವಾತ್; ಯಶ್ಚ ಹೇತ್ವಾದಿವಿಶೇಷ ಉಕ್ತಃ ಸ ವಾತಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯೈವ ಶೋಣಿತಸ್ಯ ಭವತಿ; ತೇನ ವಾತಾದಯ ಏವ ತತ್ರಾಪಿ ದೂಷಣಾತ್ಮಕಾಃ, ಶೋಣಿತಂ ತು ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾತಿರಿಕ್ತಮಪಿ ದೂಷ್ಯಮೇವ; ನ ಚ ದೂಷ್ಯಸ್ಯ ಹೇತ್ವಾದಯೋ ವಿಶಿಷ್ಟಾ ನ ಭವನ್ತಿ, ಯತೋ ಮಾಂಸಾದೀನಾಮಪಿ ಹೇತ್ವಾದಿವಿಶೇಷೋಽಸ್ತಿ; ಯಥಾ ಮಾಂಸದುಷ್ಟೌ- “ಮಾಂಸವಾಹೀನಿ ದುಷ್ಯನ್ತಿ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಚ ಸ್ವಪತಾಂ ದಿವಾ” (ವಿ.ಅ.೫) ಇತ್ಯಾದಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ; ಮಾಂಸದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಂ “ಶೃಣು ಮಾಂಸಪ್ರದೋಷಜಾನ್” (ಸೂ.ಅ.೨೮) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಯಾನ್ ವಿಕಾರಾಸ್ತೇ ಜ್ಞೇಯಾಃ, ಯತ ಏತಾನೇವ ಮಾಂಸದೋಷವಿಕಾರಾನ್ ಸ್ರೋತೋವಿಮಾನೇ ಮಾಂಸದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣತ್ವೇನಾತಿದೇಶಾದಭಿಧಾಸ್ಯತಿ, ದುಷ್ಟಮಾಂಸವಿಕಾರಾಶ್ಚಾಧಿಮಾಂಸಾರ್ಬುದಾದಯ ಉಕ್ತಾಃ; ಉಪಕ್ರಮಶ್ಚ “ಮಾಂಸಜಾನಾಂ ತು ಸಂಶುದ್ಧಿಃ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮ ಚ” (ಸೂ.ಅ.೨೮) ಇತ್ಯುಕ್ತಃ| ತಸ್ಮಾದ್ದೂಷ್ಯಾಧಿಕಾರೇ ದೋಷಕೃತೇ ಕಾರ್ಯೇ ದೂಷ್ಯೇಣ ವ್ಯಪದೇಶಃ- ರಕ್ತಜೋಽಯಂ, ಮಾಂಸಜೋಽಯಮಿತ್ಯಾದಿ; ಯಥಾ- ಸ್ನೇಹಾಧಾರೇಣ ವಹ್ನಿನಾ ದಗ್ಧೇ ಸ್ನೇಹದಗ್ಧ ಇತಿ ವ್ಯಪದೇಶಃ| ದೋಷಸಞ್ಜ್ಞಾ ತು ಪೀಡಾಕರ್ತೃತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾದದೋಷೇಽಪಿ ಸ್ಯಾತ್ ; ಯಥಾ- “ಸ್ವಯಂ ಪ್ರವೃತ್ತಂ ತಂ ದೋಷಮುಪೇಕ್ಷೇತ ಹಿತಾಶನೈಃ” (ಚಿ.ಅ.೫/೪೬) ಇತ್ಯತ್ರ ಪುರೀಷಮೇವ ದೋಷತ್ವೇನೋಕ್ತಮ್| ಸುಶ್ರುತೇ ತು ಶೋಣಿತಸ್ಯ ದೋಷತ್ವಂ ವ್ರಣೇಷು ಪ್ರಾಯಃ ಶೋಣಿತದುಷ್ಟಿದರ್ಶನಾದುಪಚರಿತಮೇವೋಕ್ತಮ್| ಯತಃ ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇ ವ್ರಣಪ್ರಶ್ನೇ ವಾತಾದಯಸ್ತ್ರಯ ಏವ ತತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಾಃ- “ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣ ಏವ ದೇವಸಮ್ಭವಹೇತವೋ ಭವನ್ತಿ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೨೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಕಿಞ್ಚ ಯದಿ ಶೋಣಿತಂ ದೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ವಾತಾದಿವತ್ಪ್ರಕೃತ್ಯಾರಮ್ಭಕಂ ಸ್ಯಾತ್, ನಚಾರಭತೇ; ತಸ್ಮಾತ್ತ್ರಯ ಏವ ದೋಷಾ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಮ್| ಮಾನಸದೋಷಮಾಹ- ಮಾನಸಃ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ಪುನಃಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ, ತೇನ ಮಾನಸ ಉದ್ದಿಷ್ಟ ಏವ ಪರಂ ನ ಶಾರೀರದೋಷವತ್ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಃ, ಮಾನಸದೋಷಾಣಾಮಸ್ಮಿಂಸ್ತನ್ತ್ರೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾರೂಪೇಽಪ್ರಾಸ್ತಾವಿಕತ್ವಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ಆದೌ ರಜ ಉಕ್ತಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್; ವಚನಂ ಹಿ- “ನಾರಜಸ್ಕಂ ತಮಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ” (ವಿ.ಅ.೬) ಇತಿ| ಏವಶಬ್ದೇನ ಸತ್ತ್ವಾಖ್ಯಗುಣಸ್ಯಾದೋಷತ್ವಮವಧಾರಯತಿ, ಸತ್ತ್ವಂ ಹ್ಯವಿಕಾರಿ||೫೭||

Adhikarana 33 (58) · Śloka 58

ಪ್ರಶಾಮ್ಯತ್ಯೌಷಧೈಃ ಪೂರ್ವೋ ದೈವಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯೈಃ| ಮಾನಸೋ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಧೈರ್ಯಸ್ಮೃತಿಸಮಾಧಿಭಿಃ||೫೮||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ದೋಷಪ್ರಶಮಕಾರಣಮಾಹ- ಪ್ರಶಾಮ್ಯತೀತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವ ಇತಿ ಶಾರೀರಃ| ದೋಷಗ್ರಹಣೇನ ತಜ್ಜನ್ಯಾ ವ್ಯಾಧಯೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ವಿಕೃತದೋಷಾದನನ್ಯತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧೀನಾಮ್| ದೈವಮದೃಷ್ಟಂ, ತದಾಶ್ರಿತ್ಯ ಯದ್ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರಂ ಕರೋತಿ ತದ್ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಬಲಿಮಙ್ಗಲಾದಿ; ಏತಚ್ಚ ಪ್ರಥಮಮುಕ್ತಂ ಸದ್ಯೋಽಕ್ಲೇಶೇನ ಚ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮಕತ್ವಾತ್| ಯುಕ್ತಿಃ ಯೋಜನಾ; ಶರೀರಭೇಷಜಯೋರ್ಹಿತೋ ಯೋ ಯೋಗಸ್ತದಪೇಕ್ಷಂ ಸಂಶೋಧನಸಂಶಮನಾದಿ ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಮುಚ್ಯತೇ| ಜ್ಞಾನಮ್ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನಂ, ವಿಜ್ಞಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಂ , ಧೈರ್ಯಮ್ ಅನುನ್ನತಿಶ್ಚೇತಸಃ, ಸ್ಮೃತಿಃ ಅನುಭೂತಾರ್ಥಸ್ಮರಣಂ, ಸಮಾಧಿಃ ವಿಷಯೇಭ್ಯೋ ನಿವರ್ತ್ಯಾತ್ಮನಿ ಮನಸೋ ನಿಯಮನಮ್||೫೮||

Adhikarana 34 (59-61) · Śloka 61

ರೂಕ್ಷಃ ಶೀತೋ ಲಘುಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶ್ಚಲೋಽಥ ವಿಶದಃ ಖರಃ| ವಿಪರೀತಗುಣೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ಮಾರುತಃ ಸಮ್ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ||೫೯|| ಸಸ್ನೇಹಮುಷ್ಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ದ್ರವಮಮ್ಲಂ ಸರಂ ಕಟು| ವಿಪರೀತಗುಣೈಃ ಪಿತ್ತಂ ದ್ರವ್ಯೈರಾಶು ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ||೬೦|| ಗುರುಶೀತಮೃದುಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಸ್ಥಿರಪಿಚ್ಛಿಲಾಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಪ್ರಶಮಂ ಯಾನ್ತಿ ವಿಪರೀತಗುಣೈರ್ಗುಣಾಃ||೬೧||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಶರೀರರೋಗಾಧಿಕಾರಪ್ರವೃತ್ತತ್ವಾದಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಶಾರೀರರೋಗಜನಕವಾತಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಭೇಷಜಂ ಚಾಹ- ರೂಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಧಾನತ್ವಾದಗ್ರೇ ವಾಯೋರಭಿಧಾನಮ್| ರೂಕ್ಷಾದೀನಾಂ ಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಾದಭಿಧಾನಂ, ತೇನ ದಾರುಣಾದಯೋಽಪಿ ಗುಣಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ; ರೂಕ್ಷತ್ವಂ ಚ ವಾಯಾವಧಿಕಂ, ಸ್ನೇಹಸಾಧ್ಯತ್ವಾದ್ವಾಯೋಃ; ಅತೋ ರೂಕ್ಷತ್ವಮಗ್ರೇಽಭಿಹಿತಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ವೈಶೇಷಿಕೇಽನುಷ್ಣಾಶೀತೋ ವಾಯುಃ, ತಥಾಽಪೀಹ ಶೀತೇನ ವೃದ್ಧಿದರ್ಶನಾದುಷ್ಣೇನ ಚ ಪ್ರಶಮದರ್ಶನಾತ್ತಥಾ ಕೇವಲವಾತಾರಬ್ಧೇ ರೋಗೇ ಶೀತದರ್ಶನಾಚ್ಚ ಶೀತ ಏವ ವಾಯುಃ; ಯಚ್ಚ ಪಿತ್ತಯುಕ್ತಸ್ಯೋಷ್ಣತ್ವಂ, ತದ್ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್; ಯಥಾ ಪಾಷಾಣಸ್ಯ ಯೇನ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಶೀತೇನೋಷ್ಣೇನ ವಾ ಯೋಗೋ ಭವತಿ ತದ್ಗುಣಾನುವಿಧಾನಂ, ತಥಾ ವಾಯೋರಪಿ| ವಿಪರೀತಾ ವಾತಗುಣಪ್ರತಿಪಕ್ಷಾ ಗುಣಾ ಯಸ್ಯ ತದ್ವಿಪರೀತಗುಣಂ; ಗುಣಶಬ್ದೇನ ಚೇಹ ಧರ್ಮವಾಚಿನಾ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವಾಃ ಸರ್ವ ಏವ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ತೇನ ಪ್ರಭಾವಾದಪಿ ಯದ್ವಾತವಿಪರೀತಂ ತದಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇಕವಿಪರೀತಶಬ್ದಲೋಪಾದ್ವಿಪರೀತಂ ವಿಪರೀತಗುಣಂ ಚ ಗ್ರಾಹಯನ್ತಿ; ತೇನ ವಿಪರೀತಗ್ರಹಣಾತ್ ಪ್ರಭಾವವಿಪರೀತಂ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಗುಣವೈಪರೀತ್ಯಾದ್ವಿಪಾಕಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ನನು ವಿಪರೀತಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠೈರಪಿ ವಾತಾದೀನಾಂ ಪ್ರಶಮೋ ಭವತಿ, ಯತೋ ನ ಹಿ ಸರ್ವಂ ಭೇಷಜಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ವಿರುದ್ಧಂ ಭವತಿ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ವಿರುದ್ಧಗುಣಸನ್ನಿಪಾತೇ ಹಿ ಭೂಯಸಾಽಲ್ಪಮವಜೀಯತೇ” (ವಿ.ಅ.೧) ಇತಿ; ತತ್ ಕಿಮಿತಿ ವಿರುದ್ಧಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಸ್ಯಾಗ್ರಹಣಮ್? ಉಚ್ಯತೇ- ವಿರುದ್ಧಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಸ್ಯಾಪಿ ವಿಪರೀತಗುಣಶಬ್ದೇನೈವ ಗ್ರಹಣಾತ್| ವಿಪರೀತಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠೇಽಪಿ ಯೇ ವಿಪರೀತಾ ಅಲ್ಪಾ ಅಬಲಾ ವಾ ಗುಣಾಸ್ತೇ ಸ್ವಕಾರ್ಯಾಕರ್ತೃತ್ವಾದವ್ಯಪದೇಶ್ಯಾ ಏವ; ಕಿಂವಾ ಸರ್ವಥಾ ವಿಪರೀತಗುಣೈರಧಿಕಾ ಪ್ರಶಸ್ತಾ ಚ ಶಾನ್ತಿರ್ಭವತಿ, ಅತ ಏವ ಸಮ್ಪ್ರಶಬ್ದೌ ಶೀಘ್ರಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಶಮಾರ್ಥಾಭಿಧಾಯಕೌ ಕೃತೌ; ವಿಪರೀತಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠೈರ್ನ ತಥಾ ಶಾನ್ತಿರ್ಭವತಿ, ಅತ ಏವ ಸಮ್ಪ್ರಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಂ ನ ತತ್ ಸಾಕ್ಷಾದುಕ್ತಮ್| ಏವಂ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋರಪಿ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಸಸ್ನೇಹಮಿತಿ ಈಷತ್ಸ್ನೇಹಂ, ತೇನ ಪಿತ್ತೇ ಸರ್ಪಿಷಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಭೇಷಜತ್ವಮುಪಪನ್ನಮ್| ಅಮ್ಲರಸತಾ ಚೇಹ ಪಿತ್ತಸ್ಯೋಚ್ಯತೇ, ಅಪ್ತೇಜಃಸಮಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯ; ಸುಶ್ರುತೇ ತು ಕಟುತ್ವಮೇವ ಪಿತ್ತಸ್ಯೋಕ್ತಮ್, ಅಮ್ಲತಾ ಚ ವಿದಗ್ಧಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯೋಕ್ತಾ| ಯದುಕ್ತಂ- “ವಿದಗ್ಧಂ ಚಾಮ್ಲಮೇವ ಚ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೨೧) ಇತಿ| ಏವಂ ಸಸ್ನೇಹತಾಯಾಮಪಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸುಶ್ರುತಸ್ವರಸೋ ನಾಸ್ತಿ| ಏತಚ್ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಮಮ್ಲತ್ವಂ ಚ ಜಲಾನಲಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯೋಪಪನ್ನಮೇವ, ಸುಶ್ರುತೇ ತು ತೇಜೋರೂಪಪಿತ್ತಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವ ತನ್ನಿರಸ್ತಂ ಭವತಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ವಿಪರೀತಗುಣೈರ್ಗುಣಾನಾಂ ಪ್ರಶಮ ಉಚ್ಯತೇ, ನ ಪುನಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಪ್ರಶಮೋಽಭಿಧೀಯತೇ; ಕಸ್ಮಾದೇವಮುಚ್ಯತೇ? ಗುಣಪ್ರಶಮನೇನ ಚ ಗುಣಿಪ್ರಶಮೋ ಗುಣವೃದ್ಧ್ಯಾ ಚ ಗುಣಿವೃದ್ಧಿರ್ಭವತೀತಿ ಸೂಚನಾರ್ಥಮ್| ಯತ ಉಷ್ಣೇನ ಶೀತಪ್ರಶಮೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಶೀತಾಧಾರಸ್ಯೋದಕಭಾಗಸ್ಯಾವಶ್ಯಮೇವ ಪ್ರಶಮಃ ಕ್ರಿಯತೇ||೫೯-೬೧||

Adhikarana 35 (62) · Śloka 63

ವಿಪರೀತಗುಣೈರ್ದೇಶಮಾತ್ರಾಕಾಲೋಪಪಾದಿತೈಃ| ಭೇಷಜೈರ್ವಿನಿವರ್ತನ್ತೇ ವಿಕಾರಾಃ ಸಾಧ್ಯಸಮ್ಮತಾಃ||೬೨|| ಸಾಧನಂ ನ ತ್ವಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಮುಪದಿಶ್ಯತೇ|೬೩|

ವಿಪರೀತಗುಣೈರಪ್ಯಲ್ಪಮಾತ್ರೈಸ್ತಥಾಽವಿಪರೀತದೇಶಕಾಲಾದಿಪ್ರತಿಬದ್ಧೈಶ್ಚ ನ ಪ್ರಶಮೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ವಿಪರೀತೇತ್ಯಾದಿ| ದೇಶೋ ಭೂಮಿರಾತುರಶ್ಚ, ಮಾತ್ರಾ ಅನಪಾಯಿಪರಿಮಾಣಂ, ಕಾಲೋ ನಿತ್ಯಗಃ ಋತ್ವಾದಿರಾವಸ್ಥಿಕೋ ಬಾಲ್ಯಾದಿಶ್ಚ; ದೇಶಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಯಥೋಚಿತತ್ವೇನ ಕಲ್ಪಿತೋ ದೇಶಮಾತ್ರಾಕಾಲೋಪಪಾದಿತಃ| ಉಪಪಾದಿತೈರಿತಿ ಚೌರಾದಿಕೋ ಣಿಚ್; ಕಿಂವಾ ವೈದ್ಯೇನೋಪಪಾದಿತೈಃ| ಅತ್ರ ದೇಶಗ್ರಹಣಾದ್ಬಲಶರೀರಾಹಾರಸಾತ್ಮ್ಯಸತ್ತ್ವಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ, ಕಾಲಗ್ರಹಣಾದ್ವಯಸೋಽಪಿ ಗ್ರಹಣಂ, ದೋಷಸ್ತು ಪ್ರಶಮನೀಯತಯೈವ ಗೃಹೀತಃ, ಭೇಷಜಂ ತು ಸಾಕ್ಷಾದೇವೋಕ್ತಮ್; ಏವಂ ದೋಷಭೇಷಜದೇಶಕಾಲಬಲಶರೀರಾಹಾರಸಾತ್ಮ್ಯಸತ್ತ್ವಪ್ರಕೃತಿವಯಸಾಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾಣಾಂ ದಶವಿಧಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಗ್ರಹಣಂ ಭವತಿ| ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕಾನಾಂ ಸಮ್ಮತಾಃ ಸಾಧ್ಯಸಮ್ಮತಾಃ; ಏತೇನಾಜ್ಞೇನಾಜ್ಞಾನಾದ್ಯೇ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಗೃಹೀತಾಸ್ತೇ ನಿರಾಕ್ರಿಯನ್ತೇ| ಯತ್ತು ಸಮ್ಯಗ್ಗ್ರಹಣೇನ ಯಾಪ್ಯಯಾಪನಮುಚ್ಯತೇ ತನ್ನಾತಿಸುನ್ದರಂ, ವಿನಿವರ್ತನ್ತ ಇತಿ ವಚನಾತ್; ನ ಚ ಯಾಪ್ಯಯಾಪನಂ ವಿನಿವೃತ್ತಿಃ| ಅಸಾಧ್ಯೇ ಭೇಷಜನಿವೃತ್ತಿಮಾಹ- ಸಾಧನಮಿತ್ಯಾದಿ| ನನ್ವಸಾಧ್ಯಾನಾಮಪಿ ಸಾಧನಂ ದೃಷ್ಟಂ, ಯತೋಽರಿಷ್ಟವಾಂಸ್ತಾವದವಶ್ಯಂ ಮೃತ್ಯುಗೃಹೀತತ್ವೇನಾಸಾಧ್ಯಃ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಅರಿಷ್ಟಂ ಚಾಪಿ ತನ್ನಾಸ್ತಿ ಯದ್ವಿನಾ ಮರಣಂ ಭವೇತ್| ಮರಣಂ ಚಾಪಿ ತನ್ನಾಸ್ತಿ ಯನ್ನಾರಿಷ್ಟಪುರಃಸರಮ್” (ಇಂ.ಅ.೨); ಉತ್ಪನ್ನಾರಿಷ್ಟಸಾಧನಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಪ್ರೋಕ್ತಂ- “ಧ್ರುವಂ ತ್ವರಿಷ್ಟೇ ಮರಣಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೈಸ್ತತ್ ಕಿಲಾಮಲೈಃ| ರಸಾಯನತಪೋಜಪ್ಯತತ್ಪರೈರ್ವಾ ನಿವಾರ್ಯತೇ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೨೮) ಇತಿ; ತಥಾ ಚಾಹ ಭಗವಾನಗಸ್ತ್ಯಃ- “ರಸಾಯನತಪೋಜಪ್ಯಯೋಗಸಿದ್ಧೈರ್ಮಹಾತ್ಮಭಿಃ| ಕಾಲಮೃತ್ಯುರಪಿ ಪ್ರಾಜ್ಞೈರ್ಜೀಯತೇ ನಾಲಸೈರ್ನರೈಃ” ಇತಿ; ತಥಾಽನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಜಾತಾಽರಿಷ್ಟೋಽಪಿ ಜೀವತಿ” ಇತಿ| ಅತ್ರಾಹುರೇಕೇ- ದ್ವಿವಿಧಮರಿಷ್ಟಂ ನಿಯತಮನಿಯತಂ ಚ; ತತ್ರ ಯನ್ನಿಯತಂ ತದಸಾಧ್ಯಮೇವ, ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ “ನ ತ್ವರಿಷ್ಟಸ್ಯ ಜಾತಸ್ಯ ನಾಶೋಽಸ್ತಿ ಮರಣಾದೃತೇ” (ಇಂ.ಅ.೨); ಅತ್ರ ಜಾತಸ್ಯೇತಿ ವಚನಾನ್ನಿಯತಸ್ಯೇತಿ ಗಮ್ಯತೇ; ಯತ್ತ್ವನಿಯತಮರಿಷ್ಟಂ ತತ್ಪ್ರತಿ ಸುಶ್ರುತಾಗಸ್ತ್ಯವಚನಯೋರರ್ಥವತ್ತಾ| ಚರಕೇಽಪ್ಯನಿಯತಮರಿಷ್ಟಮುಕ್ತಂ; ಯಥಾ- ಸಂಶಯಪ್ರಾಪ್ತಮಾತ್ರೇಯೋ ಜೀವಿತಂ ತಸ್ಯ ಮನ್ಯತೇ (ಇಂ.ಅ.೯) ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ಸಂಶಯಪ್ರಾಪ್ತಮಿತಿ ಉಕ್ತಿಭೇದಮಾತ್ರಮತ್ರ; ತೇನ ಸರ್ವಾರಿಷ್ಟಂ ಮಾರಕಮೇವಾಸತಿ ರಸಾಯನಾದೌ, ರಸಾಯನತಪಃಪ್ರಭೃತಯಸ್ತು ಪ್ರಭಾವಾತಿಶಯಯೋಗಾದಿತರಕ್ರಿಯಯಾಽಸಾಧ್ಯಮಪಿ ಸಾಧಯನ್ತಿ; ತಚ್ಚಾರಿಷ್ಟನಿವಾರಣಂ ವಿರಲೇಷ್ವೇವ ಪುರುಷಾತಿಶಯೇಷು ನನ್ದಿಕೇಶ್ವರಾದಿಷು ದೃಷ್ಟಂ, ನ ಸರ್ವಪುರುಷೈಸ್ತಚ್ಛಕ್ಯಮತೋ ಜಾತಾರಿಷ್ಟಾನಾಮಸಾಧ್ಯತೈವ ತನ್ತ್ರೇ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಯತ್ತು ಕೈಶ್ಚಿದುಚ್ಯತೇ- ನಿಯತಾಯುಷೋ ಮೃತ್ಯುರರಿಷ್ಟಪೂರ್ವೋ ಭವತಿ, ಅನಿಯತಾಯುಷಸ್ತ್ವರಿಷ್ಟಂ ವಿನೈವ ಮೃತ್ಯುರ್ಭವತಿ| ತನ್ನ, “ಮರಣಂ ಚಾಪಿ ತನ್ನಾಸ್ತಿ ಯನ್ನಾರಿಷ್ಟಪುರಃಸರಮ್” (ಇಂ.ಅ.೨) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಯದುಚ್ಯತೇ- ಅನಿಯತಾಯುಷಃ ಸತ್ಯಪಿ ರಿಷ್ಟಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೇ ಸಮ್ಯಕ್ಕ್ರಿಯೋಪಪಾದನಾಜ್ಜೀವಿತೇನ ಭವಿತವ್ಯಂ, ಯತೋಽನಿಯತಾಯುಷಃ ಪುರುಷಕಾರಾಪರಾಧಾದೇವ ಪರಂ ಮೃತ್ಯುರ್ಭವತಿ, ಸಮ್ಯಕ್ಕ್ರಿಯಾಯಾಂ ಚ ಪುರುಷಕಾರಾಪರಾಧೋ ನಾಸ್ತಿ| ತನ್ನ, ನಹ್ಯನಿಯತಾಯುಷಃ ಸರ್ವದೈವ ಪುರುಷಕಾರಸಾಧ್ಯಾಃ, ಕಿನ್ತು ಯಥೋಚಿತಕಾಲಕ್ರಿಯಮಾಣಸ್ವಸ್ಥಾತುರಹಿತಸೇವಾರೂಪಪುರುಷಕಾರಸಾಧ್ಯಾಃ; ತೇನ ಯಥೋಚಿತಕಾಲೇ ಹಿತಾಸೇವನಾದಸಾಧ್ಯತ್ವಯುಕ್ತೇ ವ್ಯಾಧೌ ರಿಷ್ಟೇ ಜಾತೇ ಕಿಂ ಭೇಷಜಮತೀತಕಾಲಕ್ರಿಯಮಾಣಮಪಕ್ರಾನ್ತೇ ಸಲಿಲ ಇವ ಸೇತುಬನ್ಧಃ ಕರಿಷ್ಯತೀತಿ| ತಸ್ಮಾದಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ಸಾಧನಂ ನೋಪದಿಶ್ಯತ ಇತಿ ಸಾಧು||೬೨||-

Adhikarana 36 (63) · Śloka 63

ಭೂಯಶ್ಚಾತೋ ಯಥಾದ್ರವ್ಯಂ ಗುಣಕರ್ಮಾಣಿ ವಕ್ಷ್ಯತೇ||೬೩||

ಕಿಮೇತಾನ್ಯೇವ ಗುಣಕರ್ಮಾಣಿ, ಉತಾಪರಾಣ್ಯಪೀತ್ಯಾಹ- ಭೂಯಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಗುಣಾನಾಂ ಕರ್ಮಾಣಿ ಗುಣಕರ್ಮಾಣಿ| ಯಥಾದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ಯಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇ ಯದ್ಯದ್ಗುಣಕರ್ಮ ತತ್ತತ್ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇಽನ್ನಪಾನಾದೌ ಕೃತ್ಸ್ನೇ ವಾ ತನ್ತ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ‘ಆಚಾರ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಇತಿ ಬ್ರೂಞೋ ವಚಿರಾದೇಶಾತ್ ಪ್ರಯೋಗಃ| ಕಿಂವಾ ಯಥಾದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ಯಥಾಹೇತುಂ; ತದ್ಯಥಾ- ಗುರುಖರಕಠಿನಾದಿಗುಣಬಹುಲಂ ಪಾರ್ಥಿವದ್ರವ್ಯಂ, ತೇಷಾಂ ಚ ಪಾರ್ಥಿವಾನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ಕರ್ಮ ಉಪಚಯಸಙ್ಘಾತಗೌರವಾದೀತಿ||೬೩||

Adhikarana 37 (64) · Śloka 64

ರಸನಾರ್ಥೋ ರಸಸ್ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಮಾಪಃ ಕ್ಷಿತಿಸ್ತಥಾ| ನಿರ್ವೃತ್ತೌ ಚ ವಿಶೇಷೇ ಚ ಪ್ರತ್ಯಯಾಃ ಖಾದಯಸ್ತ್ರಯಃ||೬೪||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ದೋಷಾನಭಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಮನಪ್ರಧಾನಾನ್ ರಸಾನ್ ವಕ್ತುಮುದ್ಯತೋ ರಸಲಕ್ಷಣಪೂರ್ವಕಂ ರಸೋತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮಮಾಹ- ರಸನಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಸ್ಯತ ಆಸ್ವಾದ್ಯತ ಇತಿ ರಸಃ| ರಸನಾರ್ಥ ಇತಿ ಜಿಹ್ವಾಗ್ರಾಹ್ಯಃ| ಏತಚ್ಚ ಷಣ್ಣಾಮಪಿ ರಸಾನಾಮನುಗತಂ ರೂಪಾದಿಷು ಚ ವ್ಯಾವೃತ್ತತ್ವಾತ್ ಸಾಧುಲಕ್ಷಣಮ್| ತಸ್ಯೇತಿ ರಸಸ್ಯ| ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ಆಧಾರಕಾರಣಮ್| ದ್ರವ್ಯಶಬ್ದೋ ಹ್ಯಾಧಾರಕಾರಣವಾಚೀ; ಯಥಾ- “ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯದ್ರವ್ಯಾಣಿ” (ಸೂ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಕ್ಷಿತಿಸ್ತಥೇತಿ ಯಥಾ ಆಪ ಆಧಾರಕಾರಣಂ ತಥಾ ಕ್ಷಿತಿರಪಿ| ‘ಅಪ್ಕ್ಷಿತೀ’ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಕ್ಷಿತಿಸ್ತಥೇತಿವಚನಾತ್ ಕ್ಷಿತೇರಾಧಾರಕಾರಣತ್ವಮಮುಖ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯೇನಾಪೋ ಹಿ ನಿಸರ್ಗೇಣ ರಸವತ್ಯಃ| ತಥಾ ಹ್ಯಾತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯೇ “ಸೌಮ್ಯಾಃ ಖಲ್ವಾಪಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಜಲ ಏವ ರಸಸ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿರಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ತಸ್ಮಾದಾಪ್ಯೋ ರಸಃ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೪೨) ಇತಿ| ಕ್ಷಿತಿಸ್ತ್ವಪಾಮೇವ ರಸೇನ ನಿತ್ಯಾನುಷಕ್ತೇನ ರಸವತೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಯತೋ ನಿತ್ಯಃ ಕ್ಷಿತಿಜಲಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ವಚನಂ ಹಿ- “ವಿಷ್ಟಂ ಹ್ಯಪರಂ ಪರೇಣ” (ನ್ಯಾ.ದ.೩/೧/೬೦) ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ- ಖವಾಯ್ವಗ್ನಿಜಲಕ್ಷಿತೀನಾಮುತ್ತರೋತ್ತರೇ ಭೂತೇ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಭೂತಸ್ಯ ನಿತ್ಯಮನುಪ್ರವೇಶಃ, ತತ್ಕೃತಶ್ಚ ಖಾದಿಷು ಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಃ| ರಸಸ್ಯ ಕಿಂ ವ್ಯಕ್ತಾವಪ್ಕ್ಷಿತೀ ಕಾರಣಂ ಕಿಂವಾ ವಿಶೇಷೇ ಇತ್ಯಾಹ- ನಿರ್ವೃತ್ತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ವೃತ್ತೌ ಚೇತಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತೌ| ಏತೇನ ರಸೋಽಭಿವ್ಯಜ್ಯಮಾನೋ ಜಲಕ್ಷಿತ್ಯಾಧಾರ ಏವ ವ್ಯಜ್ಯತ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಚಕಾರಾದ್ವಿಶೇಷೇಽಪಿ ಮಧುರಾದಿಲಕ್ಷಣೇ ಅಪ್ಕ್ಷಿತೀ ಪ್ರತ್ಯಯೌ| ತೇನ “ಸೋಮಗುಣಾತಿರೇಕಾನ್ಮಧುರಃ, ಪೃಥಿವ್ಯಗ್ನಿಗುಣಾತಿರೇಕಾದಮ್ಲಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಜಲಪೃಥಿವ್ಯೋರಪಿ ವಿಶೇಷಕಾರಣತ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮುಪಪನ್ನಮ್| ವಿಶೇಷೇ ಚ ಪ್ರತ್ಯಯಾಃ ಖಾದಯ ಇತಿ ಮಧುರಾದಿವಿಶೇಷನಿರ್ವೃತ್ತೌ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣಂ ಖವಾಯ್ವನಲಾಃ, ನ ತ್ವಾಧಾರಕಾರಣಭೂತಾಃ| ಖಾದಯ ಇತ್ಯನೇನೈವ ತ್ರಿತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಸ್ತ್ರಯ ಇತಿ ವಚನಂ ತೇಷಾಮೇವ ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತಾನಾಮಪಿ ಪ್ರತ್ಯಯತ್ವದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್; ಅತ ಏವ ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತಾಕಾಶಾದಿಸಂಸರ್ಗಭೇದಾದ್ರಸಾನಾಂ ಮಧುರತರಮಧುರತಮಾದ್ಯವಾನ್ತರಭೇದ ಉಪಪನ್ನಃ| ವಿಶೇಷೇ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾದಭಿವ್ಯಕ್ತಾವಪ್ಯಾಕಾಶಾದೀನಾಂ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- ತಾಸ್ತ್ವನ್ತರೀಕ್ಷಾದ್ಭ್ರಶ್ಯಮಾನಾ ಭ್ರಷ್ಟಾಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತವಿಕಾರಗುಣಸಮನ್ವಿತಾ ಜಙ್ಗಮಸ್ಥಾವರಾಣಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಮೂರ್ತೀರಭಿಪ್ರೀಣಯನ್ತಿ; ತಾಸು ಷಡಭಿಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತಿ ರಸಾಃ (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ವಿಶೇಷೇ ಚೇತಿ ಚಕಾರಂ ಖಾದಯಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಯೋಜಯನ್ತಿ; ತೇನ ಚಕಾರಾತ್ ಕಾಲೋಽಪಿ ವಿಶೇಷೇಽಭಿವ್ಯಕ್ತೌ ಚ ಕಾರಣಂ ಲಭ್ಯತೇ| ಸಾಕ್ಷಾತ್ತು ಕಾಲಸ್ಯಾವಚನೇನ ಖಾದಿಭ್ಯೋಽಪ್ಯಪಕೃಷ್ಟಂ ಕಾಲಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಂ ದರ್ಶ್ಯತೇ| ಕಿಂವಾ ರಸಸ್ಯಾಪೋ ದ್ರವ್ಯಂ ಕ್ಷಿತಿಸ್ತಥೇತಿ ಪೂರ್ವವದೇವ; ನಿರ್ವೃತ್ತೌ ಚೇತಿ ಕ್ಷಿತಿರೇವ ನಿರ್ವೃತ್ತಾವಭಿವ್ಯಕ್ತೌ ಪ್ರತ್ಯಯೋ ನಾಪಃ; ಯತ ಆಪೋ ಹ್ಯವ್ಯಕ್ತರಸಾ ಏವ, ಕ್ಷಿತಿಸಮ್ಬನ್ಧಾದೇವ ಚ ರಸೋಽಭಿವ್ಯಕ್ತ ಉಪಲಭ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಜಙ್ಗಮಸ್ಥಾವರಾಣಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಮೂರ್ತೀರಭಿಪ್ರೀಣಯನ್ತಿ, ತಾಸು ಷಡಭಿಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತಿ ರಸಾಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತಿ| ತೇನ ಪಾರ್ಥಿವದ್ರವ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಾದೇವಾಪಾಂ ರಸೋ ವ್ಯಜ್ಯತೇ, ನಾನ್ಯಥಾ| ವಿಶೇಷೇ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾದಪ್ಕ್ಷಿತೀ ವಿಶೇಷೇ ಕಾರಣೇ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಾಪ್ಕ್ಷಿತೀ ವಿಶೇಷೇ ಕಾರಣೇ, ತಥಾಽಪಿ “ಸೋಮಗುಣಾತಿರೇಕಾನ್ಮಧುರಃ”- (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತ್ಯಾದೌ ತು ಖಾದಯ ಏವ ತಥಾ ಸನ್ನಿವಿಶನ್ತಿ ಯಥಾ ಸೋಮೋಽತಿರಿಕ್ತೋ ಭವತಿ, ತೇನ ತತ್ರಾಪ್ಯೂನತ್ವೇನ ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಾಃ ಖಾದಯ ಏವ ವಿಶೇಷಹೇತವ ಇತಿ| ಯದ್ಯಪಿಚಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿರ್ಮಧುರಾದಿವಿಶೇಷರಹಿತಾ ಕ್ವಚಿದ್ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸರ್ವತ್ರ ಯದಭಿವ್ಯಕ್ತಯೇಽನುಗತಂ ಕಾರಣಮುಪಲಭ್ಯತೇ ಕ್ಷಿತಿರೂಪಂ ಜಲಕ್ಷಿತಿರೂಪಂ ವಾ ತದಭಿವ್ಯಕ್ತಿಕಾರಣಂ; ಯದನುಗಮಾತ್ತು ಮಧುರಾದಿವಿಶೇಷೋಪಲಬ್ಧಿಸ್ತದ್ವಿಶೇಷಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ||೬೪||

Adhikarana 38 (65) · Śloka 65

ಸ್ವಾದುರಮ್ಲೋಽಥ ಲವಣಃ ಕಟುಕಸ್ತಿಕ್ತ ಏವ ಚ| ಕಷಾಯಶ್ಚೇತಿ ಷಟ್ಕೋಽಯಂ ರಸಾನಾಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಸ್ಮೃತಃ||೬೫||

ರಸವಿಶೇಷಾನಾಹ- ಸ್ವಾದುರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಮಿಷ್ಟತ್ವಾದಾದೌ ಮಧುರ ಉಕ್ತಃ; ತದನು ಚ ಪ್ರಾಣ್ಯಭೀಷ್ಟೋತ್ಕರ್ಷಕ್ರಮೇಣೈವಾಮ್ಲಾದಿನಿರ್ದೇಶಕ್ರಮೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಷಟ್ಕ ಇತಿ ಪುನಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾಕರಣಂ ಪರವಾದಿಮತಸಪ್ತಸಙ್ಖ್ಯತ್ವಾದಿನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ಅಯಂ ಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತ್ಯನೇನಾವಾನ್ತರಭೇದಬಹುತ್ವಂ ತಥಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣರಸಸಂಸರ್ಗಬಹುತ್ವಂ ಚ ದರ್ಶಯತಿ||೬೫||

Adhikarana 39 (66) · Śloka 1

ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾ ವಾಯುಂ, ಕಷಾಯಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕಾಃ| ಜಯನ್ತಿ ಪಿತ್ತಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಕಾಃ||೬೬|| (ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾಃ ಪಿತ್ತಂ, ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾಃ ಕಫಮ್| ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಕೋಪಯನ್ತಿ ಸಮೀರಣಮ್ ||೧||)|

ರಸಾನಾಮುಪಯುಕ್ತತರಂ ಕಾರ್ಯಮಾಹ- ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಚ ವಾಯೋರ್ನೀರಸಸ್ಯಾಪಿ ರಸಸಹಚರಿತಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾದಿಗುಣೈರ್ವಿಪರೀತೈಃ ಪ್ರಶಮೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಏವಂ ಮಧುರರಸಸ್ಯಾಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಽಮ್ಲಲವಣಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿತ್ವಾದಿಸಹಚರಿತಗುಣಯೋಗಾದೇವ ವೃದ್ಧಿಃ| ಅತ್ರ ಚ ಯೇ ಪ್ರಶಮಕತ್ವೇನ ರಸಾ ವಾತಾದೀನಾಂ ನೋಕ್ತಾಸ್ತೇ ವರ್ಧಕಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಯದಾಹ ವಾಗ್ಭಟಃ- “ತತ್ರಾದ್ಯಾ ಮಾರುತಂ ಘ್ನನ್ತಿ ತ್ರಯಸ್ತಿಕ್ತಾದಯಃ ಕಫಮ್| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರಾಃ ಪಿತ್ತಮನ್ಯೇ ತು ಕುರ್ವತೇ” (ವಾ.ಸೂ.ಅ.೧) ಇತಿ| ರಸಕರ್ಮಾತಿದೇಶೇನೈವ ಗುಣವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾನಾಮಪಿ ಕರ್ಮನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತ ಏವ| ಯತೋ ಮಧುರಾದಿರಸೇನೈವ ಸರ್ವಗುಣಾನ್ ವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾಂಶ್ಚ ನಿರ್ದೇಕ್ಷ್ಯತ್ಯಾತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯೇ- “ತತ್ರ ಸ್ವಾದುಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತ್ಯಾದಿನಾ; ತಥಾ “ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಾಂ ವಿಪಾಕಃ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಟುಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೬); ತಥಾ “ಅಮ್ಲೋಽಮ್ಲಂ ಪಚ್ಯತೇ ಸ್ವಾದುರ್ಮಧುರಂ ಲವಣಸ್ತಥಾ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ತಥಾ “ಶೀತಂ ವೀರ್ಯೇಣ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಮಧುರಂ ರಸಪಾಕಯೋಃ| ತಯೋರಮ್ಲಂ ಯದುಷ್ಣಂ ಚ ಯಚ್ಚೋಷ್ಣಂ ಕಟುಕಂ ತಯೋಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತ್ಯಾದಿನಾ||೬೬||

Adhikarana 40 (67) · Śloka 67

ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೋಷಪ್ರಶಮನಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧಾತುಪ್ರದೂಷಣಮ್| ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೌ ಮತಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತ್ರಿವಿಧಂ ದ್ರವ್ಯಮುಚ್ಯತೇ||೬೭||

ಅತೋಽವಶಿಷ್ಟಂ ದ್ರವ್ಯಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರಭಾವಕೃತಂ ವಕ್ತುಂ ಪ್ರಭಾವಭೇದೇನ ದ್ರವ್ಯಭೇದಮಾಹ- ಕಿಞ್ಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಿಞ್ಚಿದಿತಿ ನ ಸರ್ವಮ್| ದೋಷಸ್ಯ ದೋಷಯೋರ್ದೋಷಾಣಾಂ ವಾ ಪ್ರಶಮನಂ ದೋಷಪ್ರಶಮನಮ್| ದೋಷಗ್ರಹಣೇನ ದುಷ್ಟಾ ರಸಾದಯೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ತೇನ ದ್ರವ್ಯಮಹಿಮ್ನಾ ಯದ್ದೋಷಾಣಾಂ ದುಷ್ಟಾನಾಂ ರಸಾದೀನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ವಾ ಶಮಕಮಾಮಲಕದುರಾಲಭಾದಿ ತದ್ಗೃಹ್ಯತೇ| ಆಮಲಕಂ ಹಿ ಶಿವತ್ವಾತ್ತ್ರಿದೋಷಹರಂ; ದುರಾಲಭಾ ಚಾಪಿ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರೀ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಾಮಲಕಸ್ಯ “ಹನ್ತಿ ವಾತಂ ತದಮ್ಲತ್ವಾತ್” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೪೬) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗುಣದ್ವಾರಾ ತ್ರಿದೋಷಹರತ್ವಮುಚ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ತತ್ಪ್ರಭಾವಬೃಂಹಿತಮೇವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯತಸ್ತತ್ರಾಮ್ಲತ್ವಾದಿನಾ ಪಿತ್ತಾದಿಕೋಽಪಿ ಯುಜ್ಯತೇ, ಸ ತ್ವಾಮಲಕಪ್ರಭಾವಾನ್ನ ಭವತಿ| ಧಾತುಪ್ರದೂಷಣಮಿತಿ ವಾತಾದೀನಾಂ ಸಮತ್ವೇನ ಶರೀರಧಾರಣಾತ್ಮಕಾನಾಂ ತಥಾ ರಸಾದೀನಾಂ ಚ ದೂಷಣಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್, ಯಥಾ- ಯವಕಮನ್ದಕವಿಷಾದಿ| ಸುಷ್ಠು ಅವತಿಷ್ಠತೇ ನೀರೋಗತ್ವೇನೇತಿ ಸ್ವಸ್ಥಃ, ತಸ್ಯ ವೃತ್ತಿಃ ಸ್ವಸ್ಥರೂಪತಯಾಽನುವರ್ತನಂ, ತತ್ರ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೌ ಮತಮಭಿಮತಂ ಪೂಜಿತಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ತ್ರಿತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ತ್ರಿವಿಧಗ್ರಹಣಂ ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್| ತೇನ ಸಂಶೋಧನಸಂಶಮನಾದೀನಾಮನೇಕವಿಧಾನಾಮಪ್ಯತ್ರೈವಾವರೋಧಃ| ರಸಾಯನವಾಜೀಕರಣೇ ತು ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಿಮಾತ್ರ ಏವ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯೋಜಸ್ಕರಂ ಯತ್ತು ತದ್ವೃಷ್ಯಂ ತದ್ರಸಾಯನಮ್” (ಚಿ.ಅ.೧ಪಾ.೧) ಇತಿ| ಪ್ರತಿಪಾದೇ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಗ್ರಹಣಂ ದೋಷಹರತ್ವಾದಿಕರ್ಮಣಾಂ ವಿಭಿನ್ನದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಯಿತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್; ಏಕಕಿಞ್ಚಿದ್ಗ್ರಹಣೇ ತ್ವೇಕಮೇವ ದ್ರವ್ಯಂ ದೋಷಹರಂ ಧಾತುಪ್ರದೂಷಕಂ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಿಮತಂ ಚ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಚ ತದಭಿಮತಮ್| ನನು, ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಿಮತಾನಾಂ ರಕ್ತಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಯವಾದೀನಾಂ ದೋಷಪ್ರಶಮನತ್ವಮಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ, ಯತೋ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ತತ್ರ ತತ್ರ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದೀನಾಂ ಜ್ವರಾದೌ ಪ್ರಯೋಗಂ; ತಥಾ ಪ್ರಕೃತಿಶರೀರದೇಶಕಾಲಮಾತ್ರಾಭಿ(ದಿ)ಯುಕ್ತಂ ದೋಷಪ್ರಶಮನಮಪಿ ದೋಷಕರಂ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ಆಮಲಕಮತಿಮಾತ್ರಮಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಯೇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞೇಯಂ; ತಥಾ ಧಾತುಪ್ರದೂಷಣಮಪಿ ದೋಷಶಮನಂ ದೃಶ್ಯತೇ, ಯಥಾ- ವಿಷಮುದರಹರಂ, ತಥಾ ಯದೇವ ಮನ್ದಕಾದಿ ದೋಷಕರಂ ತದೇವ ಕ್ಷೀಣದೋಷಂ ಪ್ರತಿ ದೋಷವೃದ್ಧ್ಯಾ ಸಾಮ್ಯಾಪಾದನೇನ ದೋಷಪ್ರಶಮನಂ ಭವತಿ; ತದೇವಮವ್ಯವಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೋಷಪ್ರಶಮನಮಿತ್ಯಾದಿ ವಿರುದ್ಧಮ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ- ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಿಮತಂ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಿ ದೋಷಪ್ರಶಮನಮಪಿ ಭವತಿ, ಪರಂ ತತ್ ಪ್ರಾಯಃ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಿಹಿತತ್ವಾತ್ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಿಮತತ್ವೇನ ಗೃಹ್ಯತೇ| ವಚನಂ ಹಿ- “ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯೋರ್ಜಸ್ಕರಂ ಯತ್ತು ತದ್ವೃಷ್ಯಂ ತದ್ರಸಾಯನಮ್| ಪ್ರಾಯಃ, ಪ್ರಾಯೇಣ ರೋಗಾಣಾಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ಶಮನೇ ಹಿತಮ್|| ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದೋ ವಿಶೇಷಾರ್ಥ ಉಭಯಂ ಹ್ಯುಭಯಾರ್ಥಕೃತ್” (ಚಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ದೋಷಪ್ರಶಮನಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ವಿಗುಣಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಪ್ರತಿಬನ್ಧಕಾಭಾವೇ ದೋಷಪ್ರಶಮನಮಾಚರನ್ತ್ಯೇವ, ಪ್ರತಿಬನ್ಧಕಸದ್ಭಾವೇ ತು ನ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ನ ಚೈತಾವತಾ ತೇಷಾಂ ಸ ಸ್ವಭಾವೋ ನ ಭವತಿ; ನಹ್ಯಗ್ನಿರ್ಮನ್ತ್ರಾದಿಪ್ರತಿಬನ್ಧಾತ್ ಕದಾಚಿನ್ನ ದಹತೀತಿ ದಾಹಕತ್ವೇನ ನೋಪದಿಶ್ಯತೇ; ಏವಂ ಧಾತುಪ್ರದೂಷಕಸ್ಯಾಪಿ ಕದಾಚಿದ್ಧಾತುಪ್ರಶಮಕತ್ವಂ ನಿಮಿತ್ತಾನ್ತರಯೋಗಾದ್ಭವನ್ನ ಧಾತುಪ್ರದೂಷಕಸ್ವರೂಪತಾಂ ಹನ್ತಿ, ಯಥಾ ಸಲಿಲಸ್ಯಾಗ್ನಿಸಮ್ಬನ್ಧಾದುಷ್ಣತ್ವಮ್| ತಸ್ಮಾದ್ಯದ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಿಕಮನನ್ಯೋಪಾಧಿಕೃತಂ ಚ ರೂಪಂ, ತೇನೈವ ವ್ಯಪದೇಶೋ ಯುಕ್ತಃ| ಯಚ್ಚ ಮನ್ದಕಾದೀನಾಂ ಕ್ಷೀಣದೋಷವರ್ಧಕತ್ವೇನ ದೋಷಪ್ರಶಮಕತ್ವಂ ತದ್ವಿದ್ಯಮಾನಮಪಿ ಕಾದಾಚಿತ್ಕತ್ವಾತ್ತಥಾ ಹ್ಯುತ್ತರಕಾಲಂ ದೋಷಾವಹತ್ವಾಚ್ಚ ನ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ ದೋಷಪ್ರಶಮಕತ್ವೇನ| ನನು, ಯದ್ಯಪ್ಯೇವಂ ತಥಾಽಪಿ ಯದೇಕದೋಷಹರಮಪರದೋಷಕರಂ ಯಥಾ ಮರಿಚಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಂ ಪಿತ್ತಕರಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ ಬಹುದ್ರವ್ಯಜಾತಂ ತತ್ ಕುತ್ರ ಪ್ರವಿಶತು? ಅತ್ರೈಕೇ ವದನ್ತಿ- ಯದುಭಯಾತ್ಮಕಂ ತದ್ದೋಷಹರಂ ದೋಷಕರಂ ಚ, ನಚೈತಾವತಾ ದ್ರವ್ಯತ್ರಿತ್ವಕ್ಷತಿಃ; ಯತೋ ನ ವಾತಾದಿಸಂಸರ್ಗಜವ್ಯಾಧಿಸದ್ಭಾವೇ ವಾತಾದಿಜನ್ಯತ್ವೇನ ಯತ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ರೋಗಾಣಾಮುಚ್ಯತೇ ತತ್ ಖಣ್ಡಿತಂ ಭವತಿ; ಕಿಂವಾ ಮರಿಚಾದೀನಾಂ ಯದುಭಯಕರ್ತೃತ್ವಂ ನ ತದ್ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಕೃತಂ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ರಸಾದಿಕೃತಂ, ತೇನ ನ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಪ್ರಸ್ತಾವೇ ತದುದಾಹರಣೀಯಂ; ನಚ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಂ ತಾದೃಶಮಸ್ತಿ ಯತ್ ಪ್ರಭಾವಾದೇವ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೋಷಂ ಕರೋತಿ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಮಯತೀತಿ ನ ದೋಷಪ್ರಶಮನತ್ವಾದಿಪ್ರಭಾವಂ ಪ್ರತಿ ನಿಯಮಃ; ಅಯಮೇವ ಚ ಪಕ್ಷಃ ಸಾಧುಃ| ನನು ‘ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೋಷಪ್ರಶಮನಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೋಷಪ್ರದೂಷಣಮ್’ ಇತಿ ವಾ ಕ್ರಿಯತಾಂ, ‘ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧಾತುಪ್ರಶಮನಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧಾತುಪ್ರದೂಷಣಮ್’ ಇತಿ ವಾ| ನೈವಂ, ತಥಾ ಸತಿ ದೋಷಶಬ್ದಸ್ಯ ಮುಖ್ಯವೃತ್ತ್ಯಾ ವಾತಾದಿಷ್ವೇವ ವೃತ್ತಿತ್ವಾತ್ತಥಾ ಧಾತುಶಬ್ದಸ್ಯ ಚ ರಸಾದಿವೃತ್ತಿತ್ವಾದುಭಯಗ್ರಹಣಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ; ಉಭಯಪದೋಪಾದಾನೇನ ದ್ವಯಂ ನಿಪುಣಕಾರೀ ತನ್ತ್ರಕಾರೋ ದೂಷಣತ್ವಧಾರಣತ್ವಯೋಗಪರಿಗ್ರಹಾದ್ದೋಷಪ್ರಶಮನೇನ ದುಷ್ಟರಸಾದಿಪ್ರಶಮನಮಪಿ ಭೇಷಜಂ ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯಾದಿವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ, ತಥಾ ಧಾತುಪ್ರದೂಷಣೇನ ವಾತಾದಿಪ್ರದೂಷಕಮಪಿ ನಿದಾನಾದಿವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಗ್ರಾಹಯತಿ| ಪ್ರಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪ್ರಕಾರೇ; ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಮೃದುಮಧ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಕೋಪಣಂ, ತಥಾ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಸಂಶೋಧನಸಂಶಮನಾದಿನಾ ಶಮನಮುಚ್ಯತೇ; ಕಿಂವಾ ಧಾತ್ವರ್ಥಾನುವೃತ್ತಾವೇವ ಇಮೌ ಪ್ರಶಬ್ದೌ, ಯಥಾ- ‘ಚ್ಯುತಾಂಶಃ ಪರಿಧಾವತಿ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಧಾವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಆದೌ ದೋಷಪ್ರಶಮನಗ್ರಹಣಂ ತಸ್ಯೈವೇಹಾಭಿಪ್ರೇತತ್ವಾತ್| ನನು ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಿಮತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಭಾವಿದೋಷಹರತ್ವೇನ ದೋಷಪ್ರಶಮನಮೇವ| ನೈವಂ, ನಹಿ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾನುವೃತ್ತಿಜನಕತ್ವಾದ್ದೋಷನಿವೃತ್ತಿಕರಂ ದೋಷಹರಣಮುಚ್ಯತೇ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಸಮಧಾತೂನಾಮವರ್ಧಕತ್ವೇನಾಕ್ಷಯಕರತ್ವೇನ ಚ ರಸಾದಿಸ್ರೋತಸಾಂ ಚಾನುಗುಣತ್ವೇನ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾನುವೃತ್ತಿಕರಮುಚ್ಯತೇ| ವಚನಂ ಹಿ- “ಪಥ್ಯಂ ಪಥೋಽನಪೇತಂ ಯತ್” (ಸೂ.ಅ.೨೫) ಇತಿ||೬೭||

Adhikarana 41 (68-73) · Śloka 74

ತತ್ ಪುನಸ್ತ್ರಿವಿಧಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಜಙ್ಗಮೌದ್ಭಿದಪಾರ್ಥಿವಮ್ | ಮಧೂನಿ ಗೋರಸಾಃ ಪಿತ್ತಂ ವಸಾ ಮಜ್ಜಾಽಸೃಗಾಮಿಷಮ್||೬೮|| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಚರ್ಮರೇತೋಽಸ್ಥಿಸ್ನಾಯುಶೃಙ್ಗನಖಾಃ ಖುರಾಃ| ಜಙ್ಗಮೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಯುಜ್ಯನ್ತೇ ಕೇಶಾ ಲೋಮಾನಿ ರೋಚನಾಃ||೬೯|| ಸುವರ್ಣಂ ಸಮಲಾಃ ಪಞ್ಚ ಲೋಹಾಃ ಸಸಿಕತಾಃ ಸುಧಾ| ಮನಃಶಿಲಾಲೇ ಮಣಯೋ ಲವಣಂ ಗೈರಿಕಾಞ್ಜನೇ||೭೦|| ಭೌಮಮೌಷಧಮುದ್ದಿಷ್ಟಮೌದ್ಭಿದಂ ತು ಚತುರ್ವಿಧಮ್| ವನಸ್ಪತಿಸ್ತಥಾ ವೀರುದ್ವಾನಸ್ಪತ್ಯಸ್ತಥೌಷಧಿಃ||೭೧|| ಫಲೈರ್ವನಸ್ಪತಿಃ ಪುಷ್ಪೈರ್ವಾನಸ್ಪತ್ಯಃ ಫಲೈರಪಿ| ಓಷಧ್ಯಃ ಫಲಪಾಕಾನ್ತಾಃ ಪ್ರತಾನೈರ್ವೀರುಧಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||೭೨|| ಮೂಲತ್ವಕ್ಸಾರನಿರ್ಯಾಸನಾಲ(ಡ)ಸ್ವರಸಪಲ್ಲವಾಃ| ಕ್ಷಾರಾಃ ಕ್ಷೀರಂ ಫಲಂ ಪುಷ್ಪಂ ಭಸ್ಮ ತೈಲಾನಿ ಕಣ್ಟಕಾಃ||೭೩|| ಪತ್ರಾಣಿ ಶುಙ್ಗಾಃ ಕನ್ದಾಶ್ಚ ಪ್ರರೋಹಾಶ್ಚೌದ್ಭಿದೋ ಗಣಃ|೭೪|

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯನ್ಯಥಾ ದ್ರವ್ಯಭೇದಮಾಹ- ತತ್ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ತದಿತಿ ದ್ರವ್ಯಮ್| ಗಚ್ಛತೀತಿ ಜಙ್ಗಮಮ್, ಉದ್ಭಿದ್ಯ ಪೃಥಿವೀಂ ಜಾಯತ ಇತಿ ಔದ್ಭಿದಂ ವೃಕ್ಷಾದಿ, ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರದ್ವಯಾತಿರಿಕ್ತಃ ಪೃಥಿವೀವಿಕಾರಃ ಪಾರ್ಥಿವಮ್| ಸಂಸ್ವೇದಜಸ್ಯೇಹ ಕ್ರಿಮ್ಯಾದೇರ್ಜಙ್ಗಮೇಽವರೋಧಃ, ಕುಕುಣ್ಡಕಾದೇಶ್ಚ ಔದ್ಭಿದೇ| ಇಹ ಚ ದ್ರವ್ಯಶಬ್ದೇನ ಪಾರ್ಥಿವದ್ರವ್ಯಮೇವೋಚ್ಯತೇ; ತೇನ ಜಲಾನಿಲಾಗ್ನ್ಯಾದೀನಾಮಗ್ರಹಣಾದವ್ಯಾಪ್ತಿರ್ನ ವಾಚ್ಯಾ| ಜಙ್ಗಮಶಬ್ದೇನ ಜಙ್ಗಮಪ್ರಭವಂ ಗೋರಸಮಧ್ವಾದ್ಯಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಏವಮೌದ್ಭಿದಪಾರ್ಥಿವಯೋರಪಿ ಗ್ರಹಣಂ ವಾಚ್ಯಮ್| ರೋಚನಾ ಗೋರೋಚನಾ| ಏತಚ್ಚ ಮಧ್ವಾದಿ ಪ್ರಾಯ ಉಪಯೋಗಿತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದುಕ್ತಂ; ತೇನಾಣ್ಡಬಸ್ತ್ಯಾದೀನಾಂ ಚ ಗ್ರಹಣಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಜಙ್ಗಮಾನನ್ತರಂ ಬಹುಪ್ರಪಞ್ಚತ್ವೇನ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾದೌದ್ಭಿದಮುಪದಿಷ್ಟಂ, ತಥಾಽಪ್ಯಬಹುವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾತ್ ಪಾರ್ಥಿವಮೇವ ಜಙ್ಗಮಾನನ್ತರಂ ವಿವ್ರಿಯತೇ; ತದನು ಬಹುವಕ್ತವ್ಯಮೌದ್ಭಿದಮ್| ಸುವರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚ ಲೋಹಾ ಇತಿ ತಾಮ್ರರಜತತ್ರಪುಶೀಸಕೃಷ್ಣಲೋಹಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಸಮಲಾ ಇತಿ ಮಲಶಬ್ದೇನ ಶಿಲಾಜತೂನಿ ಲೋಹಮಲರೂಪಾಣಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ತಚ್ಚ ಸುಶ್ರುತದರ್ಶನಾತ್ ಸುವರ್ಣರಜತಾದಿಭವಂ ಷಡ್ವಿಧಮೇವ ಗೃಹ್ಯತೇ; ಸುಶ್ರುತೇ ಹಿ ಷಡ್ವಿಧಮೇವ ಶಿಲಾಜತೂಕ್ತಮ್, ಇಹ ತು ರಸಾಯನೇ ಚತುರ್ವಿಧಮುಕ್ತಂ- “ಚತುರ್ಭ್ಯೋ ಧಾತುಭ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಃ| ಹೇಮ್ನೋಽಥ ರಜತಾತ್ತಾಮ್ರಾದ್ವರಂ ಕೃಷ್ಣಾಯಸಾದಪಿ” (ಚಿ.ಅ.೧) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಏತಚ್ಚ ವಚನಂ ರಸಾಯನಾಧಿಕಾರಿತಾಂ ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯ ಶಿಲಾಜತುನೋ ದರ್ಶಯತಿ, ನತು ಷಡ್ವಿಧಶಿಲಾಜತುಪ್ರತಿಷೇಧಪರಮಿತಿ ನ ಸುಶ್ರುತೇನ ಸಮಂ ವಿರೋಧಃ| ಕಿಂವಾ ಸುವರ್ಣಂ ನಿರ್ಮಲಂ, ಸಮಲಾಸ್ತು ರಜತತಾಮ್ರತ್ರಪುಶೀಸಲೋಹಾಃ (ಇತಿ ಮಿಲಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಲೋಹಾಃ|) ಶಿಲಾಜತುಪಾಷಾಣಪಙ್ಕಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ತು ಗ್ರಹಣಮುದ್ದಿಷ್ಟಶಬ್ದೇನ ಸೂಚಿತಮ್; ಉದ್ದೇಶೋ ಹ್ಯಲ್ಪಕಥನಮ್| ಸುಧಾ ಗಾಙ್ಗೇಯಿಕಾ| ಆಲಂ ಹರಿತಾಲಮ್| ಅಞ್ಜನಂ ಸೌವೀರಾಞ್ಜನಮ್| ಫಲೈರ್ವನಸ್ಪತಿರಿತಿ ವಿನಾಪುಷ್ಪೈಃ ಫಲೈರ್ಯುಕ್ತಾ ವಟೋದುಮ್ಬರಾದಯಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಹಾರೀತೇ- “ತೇಷಾಮಪುಷ್ಪಾಃ ಫಲಿನೋ ವನಸ್ಪತಯ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಾಃ” ಇತಿ| ಪುಷ್ಪೈರ್ವಾನಸ್ಪತ್ಯಃ ಫಲೈರಪೀತಿ ಪುಷ್ಪಾನನ್ತರಂ ಫಲಭಾಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಫಲಸ್ಯ ಪಾಕಾದನ್ತೋ ವಿನಾಶೋ ಯೇಷಾಂ ತಿಲಮುದ್ಗಾದೀನಾಂ ತೇ ಫಲಪಾಕಾನ್ತಾಃ; ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ಫಲಪಾಕಾನ್ತಾಃ ಪಾಕಾನ್ತಾಶ್ಚೌಷಧ್ಯ ಇತಿ ವದನ್ತಿ; ತೇನ ವಿನಾಽಪಿ ಫಲಂ ಪಾಕೇನೈವಾನ್ತೋ ಯೇಷಾಂ ದೂರ್ವಾದೀನಾಂ ತೇಽಪಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಪ್ರತಾನಶಬ್ದೇನ ಲತಾ ಗುಲ್ಮಾಶ್ಚ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಹಾರೀತೇನ- “ಲತಾ ಗುಲ್ಮಾಶ್ಚ ವೀರುಧಃ” ಇತಿ| ಮೂಲತ್ವಗಿತ್ಯಾದೌ ನಿರ್ಯಾಸೋ ಲಾಕ್ಷಾಸರ್ಜರಸಾದಿಃ| ಔದ್ಭಿದೋ ಗಣ ಇತ್ಯೌದ್ಭಿದಸಮುದ್ಭೂತೋ ಗಣಃ||೬೮-೭೩||-

Adhikarana 42 (74-76) · Śloka 76

ಮೂಲಿನ್ಯಃ ಷೋಡಶೈಕೋನಾ ಫಲಿನ್ಯೋ ವಿಂಶತಿಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||೭೪|| ಮಹಾಸ್ನೇಹಾಶ್ಚ ಚತ್ವಾರಃ ಪಞ್ಚೈವ ಲವಣಾನಿ ಚ| ಅಷ್ಟೌ ಮೂತ್ರಾಣಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನ್ಯಷ್ಟಾವೇವ ಪಯಾಂಸಿ ಚ||೭೫|| ಶೋಧನಾರ್ಥಾಶ್ಚ ಷಡ್ ವೃಕ್ಷಾಃ ಪುನರ್ವಸುನಿದರ್ಶಿತಾಃ| ಯ ಏತಾನ್ ವೇತ್ತಿ ಸಂಯೋಕ್ತುಂ ವಿಕಾರೇಷು ಸ ವೇದವಿತ್||೭೬||

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯತ್ರೈವ ಜಙ್ಗಮೌದ್ಭಿದಪಾರ್ಥಿವದ್ರವ್ಯೇ ಯತ್ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ತದಾಹ- ಮೂಲಿನ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೂಲಂ ಪ್ರಶಸ್ತತಮಂ ಯಾಸಾಂ ತಾ ಮೂಲಿನ್ಯಃ; ಏವಂ ಫಲಿನ್ಯೋಽಪಿ| ಷೋಡಶೇತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಮಹಾಸ್ನೇಹಾ ಇತಿ ಕ್ಷೀರಮಾಂಸಾದೀನಾಮಪಿ ಸ್ನೇಹತಯಾ ಸ್ನೇಹಾಧ್ಯಾಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವೇನ ತೇಷು ಸರ್ಪಿರಾದೀನಾಂ ಭೂರಿಸ್ನೇಹವತ್ತ್ವೇನ ಮಹತ್ತ್ವಮ್| ಪಞ್ಚೈವ ಲವಣಾನೀತಿ ವಿಮಾನೇ (ವಿ.ಅ.೮) ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲವಣಬಹುತ್ವೇ ಪಞ್ಚಾನಾಮೇವ ಪ್ರಶಸ್ತತ್ವೇನ ದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಏವಂ ಮೂತ್ರಾದಿಷ್ವಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮುನ್ನೇಯಂ ಸಜಾತೀಯೇಷು| ವೇದವಿದಿತಿ ಆಯುರ್ವೇದವಿತ್||೭೪-೭೬||

Adhikarana 43 (77-79) · Śloka 80

ಹಸ್ತಿದನ್ತೀ ಹೈಮವತೀ ಶ್ಯಾಮಾ ತ್ರಿವೃದಧೋಗುಡಾ| ಸಪ್ತಲಾ ಶ್ವೇತನಾಮಾ ಚ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಶ್ರೇಣೀ ಗವಾಕ್ಷ್ಯಪಿ||೭೭|| ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ ಚ ಬಿಮ್ಬೀ ಚ ಶಣಪುಷ್ಪೀ ವಿಷಾಣಿಕಾ| ಅಜಗನ್ಧಾ ದ್ರವನ್ತೀ ಚ ಕ್ಷೀರಿಣೀ ಚಾತ್ರ ಷೋಡಶೀ||೭೮|| ಶಣಪುಷ್ಪೀ ಚ ಬಿಮ್ಬೀ ಚ ಚ್ಛರ್ದನೇ ಹೈಮವತ್ಯಪಿ| ಶ್ವೇತಾ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ ಚೈವ ಯೋಜ್ಯಾ ಶೀರ್ಷವಿರೇಚನೇ||೭೯|| ಏಕಾದಶಾವಶಿಷ್ಟಾ ಯಾಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾಸ್ತಾ ವಿರೇಚನೇ| ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ನಾಮಕರ್ಮಭ್ಯಾಂ ಮೂಲಿನ್ಯಃ...|೮೦|

ಹಸ್ತಿದನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಹಸ್ತಿದನ್ತೀ ಬೃಹತ್ಫಲಾ ಗೋಡುಮ್ಬಾ, ‘ಇಯಮೇವ ನಾಗದನ್ತೀ ಭಣ್ಯತೇ’ ಇತ್ಯೇಕೇ| ಹೈಮವತೀ ವಚಾ| ಶ್ಯಾಮಾ ಶ್ಯಾಮಮೂಲಾ ತ್ರಿವೃತ್| ಅಧೋಗುಡಾ ಪ್ರದ್ಧದಾರಕಃ| ಸಪ್ತಲಾ ಚರ್ಮಕಷಾ| ಶ್ವೇತನಾಮಾ ಶ್ವೇತಾಽಪರಾಜಿತಾ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಶ್ರೇಣೀ ದನ್ತೀ| ಬಿಮ್ಬೀ ಓಷ್ಠೋಪಮಫಲಾ| ಶಣಪುಷ್ಪೀ ಘಣ್ಟಾರವಾ| ವಿಷಾಣಿಕಾ ಆವರ್ತನೀ| ಅಜಗನ್ಧಾ ‘ಫೋಕಾನ್ದೀ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ| ದ್ರವನ್ತೀ ದನ್ತ್ಯೇವ ಚೀರಿತಪತ್ರಾ| ಕ್ಷೀರಿಣೀ ದುಗ್ಧಿಕಾ| ಮೂಲಿನೀನಾಂ ವಮನಾದಿವಿನಿಯೋಗಮಾಹ- ಶಣಪುಷ್ಪೀತ್ಯಾದಿ||೭೭-೭೯||-

Adhikarana 44 (80-85) · Śloka 86

...ಫಲಿನೀಃ ಶೃಣು||೮೦|| ಶಙ್ಖಿನ್ಯಥ ವಿಡಙ್ಗಾನಿ ತ್ರಪುಷಂ ಮದನಾನಿ ಚ| ಧಾಮಾರ್ಗವಮಥೇಕ್ಷ್ವಾಕು ಜೀಮೂತಂ ಕೃತವೇಧನಮ್| ಆನೂಪಂ ಸ್ಥಲಜಂ ಚೈವ ಕ್ಲೀತಕಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಸ್ಮೃತಮ್||೮೧|| ಪ್ರಕೀರ್ಯಾ ಚೋದಕೀರ್ಯಾ ಚ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾ ತಥಾಽಭಯಾ| ಅನ್ತಃಕೋಟರಪುಷ್ಪೀ ಚ ಹಸ್ತಿಪರ್ಣ್ಯಾಶ್ಚ ಶಾರದಮ್||೮೨|| ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಾರಗ್ವಧಯೋಃ ಫಲಂ ಯತ್ ಕುಟಜಸ್ಯ ಚ| ಧಾಮಾರ್ಗವಮಥೇಕ್ಷ್ವಾಕು ಜೀಮೂತಂ ಕೃತವೇಧನಮ್||೮೩|| ಮದನಂ ಕುಟಜಂ ಚೈವ ತ್ರಪುಷಂ ಹಸ್ತಿಪರ್ಣಿನೀ| ಏತಾನಿ ವಮನೇ ಚೈವ ಯೋಜ್ಯಾನ್ಯಾಸ್ಥಾಪನೇಷು ಚ||೮೪|| ನಸ್ತಃ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನೇ ಚೈವ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾ ವಿಧೀಯತೇ| ದಶ ಯಾನ್ಯವಶಿಷ್ಟಾನಿ ತಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ವಿರೇಚನೇ||೮೫|| ನಾಮಕರ್ಮಭಿರುಕ್ತಾನಿ ಫಲಾನ್ಯೇಕೋನವಿಂಶತಿಃ|೮೬|

ಶಙ್ಖಿನೀ ಶ್ವೇತಬುಹ್ನಾ(ಧ್ನ)| ಕ್ಲೀತಕಂ ಯಷ್ಟೀಮಧು; ಅಸ್ಯ ತು ಯದ್ಯಪಿ ಸುಶ್ರುತೇ ಮೂಲಂ ಪ್ರಶಸ್ತಂ, ಮೂಲೇನೈವ ವ್ಯವಹಾರಃ, ತಥಾಽಪಿ ವಿರೇಚನಂ ಪ್ರತಿ ಯಷ್ಟೀಮಧುದ್ವಯಸ್ಯಾಪಿ ಫಲಮೇವ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಧಾಮಾರ್ಗವಃ ಪೀತಘೋಷಕಃ| ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಃ ತಿಕ್ತಾಲಾಬುಃ| ಜೀಮೂತೋ ಘೋಷಕಭೇದಃ| ಕೃತವೇಧನಂ ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಿಕಾ| ಪ್ರಕೀರ್ಯೋದಕೀರ್ಯೇ ಕರಞ್ಜದ್ವಯಮ್| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾ ಅಪಾಮಾರ್ಗಃ| ಅನ್ತಃಕೋಟರಪುಷ್ಪೀ ನೀಲಬುಧ್ನಾ| ಹಸ್ತಿಪರ್ಣೀ ಮೋರಟಃ, ಅಸ್ಯಾಶ್ಚ ಶರತ್ಕಾಲಭವಮೇವ ಫಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ; ಅತ ಉಕ್ತಂ- ಹಸ್ತಿಪರ್ಣ್ಯಾಶ್ಚ ಶಾರದಮಿತಿ| ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಂ ಗುಣ್ಡಾರೋಚನಿಕಾ| ಆರಗ್ವಧಸ್ಯ ಯದ್ಯಪಿ ಸುಶ್ರುತೇ ಪತ್ರಂ ಪ್ರಧಾನಮುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪೀಹ ಫಲಂ ಗೃಹ್ಯತೇ ಪ್ರಧಾನತಮತ್ವಾತ್| ಧಾಮಾರ್ಗವಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪಞ್ಚಕರ್ಮವಿನಿಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ| ನಸ್ತಃ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನ ಇತಿ ಶಿರೋವಿರೇಚನೇ||೮೦-೮೫||-

Adhikarana 45 (86-87) · Śloka 88

ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಂ ವಸಾ ಮಜ್ಜಾ ಸ್ನೇಹೋ ದಿಷ್ಟಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ ||೮೬|| ಪಾನಾಭ್ಯಞ್ಜನಬಸ್ತ್ಯರ್ಥಂ ನಸ್ಯಾರ್ಥಂ ಚೈವ ಯೋಗತಃ| ಸ್ನೇಹನಾ ಜೀವನಾ ವರ್ಣ್ಯಾ ಬಲೋಪಚಯವರ್ಧನಾಃ||೮೭|| ಸ್ನೇಹಾ ಹ್ಯೇತೇ ಚ ವಿಹಿತಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಾಃ|೮೮|

ಮಹಾಸ್ನೇಹೇಷು ಸರ್ಪಿರಾದೌ ಪಠಿತಂ, ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್; ವಚನಂ ಹಿ- “ನಾನ್ಯಃ ಸ್ನೇಹಸ್ತಥಾ ಕಶ್ಚಿತ್ ಸಂಸ್ಕಾರಮನುವರ್ತತೇ| ಯಥಾ ಸರ್ಪಿರತಃ ಸರ್ಪಿಃ ಸರ್ವಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಂ ಮತಮ್” (ನಿ.ಅ.೧) ಇತಿ||೮೬-೮೭||-

Adhikarana 46 (88-91) · Śloka 92

ಸೌವರ್ಚಲಂ ಸೈನ್ಧವಂ ಚ ವಿಡಮೌದ್ಭಿದಮೇವ ಚ||೮೮|| ಸಾಮುದ್ರೇಣ ಸಹೈತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಸ್ಯುರ್ಲವಣಾನಿ ಚ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ಯುಷ್ಣಾನಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಿ ದೀಪನೀಯತಮಾನಿ ಚ||೮೯|| ಆಲೇಪನಾರ್ಥೇ ಯುಜ್ಯನ್ತೇ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದವಿಧೌ ತಥಾ| ಅಧೋಭಾಗೋರ್ಧ್ವಭಾಗೇಷು ನಿರೂಹೇಷ್ವನುವಾಸನೇ||೯೦|| ಅಭ್ಯಞ್ಜನೇ ಭೋಜನಾರ್ಥೇ ಶಿರಸಶ್ಚ ವಿರೇಚನೇ| ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಣಿ ವರ್ತ್ಯರ್ಥಮಞ್ಜನೋತ್ಸಾದನೇಷು ಚ||೯೧|| ಅಜೀರ್ಣಾನಾಹಯೋರ್ವಾತೇ ಗುಲ್ಮೇ ಶೂಲೇ ತಥೋದರೇ| ಉಕ್ತಾನಿ ಲವಣಾ(ನಿ)...|೯೨|

ಲವಣೇಷು ಯದ್ಯಪಿ ಸೈನ್ಧವಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ಯತೋ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಸೈನ್ಧವಂ ಲವಣಾನಾಮ್” (ಸೂ.ಅ.೨೫) ಇತ್ಯಗ್ರ್ಯಾಧಿಕಾರೇ, ತಥಾಽಪಿ ಸೌವರ್ಚಲಸ್ಯ ರೋಚನತ್ವಪ್ರಕರ್ಷಾತ್ತಥಾ ಸೈನ್ಧವಮನು ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮಗ್ರೇ ಪಾಠಃ| ಔದ್ಭಿದಮ್ ಔತ್ಕಾರಿಕಾಲವಣಂ, ಕೇಚಿಚ್ಛಾಮ್ಭರಿಲವಣಮಾಹುಃ| ಸಾಮುದ್ರಂ ದಕ್ಷಿಣಸಮುದ್ರಭವಂ ‘ಕರಕಚ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಮ್| ಅಭ್ಯಞ್ಜನ ಇತಿ ಸ್ನೇಹಾಭ್ಯಙ್ಗೇ| ವರ್ತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ಫಲವರ್ತ್ಯರ್ಥಮ್||೮೮-೯೧||-

Adhikarana 47 (92-104) · Śloka 105

... ನ್ಯೂ(ಊ)ರ್ಧ್ವಂ ಮೂತ್ರಾಣ್ಯಷ್ಟೌ ನಿಬೋಧ ಮೇ||೯೨|| ಮುಖ್ಯಾನಿ ಯಾನಿ ದಿಷ್ಟಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯಾತ್ರೇಯಶಾಸನೇ| ಅವಿಮೂತ್ರಮಜಾಮೂತ್ರಂ ಗೋಮೂತ್ರಂ ಮಾಹಿಷಂ ಚ ಯತ್ ||೯೩|| ಹಸ್ತಿಮೂತ್ರಮಥೋಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ಹಯಸ್ಯ ಚ ಖರಸ್ಯ ಚ| ಉಷ್ಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮಥೋಽರೂಕ್ಷಂ ಕಟುಕಂ ಲವಣಾನ್ವಿತಮ್||೯೪|| ಮೂತ್ರಮುತ್ಸಾದನೇ ಯುಕ್ತಂ ಯುಕ್ತಮಾಲೇಪನೇಷು ಚ| ಯುಕ್ತಮಾಸ್ಥಾಪನೇ ಮೂತ್ರಂ ಯುಕ್ತಂ ಚಾಪಿ ವಿರೇಚನೇ||೯೫|| ಸ್ವೇದೇಷ್ವಪಿ ಚ ತದ್ಯುಕ್ತಮಾನಾಹೇಷ್ವಗದೇಷು ಚ| ಉದರೇಷ್ವಥ ಚಾರ್ಶಃಸು ಗುಲ್ಮಿಕುಷ್ಠಿಕಿಲಾಸಿಷು ||೯೬|| ತದ್ಯುಕ್ತಮುಪನಾಹೇಷು ಪರಿಷೇಕೇ ತಥೈವ ಚ| ದೀಪನೀಯಂ ವಿಷಘ್ನಂ ಚ ಕ್ರಿಮಿಘ್ನಂ ಚೋಪದಿಶ್ಯತೇ||೯೭|| ಪಾಣ್ಡುರೋಗೋಪಸೃಷ್ಟಾನಾಮುತ್ತಮಂ ಶರ್ಮ ಚೋಚ್ಯತೇ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಶಮಯೇತ್ ಪೀತಂ ಮಾರುತಂ ಚಾನುಲೋಮಯೇತ್||೯೮|| ಕರ್ಷೇತ್ ಪಿತ್ತಮಧೋಭಾಗಮಿತ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಗುಣಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಮಯೋಕ್ತಸ್ತು ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ||೯೯|| ಅವಿಮೂತ್ರಂ ಸತಿಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಪಿತ್ತಾವಿರೋಧಿ ಚ| ಆಜಂ ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಪಥ್ಯಂ ದೋಷಾನ್ನಿಹನ್ತಿ ಚ||೧೦೦|| ಗವ್ಯಂ ಸಮಧುರಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೋಷಘ್ನಂ ಕ್ರಿಮಿಕುಷ್ಠನುತ್| ಕಣ್ಡೂಂ ಚ ಶಮಯೇತ್ ಪೀತಂ ಸಮ್ಯಗ್ದೋಷೋದರೇ ಹಿತಮ್||೧೦೧|| ಅರ್ಶಃಶೋಫೋದರಘ್ನಂ ತು ಸಕ್ಷಾರಂ ಮಾಹಿಷಂ ಸರಮ್| ಹಾಸ್ತಿಕಂ ಲವಣಂ ಮೂತ್ರಂ ಹಿತಂ ತು ಕ್ರಿಮಿಕುಷ್ಠಿನಾಮ್||೧೦೨|| ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರವಿಷಶ್ಲೇಷ್ಮಾಮಯಾರ್ಶಸಾಮ್| ಸತಿಕ್ತಂ ಶ್ವಾಸಕಾಸಘ್ನಮರ್ಶೋಘ್ನಂ ಚೌಷ್ಟ್ರಮುಚ್ಯತೇ||೧೦೩|| ವಾಜಿನಾಂ ತಿಕ್ತಕಟುಕಂ ಕುಷ್ಠವ್ರಣವಿಷಾಪಹಮ್| ಖರಮೂತ್ರಮಪಸ್ಮಾರೋನ್ಮಾದಗ್ರಹವಿನಾಶನಮ್||೧೦೪|| ಇತೀಹೋಕ್ತಾನಿ ಮೂತ್ರಾಣಿ ಯಥಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಯೋಗತಃ|೧೦೫|

ಅವಿಮೂತ್ರಮಿತ್ಯಾದೌ ಸ್ತ್ರೀಮೂತ್ರಮೇವ ಪ್ರಶಸ್ತಮಿತಿ ಲಿಙ್ಗಪರಿಗ್ರಹಾದ್ದರ್ಶಯತಿ; ಯತಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಲಘ್ವಙ್ಗತ್ವಾನ್ಮೂತ್ರಮಪಿ ಲಘು; ವಚನಂ ಹಿ- “ಲಾಘವಂ ಜಾತಿಸಾಮಾನ್ಯೇ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಚ ಗೌರವಮ್” (ಸೂ.ಅ.೨೭) ಇತಿ| ಯತ್ತೂಚ್ಯತೇ- ಪುಂಸಾಂ ಮೂತ್ರಂ ಶುಕ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ಗುರು; ತನ್ನ, ಶುಕ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಪಿ ಶುಕ್ರವತ್ತ್ವೇನ ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್; ವಚನಂ ಹಿ- “ಯದಾ ನಾರೀ ಹಿ ನಾರ್ಯಾ ತು ಮೈಥುನಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ| ಮುಞ್ಚತಃ ಶುಕ್ರಮನ್ಯೋಽನ್ಯಮನಸ್ಥಿಸ್ತತ್ರ ಜಾಯತೇ ” ಇತ್ಯಾದಿ; ನಪುಂಸಕಮೂತ್ರಂ ತ್ವಮಙ್ಗಲತ್ವಾನ್ನ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅಗದೇಷ್ವಿತ್ಯನೇನಾಗದಪ್ರಯೋಗಯೌಗಿಕತ್ವಂ, ವಿಷಘ್ನಮಿತ್ಯನೇನ ಚ ಕೇವಲಸ್ಯೈವ ವಿಷಹನ್ತೃತ್ವಮಿತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಶರ್ಮ ಚೋಚ್ಯತ ಇತಿ ಆರೋಗ್ಯರೂಪಸುಖಕರ್ತೃತ್ವಾತ್| ಅಧೋಭಾಗಮಿತಿ ಅಧೋಮಾರ್ಗೇಣ ಪಿತ್ತಂ ಕರ್ಷೇತ್; ಕಿಂವಾ ಯದೇವಾಧೋಗತಂ ಪಿತ್ತಂ ತದೇವ ವಿರೇಚಯತಿ ನೋರ್ಧ್ವಗಮ್| ಯಥಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಯೋಗತ ಇತಿ ಯಾದೃಶಃ ಶಕ್ತಿಯೋಗೋ ಮೂತ್ರಾಣಾಂ ತಥಾ||೯೨-೧೦೪||-

Adhikarana 48 (105-113) · Śloka 113

ಅತಃ ಕ್ಷೀರಾಣಿ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಕರ್ಮ ಚೈಷಾಂ ಗುಣಾಶ್ಚ ಯೇ||೧೦೫|| ಅವಿಕ್ಷೀರಮಜಾಕ್ಷೀರಂ ಗೋಕ್ಷೀರಂ ಮಾಹಿಷಂ ಚ ಯತ್| ಉಷ್ಟ್ರೀಣಾಮಥ ನಾಗೀನಾಂ ವಡವಾಯಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಸ್ತಥಾ||೧೦೬|| ಪ್ರಾಯಶೋ ಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶೀತಂ ಸ್ತನ್ಯಂ ಪಯೋ ಮತಮ್| ಪ್ರೀಣನಂ ಬೃಂಹಣಂ ವೃಷ್ಯಂ ಮೇಧ್ಯಂ ಬಲ್ಯಂ ಮನಸ್ಕರಮ್||೧೦೭|| ಜೀವನೀಯಂ ಶ್ರಮಹರಂ ಶ್ವಾಸಕಾಸನಿಬರ್ಹಣಮ್| ಹನ್ತಿ ಶೋಣಿತಪಿತ್ತಂ ಚ ಸನ್ಧಾನಂ ವಿಹತಸ್ಯ ಚ||೧೦೮|| ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಶಮನಂ ಶೋಧನಂ ತಥಾ| ತೃಷ್ಣಾಘ್ನಂ ದೀಪನೀಯಂ ಚ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತೇಷು ಚ||೧೦೯|| ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇಽಮ್ಲಪಿತ್ತೇ ಚ ಶೋಷೇ ಗುಲ್ಮೇ ತಥೋದರೇ| ಅತೀಸಾರೇ ಜ್ವರೇ ದಾಹೇ ಶ್ವಯಥೌ ಚ ವಿಶೇಷತಃ ||೧೧೦|| ಯೋನಿಶುಕ್ರಪ್ರದೋಷೇಷು ಮೂತ್ರೇಷ್ವಪ್ರಚುರೇಷು ಚ| ಪುರೀಷೇ ಗ್ರಥಿತೇ ಪಥ್ಯಂ ವಾತಪಿತ್ತವಿಕಾರಿಣಾಮ್||೧೧೧|| ನಸ್ಯಾಲೇಪಾವಗಾಹೇಷು ವಮನಾಸ್ಥಾಪನೇಷು ಚ| ವಿರೇಚನೇ ಸ್ನೇಹನೇ ಚ ಪಯಃ ಸರ್ವತ್ರ ಯುಜ್ಯತೇ||೧೧೨|| ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಕ್ಷೀರಗುಣಾನೇಕೈಕಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್| ಅನ್ನಪಾನಾದಿಕೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಭೂಯೋ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯಶೇಷತಃ||೧೧೩||

ಪ್ರಾಯಶೋ ಮಧುರಮಿತಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಮಧುರಮ್| ತೇನ ಕ್ಷೀರಮುಷ್ಟ್ರೀಣಾಮೀಷಲ್ಲವಣಂ ತಥಾ ಛಾಗಂ ಕಷಾಯಮಿತ್ಯಾದೌ ರಸಾನ್ತರಸ್ಯಾಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನಾನುಬನ್ಧೋಽಪಿ ಕ್ಷೀರೇ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಪ್ರಾಯಶ ಇತಿ ಬೃಂಹಣಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯೇತಾಭ್ಯಾಂ ತಥಾ ಶೀತಮಿತ್ಯನೇನ ಚ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನೌಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣತ್ವಾಭಿಧಾನಂ ನ ವಿರೋಧಿ| ಸ್ತನ್ಯಮಿತಿ ಸ್ತನ್ಯವೃದ್ಧಿಕರಮ್| ಮನಸ್ಕರಮಿತಿ ಪ್ರಭಾವಾದೋಜಸ್ಕರತ್ವಾಚ್ಚ; ಓಜೋವೃದ್ಧ್ಯಾ ಹಿ ತದನುವಿಧಾಯಿನೋ ಮನಸೋಽಪಿ ಸ್ವಕರ್ಮಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಭವತಿ| ಏತದೇವ ಚ ನಿತ್ಯಸ್ಯೇಹ ಮನಸಃ ಕರಣಂ ಯನ್ಮನಸಃ ಪ್ರಕರ್ಷಬುದ್ಧ್ಯುತ್ಕರ್ಷಾದಿಗುಣಕರಣಮ್| ಹನ್ತಿ ಶೋಣಿತಪಿತ್ತಮಿತಿ ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾಪನ್ನಮೇವ ಶೋಣಿತಪಿತ್ತಂ ಹನ್ತಿ| ವಚನಂ ಹಿ- “ಕಷಾಯಯೋಗೈರ್ವಿವಿಧೈರ್ಯಥೋಕ್ತೈರ್ದೀಪ್ತೇಽನಲೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ನಿರ್ಜಿತೇ ಚ| ಯದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಶಮಂ ನ ಯಾತಿ ತತ್ರಾನಿಲಃ ಸ್ಯಾದನು, ತತ್ರ ಕಾರ್ಯಮ್|| ಛಾಗಂ ಪಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪರಮಂ ಪ್ರಯೋಗೇ ಗವ್ಯಂ ಶೃತಂ ಪಞ್ಚಗುಣೇ ಜಲೇ ವಾ” (ಚಿ.ಅ.೪) ಇತಿ| ಏವಂ ಚ ಯದುಚ್ಯತೇ- ಅಧೋಭಾಗೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಸರತ್ವಾತ್ ಕ್ಷೀರಮಯೌಗಿಕಮ್, ಊರ್ಧ್ವಗೇ ಚ ಕಫಕರ್ತೃತಯಾಽಯೌಗಿಕಮಿತಿ, ತನ್ನಿರಸ್ತಮ್| ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತ್ಯತ್ರ ಸರ್ವಶಬ್ದಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತಯಾ ಪ್ರಕೃತಸರ್ವಮನುಷ್ಯೇಷ್ವೇವ ವರ್ತತೇ, ತೇನ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಸಂಸ್ವೇದಜಾದಿಪ್ರಾಣ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಂ ನೋದ್ಭಾವನೀಯಂ; ಕಿಂವಾ ಸರ್ವಶಬ್ದೋಽಯಂ ಭೂರಿವಚನಃ||೧೦೫-೧೧೩||

Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115

ಅಥಾಪರೇ ತ್ರಯೋ ವೃಕ್ಷಾಃ ಪೃಥಗ್ಯೇ ಫಲಮೂಲಿಭಿಃ| ಸ್ನುಹ್ಯರ್ಕಾಶ್ಮನ್ತಕಾಸ್ತೇಷಾಮಿದಂ ಕರ್ಮ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್||೧೧೪|| ವಮನೇಽಶ್ಮನ್ತಕಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸ್ನುಹೀಕ್ಷೀರಂ ವಿರೇಚನೇ| ಕ್ಷೀರಮರ್ಕಸ್ಯ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ವಮನೇ ಸವಿರೇಚನೇ||೧೧೫||

ಫಲಮೂಲಿಭಿರಿತಿ ಪೃಥಕ್ಶಬ್ದಯೋಗಾದಪಾದಾನೇ ತೃತೀಯಾ| ಅಶ್ಮನ್ತಕೋ ಮಾಲುಯಾಸದೃಶಪತ್ರೋ ವೃಕ್ಷಃ||೧೧೪-೧೧೫||

Adhikarana 50 (116-119) · Śloka 119

ಇಮಾಂಸ್ತ್ರೀನಪರಾನ್ ವೃಕ್ಷಾನಾಹುರ್ಯೇಷಾಂ ಹಿತಾಸ್ತ್ವಚಃ| ಪೂತೀಕಃ ಕೃಷ್ಣಗನ್ಧಾ ಚ ತಿಲ್ವಕಶ್ಚ ತಥಾ ತರುಃ||೧೧೬|| ವಿರೇಚನೇ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಃ ಪೂತೀಕಸ್ತಿಲ್ವಕಸ್ತಥಾ| ಕೃಷ್ಣಗನ್ಧಾ ಪರೀಸರ್ಪೇ ಶೋಥೇಷ್ವರ್ಶಃಸು ಚೋಚ್ಯತೇ||೧೧೭|| ದದ್ರುವಿದ್ರಧಿಗಣ್ಡೇಷು ಕುಷ್ಠೇಷ್ವಪ್ಯಲಜೀಷು ಚ| ಷಡ್ವೃಕ್ಷಾಞ್ಛೋಧನಾನೇತಾನಪಿ ವಿದ್ಯಾದ್ವಿಚಕ್ಷಣಃ||೧೧೮|| ಇತ್ಯುಕ್ತಾಃ ಫಲಮೂಲಿನ್ಯಃ ಸ್ನೇಹಾಶ್ಚ ಲವಣಾನಿ ಚ| ಮೂತ್ರಂ ಕ್ಷೀರಾಣಿ ವೃಕ್ಷಾಶ್ಚ ಷಡ್ ಯೇ ದಿಷ್ಟಪಯಸ್ತ್ವಚಃ||೧೧೯||

ಪೂತೀಕಃ ಕಣ್ಟಕೀಕರಞ್ಜಃ| ತಿಲ್ವಕೋ ಲೋಧ್ರಃ; ತಸ್ಯ ತರುರಿತಿ ವಿಶೇಷಣೇನ ಪಟ್ಟಿಕಾಲೋಧ್ರಂ ವ್ಯುದಸ್ಯತಿ, ಶಾಬರಲೋಧ್ರಂ ಚ ಮಹಾಪ್ರಮಾಣಂ ತರುಶಬ್ದಯೋಗ್ಯಂ ಗ್ರಾಹಯತಿ; ಕಿಂವಾ ತರುವಿಶೇಷಣೇನ ಬಾಲಂ ಲೋಧ್ರಂ ವ್ಯುದಸ್ಯತಿ| ಷಡ್ವೃಕ್ಷಾಞ್ ಶೋಧನಾನಿತ್ಯತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ಕೃಷ್ಣಗನ್ಧಾಯಾಃ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಣ್ಯನಭಿಧಾನಾನ್ನ ಶೋಧನತ್ವಂ, ತಥಾಽಪಿ ಬಾಹ್ಯಾಲೇಪನೇನ ಬಹಿಃಸ್ಥಿತದೋಷಸಂಶೋಧನತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ಕಿಂವಾ ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಕೃಷ್ಣಗನ್ಧಾಯಾ ಅಶೋಧನತ್ವಮಪಿ ಸೂಚ್ಯತೇ||೧೧೬-೧೧೯||

Adhikarana 51 (120-123) · Śloka 123

ಓಷಧೀರ್ನಾಮರೂಪಾಭ್ಯಾಂ ಜಾನತೇ ಹ್ಯಜಪಾ ವನೇ| ಅವಿಪಾಶ್ಚೈವ ಗೋಪಾಶ್ಚ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ವನವಾಸಿನಃ||೧೨೦|| ನ ನಾಮಜ್ಞಾನಮಾತ್ರೇಣ ರೂಪಜ್ಞಾನೇನ ವಾ ಪುನಃ| ಓಷಧೀನಾಂ ಪರಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಕಶ್ಚಿದ್ವೇದಿತುಮರ್ಹತಿ||೧೨೧|| ಯೋಗವಿತ್ತ್ವಪ್ಯರೂಪಜ್ಞಸ್ತಾಸಾಂ ತತ್ತ್ವವಿದುಚ್ಯತೇ| ಕಿಂ ಪುನರ್ಯೋ ವಿಜಾನೀಯಾದೋಷಧೀಃ ಸರ್ವಥಾ ಭಿಷಕ್||೧೨೨|| ಯೋಗಮಾಸಾಂ ತು ಯೋ ವಿದ್ಯಾದ್ದೇಶಕಾಲೋಪಪಾದಿತಮ್| ಪುರುಷಂ ಪುರುಷಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಸ ಜ್ಞೇಯೋ ಭಿಷಗುತ್ತಮಃ||೧೨೩||

ಉಕ್ತಾನಾಮೋಷಧೀನಾಂ ಯೋಗಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಓಷಧೀರಿತ್ಯಾದಿ| ಪರಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಿತಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಂ ವ್ಯಾಧಿಶರೀರಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಂ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಮ್| ಯೋಗೋ ವ್ಯಾಧಿಶರೀರಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಾ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಜನಾ ಭೇಷಜಸ್ಯ| ಸರ್ವಥೇತಿ ನಾಮರೂಪಯೋಗೈಃ| ಯೋಗಮೇವ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯೋಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಕಾಲೋಪಪಾದಿತಮಿತಿ ದೇಶಕಾಲಕೃತಮ್| ಪುರುಷಂ ಪುರುಷಂ ವೀಕ್ಷ್ಯೇತಿ ವೀಪ್ಸಾಯಾಂ, ಪ್ರತಿಪುರುಷಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಭೇದೇನ ಯೋಗಸ್ಯ ಪ್ರಾಯೋ ಭೇದೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಪುರುಷಶಬ್ದೇನ ಚೇಹ ಸಂಯೋಗಪುರುಷೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ||೧೨೦-೧೨೩||

Adhikarana 52 (124-125) · Śloka 125

ಯಥಾ ವಿಷಂ ಯಥಾ ಶಸ್ತ್ರಂ ಯಥಾಽಗ್ನಿರಶನಿರ್ಯಥಾ| ತಥೌಷಧಮವಿಜ್ಞಾತಂ ವಿಜ್ಞಾತಮಮೃತಂ ಯಥಾ||೧೨೪|| ಔಷಧಂ ಹ್ಯನಭಿಜ್ಞಾತಂ ನಾಮರೂಪಗುಣೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ| ವಿಜ್ಞಾತಂ ಚಾಪಿ ದುರ್ಯುಕ್ತಮನರ್ಥಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ||೧೨೫||

ಯೋಗಸ್ಯೌಷಧಜ್ಞಾನಾಧೀನತ್ವಾದೌಷಧಾಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಮಹಾನರ್ಥಕಾರಿತಾಂ ಬಹುಭಿರ್ದೃಷ್ಟಾನ್ತೈರ್ದರ್ಶಯತಿ- ಯಥಾ ವಿಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಾದಿಬಹುದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನಾಜ್ಞಾತಂ ಭೇಷಜಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಷವತ್ ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಾರಯತಿ, ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚ ಶಸ್ತ್ರವನ್ಮರ್ಮಚ್ಛೇದಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಾರಯತಿ, ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಾಗ್ನಿವತ್ ಸ್ಫೋಟಾದಿಕಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಾರಯತಿ, ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಾಶನಿವತ್ ಸದ್ಯೋ ಮಾರಯತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ನಾಮರೂಪಗುಣೈರಿತ್ಯನೇನ ತ್ರಿತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಸ್ತ್ರಿಭಿರಿತಿ ವಚನಮೇಕೈಕಜ್ಞಾನಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಂ; ತೇನ ತ್ರಿಭಿರೇವ ಮಿಲಿತೈರ್ಜ್ಞಾತಂ ಭೇಷಜಂ ಪ್ರಶಸ್ತಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೧೨೪-೧೨೫||

Adhikarana 53 (126-133) · Śloka 133

ಯೋಗಾದಪಿ ವಿಷಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮುತ್ತಮಂ ಭೇಷಜಂ ಭವೇತ್| ಭೇಷಜಂ ಚಾಪಿ ದುರ್ಯುಕ್ತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ವಿಷಮ್||೧೨೬|| ತಸ್ಮಾನ್ನ ಭಿಷಜಾ ಯುಕ್ತಂ ಯುಕ್ತಿಬಾಹ್ಯೇನ ಭೇಷಜಮ್| ಧೀಮತಾ ಕಿಞ್ಚಿದಾದೇಯಂ ಜೀವಿತಾರೋಗ್ಯಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣಾ||೧೨೭|| ಕುರ್ಯಾನ್ನಿಪತಿತೋ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಸಶೇಷಂ ವಾಸವಾಶನಿಃ| ಸಶೇಷಮಾತುರಂ ಕುರ್ಯಾನ್ನತ್ವಜ್ಞಮತಮೌಷಧಮ್||೧೨೮|| ದುಃಖಿತಾಯ ಶಯಾನಾಯ ಶ್ರದ್ದಧಾನಾಯ ರೋಗಿಣೇ| ಯೋ ಭೇಷಜಮವಿಜ್ಞಾಯ ಪ್ರಾಜ್ಞಮಾನೀ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ||೧೨೯|| ತ್ಯಕ್ತಧರ್ಮಸ್ಯ ಪಾಪಸ್ಯ ಮೃತ್ಯುಭೂತಸ್ಯ ದುರ್ಮತೇಃ| ನರೋ ನರಕಪಾತೀ ಸ್ಯಾತ್ತಸ್ಯ ಸಮ್ಭಾಷಣಾದಪಿ||೧೩೦|| ವರಮಾಶೀವಿಷವಿಷಂ ಕ್ವಥಿತಂ ತಾಮ್ರಮೇವ ವಾ| ಪೀತಮತ್ಯಗ್ನಿಸನ್ತಪ್ತಾ ಭಕ್ಷಿತಾ ವಾಽಪ್ಯಯೋಗುಡಾಃ||೧೩೧|| ನತು ಶ್ರುತವತಾಂ ವೇಶಂ ಬಿಭ್ರತಾ ಶರಣಾಗತಾತ್| ಗೃಹೀತಮನ್ನಂ ಪಾನಂ ವಾ ವಿತ್ತಂ ವಾ ರೋಗಪೀಡಿತಾತ್||೧೩೨|| ಭಿಷಗ್ಬುಭೂಷುರ್ಮತಿಮಾನತಃ ಸ್ವಗುಣಸಮ್ಪದಿ| ಪರಂ ಪ್ರಯತ್ನಮಾತಿಷ್ಠೇತ್ ಪ್ರಾಣದಃ ಸ್ಯಾದ್ಯಥಾ ನೃಣಾಮ್||೧೩೩||

ಯೋಗಂ ಸ್ತೌತಿ- ಯೋಗಾದಪೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಂ ಚ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾದ್ಭೇಷಜಂ ಭವತೀತಿ “ತಿಲಂ ದದ್ಯಾದ್ವಿಷಸ್ಯ ತು” (ಚಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಯೋಗೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ನ ಕೇವಲಮಾತುರೇಣೈವಾಭಿಷಜೋ ಭೇಷಜಂ ನಾದೇಯಂ, ಕಿನ್ತು ಭಿಷಜಾಽಪಿ ಯುಕ್ತಿಬಾಹ್ಯೇನ ಭೇಷಜಮಾತುರಾಯ ನ ದೇಯಮಿತ್ಯಾಹ- ದುಃಖಿತಾಯೇತ್ಯಾದಿ||೧೨೬-೧೩೩||

Adhikarana 54 (134) · Śloka 134

ತದೇವ ಯುಕ್ತಂ ಭೈಷಜ್ಯಂ ಯದಾರೋಗ್ಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ| ಸ ಚೈವ ಭಿಷಜಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ರೋಗೇಭ್ಯೋ ಯಃ ಪ್ರಮೋಚಯೇತ್||೧೩೪||

ಅಥ ಸಮ್ಯಗ್ಯುಕ್ತಸ್ಯ ಭೇಷಜಸ್ಯ ಕಿಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಕಿಂವಾ ಉಪಾದೇಯಸ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠವೈದ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾಹ- ತದೇವೇತ್ಯಾದಿ| ರೋಗೇಭ್ಯೋ ಯಃ ಪ್ರಮೋಚಯೇದಿತ್ಯನೇನ ಚ ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಂ ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗೇಣ ರೋಗಹಾರಕತ್ವಮುಚ್ಯತೇ; ತೇನ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕಸಿದ್ಧ್ಯಾ ಕುವೈದ್ಯವ್ಯವಹಾರೋ ನ ವಾಚ್ಯಃ; ಯಾದೃಚ್ಛಿಕಸಿದ್ಧೌ ಹಿ ವೈದ್ಯೋ ನ ರೋಗಪ್ರಮೋಕ್ಷೇ ಕಾರಣಂ, ಕಿನ್ತು ಘುಣಾಕ್ಷರನ್ಯಾಯೇನ ದೈವಾಗತೋ ಭೇಷಜಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗ ಇತಿ||೧೩೪||

Adhikarana 55 (135) · Śloka 135

ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಯೋಗಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಿದ್ಧಿರಾಖ್ಯಾತಿ ಕರ್ಮಣಾಮ್| ಸಿದ್ಧಿರಾಖ್ಯಾತಿ ಸರ್ವೈಶ್ಚ ಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಂ ಭಿಷಕ್ತಮಮ್||೧೩೫||

ಕಥಮಾರೋಗ್ಯಾತ್ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೋ ಭೇಷಜಸ್ಯ ಜ್ಞಾಯತೇ ಇತ್ಯಾಹ- ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಯೋಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೇಷಾಮಿತ್ಯನೇನಾನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ಕರ್ಮಣಾಂ ಪ್ರತಿಮಾಕರಣಾದೀನಾಂ ಸಿದ್ಧಿಃ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಂ ತತ್ಕಾರಣತಾಂ ಖ್ಯಾಪಯತಿ; ನ ಹ್ಯಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಯುಕ್ತೇ ಕಾರಣೇ ಸಮ್ಯಕ್ ಕಾರ್ಯಂ ಭವತಿ| ಸಿದ್ಧಿರಾಖ್ಯಾತೀತಿ ಉಕ್ತಾ ಪ್ರಾತಿನಿಯಮಿಕೀ ಸಿದ್ಧಿಃ, ನ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕೀ| ಸರ್ವೈರ್ಗುಣೈರಿತಿ ಶ್ರುತೇ ಪರ್ಯವದಾತತ್ವಾದಿಭಿಃ ಖುಡ್ಡಾಕಚತುಷ್ಪಾದ (ಸೂ.ಅ.೧೦) ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಃ||೧೩೫||

Adhikarana 56 (136-140) · Śloka 140

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಆಯುರ್ವೇದಾಗಮೋ ಹೇತುರಾಗಮಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತನಮ್| ಸೂತ್ರಣಸ್ಯಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾನಮಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ನಿರ್ಣಯಃ||೧೩೬|| ಸಮ್ಪೂರ್ಣಂ ಕಾರಣಂ ಕಾರ್ಯಮಾಯುರ್ವೇದಪ್ರಯೋಜನಮ್| ಹೇತವಶ್ಚೈವ ದೋಷಾಶ್ಚ ಭೇಷಜಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ ಚ||೧೩೭|| ರಸಾಃ ಸಪ್ರತ್ಯಯದ್ರವ್ಯಾಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ದ್ರವ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಮೂಲಿನ್ಯಶ್ಚ ಫಲಿನ್ಯಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಾಶ್ಚ ಲವಣಾನಿ ಚ||೧೩೮|| ಮೂತ್ರಂ ಕ್ಷೀರಾಣಿ ವೃಕ್ಷಾಶ್ಚ ಷಡ್ ಯೇ ಕ್ಷೀರತ್ವಗಾಶ್ರಯಾಃ| ಕರ್ಮಾಣಿ ಚೈಷಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಯೋಗಾಯೋಗಗುಣಾಗುಣಾಃ||೧೩೯|| ವೈದ್ಯಾಪವಾದೋ ಯತ್ರಸ್ಥಾಃ ಸರ್ವೇ ಚ ಭಿಷಜಾಂ ಗುಣಾಃ| ಸರ್ವಮೇತತ್ ಸಮಾಖ್ಯಾತಂ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಮಹರ್ಷಿಣಾ||೧೪೦||

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾ ಇತಿ ತನ್ತ್ರಕಾರಸ್ಯ ರೀತಿರಿಯಂ ಯತ್- ಯತ್ರೋಕ್ತಮರ್ಥಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣಾಭಿಧತ್ತೇ ತತ್ರ ‘ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾ’ ಇತಿ ಕರೋತಿ; ಯತ್ರ ತೂಕ್ತಾದನಧಿಕಮುಚ್ಯತೇ ತತ್ರ ‘ಭವತಿ ಚಾತ್ರ’ ಇತಿ ಕರೋತಿ; ನ ಚಾಸ್ಯ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನತ್ವಂ, ತನ್ತ್ರಧರ್ಮತ್ವಾತ್| ಅಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಮರ್ಥಮಧ್ಯಾಯಾನ್ತೇ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣಾಭಿಧತ್ತೇ- ಆಯುರ್ವೇದಾಗಮ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಸಙ್ಗ್ರಹಕಥನಂ ಚ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ ತಥಾ ದುರ್ಜ್ಞಾನಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ಚ| ಯತೋ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದತ್ರ ದುರ್ಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಯಾತ್ತದಿಹ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾರ್ಥಸಂವಾದೇನಾವಧಾರ್ಯತೇ| ವಚನಂ ಹಿ- “ಗದ್ಯೋಕ್ತೋ ಯಃ ಪುನಃ ಶ್ಲೋಕೈರರ್ಥಃ ಸಮನುಗೀಯತೇ| ತದ್ವ್ಯಕ್ತಿವ್ಯವಸಾಯಾರ್ಥಂ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಃ ಸಾ ನ ಗರ್ಹ್ಯತೇ” (ನಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಗದ್ಯೋಕ್ತ ಇತಿ ವಿಸ್ತರೋಕ್ತೋಪಲಕ್ಷಣಮ್| ತೇನ ಶ್ಲೋಕೋಕ್ತಸ್ಯಾಪ್ಯಾರಗ್ವಧೀಯಾದ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಪುನಃ ಶ್ಲೋಕೇನ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಮವಿರುದ್ಧಮ್| ವ್ಯಕ್ತಿಃ ಸ್ಪಷ್ಟತಾ, ವ್ಯವಸಾಯಃ ಅವಧಾರಣಮ್| ಆಗಮ ಇತಿ “ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತಮನ್ವಿಚ್ಛನ್” ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ಹೇತುರಿತಿ ಆಯುರ್ವೇದಾಗಮಹೇತುಃ, ಸ ಚ “ವಿಘ್ನಭೂತಾ ಯದಾ ರೋಗಾ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ರೋಗಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಉಕ್ತಃ; ಕಿಂವಾ “ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತಮನ್ವಿಚ್ಛನ್” ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕೋ ವಿಶೇಷೇಣಾಯುರ್ವೇದಾಗಮಸ್ಯ ತಥಾಽಽಯುರ್ವೇದಾಗಮಹೇತೋಶ್ಚ ಪಿಣ್ಡಸೂತ್ರರೂಪಃ, “ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಹಿ” ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಸ್ತ್ವಾಯುರ್ವೇದಾಗಮಪ್ರತಿಪಾದಕಃ, ಹೇತುಪ್ರತಿಪಾದಕಸ್ತು “ವಿಘ್ನಭೂತಾ” ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋ ಯಥೋಕ್ತ ಏವ| ಆಗಮಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತನಮಿತಿ ಇನ್ದ್ರಾದಾನೀಯ ಭರದ್ವಾಜೇನ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕೇ ಪ್ರವರ್ತನಮಾಯುರ್ವೇದಗ್ರಹಣಪರ್ಯನ್ತಮ್| ಸೂತ್ರಣಮಿತ್ಯಾಯುರ್ವೇದತನ್ತ್ರಕರಣಮಗ್ನಿವೇಶಾದೀನಾಮ್| ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾನಮಿತಿ “ತಾನಿ ಚಾನುಮತಾನಿ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್||೧೩೬-೧೪೦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೋ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೋ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||