1. dīrghañjīvitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1) · Śloka 1

അഥാതോ ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||

ഗുണത്രയവിഭേദേന മൂര്തിത്രയമുപേയുഷേ| ത്രയീഭുവേ ത്രിനേത്രായ ത്രിലോകീപതയേ നമഃ||൧|| സരസ്വത്യൈ നമോ യസ്യാഃ പ്രസാദാത് പുണ്യകര്മഭിഃ| ബുദ്ധിദര്പണസങ്ക്രാന്തം ജഗദധ്യക്ഷമീക്ഷ്യതേ||൨|| ബ്രഹ്മദക്ഷാശ്വിദേവേശഭരദ്വാജപുനര്വസുഹുതാശവേശചരകപ്രഭൃതിഭ്യോ നമോ നമഃ||൩|| പാതഞ്ജലമഹാഭാഷ്യചരകപ്രതിസംസ്കൃതൈഃ| മനോവാക്കായദോഷാണാം ഹര്ത്രേऽഹിപതയേ നമഃ||൪|| നരദത്തഗുരൂദ്ദിഷ്ടചരകാര്ഥാനുഗാമിനീ| ക്രിയതേ ചക്രദത്തേന ടീകാऽऽയുര്വേദദീപികാ||൫|| സഭ്യാഃ സദ്ഗുരുവാക്സുധാസ്രുതിപരിസ്ഫീതശ്രുതീനസ്മി വോ നാലം തോഷയിതും പയോദപയസാ നാമ്ഭോനിധിസ്തൃപ്യതി| വ്യാഖ്യാഭാസരസപ്രകാശനമിദം ത്വസ്മിന് യദി പ്രാപ്യതേ ക്വാപി ക്വാപി കണോ ഗുണസ്യ തദസൌ കര്ണേ ക്ഷണം ധീയതാമ് ||൬|| ഇഹ ഹി ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷപരിപന്ഥിരോഗോപശമായ ബ്രഹ്മപ്രഭൃതിഭിഃ പ്രണീതായുര്വേദതന്ത്രേഷ്വതിവിസ്തരത്വേന സമ്പ്രതി വര്തമാനാല്പായുര്മേധസാം പുരുഷാണാം ന സമ്യഗര്ഥാധിഗമഃ, തദനധിഗമാച്ച തദ്വിഹിതാര്ഥാനാമനനുഷ്ഠാനേ തഥൈവോപപ്ലവോ രുജാമിതി മന്വാനഃ പരമകാരുണികോऽത്രഭവാനഗ്നിവേശോऽല്പായുര്മേധസാമപി സുഖോപലമ്ഭാര്ഥം നാതിസങ്ക്ഷേപവിസ്തരം കായചികിത്സാപ്രധാനമായുര്വേദതന്ത്രം പ്രണേതുമാരബ്ധവാന്| തസ്മിംശ്ച ശ്ലോകനിദാനവിമാനശാരീരേന്ദ്രിയചികിത്സിതകല്പസിദ്ധിസ്ഥാനാത്മകേऽഭിധാതവ്യേ നിഖിലതന്ത്രപ്രധാനാര്ഥാഭിധായകതയാ ശ്ലോകസ്ഥാനമേവാഗ്രേ വക്തവ്യമമന്യത| വക്ഷ്യതി ഹി- “ശ്ലോകസ്ഥാനം സമുദ്ദിഷ്ടം തന്ത്രസ്യാസ്യ ശിരഃ ശുഭമ്| ചതുഷ്കാണാം മഹാര്ഥാനാം സ്ഥാനേऽസ്മിന് സങ്ഗ്രഹഃ കൃതഃ” (സൂ. അ.൩൦) ഇതി| തത്ര ച സൂത്രസ്ഥാനേऽപ്യുത്പന്നരോഗഗ്രഹണേ ത്വരയാ രോഗോപഘാതിഭേഷജാഭിധായിചതുഷ്കേऽഭിധാതവ്യേ നിഖിലതന്ത്രബീജഭൂതഹേതുലിങ്ഗൌഷധാദ്യര്ഥസ്യ തഥാ തന്ത്രപ്രവൃത്ത്യങ്ഗപ്രയോജനവദായുര്വേദാഗമാദേരഭിധായകം ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയമധ്യായമഭിധാതുമാരബ്ധവാന്| ശ്രോതൃജനപ്രവൃത്തിഹേത്വഭിധേയപ്രയോജനസമ്ബന്ധോപദര്ശകം ശ്രോതൃബുദ്ധിസമാധാനായ വ്യാഖ്യാനപ്രതിജ്ഞാപരമഷ്ടപദമഷ്ടസങ്ഖ്യായാ മങ്ഗലത്വേനാദൌ സൂത്രം നിവേശിതവാന്- അഥാതോ ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി| യതോ നിരഭിധേയേ കചടതപാദൌ സാഭിധേയേ വാ നിഷ്പ്രയോജനേ കാകദന്തപരീക്ഷാദൌ പ്രേക്ഷാവതാം പ്രവൃത്തിര്നോപലഭ്യതേ, തേനാദാവഭിധേയപ്രയോജനേ അഭിധാതവ്യേ| യദുക്തം- “അഭിധേയഫലജ്ഞാനവിരഹസ്തിമിതോദ്യമാഃ| ശ്രോതുമല്പമപി ഗ്രന്ഥം നാദ്രിയന്തേ ഹി സാധവഃ” ഇതി| അഭിധേയവത്ത്വപ്രയോജനവത്ത്വനിര്വാഹാര്ഥം ചാഭിധേയശാസ്ത്രയോരഭിധാനാഭിധേയലക്ഷണഃ സമ്ബന്ധഃ, പ്രയോജനശാസ്ത്രയോശ്ച സാധ്യസാധനഭാവലക്ഷണോऽഭിധാതവ്യഃ| തത്രേഹാഭിധേയം ഹിതാഹിതാദിരൂപേണായുഃ| വക്ഷ്യതി ഹി- “ഹിതാഹിതം സുഖം ദുഃഖമായുസ്തസ്യ ഹിതാഹിതമ്| മാനം ച തച്ച യത്രോക്തമായുര്വേദഃ സ ഉച്യതേ” (സൂ. അ.൩൦) ഇതി| അത്ര ച സര്വാഭിധേയാവരോധോ യഥാസ്ഥാനമേവ വ്യാകരണീയഃ| പ്രയോജനം ച ധാതുസാമ്യമ്| യഥോക്തം- “ധാതുസാമ്യക്രിയാ ചോക്താ തന്ത്രസ്യാസ്യ പ്രയോജനമ്” (സൂ. അ.൧) ഇതി| സമ്ബന്ധോऽപ്യായുഃശാസ്ത്രയോരഭിധാനാഭിധേയലക്ഷണഃ, പ്രയോജനേന ച ധാതുസാമ്യേന സമമസ്യ ശാസ്ത്രസ്യ ഹേയോപാദേയജ്ഞാനാവാന്തരവ്യാപാരസ്യ സാധ്യസാധനഭാവലക്ഷണഃ| തദേതത്സര്വം ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയമിത്യനേന പദേന ദീര്ഘഞ്ജീവിതശബ്ദമധികൃത്യ കൃതപ്രയോജനാഭിധായക ‘ധാതുസാമ്യക്രിയാ ചോക്താ’ ഇത്യാദിവാക്യാഭിധായകേന ദര്ശിതം മന്തവ്യമ്| നനു, പ്രയോജനാഭിധാനം ശാസ്ത്രപ്രവൃത്ത്യര്ഥമിതി യദുക്തം തന്ന യുക്തം, യതോ ന പ്രയോജനാഭിധാനമാത്രേണ പ്രയോജനവത്താവധാരണം, വിപ്രലമ്ഭകസംസാരമോചനപ്രതിപാദകാദിശാസ്ത്രേഷു പ്രയോജനാഭിധാനേऽപി നിഷ്പ്രയോജനത്വദര്ശനാത്| അഥ മന്യസേ, ആപ്തപ്രയോജനാഭിധാനമേതദതോऽത്ര യഥാര്ഥത്വം; നനു ഭോ കഥമയം പ്രയോജനാഭിധായീ ആപ്തഃ? തദഭിഹിതശാസ്ത്രസ്യ യഥാര്ഥത്വാദിതി ചേത്, ഹന്ത ന യാവച്ഛാസ്ത്രസ്യ പ്രയോജനവത്ത്വാവധാരണം ന താവച്ഛാസ്ത്രപ്രവൃത്തിഃ, ന യാവച്ഛാസ്ത്രപ്രവൃത്തിര്ന താവച്ഛാസ്ത്രസ്യ യഥാര്ഥത്വാവധാരണം, ന യാവച്ഛാസ്ത്രസ്യ യഥാര്ഥത്വാവധാരണം ന താവച്ഛാസ്ത്രസ്യ കര്തുരാപ്തത്വമവധാര്യതേ, ആപ്തത്വാനവധൃതൌ ച കുതസ്തദഭിഹിതപ്രയോജനവത്താവധാരണമിതി ചക്രകമാപദ്യതേ ; അഥ മന്യസേ, മാ ഭവതു പ്രയോജനവത്താവധാരണമ്, അര്ഥരൂപപ്രയോജനവത്താസന്ദേഹ ഏവ പ്രവര്തകോ ഭവിഷ്യതി, കൃഷ്യാദാവപി ഹി പ്രവൃത്തിരര്ഥസന്ദേഹാദേവ; നഹി തത്ര കൃഷീവലാനാം ഫലലാഭാവധാരണം വിദ്യതേ, അന്തരാऽവഗ്രഹാദേരപി സമ്ഭാവ്യമാനത്വാത്; നന്വേവമസത്യപി പ്രയോജനാഭിധാനേ സപ്രയോജനനിഷ്പ്രയോജനശാസ്ത്രദര്ശനാച്ഛാസ്ത്രത്വമേവ പ്രയോജനവത്താസന്ദേഹോപദര്ശകമസ്തു, തഥാऽപ്യലം പ്രയോജനാഭിധാനേന| നൈവം, നഹി സാമാന്യേന പ്രയോജനസന്ദേഹഃ പ്രയോജനവിശേഷാര്ഥിനം തഥാ പ്രവര്തയതി യഥാऽഭിപ്രേതപ്രയോജനവിശേഷവിഷയഃ സന്ദേഹഃ; അഭിപ്രേതവിശേഷവിഷയശ്ച സന്ദേഹോ ന വിശേഷവിഷയസ്മരണമന്തരാ ഭവതി, അതോ യേ താവദനവധൃതാഗ്നിവേശപ്രാമാണ്യാസ്തേഷാം ധാതുസാമ്യസാധനമിദം ശാസ്ത്രം ന വേത്യേവമാകാരവിശേഷസന്ദേഹോത്പാദനാര്ഥം പ്രയോജനവിശേഷാഭിധാനം; യേ പുനഃ പരമര്ഷേരഗ്നിവേശസ്യാദ്യത ഏവാവധൃതപ്രാമാണ്യാസ്തേഷാം തദഭിഹിതപ്രയോജനവത്താവധാരണേനൈവ പ്രവൃത്തിരിതി യുക്തം പ്രയോജനാഭിധാനമ്| പ്രയോജനാഭിധായിവാക്യേ തു സ്വല്പപ്രയത്നബോധ്യേ പ്രയോജനസാമാന്യസന്ദേഹാദേവ പ്രവൃത്തിരുപപന്നാ, ന പുനരനേകസംവത്സരക്ലേശബോധ്യേ ശാസ്ത്രേ| തദേവം യദുച്യതേ- ‘പ്രയോജനാഭിധായിവാക്യപ്രവൃത്താവപി പ്രയോജനമഭിധാതവ്യം, തഥാ ചാനവസ്ഥാ’ ഇതി, തന്നിരസ്തം ഭവതി| അഥേത്യാദിസൂത്രേऽഥശബ്ദോ ബ്രഹ്മാദിപ്രണീതതന്ത്രേഷ്വല്പായുര്മേധസാമര്ഥാനവധാരണസ്യ, തഥാऽഭീഷ്ടദേവതാനമസ്കാരശാസ്ത്രകരണാര്ഥഗുര്വാജ്ഞാലാഭയോരാനന്തര്യേ പ്രയുക്തോऽപി ശാസ്ത്രാദൌ സ്വരൂപേണ മങ്ഗലം ഭവത്യുദകാഹരണപ്രവൃത്തോദകുമ്ഭദര്ശനമിവ പ്രസ്ഥിതാനാമ്| ഗ്രന്ഥാദൌ മങ്ഗലസേവാനിരസ്താന്തരായാണാം ഗ്രന്ഥകര്തൃശ്രോതൃൗണാമവിഘ്നേനേഷ്ടലാഭോ ഭവതീതി യുക്തം മങ്ഗലോപാദാനമ്| അഥശബ്ദസ്യ മങ്ഗലത്വേ സ്മൃതിഃ- “ഓങ്കാരശ്ചാഥശബ്ദശ്ച ദ്വാവേതൌ ബ്രഹ്മണഃ പുരാ| കണ്ഠം ഭിത്ത്വാ വിനിര്യാതൌ തേന മാങ്ഗലികാവുഭൌ” ഇതി| ശാസ്ത്രാന്തരേ ചാദൌ മങ്ഗലത്വേന ദൃഷ്ടോऽയമഥശബ്ദഃ| യഥാ- “അഥ ശബ്ദാനുശാസനമ്” (വ്യാ. മ. ഭാ. അ. ൧ പാ. ൧ ആ. ൧), “അഥാതോ ധര്മം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ” (വൈ . അ.൧ആ.൧സൂ.൧) ഇത്യാദൌ| അഭീഷ്ടദേവതാനമസ്കാരസ്തു ഗ്രന്ഥാദൌ ശിഷ്ടാചാരപ്രാപ്തഃ പരമശിഷ്ടേനാഗ്നിവേശേന കൃത ഏവ, അന്യഥാ ശിഷ്ടാചാരലങ്ഘനേന ശിഷ്ടത്വമേവ ന സ്യാദ് വ്യാഖ്യാനാന്തരായഭയശ്ച ; തഥാ ഗ്രന്ഥാവിനിവേശിതസ്യാപി നമസ്കാരസ്യ പ്രത്യവായാപഹത്വാച്ച ന ഗ്രന്ഥനിവേശനമ്| യഥാ ച ഗുര്വാജ്ഞാലാഭാനന്തരമേതത്തന്ത്രകരണം തഥാ “അഥ മൈത്രീപരഃ പുണ്യമ്” (സൂ. അ. ൧) ഇത്യാദൌ സ്ഫുടമേവ| ഗ്രന്ഥകരണേ ച ഗുര്വനുമതിപ്രതിപാദനേന ഗ്രന്ഥസ്യോപാദേയതാ പ്രദര്ശിതാ ഭവതി| യത് പുനഃ ശിഷ്യപ്രശ്നാനന്തര്യാര്ഥത്വമഥശബ്ദസ്യ വര്ണ്യതേ തന്ന മാം ധിനോതി, നഹി ശിഷ്യാന് പുരോ വ്യവസ്ഥാപ്യ ശാസ്ത്രം ക്രിയതേ; ശ്രോതൃബുദ്ധിസ്ഥീകാരേ തു ശാസ്ത്രകരണം യുക്തം, ന ച ബുദ്ധിസ്ഥീകൃതാഃ പ്രഷ്ടാരോ ഭവന്തി| അതഃ ശബ്ദോऽധികാരപ്രാഗവധ്യുപദര്ശകഃ, അത ഊര്ധ്വം യദുപദേക്ഷ്യാമോ ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയം തദിതി; യദി വാ ഹേതൌ, യേന ബ്രഹ്മാദിപ്രണീതായുര്വേദതന്ത്രാണാമുക്തേന ന്യായേനോത്സമ്ബന്ധത്വമിവ , അതോ ഹേതോര്ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയം വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി യോജനീയമ്| ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയമിത്യത്ര ദീര്ഘഞ്ജീവിതശബ്ദോऽസ്മിന്നസ്തീതി മത്വര്ഥേ “അധ്യായാനുവാകയോര്ലുക് ച” (പാ. അ. ൫/൨/൬൦) ഇതി ഛപ്രത്യയഃ| യദി വാ ദീര്ഘഞ്ജീവിതശബ്ദമധികൃത്യ കൃതോ ഗ്രന്ഥോऽധ്യായരൂപസ്തന്ത്രരൂപോ വാ, ഇത്യസ്യാം വിവക്ഷായാമ് “അധികൃത്യ കൃതേ ഗ്രന്ഥേ” (പാ. അ. ൪/൩/൮൭) ഇത്യധികാരാത് “ശിശുക്രന്ദയമസഭ” (പാ. അ. ൪/൩/൮൮) ഇത്യാദിനാ ഛഃ| ഏവമന്യത്രാപ്യേവഞ്ജാതീയേ മന്തവ്യമ്| അത്ര ച സത്യപി ശബ്ദാന്തരേ ദീര്ഘഞ്ജീവിതശബ്ദേനൈവ സഞ്ജ്ഞാ കൃതാ, ദീര്ഘഞ്ജീവിതശബ്ദസ്യൈവ പ്രവചനാദൌ നിവേശാത് പ്രശസ്തത്വാച്ച| ‘ദീര്ഘഞ്ജീവിതശബ്ദോऽസ്മിന്നസ്തി’ ഇതി, ദീര്ഘഞ്ജീവിതശബ്ദമധികൃത്യ കൃതോ വാ, ഇത്യനയാ വ്യുത്പത്ത്യാ ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയശബ്ദസ്തന്ത്രേऽധ്യായേ ച പ്രവര്തനീയഃ| തേന ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയം വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇത്യനേന തന്ത്രം പ്രതി വ്യാഖ്യാനപ്രതിജ്ഞാ ലബ്ധാ ഭവതി, പുനര്ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയമിതി പദമാവര്ത്യാധ്യായപദസമഭിവ്യാഹൃതമധ്യായവ്യാഖ്യാനപ്രതിജ്ഞാം ലമ്ഭയതി| ദൃഷ്ടം ചാവൃത്യ പദസ്യ യോജനം, യഥാ- അപാമാര്ഗതണ്ഡുലീയേ “ഗൌരവേ ശിരസഃ ശൂലേ പീനസേ” (സൂ. അ. ൨) ഇത്യാദൌ ‘ശിരസ’ ഇതി പദം ‘ഗൌരവേ’ ഇത്യനേന യുജ്യതേ, ആവൃത്യ ‘ശൂലേ’ ഇത്യനേന ച| അതശ്ച യദുച്യതേ- അകൃതതന്ത്രപ്രതിജ്ഞസ്യാധ്യായപ്രതിജ്ഞാ ഊനകായമാനേതി, തന്നിരസ്തം ഭവതി| യദി വാ, അധ്യായപ്രതിജ്ഞൈവാസ്തു, തയൈവ തന്ത്രപ്രതിജ്ഞാऽപ്യര്ഥലബ്ധൈവ, ന ഹ്യധ്യായസ്തന്ത്രവ്യതിരിക്തഃ, തേനാവയവവ്യാഖ്യാനേ തന്ത്രസ്യാപ്യവയവിനോ വ്യാഖ്യാ ഭവത്യേവ; യഥാ- അങ്ഗുലീഗ്രഹണേന ദേവദത്തോऽപി ഗൃഹീതോ ഭവതി| അവയവാന്തരവ്യാഖ്യാനപ്രതിജ്ഞാ തു ന ലഭ്യതേ, താം തു പ്രത്യധ്യായമേവ കരിഷ്യതി| അധ്യായമിതി അധിപൂര്വാദിങഃ “ഇങശ്ച” (പാ. അ. ൨/൪/൪൭) ഇതി കര്മണി ഘഞാ സാധ്യമ്| തേന അധീയതേ ഇത്യധ്യായഃ| ന ചാനയാ വ്യുത്പത്ത്യാ പ്രകരണചതുഷ്കസ്ഥാനാദിഷ്വതിപ്രസങ്ഗഃ, യതോ യോഗരൂഢേയമധ്യായസഞ്ജ്ഞാऽധ്യായസ്യ പ്രകരണസമൂഹവിശേഷ ഏവ ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയാദിലക്ഷണേ പങ്കജശബ്ദവദ്വര്തതേ ന യോഗമാത്രേണ വര്തതേ| വക്ഷ്യതി ഹി- “അധികൃത്യേയമധ്യായനാമസഞ്ജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ” (സൂ. അ. ൩൦) ഇതി; നാമസഞ്ജ്ഞാ യോഗരൂഢസഞ്ജ്ഞേത്യര്ഥഃ| യദി വാ കരണാധികരണയോരര്ഥയോഃ “അധ്യായന്യായോദ്യാവസംഹാരാശ്ച” (പാ. അ. ൩/൩/൧൧൨) ഇതിസൂത്രേണ നിപാതനാദധ്യായപദസിദ്ധിഃ| അധീയതേऽസ്മിന്നനേന വാऽര്ഥവിശേഷ ഇത്യധ്യായഃ| അതിപ്രസക്തിനിഷേധസ്തൂക്തന്യായഃ| വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി വ്യാങ്പൂര്വാത് ഖ്യാതേര്ലൃടാ സാധ്യമ്| ചക്ഷിങോ ഹി പ്രയോഗേऽനിച്ഛതോऽപി വ്യാഖ്യാതുഃ ക്രിയാഫലസമ്ബന്ധസ്യ ദുര്നിവാരത്വേന “സ്വരിതഞിത” (പാ. അ. ൧/൩/൭൨) ഇത്യാദിനാऽऽത്മനേപദം സ്യാദിതി| ‘വി’ ഇതി വിശേഷേ, വിശേഷാശ്ച വ്യാസസമാസാദയഃ| ആങയം ക്രിയായോഗേ, യേ തു മര്യാദായാമഭിവിധൌ വാ ആങ്പ്രയോഗം മന്യന്തേ തേഷാമഭിപ്രായം ന വിദ്മഃ| യതോ മര്യാദായാമഭിവിധൌ ചാങഃ പ്രാതിപദികേന യോഗഃ സ്യാത്; യഥാ- “ആസമുദ്രക്ഷിതീശാനാം” (ര. വം. അ. ൧) “ആപാടലീപുത്രാദ്വൃഷ്ടോ ദേവ” ഇത്യാദൌ, ഇഹാപി ച തഥാ| ക്രിയായോഗവിരഹേ “ഉപസര്ഗാഃ ക്രിയായോഗേ” (പാ. അ. ൧/൪/൫൯) ഇതി നിയമാദാങ ഉപസര്ഗത്വം ന സ്യാത്; തതശ്ചാനുപസര്ഗേണാങാ വ്യവധാനാദ് വേരുപസര്ഗസ്യ പ്രയോഗോ ന സ്യാത്| യേനാവ്യവഹിതഃ സജാതീയവ്യവഹിതോ വാ ധാതോരുപസര്ഗോ ഭവതി| വ്യാങോരുഭയോരപ്യനുപസര്ഗത്വേ തത്സമ്ബന്ധോചിതഭൂരിപ്രാതിപദികകല്പനാഗൌരവപ്രസങ്ഗഃ സ്യാത്; തസ്മാത് ക്രിയായോഗിത്വമേവാങോ ന്യായ്യമ്| അഥ, അതഃ, ദീര്ഘം, ജീവിതീയമ്, അധ്യായം, വി, ആ, ഖ്യാസ്യാമ ഇത്യഷ്ടപദത്വമ്||൧||

Adhikarana 2 (2) · Śloka 2

ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

നനു കഥമഗ്നിവേശഃ സകലപദാര്ഥാശേഷവിശേഷജ്ഞാനവ്യാഖ്യേയമായുര്വേദം വ്യാഖ്യാസ്യതി; യതോ ന താവദ്ഭേഷജാദീനാമശേഷവിശേഷഃ പ്രത്യക്ഷജ്ഞേയഃ, സര്വപദാര്ഥാനാം വിശേഷാണാം പ്രത്യക്ഷാവിഷയത്വാത്; അന്വയവ്യതിരേകാഭ്യാം തു സര്വപദാര്ഥാവധാരണം ദുഷ്കരമേവ , യത ഏകമേവ മധു സ്വരൂപേണ ജീവയതി, മാരയതി ചോഷ്ണം സമഘൃതം ച, കഫപ്രകൃതേര്ഹിതമഹിതം വാതപ്രകൃതേഃ, അനൂപേ സാത്മ്യമസാത്മ്യം മരൌ, ശീതേ സേവ്യമസേവ്യം ഗ്രീഷ്മേ, ഹിതമവൃദ്ധേ വൃദ്ധേ ചാഹിതമ്, അല്പം ഗുണകരമാബാധകരമത്യുപയുക്തമ്, ആമതാം ഗതമുദരേ ഉപക്രമവിരോധിത്വാദതിവിഭ്രമകരം, കാകമാചീയുക്തം പക്വനികുചേന ച സഹോപയുക്തം മരണായ അഥവാ ബലവര്ണവീര്യതേജൌപഘാതായ ഭവതി, ഇത്യേവമാദി തത്തദ്യുക്തം തത്തച്ഛതശഃ കരോതി; അത ഏവൈകസ്യൈവ മധുനോ രൂപം യദാऽനേന പ്രകാരേണ ദുരധിഗമം, തദാऽത്ര കൈവ കഥാ നിഖിലപദാര്ഥാശേഷവിശേഷജ്ഞാനസ്യ; അജാനംശ്ച വ്യാചക്ഷാണഃ കഥമുപാദേയവചന ഇതി കൃത്വാ ഗുരോരാപ്താത് പ്രതിപന്നം പ്രതിപാദയിഷ്യാമ ഇതി ദര്ശയന് താമിമാം ശങ്കാം നിരാചികീര്ഷുര്ഗുരൂക്താനുവാദരൂപതാം സ്വഗ്രന്ഥസ്യ ദര്ശയന്നാഹ- ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയ ഇതി| അത്ര ഇതിശബ്ദോ വക്ഷ്യമാണാര്ഥപരാമര്ശകഃ, ഹശബ്ദോऽവധാരണേ; യഥാ- “ന ഹ വൈ സശരീരസ്യ പ്രിയാപ്രിയയോരപഹതിരസ്തി” ഇതി, അത്ര ന ഹേതി നൈവേത്യര്ഥഃ| അത്ര ‘സ്മാഹ’ ഇതി സ്മശബ്ദപ്രയോഗേണ ഭൂതമാത്ര ഏവ ലിഡര്ഥേ “ലട് സ്മേ” (പാ.അ.൩പാ.൨സൂ.൧൧൮) ഇതി ലട്; ന ഭൂതാനദ്യതനപരോക്ഷേ, ആത്രേയോപദേശസ്യാഗ്നിവേശം പ്രത്യപരോക്ഷത്വാത്| യഥാ ച ഭൂതമാത്രേ ലിഡ് ഭവതി തഥാച ദര്ശയിഷ്യാമഃ| ഭഗം പൂജിതം ജ്ഞാനം, തദ്വാന്; യഥോക്തമ്- “ഉത്പത്തിം പ്രലയം ചൈവ ഭൂതാനാമാഗതിം ഗതിമ്| വേത്തി വിദ്യാമവിദ്യാം ച സ വാച്യോ ഭഗവാനിതി”; യദി വാ ഭഗശബ്ദഃ സമസ്തൈശ്വര്യമാഹാത്മ്യാദിവചനഃ ; യഥോക്തമ്- “ഐശ്വര്യസ്യ സമഗ്രസ്യ വീര്യസ്യ യശസഃ ശ്രിയഃ| ജ്ഞാനവൈരാഗ്യയോശ്ചൈവ ഷണ്ണാം ഭഗ ഇതീങ്ഗനാഃ” ഇതി| അത്രേരപത്യമാത്രേയഃ; അനേന വിശുദ്ധവംശത്വം ദര്ശിതം ഭവതി| അത്രാന്യേ വര്ണയന്തി- “ചതുര്വിധം സൂത്രം ഭവതി- ഗുരുസൂത്രം, ശിഷ്യസൂത്രം, പ്രതിസംസ്കര്തൃസൂത്രമ്, ഏകീയസൂത്രം ചേതി”| തത്ര ഗുരുസൂത്രം യഥാ- “നൈതദ്ബുദ്ധിമതാ ദ്രഷ്ടവ്യമഗ്നിവേശ” (സൂ.അ.൪) ഇത്യാദി, പ്രതിസംസ്കര്തൃസൂത്രം യഥാ- “തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ” (സൂ.അ.൪) ഇത്യാദി, ശിഷ്യസൂത്രം യഥാ- “നൈതാനി ഭഗവന് പഞ്ചകഷായശതാനി പൂര്യന്തേ” (സൂ.അ.൪) ഇത്യാദി, ഏകീയസൂത്രം യഥാ- “കുമാരസ്യ ശിരഃ പൂര്വമഭിനിര്വര്തത ഇതി കുമാരശിരാ ഭരദ്വാജഃ” (ശാ.അ.൬) ഇത്യാദി| തേനാദ്യം വ്യാഖ്യാനപ്രതിജ്ഞാസൂത്രം ഗുരോരേവ, ശിഷ്യസ്യാഗ്നിവേശസ്യ വ്യാഖ്യാനേऽനധികാരത്വാത്| ദ്വിതീയം ച സൂത്രം പ്രതിസംസ്കര്തുഃ| ഇതിശബ്ദേന ച പ്രകാരവാചിനാ ‘ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയം വ്യാഖ്യാസ്യാമ’ ഇതി പരാമൃശ്യതേ; തേനാഹസ്മേതി ഭൂതാനദ്യതനപരോക്ഷ ഏവ ഭവതി, പ്രതിസംസ്കര്താരം പ്രത്യാത്രേയോപദേശസ്യ പരോക്ഷത്വാത്| അനേന ച ന്യായേന തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയ ഇത്യാദാവപി ലിഡ്വിധിരുപപന്നോ ഭവതി| സുശ്രുതേ ച “യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ” (സു.സൂ.അ.൧) ഇതി പ്രതിസംസ്കര്തൃസൂത്രമിതി കൃത്വാ ടീകാകൃതാ “ലിഡ്വിധിരുപപാദിതഃ’ ഇതി| അത്ര ബ്രൂമഃ- യത്താവദുക്തം ശിഷ്യസ്യാഗ്നിവേശസ്യ വ്യാഖ്യാനാനധികാരാദിദം ഗുരോഃ സൂത്രം; തന്ന, നഹി ജാത്യാ ഗുരുത്വമസ്തി, യതഃ സ ഏവാത്രേയഃ സ്വഗുരുമപേക്ഷ്യ ശിഷ്യഃ, അഗ്നിവേശാദീനപേക്ഷ്യ ഗുരുഃ; ഏവമഗ്നിവേശോऽപി ഗ്രന്ഥകരണകാലേ സ്വബുദ്ധിസ്ഥീകൃതാഞ് ശിഷ്യാന് പ്രതി ഗുരുരിതി ന കശ്ചിദ്ദോഷഃ| യത്പുനര്ദ്വിതീയസൂത്രസ്യ പ്രതിസംസ്കര്തൃസൂത്രതയാ ഭൂതാനദ്യതനപരോക്ഷേ ലിഡ്വിധിരുപപാദ്യതേ, തത്ര വിചാര്യം- കിമിദം ദ്വിതീയം സൂത്രം പൂര്വവാക്യൈകതാപന്നം ന വാ? യദ്യേകവാക്യതാപന്നം തദാ സുശ്രുതേ- തഥാ വ്യാഖ്യാസ്യാമോ യഥോവാച ധന്വന്തരിരിതി യോജനീയം, തഥാച തഥാ വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി ക്രിയൈകവാക്യതാപന്നമുവാചേതി പദം ന ഭിന്നകര്തൃകം ഭവിതുമര്ഹതി, തഥാച കുതോ ലിഡ്വിധിഃ; അഥ നൈകതാപന്നം, തദാ ഗൌരശ്വഃ പുരുഷോ ഹസ്തീതിവന്നാര്ഥസങ്ഗതിഃ| കിഞ്ച ജതൂകര്ണാദൌ പ്രതിസംസ്കര്തൃശ്രുതിഗന്ധോऽപി നാസ്തി, തത് കഥം “നാനാശ്രുതപരിപൂര്ണകണ്ഠഃ ശിഷ്യോ ജതൂകര്ണഃ പ്രാഞ്ജലിരധിഗമ്യോവാച” ഇത്യാദൌ ലിഡ്വിധിഃ| അനേന ന്യായേന ചരകേऽപി പ്രതിസംസ്കര്തൃസൂത്രപക്ഷേ ലിഡ്വിധിര്നാസ്തി, തസ്മാച്ചരകേऽഗ്നിവേശഃ സുശ്രുതേ സുശ്രുത ഏവ സൂത്രാണാം പ്രണേതാ, ക്വചിത് കിഞ്ചിദര്ഥം സ്തോതും നിന്ദിതും വാऽऽഖ്യായികാരൂപം പുരാകല്പം ദര്ശയന് കിമപി സൂത്രം ഗുരൂക്താനുവാദരൂപതയാ കിമപ്യേകീയമതാനുവാദരൂപതയാ ലിഖതി; പ്രതിസംസ്കര്താ ത്വയം ഗ്രന്ഥം പൂരയതി തദാദ്യഗ്രന്ഥകര്തൃതയൈവ| ലിഡ്വിധിസ്തു ഭൂതാനദ്യതനമാത്ര ഏവ ഛന്ദോവിഹിതോ ഭാഷായാമപി വര്ണനീയഃ, അന്യഥാ ഉവാചേതി പദം ജതൂകര്ണാദൌ ന സ്യാത്; തഥാ ച ഹരിവംശേ ധന്യോപാഖ്യാനേ “മാമുവാച” ഇതി, തഥാ “അഹമുവാച” ഇതി ച ന സ്യാത്; യഥാ “സ മാമുവാചാമ്ബുചരഃ കൂര്മോ മാനുഷവത് സ്വയമ്| കിമാശ്ചര്യം മയി മുനേ ധന്യശ്ചാഹം കഥം വിഭോ” (ഹരിവംശേ, വിഷ്ണുപര്വ ൨അ.൧൧൦) ഇതി, തഥാ “സ്വയമ്ഭുവചനാത് സോऽഹം വേദാന് വൈ സമുപസ്ഥിതഃ| ഉവാച ചൈനാംശ്ചതുരഃ” ഇതി| യദപി ‘ഇതി ഹ സ്മാഹ’ ഇത്യത്ര ഇതിശബ്ദേന പൂര്വസൂത്രം പരാമൃശ്യതേ; തന്ന, യേന ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയാദിസൂത്രമാത്രസ്യ തദര്ഥസ്യ വാ ഗുരൂക്തത്വപ്രതിപാദനേ സതി നൈവോത്തരത്രാഭിധേയാഭിധാനേന നിഖിലതന്ത്രസ്യ ഗുരൂക്താനുവാദരൂപതയാ കരണം ശ്രോതൃശ്രദ്ധാകരണം പ്രതിപാദിതം ഭവതി| ഭവതി തു ഭാവയിതും യഥാ പുരാ വ്യാഖ്യാതം, തസ്മാത്തദേവ ന്യായ്യമിതി| അഗ്നിവേശസ്യ വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി ബഹുവചനമേകസ്മിന്നപ്യസ്മദഃ പ്രയോഗാദ്ബഹുവചനപ്രയോഗസ്യ സാധുത്വാത്; സാധു ഹി വദന്തി വക്താരോ- ‘വയം കരിഷ്യാമഃ’ ഇതി| ഭഗവാനാത്രേയ ഇത്യത്ര ത്വേകവചനനിര്ദേശഃ കൃതഃ, ഭഗവാനിത്യനേനൈവാത്രേയസ്യ ഗുരോര്ഗൌരവസ്യ ദര്ശിതത്വാത്||൨||

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

ദീര്ഘം ജീവിതമന്വിച്ഛന്ഭരദ്വാജ ഉപാഗമത്| ഇന്ദ്രമുഗ്രതപാ ബുദ്ധ്വാ ശരണ്യമമരേശ്വരമ്||൩||

നനു യഥാऽഗ്നിവേശസ്യായുര്വേദസ്യ ദുരധിഗമത്വേന പ്രത്യക്ഷതോ വാऽന്വയവ്യതിരേകാദ്വാ ജ്ഞാനം ന സമ്ഭാവ്യതേ, ഏവമാത്രേയസ്യാപി കഥമായുര്വേദജ്ഞാനം സ്യാത്, യന്മൂലമഗ്നിവേശസ്യായുര്വേദജ്ഞാനം സമീചീനമുച്യതേ, ഇത്യാശങ്ക്യായുര്വേദസ്യാവിപ്ലുതാഗമത്വം ദര്ശയന്നാഹ- ദീര്ഘം ജീവിതമിത്യാദി| ജീവിതം ശരീരേന്ദ്രിയസത്ത്വാത്മസംയോഗഃ| തച്ച ദീര്ഘമിതി ദീര്ഘകാലസമ്ബന്ധി, കാലശബ്ദോऽപ്യത്ര ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| യത്തന്ത്രശൈലീ ചേയമാചാര്യസ്യ യത ആദിമധ്യാന്തലോപാന് കരോതി, യേ ലുപ്താ അപി ഗമ്യന്ത ഏവ| യഥാ “ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകരസാ” (സൂ.അ.൨൧) ഇത്യത്ര മാംസശബ്ദോ ലുപ്തഃ, തഥാ ‘ദഗ്ധവിദ്ധ’ ഇത്യത്ര വിഷശബ്ദോ ലുപ്ത ഇത്യാദി| അന്വിച്ഛന്നിതി അനുരൂപം ദീര്ഘമിച്ഛന്| ഭരദ്വാജ ഇതി ഗോത്രനാമ| ‘ഉഗ്രതപാ’ ഇതി വിശേഷണേന ഭരദ്വാജസ്യ മാനുഷസ്യാപീന്ദ്രാഭിഗമനശക്തിഃ, തഥാ ശരണ്യത്വപ്രതീതിശക്തിശ്ചോപദര്ശ്യതേ; അചിന്ത്യോ ഹി തപസാം പ്രഭാവോ യേനാഗസ്ത്യോ മഹോദധിമപി ചുലുകനിപേയമകരോത്| നച വാച്യമുഗ്രതപസ്ത്വേനൈവ കിമിത്യയമായുര്വേദമപി ന ബുധ്യതേ, യതസ്തപഃപ്രഭാവോऽപി പ്രതിനിയതവിഷയത്വാന്ന സര്വത്ര ശക്തിമാന്, ശക്തിശ്ചാസ്യ കാര്യോന്നേയാ; തേന ഗുരുനിരപേക്ഷായുര്വേദജ്ഞാനലക്ഷണകാര്യാദര്ശനാന്ന തത്തപസ്തത്ര സമര്ഥമിത്യവധാരയാമഃ; കിംവാ ഗുരുപൂര്വക്രമേണൈവായുര്വേദജ്ഞാനം ഫലതീതീന്ദ്രമുപാഗമദ്ഭരദ്വാജഃ| അഥ കഥം ബ്രഹ്മാദിഷ്വായുര്വേദപൂര്വഗുരുഷു വിദ്യമാനേഷ്വിന്ദ്രമേവായമുപാഗമത്? യുക്തം ച പ്രധാനഗുരോരേവ ശ്രവണം, യതഃ ശിഷ്യപരമ്പരാസഞ്ചാരിണീ വിദ്യാऽസമ്യഗ്ഗ്രഹണാദിദോഷാത് പാത്രപരമ്പരാസഞ്ചാര്യമാണമധുവത് ക്ഷീണാऽപി സമ്ഭാവ്യേത; അത ആഹ- ബുദ്ധ്വാ ശരണ്യമമരേശ്വരമിതി| യസ്മാദയമേവേന്ദ്രോऽല്പായുഃ, സ ഏവ ഭയത്രസ്താനാം യഥാ ശരണ്യോ രക്ഷണഹിതോ ന തഥാ ബ്രഹ്മാദയഃ, തേന തമേവോപാഗമത്| അമരേശ്വര ഇത്യനേന ചേന്ദ്രസ്യ രക്ഷണോപയുക്തതാം ദര്ശയതി; രാജാ ഹി പ്രജാരക്ഷണേ പ്രയത്നാതിശയവാന് ഭവതി| നനു ദീര്ഘം ജീവിതമന്വിച്ഛന്നിത്യത്ര ദീര്ഘസ്യാവ്യവസ്ഥിതത്വേന കിയത്കാലം തദ്ദീര്ഘമഭിപ്രേതം? തത്ര യുഗാനുരൂപം വര്ഷശതം, യദുക്തം- “വര്ഷശതം ഖല്വായുഷഃ പ്രമാണമസ്മിന് കാലേ” (വി.അ.൩) ഇതി| ഏതച്ച കലികാലാദൌ പരമായുഃകാലസ്യ യഥാ യഥാ ക്ഷയസ്തഥാऽऽയുഷഃ ക്ഷയഃ| യദാഹ- “സംവത്സരശതേ പൂര്ണേ യാതി സംവത്സരഃ ക്ഷയമ്| ദേഹിനാമായുഷഃ കാലേ യത്ര യന്മാനമിഷ്യതേ” (വി.അ.൩) ഇതി| ഏതദനുസാരേണ പൂര്വയുഗേഷ്വായുഃപ്രകര്ഷഃ| യദാഹ ഭഗവാന് വ്യാസഃ- “പുരുഷാഃ സര്വസിദ്ധാശ്ച ചതുര്വര്ഷശതായുഷഃ| കൃതേ ത്രേതാദികേऽപ്യേവം പാദശോ ഹ്രസതി ക്രമാത്” ഇതി| കര്മാനുരൂപം ചായുര്നിയതം വാ, അനിയതം വാ ഭവതി| തത്ര ബലവത്കര്മാരബ്ധം നിയതം, യഥാऽയമസ്മിന് കാലേ മ്രിയത ഏവ പരമ്; അബലവത്കര്മാരബ്ധം ത്വനിയതം, തദ്യദാ ദൃഷ്ടം വിഷാദി മാരകം പ്രത്യയമാസാദയതി തദാ സഞ്ജാതബലം മാരയതി, യദാ ന പ്രാപ്നോതി ദൃഷ്ടം മാരകം കാരണം തദാ യുഗാനുരൂപായുഃപ്രാപ്തൌ യുഗപ്രഭാവജര്ജരീകൃതശരീരം മാരയതി| അത്ര ദൃഷ്ടാന്തശ്ചാചാര്യേണ ദര്ശിതഃ “യഥാ ഹ്യക്ഷഃ സ്വഗുണോപപന്നോ വാഹ്യമാനോ യഥാകാലം സ്വപ്രമാണക്ഷയാദേവാവസാനം ഗച്ഛതി, സ ഏവാക്ഷോऽതിഭാരാധിഷ്ഠിത” ഇത്യാരഭ്യ യാവത് “അന്തരാ വ്യസനമാപദ്യതേ; തഥാऽനിയതായുഷോऽന്തരാ പ്രാണാ അപരാധാന്നിരുധ്യന്തേ” (വി.അ.൩) ഇത്യന്തേന| യദാ ത്വനിയതായുഷോ രസായനമാചരന്തി തദാ തത്പ്രഭാവാദ്യുഗപ്രഭാവനിയതായുര്ലങ്ഘനം ഭവതി| യദാഹ- “താനി യാവന്തി ഭക്ഷയേത്| ജീവേദ്വര്ഷസഹസ്രാണി താവന്ത്യാഗതയൌവനഃ” (ചി.അ.൧) ഇത്യാദി| ന തു ബലവത്കര്മനിയതസ്യായുഷോ ലങ്ഘനമസ്തി, യദാഹ- “കര്മ കിഞ്ചിത് ക്വചിത്കാലേ വിപാകേ നിയതം മഹത്| കിഞ്ചിത്ത്വകാലനിയതം പ്രത്യയൈഃ പ്രതിബോധ്യതേ” (വി.അ.൩) ഇതി| ഹന്ത യദ്യേവം തദാ സര്വത്ര കര്മൈവ കാരണം മരണേ ജീവിതേ വാ തഥാ വ്യാധൌ വ്യാധ്യപഗമേ വാ, തത് കിമനേനായുര്വേദേന കര്മജനിതഫലാനുവിധായിനാ; തഥാഹി- യത്താവദുച്യതേ- നിയതം കര്മ, തത്ര താവദായുര്വേദവ്യാപാരോ നാസ്തി, യേന നിയതേനൈവ കര്മണാ മിലിതമപി ദൃഷ്ടം തത്ര വിഫലീക്രിയതേ; യച്ചാബലവത്കര്മാരബ്ധത്വേനാനിയതമായുരുച്യതേ തദപി ന ശ്രദ്ധാധീനം, യേനാദൃഷ്ടശക്തിപരാഭവേന ദൃഷ്ടസ്യ കാര്യകാരിതാം ദൃഷ്ട്വാऽപി വിവാദാധ്യാസിതേ വിഷയേऽദൃഷ്ടമേവ കാരണമവധാരയാമഃ, ദൃഷ്ടം ത്വദൃഷ്ടാകൃഷ്ടമേവ തത്ര ഭവതി| നൈവമ്, ഏവം സതി സര്വാനുഷ്ഠാനസ്യോപരമപ്രസങ്ഗഃ; കിഞ്ച കേവലകര്മവാദിനോ ദൃഷ്ടമപവദതോऽദൃഷ്ടോത്പത്തിരേവ ന പ്രാപ്നോതി, അദൃഷ്ടം ഹി ദൃഷ്ടാഗ്നിഷ്ടോമാദിജന്യം, ദൃഷ്ടം ച കാരണം കര്മവാദിനോऽഭിമതമ്; അഥാദൃഷ്ടകാരണം ദൃഷ്ടമിച്ഛന്തി ഹന്ത തര്ഹി തേനൈവ ന്യായേന ദഹനാദീനാമപി കിമിതി ശീതാപഹത്വസ്ഫോടാദിജനകത്വാദി ന സ്വീക്രിയതേ; കിഞ്ച കേവലകര്മവാദിനോ ദൃഷ്ടേ കാരണേ വ്യാപ്തിഗ്രഹണാഭാവാദദൃഷ്ടാനുമാനമേവ ന സ്യാത്, തസ്മാദ്ദൃഷ്ടമദൃഷ്ടം ച കാരണമ്| തത്ര ക്വചിദദൃഷ്ടം ദൃഷ്ടേന ബാധ്യതേ, ക്വചിച്ച ദൃഷ്ടമദൃഷ്ടേനേതി; തേന യത്ര പുരുഷേ ബലവന്നിയതമരണകാരണമദൃഷ്ടം , തത്ര ജീവിതമരണയോരകിഞ്ചിത്കരോऽയമായുര്വേദഃ, കിന്തു തത്രാപി നിയതമരണകാലാദര്വാഗ്ദുഃഖജനകവ്യാധിപ്രശമനേ വ്യാപ്രിയത ഏവ യദി വ്യാധിരപി തസ്യ നിയതകര്മജന്യോ ന സ്യാത്; യത്തു കര്മാനിയതവിപാകം ഭവതി തത്പ്രതി സര്വഥാ പ്രയോജനവദായുര്വേദോപാദാനമ്| യത്തു യുഗനിയതമായുഃ, തന്നാതിബലവതാ കര്മണാ നിയമിതം; യേന രസായനപ്രയോഗാത്തദ്ബാധനം ദൃഷ്ടത്വാദനുമന്യന്തേ, ന തു സ്വസ്ഥഹിതാതുരഹിതചികിത്സാഭ്യാമ്| അയം ച വാദഃ ശാസ്ത്രകാരേണ സ്വയമേവ പ്രപഞ്ചേന നിര്ലോചനീയ ഇതി നേഹ പ്രതന്യതേ||൩||

Adhikarana 4 (4-5) · Śloka 5

ബ്രഹ്മണാ ഹി യഥാപ്രോക്തമായുര്വേദം പ്രജാപതിഃ| ജഗ്രാഹ നിഖിലേനാദാവശ്വിനൌ തു പുനസ്തതഃ||൪|| അശ്വിഭ്യാം ഭഗവാഞ്ഛക്രഃ പ്രതിപേദേ ഹ കേവലമ്| ഋഷിപ്രോക്തോ ഭരദ്വാജസ്തസ്മാച്ഛക്രമുപാഗമത്||൫||

കഥമിന്ദ്ര ഏവ ശരണ്യോ ന ബ്രഹ്മാദയ ഇത്യാഹ- ബ്രഹ്മണാ ഹീത്യാദി| ഹി യസ്മാദര്ഥേ| പ്രജാപതിര്ദക്ഷനാമാ| പ്രോക്തമിതി പ്രകര്ഷേണോക്തം, പ്രകര്ഷശ്ചാനവശേഷേണാഭിധാനമ്| യഥേത്യനേന തഥാശബ്ദസ്യ നിത്യസമ്ബന്ധസ്യാകര്ഷണാദ്യാദൃശം പ്രോക്തം താദൃശമേവ ജഗ്രാഹ| നിഖിലേനേതി അനവശേഷേണ| അശ്വിനൌ തു തതഃ പ്രജാപതേര്ജഗൃഹതുഃ| അത്രാപി യഥാപ്രോക്തം നിഖിലേന ചേതിപദം തഥൈവ യോജനീയമ്| ഏവമശ്വിഭ്യാം ഭഗവാഞ്ഛക്രഃ പ്രതിപേദേ ഹേത്യത്രാപി യഥാപ്രോക്തമിത്യാദി യോജനീയമ്| ഹശബ്ദസ്ത്വവധാരണേ, തേന പ്രതിപേദേ ഏവ പരം ശക്രോ നതു കസ്മൈചിദായുര്വേദം ദത്തവാനിത്യര്ഥഃ| അനേന ച ഗ്രന്ഥേനാന്യൂനാധികായുര്വേദാഗമോപദര്ശകേന യഥാ ബ്രഹ്മണ ആയുര്വേദജ്ഞാനം തഥേന്ദ്രസ്യാപീതി ദര്ശിതമ്| തേന ബ്രഹ്മണോ വാऽऽയുര്വേദഃ ശ്രൂയതേ ഇന്ദ്രാദ്വേതി ന കിഞ്ചിദര്ഥതോ വിശേഷഃ| ഇന്ദ്രേ ത്വിദമധികം- യദയമസങ്ക്രാമിതവിദ്യത്വേന ശിഷ്യാര്ഥീ| യദുക്തം- “യോ ഹി ഗുരുഭ്യഃ സമ്യഗാദായ വിദ്യാം ന പ്രയച്ഛത്യന്തേവാസിഭ്യഃ സ ഖല്വൃണീ ഗുരുജനസ്യ മഹദേനോ വിന്ദതി” ഇതി, അതോऽകൃതശിഷ്യത്വേന ശിഷ്യാര്ഥിത്വവിശേഷയോഗാദ്ബ്രഹ്മാദിഭ്യോ വിശേഷേണേന്ദ്ര ഏവ ശരണ്യ ഇതി| ബ്രഹ്മണസ്തു പരമഗുരോര്വിദിതസകലവേദസ്യ സര്വത്രാതിരോഹിതമതേരായുര്വേദജ്ഞാനം സ്വതഃസിദ്ധമേവേതി ന ഗുര്വന്തരാപേക്ഷാ| ഏതച്ച ബ്രഹ്മാദിഗുരുപരമ്പരോപദര്ശനമായുര്വേദസ്യാവിപ്ലുതാഗമോപദര്ശനാര്ഥം തഥാ മഹാപുരുഷസേവിതത്വേനോപാദേയത്വോപദര്ശനാര്ഥം ച| വചനം ഹി- “തത്ര യന്മന്യേത മഹദ്യശസ്വിസുധീരപുരുഷാസേവിതമ്” ഇത്യാദി യാവത് “തദഭിപ്രപദ്യേത ശാസ്ത്രമ്” (വി.അ.൮) ഇതി| ഋഷിപ്രോക്ത ഇതി വക്ഷ്യമാണവൃത്താന്തേന ഋഷിപ്രോക്തഃ| തസ്മാദിതി യസ്മാദിന്ദ്ര ഏവ വിശേഷേണ ശരണ്യഃ||൪-൫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

വിഘ്നഭൂതാ യദാ രോഗാഃ പ്രാദുര്ഭൂതാഃ ശരീരിണാമ്| തപോപവാസാധ്യയനബ്രഹ്മചര്യവ്രതായുഷാമ് ||൬|| തദാ ഭൂതേഷ്വനുക്രോശം പുരസ്കൃത്യ മഹര്ഷയഃ| സമേതാഃ പുണ്യകര്മാണഃ പാര്ശ്വേ ഹിമവതഃ ശുഭേ||൭||

അഥ കഥമയമൃഷിപ്രോക്ത ഇത്യായുര്വേദസ്യ മര്ത്യലോകാഗമേ ഹേതുമാഹ- വിഘ്നഭൂതാ ഇത്യാദി| വിഘ്നഭൂതാ ഇത്യന്തരായസ്വരൂപാഃ| രുജന്തീതി രോഗാഃ| പ്രാദുര്ഭൂതാ ഇത്യാവിര്ഭൂതാഃ| അയം ച രോഗപ്രാദുര്ഭാവഃ കൃതയുഗാന്തേ ബോദ്ധവ്യഃ| വക്ഷ്യതി ഹി- “ഭ്രശ്യതി തു കൃതയുഗേ” (വി.അ.൩) ഇത്യാദിനാ രോഗപ്രാദുര്ഭാവം ജനപദോദ്ധ്വംസനീയേ| പ്രാദുര്ഭാവശ്ച പൂര്വസിദ്ധസ്യൈവാവിര്ഭാവഃ| തേന രോഗസന്താനനിത്യതാऽപ്യവിരുദ്ധാ ഭവത്യര്ഥേദശമഹാമൂലീയേ (സൂ.അ.൩൦) വക്തവ്യാ| ശീര്യത ഇതി ശരീരം, തദസ്യാസ്തീതി ശരീരീ| ഏതേന ശരീരം സ്വത ഏവ ശീര്യമാണം രോഗസമ്ബന്ധാത്തു നിതരാം ശീര്യത ഇതി സൂചയതി| കേഷാം വിഘ്നഭൂതാ ഇത്യാഹ- തപോപവാസാധ്യയനേത്യാദി| രോഗഗ്രസ്താ ഹി ശരീരിണസ്തപഃപ്രഭൃതീനി കര്തും ന പാരയന്തി വികൃതത്വാത്; തഥാ, ആയുഷശ്ച മാരകത്വേന കേചിദ്ഗദാ വിരോധകാ ഭവന്തി| അത്ര തപശ്ചാന്ദ്രായണാദി, ഉപവാസഃ ക്രോധാദിപരിത്യാഗഃ സത്യാദ്യുപാദാനം ച, വചനം ഹി- “ഉപാവൃത്തസ്യ പാപേഭ്യഃ സഹവാസോ ഗുണേ ഹി യഃ| ഉപവാസഃ സ വിജ്ഞേയോ ന ശരീരസ്യ ശോഷണമ്” ഇതി; അധ്യയനം വേദാധ്യയനം, ബ്രഹ്മണേ മോക്ഷായ ചര്യം ബ്രഹ്മചര്യമുപസ്ഥനിഗ്രഹാദി, വ്രതമീപ്സിതകാമോ നിയമഃ, ആയുരുക്തമ്| തപോപവാസേതി പ്രയോഗഃ പൂര്വത്രാസിദ്ധവിധേരനിത്യത്വേന തപഃസകാരസ്ഥാനിഭൂതയലോപസ്യ സിദ്ധത്വാജ്ജ്ഞേയഃ, യഥാ “നോപധായാഃ” (പാ.അ.൬പാ.൪സൂ.൭) ഇതി| ഭൂതേഷു പ്രാണിഷു| അനുക്രോശമിതി അനുകമ്പാം, കസ്മാത്? അനേകാര്ഥത്വാദ്ധാതൂനാമ്| പുരസ്കൃത്യ ആദൃത്യ| ഏതേന പ്രാണിരോഗഹരണമേവ പ്രധാനമായുര്വേദോപഗമനേ മഹര്ഷീണാം ഫലമ്; ആയുഃപ്രകര്ഷസ്ത്വനുഷങ്ഗസിദ്ധസ്തേഷാം മഹാത്മനാമിതി ഭാവഃ| നരേഷ്വിതി വക്തവ്യേ യദയം ഭൂതേഷ്വിതി സാമാന്യശബ്ദം കരോതി, തേന ന സമാനജീവപ്രയുക്തേയമനുകമ്പാ , കിന്തു പ്രാണിമാത്രപ്രയുക്തേതി സമദര്ശിതാമൃഷീണാം ദര്ശയതി| മഹാന്തശ്ച തേ ഋഷയശ്ചേതി മഹര്ഷയഃ; അനേന ചതുര്വിധാ അപി ഋഷയഃ- ഋഷികാ, ഋഷിപുത്രാ, ദേവര്ഷയോ, മഹര്ഷയശ്ച ഗൃഹ്യന്തേ; മഹര്ഷ്യനുഗാമിത്വാദൃഷികാദീനാമപി ഗ്രഹണമ്| പുണ്യം പാവനം കര്മ യേഷാം തേ പുണ്യകര്മാണഃ| പര്ശുകാഭിസ്തൃതം പാര്ശ്വം, തേന പാര്ശ്വമിവ (തതം) പാര്ശ്വമ്| ശുഭേ ഇതി പദം കര്തവ്യസമാധ്യനുഗുണോപദര്ശനാര്ഥം, യതഃ ശുഭേ ഹി ദേശേ സമാധയഃ പ്രസീദന്തി||൬-൭||

Adhikarana 6 (8-14) · Śloka 15

അങ്ഗിരാ ജമദഗ്നിശ്ച വസിഷ്ഠഃ കശ്യപോ ഭൃഗുഃ| ആത്രേയോ ഗൌതമഃ സാങ്ഖ്യഃ പുലസ്ത്യോ നാരദോऽസിതഃ||൮|| അഗസ്ത്യോ വാമദേവശ്ച മാര്കണ്ഡേയാശ്വലായനൌ| പാരിക്ഷിര്ഭിക്ഷുരാത്രേയോ ഭരദ്വാജഃ കപിഞ്ജ(ഷ്ഠ)ലഃ||൯|| വിശ്വാമിത്രാശ്മരഥ്യൌ ച ഭാര്ഗവശ്ച്യവനോऽഭിജിത്| ഗാര്ഗ്യഃ ശാണ്ഡില്യകൌണ്ഡില്യൌ(ന്യൌ)വാര്ക്ഷിര്ദേവലഗാലവൌ||൧൦|| സാങ്കൃത്യോ ബൈജവാപിശ്ച കുശികോ ബാദരായണഃ| ബഡിശഃ ശരലോമാ ച കാപ്യകാത്യായനാവുഭൌ||൧൧|| കാങ്കായനഃ കൈകശേയോ ധൌമ്യോ മാരീചകാശ്യപൌ| ശര്കരാക്ഷോ ഹിരണ്യാക്ഷോ ലോകാക്ഷഃ പൈങ്ഗിരേവ ച||൧൨|| ശൌനകഃ ശാകുനേയശ്ച മൈത്രേയോ മൈമതായനിഃ| വൈഖാനസാ വാലഖില്യാസ്തഥാ ചാന്യേ മഹര്ഷയഃ||൧൩|| ബ്രഹ്മജ്ഞാനസ്യ നിധയോ ദ(യ)മസ്യ നിയമസ്യ ച| തപസസ്തേജസാ ദീപ്താ ഹൂയമാനാ ഇവാഗ്നയഃ||൧൪|| സുഖോപവിഷ്ടാസ്തേ തത്ര പുണ്യാം ചക്രുഃ കഥാമിമാമ്|൧൫|

കേ തേ മഹര്ഷയ ഇത്യാഹ- അങ്ഗിരാ ഇത്യാദി| ബഹ്വൃഷീണാമത്ര കീര്തനം ഗ്രന്ഥാദൌ പാപക്ഷയഹേതുത്വേന, തഥാऽऽയുര്വേദസ്യൈവംവിധമഹാപുരുഷസേവിതത്വേന സേവ്യത്വോപദര്ശനാര്ഥം ചേതി| ഏഷു ച മധ്യേ കേചിദ്യായാവരാഃ, കേചിച്ഛാലീനാഃ, കേചിദയോനിജാഃ, ഏവമ്പ്രകാരാശ്ച സര്വേ മിലിതാ ബോദ്ധവ്യാഃ| ഭിക്ഷുരിത്യാത്രേയവിശേഷണം, വക്ഷ്യതി ഹി- “തന്നേതി ഭിക്ഷുരാത്രേയഃ” (സൂ.അ.൨൫) ഇതി| വൈഖാനസാ ഇതി കര്മവിശേഷപ്രയുക്താ സഞ്ജ്ഞാ| വാലഖില്യാസ്തു സ്വല്പപ്രമാണാഃ കേചിദൃഷയഃ| നിധയ ഇവ നിധയോऽക്ഷയസ്ഥാനത്വേന| ദമോ ദാന്തത്വമ്| ഇമാമിതി അഗ്രേ വക്ഷ്യമാണാമ്||൮-൧൪||-

Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 18

ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷാണാമാരോഗ്യം മൂലമുത്തമമ്||൧൫|| രോഗാസ്തസ്യാപഹര്താരഃ ശ്രേയസോ ജീവിതസ്യ ച| പ്രാദുര്ഭൂതോ മനുഷ്യാണാമന്തരായോ മഹാനയമ്||൧൬|| കഃ സ്യാത്തേഷാം ശമോപായ ഇത്യുക്ത്വാ ധ്യാനമാസ്ഥിതാഃ| അഥ തേ ശരണം ശക്രം ദദൃശുര്ധ്യാനചക്ഷുഷാ||൧൭|| സ വക്ഷ്യതി ശമോപായം യഥാവദമരപ്രഭുഃ|൧൮|

ധാരണാദ്ധര്മഃ സ ചാത്മസമവേതഃ കാര്യദര്ശനാനുമേയഃ, അര്ഥഃ സുവര്ണാദിഃ, കാമ്യത ഇതി കാമോ വനിതാപരിഷ്വങ്ഗാദിഃ, മോക്ഷഃ സംസാരവിമോക്ഷഃ| ആരോഗ്യം രോഗാഭാവാദ്ധാതുസാമ്യമ്| മൂലം കാരണമ്| ഉത്തമമിതി പ്രധാനം; തേനാരോഗ്യം ചതുര്വര്ഗേ പ്രധാനം കാരണം, രോഗഗൃഹീതസ്യ ക്വചിദപി പുരുഷാര്ഥേऽസമര്ഥത്വാദിത്യുക്തമ്| തസ്യാപഹര്താര ഇതി ആരോഗ്യസ്യാപഹര്താരഃ; ഇദമേവ ച രോഗാണാമാരോഗ്യാപഹരണം യദനര്ഥലാഭഃ; ന പുനരുത്പന്നോ രോഗഃ പശ്ചാദാരോഗ്യമപഹരതി, ഭാവാഭാവയോഃ പരസ്പരാഭാവാത്മകത്വാത്| ശ്രേയസോ ജീവിതസ്യ ചേതി ശ്രേയോവജ്ജീവിതം ഹിതത്വേന സുഖത്വേന ചാര്ഥേദശമഹാമൂലീയേ (സൂ.അ.൩൦) വക്ഷ്യമാണം, തസ്യ ജീവിതസ്യാപഹര്താര ഇതി യോജനീയമ്; അശ്രേയോജീവിതമഹിതത്വേന ദുഃഖഹേതുതയാ ചാനുപാദേയമിതി കൃത്വാ തദപഹരണമിഹ നോക്തമ്| അത്ര സുഖഹിതജീവിതോപഘാതോ ധര്മാദ്യുപഘാതേനൈവ ലബ്ധഃ; തേന വയം പശ്യാമഃ- ശ്രേയഃശബ്ദേന സാമാന്യേനാഭ്യുദയവാചിനാ ധര്മാദയോऽഭിധീയന്തേ, ജീവിതശബ്ദേന ച ജീവിതമാത്രം, യതോ ജീവിതം സ്വരൂപേണൈവ സര്വപ്രാണിനാം നിരുപാധ്യുപാദേയം; വചനം ഹി- “ആചകമേ ച ബ്രഹ്മണ ഇയമാത്മാ ആശീഃ- ആയുഷ്മാന് ഭൂയാസമ്” ഇതി| യത്ത്വത്യന്തദുഃഖഗൃഹീതസ്യ ജീവിതം ജിഹാസിതം, തത്ര ദുഃഖസ്യാത്യന്തജിഹാസിതസ്യാന്യഥാഹാതുമശക്യത്വാത് പ്രിയമപി ജീവിതം ത്യക്തുമിച്ഛതി ന സ്വരൂപേണ| അന്തരായ ഇതി ധര്മാദിസാധനേ ബോദ്ധവ്യഃ| അയമിതി രോഗപ്രാദുര്ഭാവരൂപഃ| തേഷാമിതി രോഗാണാമ്| ശരണമിതി രക്ഷിതാരമ്| ശക്തത്വാച്ഛക്ര ഉച്യതേ| ധ്യാനം സമാധിവിശേഷഃ, തദുപലബ്ധിസാധനത്വാച്ചക്ഷുരിവ ധ്യാനചക്ഷുഃ, ‘തേന സ വക്ഷ്യതി ശമോപായം യഥാവദമരപ്രഭുഃ’ ഇതി ധ്യാനചക്ഷുഷാ ദദൃശുരിതി യോജനാ||൧൫-൧൭||-

Adhikarana 8 (18-23) · Śloka 23

കഃ സഹസ്രാക്ഷഭവനം ഗച്ഛേത് പ്രഷ്ടും ശചീപതിമ്||൧൮|| അഹമര്ഥേ നിയുജ്യേയമത്രേതി പ്രഥമം വചഃ| ഭരദ്വാജോऽബ്രവീത്തസ്മാദൃഷിഭിഃ സ നിയോജിതഃ||൧൯|| സ ശക്രഭവനം ഗത്വാ സുരര്ഷിഗണമധ്യഗമ് | ദദര്ശ ബലഹന്താരം ദീപ്യമാനമിവാനലമ്||൨൦|| സോऽഭിഗമ്യ ജയാശീര്ഭിരഭിനന്ദ്യ സുരേശ്വരമ്| പ്രോവാച വിനയാദ്ധീമാനൃഷീണാം വാക്യമുത്തമമ്||൨൧|| വ്യാധയോ ഹി സമുത്പന്നാഃ സര്വപ്രാണിഭയങ്കരാഃ| തദ്ബ്രൂഹി മേ ശമോപായം യഥാവദമരപ്രഭോ||൨൨|| തസ്മൈ പ്രോവാച ഭഗവാനായുര്വേദം ശതക്രതുഃ| പദൈരല്പൈര്മതിം ബുദ്ധ്വാ വിപുലാം പരമര്ഷയേ||൨൩||

അഥൈതേഷു മധ്യേ ഭരദ്വാജഃ കഥമിന്ദ്രമുപാഗമദിത്യാഹ- ക ഇത്യാദി| ശചീപതിമിത്യനേന ശചീസമ്ഭോഗവ്യാസക്തമപ്യഹമുപാസിതും ക്ഷമ ഇതി ഭരദ്വാജോ ദര്ശയതി| അര്ഥേ പ്രയോജനേ| നിയുജ്യേയം വ്യാപാരയേയമ്| അത്രേതി പ്രകൃതപ്രയോജന ഏവ, അത്രേതിശബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ| യഥാ- സുഭിക്ഷമിത്യാഗതഃ; യസ്മാത് സുഭിക്ഷം തസ്മാദാഗത ഇത്യര്ഥഃ| നിയോജിത ഇതി ചൌരാദികോ ണിച്, ന ഹേതൌ| അനേന പ്രകരണേന ഭരദ്വാജസ്യായുര്വേദാഗമേ വിശേഷേണാര്ഥിത്വാന്ന പ്രേരണമിതി ദര്ശിതം ഭവതി| പ്രോവാചേതി സമ്യഗുവാച; ന തു പ്രശബ്ദഃ പ്രപഞ്ചാര്ഥഃ, പദൈരല്പൈരിത്യുക്തത്വാത്| കസ്മാത് പദൈരല്പൈരുവാചേത്യാഹ- മതിം ബുദ്ധ്വാ വിപുലാമിതി; യസ്മാദ്വിപുലമതിം ഭരദ്വാജം പ്രതിപന്നവാന് തസ്മാത് പദൈരല്പൈരുവാചേതി ഭാവഃ; മതിശ്ച ബഹുവിഷയത്വേനോപചാരാദ്വിപുലേത്യുച്യതേ, സാ ച മതിഃ ശുശ്രൂഷാശ്രവണഗ്രഹണധാരണോഹാപോഹതത്ത്വാഭിനിവേശവതീഹ വിപുലാ ബോദ്ധവ്യാ| അത്ര ചേന്ദ്രേണ ദിവ്യദൃശാ ഭരദ്വാജാഭിപ്രായമഗ്രത ഏവ ബുദ്ധ്വാऽऽയുര്വേദ ഉപദിഷ്ടഃ; തേന ഭരദ്വാജസ്യേന്ദ്രപൃച്ഛാദീഹ ന ദര്ശിതം, കിംവാ ഭൂതമപീന്ദ്രപൃച്ഛാദി ഗ്രന്ഥവിസ്തരഭയാദിഹ ന ലിഖിതമ്||൧൮-൨൩||

Adhikarana 9 (24) · Śloka 24

ഹേതുലിങ്ഗൌഷധജ്ഞാനം സ്വസ്ഥാതുരപരായണമ്| ത്രിസൂത്രം ശാശ്വതം പുണ്യം ബുബുധേ യം പിതാമഹഃ||൨൪||

യാദൃശോऽസാവല്പപദൈരുപദിഷ്ട ആയുര്വേദസ്തമാഹ- ഹേത്വിത്യാദി| ഹേതുലിങ്ഗൌഷധജ്ഞാനമിതി ഹേത്വാദീനി ജ്ഞായന്തേऽനേനേതി ഹേതുലിങ്ഗൌഷധജ്ഞാനം, യാവച്ചായുര്വേദവാച്യം താവദ്ധേത്വാദ്യന്തര്ഭൂതമിത്യര്ഥഃ| ഹേതുഗ്രഹണേന സന്നികൃഷ്ടവിപ്രകൃഷ്ടവ്യാധിഹേതുഗ്രഹണം; ലിങ്ഗഗ്രഹണേന ച വ്യാധേരാരോഗ്യസ്യ ച കൃത്സ്നം ലിങ്ഗമുച്യതേ, തേന വ്യാധ്യാരോഗ്യേ അപി ലിങ്ഗശബ്ദവാച്യേ, യതസ്താഭ്യാമപി ഹി തല്ലിങ്ഗം ലിങ്ഗ്യത ഏവ; വക്ഷ്യതി ഹി വിഷമാരമ്ഭമൂലാനാം ജ്വര ഏകോ ഹി ലക്ഷണമ്| വിഷമാരമ്ഭമൂലാദ്യൈര്ജ്വര ഏകോ നിഗദ്യതേ (നി.അ.൮) ഇത്യാദി; ഔഷധഗ്രഹണേന ച സര്വപഥ്യാവരോധഃ| ശരീരം ചാത്ര ഹേതൌ ലിങ്ഗേ ചാന്തര്ഭവതി| സ്വസ്ഥാതുരയോഃ പരമുത്കൃഷ്ടമയനം മാര്ഗ ഇതി സ്വസ്ഥാതുരപരായണമ്| കിമന്യോऽയം ഹേതുലിങ്ഗൌഷധജ്ഞാനരൂപ ആയുര്വേദോ ബ്രഹ്മബുദ്ധാദായുര്വേദാദുതാനന്യ ഇത്യാഹ- ത്രിസൂത്രമിത്യാദി| പിതാമഹോऽപി യം ത്രിസൂത്രം ബുബുധേ തമിന്ദ്രഃ പ്രോവാച| ത്രീണി ഹേത്വാദീനി സൂത്ര്യന്തേ യസ്മിന് യേന വാ തത്ത്രിസൂത്രമ്| തത്ര സൂചനാത് സൂത്രണാച്ചാര്ഥസന്തതേഃ സൂത്രമ്| ഏതേന തം യഥാ ബ്രഹ്മാ ത്രിസൂത്രം ബുബുധേ തഥൈവ ഹേതുലിങ്ഗൌഷധജ്ഞാനമിന്ദ്രഃ പ്രോവാചേത്യവിപ്ലുതമാഗമം ദര്ശയതി| ബുബുധ ഇതി ന കൃതവാന്| അത ഏവോക്തം- ശാശ്വതം; നിത്യമിത്യര്ഥഃ| തച്ച നിത്യത്വം സൂത്രസ്ഥാനാന്തേ വ്യുത്പാദനീയമ്||൨൪||

Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26

സോऽനന്തപാരം ത്രിസ്കന്ധമായുര്വേദം മഹാമതിഃ| യഥാവദചിരാത് സര്വം ബുബുധേ തന്മനാ മുനിഃ||൨൫|| തേനായുരമിതം ലേഭേ ഭരദ്വാജഃ സുഖാന്വിതമ്| ഋഷിഭ്യോऽനധികം തച്ച ശശംസാനവശേഷയന്||൨൬||

അഥോദ്ദിഷ്ടമായുര്വേദം കഥം ഗൃഹീതവാന് ഭരദ്വാജ ഇത്യാഹ- സോऽനന്തേത്യാദി| അവിദ്യമാനാവന്തപാരൌ യസ്യാസാവനന്തപാരഃ, അത്ര പാരശബ്ദേന ഗോബലീവര്ദന്യായേനാദിരുച്യതേ; പാരശബ്ദോ ഹ്യുഭയോരപി നദീകൂലയോര്വിവക്ഷാവശാദ്വര്തതേ; കിംവാ അനന്തോ മോക്ഷഃ, പാരമുത്കൃഷ്ടം ഫലം യസ്യായുര്വേദസ്യാസാവനന്തപാരഃ| വക്ഷ്യതി ഹി- ചികിത്സാ തു നൈഷ്ഠികീ യാ വിനോപധാമ് (ശാ.അ.൧) ഇതി| അത്ര നൈഷ്ഠികീ മോക്ഷസാധനഹേതുഃ | ത്രയോ ഹേത്വാദയഃ സ്കന്ധരൂപാ യസ്യ സ ത്രിസ്കന്ധഃ; സ്കന്ധശ്ച സ്ഥൂലാവയവഃ പ്രവിഭാഗോ വാ| തത്രൈവായുര്വേദഗ്രഹണേ മനോ യസ്യ സ തന്മനാഃ| മനനാത് ജ്ഞാനപ്രകര്ഷശാലിത്വാന്മുനിഃ | ഏതേന യസ്മാദയം മഹാമതിസ്തന്മനാഃ മുനിശ്ച തേനാനന്തപാരമപ്യായുര്വേദം ഹേത്വാദിസ്കന്ധത്രയമാലമ്ബനം കൃത്വാ യഥാവദചിരാദേവ പ്രതിപന്നവാനിത്യാശയഃ| അചിരാദിതി അചിരേണ| അത്ര ച യഥാ ബ്രഹ്മാ ത്രിസൂത്രം ബുബുധേ യഥാ ചേന്ദ്രോ ഹേതുലിങ്ഗൌഷധജ്ഞാനം പ്രോവാച തഥൈവ ഭരദ്വാജോऽപി ത്രിസ്കന്ധം തം ബുബുധേ ഇത്യനേനായുര്വേദസ്യാവിപ്ലുതാഗമത്വമുപദര്ശ്യതേ; തേന ത്രിസൂത്രത്രിസ്കന്ധയോര്ന പുനരുക്തിഃ| തേനേതി ഇന്ദ്രാദ്ഗൃഹീതേനായുര്വേദേന| അമിതമിതി അമിതമിവാമിതമ്, അതിദീര്ഘത്വാത്| ആയുഃശബ്ദശ്ചായുഃകാരണേ രസായനജ്ഞാനേ ബോദ്ധവ്യഃ; യേനോത്തരകാലം ഹി രസായനോപയോഗാദയം ഭരദ്വാജോऽമിതമായുരവാപ്സ്യതി (ന ഋഷിഭ്യ ആയുര്വേദകഥനാത് പൂര്വം രസായനമാചരതി സ്മ); കിംവാ സര്വപ്രാണ്യുപകാരാര്ഥാധീതായുര്വേദജനിതധര്മവശാത്തത്കാലമേവാമിതമായുര്ലേഭേ ഭരദ്വാജ ഇതി ബോദ്ധവ്യമ്| തച്ചേതി ശ്രുതം; യദാ തമിതി പാഠഃ, തദാ തമായുര്വേദമ്| അനവശേഷയന്നിതി കാര്ത്സ്ന്യേനേത്യര്ഥഃ| ആയുര്വേദമധീത്യാനന്തരമേവായം തമൃഷിഭ്യോ ദത്തവാന്||൨൫-൨൬||

Adhikarana 11 (27-29) · Śloka 29

ഋഷയശ്ച ഭരദ്വാജാജ്ജഗൃഹുസ്തം പ്രജാഹിതമ്| ദീര്ഘമായുശ്ചികീര്ഷന്തോ വേദം വര്ധനമായുഷഃ||൨൭|| മഹര്ഷയസ്തേ ദദൃശുര്യഥാവജ്ജ്ഞാനചക്ഷുഷാ| സാമാന്യം ച വിശേഷം ച ഗുണാന് ദ്രവ്യാണി കര്മ ച||൨൮|| സമവായം ച തജ്ജ്ഞാത്വാ തന്ത്രോക്തം വിധിമാസ്ഥിതാഃ| ലേഭിരേ പരമം ശര്മ ജീവിതം ചാപ്യനിത്വരമ് ||൨൯||

ദീര്ഘമായുശ്ചികീര്ഷന്ത ഇതി പ്രാണിനാമാത്മനശ്ച| ജ്ഞാനാര്ഥം ജ്ഞാനരൂപം വാ ചക്ഷുര്ജ്ഞാനചക്ഷുഃ, തേന ജ്ഞാനചക്ഷുഷാ| ഗൃഹീതേന തേനായുര്വേദേന കിം ദദൃശുരിത്യാഹ- സാമാന്യം ചേത്യാദി| ഏഷാം ചോത്തരത്ര ലക്ഷണം ഷണ്ണാം പദാര്ഥാനാം വിശ്വരൂപാണാം ഭവിഷ്യതി; തേനൈതത്തത്രൈവ വ്യാകരണീയമ്| തദിതി സാമാന്യാദി| തന്ത്രോക്തം വിധിമിതി അപഥ്യപരിഹാരപഥ്യോപാദാനരൂപമ്| ശര്മ സുഖമ്| പരമിതി ദുഃഖാനാക്രാന്തമ്| അനിത്വരമിതി അഗത്വരമ്||൨൭-൨൯||

Adhikarana 12 (30-31) · Śloka 31

അഥ മൈത്രീപരഃ പുണ്യമായുര്വേദം പുനര്വസുഃ| ശിഷ്യേഭ്യോ ദത്തവാന് ഷഡ്ഭ്യഃ സര്വഭൂതാനുകമ്പയാ||൩൦|| അഗ്നിവേശശ്ച ഭേല(ഡ)ശ്ച ജതൂകര്ണഃ പരാശരഃ| ഹാരീതഃ ക്ഷാരപാണിശ്ച ജഗൃഹുസ്തന്മുനേര്വചഃ||൩൧||

അഥേത്യാദിനാ ഭരദ്വാജശിഷ്യസ്യാത്രേയസ്യ പുനര്വസ്വപരനാമ്നോऽഗ്നിവേശാദിഗുരുതാം ദര്ശയതി| അത്ര കേചിദ്ഭരദ്വാജാത്രേയയോരൈക്യം മന്യന്തേ, തന്ന; ഭരദ്വാജസഞ്ജ്ഞയാ ആത്രേയസ്യ ക്വചിദപി തന്ത്രപ്രദേശേऽകീര്തനാത്; ഹാരീതേ ചാത്രേയാദിഗുരുതയാ ഭരദ്വാജ ഉക്തഃ- “ശക്രാദഹമധീതവാന്” ഇത്യാദിനാ “മത്തഃ പുനരസങ്ഖ്യേയാസ്ത്രിസൂത്രം ത്രിപ്രയോജനമ്| അത്രാത്രേയാദിപര്യന്താ വിദുഃ സപ്ത മഹര്ഷയഃ|| ആത്രേയാദ്ധാരീത-ഋഷിഃ”- ഇത്യന്തേന| വാഗ്ഭടേന തു യദുക്തം “ബ്രഹ്മാ സ്മൃത്വാऽऽയുഷോ വേദം പ്രജാപതിമജിഗ്രഹത്| സോऽശ്വിനൌ തൌ സഹസ്രാക്ഷം സോऽത്രിപുത്രാദികാന് മുനീന്” (വാ.സൂ.അ.൧) ഇത്യനേനാത്രേയസ്യേന്ദ്രശിഷ്യത്വം, തദായുര്വേദസമുത്ഥാനീയരസായനപാദേ ആദിശബ്ദേന വക്ഷ്യമാണേന്ദ്രശിഷ്യതായോഗാത് സമര്ഥനീയമ്| തത്ര ഹീന്ദ്രേണ പുനര്മഹര്ഷീണാമായുര്വേദ ഉപദിഷ്ട ഇതി വക്തവ്യമ്| മൈത്രീപരോ മൈത്രീപ്രധാനഃ; മൈത്രീ ച സര്വപ്രാണിഷ്വാത്മനീവ ബുദ്ധിഃ||൩൦-൩൧||

Adhikarana 13 (32-40) · Śloka 40

ബുദ്ധേര്വിശേഷസ്തത്രാസീന്നോപദേശാന്തരം മുനേഃ| തന്ത്രസ്യ കര്താ പ്രഥമമഗ്നിവേശോ യതോऽഭവത്||൩൨|| അഥ ഭേലാദയശ്ചക്രുഃ സ്വം സ്വം തന്ത്രം കൃതാനി ച| ശ്രാവയാമാസുരാത്രേയം സര്ഷിസങ്ഘം സുമേധസഃ||൩൩|| ശ്രുത്വാ സൂത്രണമര്ഥാനാമൃഷയഃ പുണ്യകര്മണാമ്| യഥാവത്സൂത്രിതമിതി പ്രഹൃഷ്ടാസ്തേऽനുമേനിരേ||൩൪|| സര്വ ഏവാസ്തുവംസ്താംശ്ച സര്വഭൂതഹിതൈഷിണഃ| സാധു ഭൂതേഷ്വനുക്രോശ ഇത്യുച്ചൈരബ്രുവന് സമമ്||൩൫|| തം പുണ്യം ശുശ്രുവുഃ ശബ്ദം ദിവി ദേവര്ഷയഃ സ്ഥിതാഃ| സാമരാഃ പരമര്ഷീണാം ശ്രുത്വാ മുമുദിരേ പരമ്||൩൬|| അഹോ സാധ്വിതി നിര്ഘോഷോ ലോകാംസ്ത്രീനന്വവാ(നാ)ദയത്| നഭസി സ്നിഗ്ധഗമ്ഭീരോ ഹര്ഷാദ്ഭൂതൈരുദീരിതഃ||൩൭|| ശിവോ വായുര്വവൌ സര്വാ ഭാഭിരുന്മീലിതാ ദിശഃ| നിപേതുഃ സജലാശ്ചൈവ ദിവ്യാഃ കുസുമവൃഷ്ടയഃ||൩൮|| അഥാഗ്നിവേശപ്രമുഖാന് വിവിശുര്ജ്ഞാനദേവതാഃ| ബുദ്ധിഃ സിദ്ധിഃ സ്മൃതിര്മേധാ ധൃതിഃ കീര്തിഃ ക്ഷമാ ദയാ||൩൯|| താനി ചാനുമതാന്യേഷാം തന്ത്രാണി പരമര്ഷിഭിഃ| ഭ(ഭാ)വായ ഭൂതസങ്ഘാനാം പ്രതിഷ്ഠാം ഭുവി ലേഭിരേ||൪൦||

ബുദ്ധേര്വിശേഷ ഉത്കര്ഷഃ| യത ഇതി ബുദ്ധേര്വിശേഷാത്| സ്വം സ്വം തന്ത്രമിതി സ്വസ്വനാമാങ്കിതം ഭേലതന്ത്രം, ജതൂകര്ണതന്ത്രമിത്യാദികമ്| കൃതാനി ചേത്യത്ര ‘തന്ത്രാണി’ ഇതി ശേഷഃ| പുണ്യമായുര്വേദതന്ത്രകരണലക്ഷണം കര്മ യേഷാമഗ്നിവേശാദീനാം തേ പുണ്യകര്മാണഃ, തേഷാം പുണ്യകര്മണാമ്| സര്വഭൂതഹിതൈഷിണ ഇത്യഗ്നിവേശാദിവിശേഷണം; കിംവാ ഋഷിസങ്ഘവിശേഷണമ്| സാധുശബ്ദോऽജഹല്ലിങ്ഗതയാ നപുംസകലിങ്ഗ ഏവ; യഥാ- വേദാഃ പ്രമാണമിതി| കേചിത്തു സാധ്വിതി വിശേഷണസ്യ നപുംസകലിങ്ഗതാനുരോധാദനുക്രോശമിത്യപി നപുംസകലിങ്ഗം പഠന്തി| അഹോ ഇതി സാധ്വിതി പ്രശംസായാമ്| സ്നിഗ്ധ ഇതി അനുത്കടത്വേനാഹ്ലാദകത്വേന ച| ശിവോ വായുര്വവാവിത്യാദിനാ ശുഭലക്ഷണേന പ്രകൃതതന്ത്രകരണസ്യ ദേവൈരപ്യര്ഥതോऽനുമതത്വമുപദര്ശ്യതേ| ജ്ഞാനദേവതാ ഇതി ജ്ഞാനാഭിമാനിന്യോ ദേവതാഃ| തേന ഗ്രന്ഥകരണാത് പൂര്വമേവാഗ്നിവേശാദീനാം ബുദ്ധ്യാദയോ വ്യവസ്ഥിതാഃ, തന്ത്രകരണോത്തരകാലം ത്വാദരേണ ബുദ്ധ്യാദിദേവതാനുപ്രവേശ ഇതി| സിദ്ധിഃ സാധ്യസാധനജ്ഞാനമ്| കീര്തിഃ കീര്തനം വക്തും ജ്ഞാനമിത്യര്ഥഃ; നതു കീര്തിര്യശോരൂപാ, തസ്യാ അജ്ഞാനരൂപത്വാത്; ജ്ഞാനദേവതാശ്ചേഹോച്യന്തേ| ഭവായ സ്ഥിതയേ, രോഗാനുപഹതജീവിതായേതി യാവത്| പ്രതിഷ്ഠാ ജനോപാദേയതയാऽവസ്ഥാനമ്||൩൨-൪൦||

Adhikarana 14 (41) · Śloka 41

ഹിതാഹിതം സുഖം ദുഃഖമായുസ്തസ്യ ഹിതാഹിതമ്| മാനം ച തച്ച യത്രോക്തമായുര്വേദഃ സ ഉച്യതേ||൪൧||

സമ്പ്രത്യായുര്വേദവ്യുത്പത്തിം കുര്വന്നായുര്വേദാഭിധേയം ദര്ശയതി- ഹിതാഹിതമിത്യാദി| ഹിതം ചാഹിതം ച ഹിതാഹിതം, തഥാ സുഖയുക്തത്വാത് സുഖം, ദുഃഖയുക്തത്വാദ്ദുഃഖം; ഏതച്ച ചതുഷ്പ്രകാരമപ്യായുരര്ഥേദശമഹാമൂലീയേ “തത്ര ശാരീരമാനസാഭ്യാമ്” ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന “അഹിതമതോ വിപര്യയേണ” (സൂ.അ.൩൦) ഇത്യന്തേന വക്ഷ്യതി| തസ്യ ഹിതാഹിതമിതി ആയുഷഃ പഥ്യാപഥ്യമ്| മാനം ചേത്യായുഷ ഏവ, തച്ച പ്രമാണം മാസികദ്വിമാസികത്വാദിഭിര്വികൃതിലക്ഷണൈരിന്ദ്രിയസ്ഥാനേ തഥാ പ്രകൃതിലക്ഷണൈഃ “ഇദമായുഷ്മതാം കുമാരാണാം ലക്ഷണം ഭവതി” (ശാ.അ.൮) ഇത്യാദിനാ ശാരീരേ വക്തവ്യമ്| തച്ചേതി ആയുഃ സ്വരൂപേണ “ശരീരേന്ദ്രിയസത്ത്വാത്മസംയോഗ” ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണമ്| തേന ഹിതാഹിതമിത്യാദിനാ ‘ആയുര്വേദയതീത്യായുര്വേദ’ ഇത്യുക്തം ഭവതി| വിദധാതുശ്ചേഹ ജ്ഞാനാര്ഥ ഏവാഭിപ്രേതഃ| യദ്വക്ഷ്യത്യര്ഥേ ദശമഹാമൂലീയേ- “തദായുര്വേദയതീത്യായുര്വേദഃ” (സൂ.അ.൩൦) ഇതി| ലാഭാദയസ്ത്വര്ഥാ വിദേരിഹ നോക്താഃ, തേഷാം സാക്ഷാദായുര്വേദാജന്യത്വാദിതി ഭാവഃ||൪൧||

Adhikarana 15 (42) · Śloka 42

ശരീരേന്ദ്രിയസത്ത്വാത്മസംയോഗോ ധാരി ജീവിതമ്| നിത്യഗശ്ചാനുബന്ധശ്ച പര്യായൈരായുരുച്യതേ||൪൨||

ആയുര്വേദപദേ പൂര്വപദവാച്യമായുരാഹ- ശരീരേത്യാദി| ശരീരം പഞ്ചമഹാഭൂതവികാരാത്മകമാത്മനോ ഭോഗായതനമ്, ഇന്ദ്രിയാണി ചക്ഷുരാദീനി, സത്ത്വം മനഃ, ആത്മാ ജ്ഞാനപ്രതിസന്ധാതാ, ഏഷാം സമ്യഗദൃഷ്ടയന്ത്രിതോ യോഗഃ സംയോഗഃ| യദ്യപി ശരീരഗ്രഹണേനൈവ ഇന്ദ്രിയാണ്യപി ലഭ്യന്തേ, തഥാऽപി പ്രാധാന്യാത്താനി പുനഃ പൃഥഗുക്താനി| അയം ച സംയോഗഃ സംയോഗിനഃ ശരീരസ്യ ക്ഷണികത്വേന യദ്യപി ക്ഷണികസ്തഥാऽപി സന്താനവ്യവസ്ഥിതോऽയമേകതയോച്യതേ| തസ്യായുഷഃ പര്യായാനാഹ- ധാരീത്യാദി| ധാരയതി ശരീരം പൂതിതാം ഗന്തും ന ദദാതീതി ധാരി| ജീവയതി പ്രാണാന് ധാരയതീതി ജീവിതമ്| നിത്യം ശരീരസ്യ ക്ഷണികത്വേന ഗച്ഛതീതി നിത്യഗഃ| അനുബധ്നാത്യായുരപരാപരശരീരാദിസംയോഗരൂപതയേത്യനുബന്ധഃ| പര്യായൈരായുരുച്യത ഇതി ഏകാര്ഥാഭിധായിഭിഃ ശബ്ദൈരുച്യതേ| യദ്യപി ച നിത്യഗാനുബന്ധശബ്ദാഭ്യാം ന ക്വചിദപ്യായുരഭിധീയതേ, തഥാऽപി നിത്യഗത്വാനുബന്ധത്വധര്മഖ്യാപനാര്ഥമേവൈതത്സഞ്ജ്ഞാദ്വയം ബോദ്ധവ്യം, ധാരിസഞ്ജ്ഞാ ത്വര്ഥേദശമഹാമൂലീയേ ഭവിഷ്യതി| നനു, ഉത്തരത്ര “ചൈതന്യാനുവൃത്തിരായുഃ” (സൂ.അ.൩൦) ഇത്യായുര്ലക്ഷണം കരിഷ്യതി, ഇഹ തു ശരീരേന്ദ്രിയസത്ത്വാത്മസംയോഗ ഇതി കിമര്ഥമുക്തമ്? ബ്രൂമഃ- ശരീരേന്ദ്രിയസത്ത്വാത്മസംയോഗജന്യാ ചൈതന്യാനുവൃത്തിര്യഥോക്തസംയോഗാവ്യഭിചാരിത്വേന വ്യക്തത്വേന ചാര്ഥേദശമഹാമൂലീയേ ലക്ഷണത്വേനോക്താ; ശരീരാദിസംയോഗരൂപമേവ ത്വായുഃ പരമാര്ഥതഃ; ഏവമ്ഭൂതസംയോഗാഭാവേ മരണമായുരുപരമരൂപം ഭവതി, മൃതശരീരേ തു ചേതസോऽഭാവാദായൂരൂപസംയോഗാഭാവഃ||൪൨||

Adhikarana 16 (43) · Śloka 43

തസ്യായുഷഃ പുണ്യതമോ വേദോ വേദവിദാം മതഃ| വക്ഷ്യതേ യന്മനുഷ്യാണാം ലോകയോരുഭയോര്ഹിതമ് ||൪൩||

തസ്യേത്യാദി| വേദയതീതി വേദഃ| വേദവിദാം മത ഇതി വേദവിദ്ഭിഃ പൂജിതഃ| അഥ കസ്മാദായുര്വേദലക്ഷണോ വേദഃ പുണ്യതമോ വേദവിദാം ച പൂജിത ഇത്യാഹ- വക്ഷ്യത ഇത്യാദി| യദിതി യസ്മാത്; ഏവമുക്തം ഭവതി- യദന്യേ ഋഗ്വേദാദയഃ പ്രായഃ പരലോകഹിതമേവാര്ഥം വദന്തി തേന പുണ്യാഃ, പുണ്യതമശ്ചായമായുര്വേദോ യദ് യസ്മാന്മനുഷ്യാണാമുഭയോരപി ലോകയോര്യദ്ധിതമായുരാരോഗ്യസാധനം ധര്മസാധനം ച തദ്വക്ഷ്യതേ, തേനാതിശയേന പുണ്യതമസ്തഥാ വേദവിദാം ച പൂജിത ഇതി| കേചിത് ‘വക്ഷ്യതേ യഃ’ ഇതി പഠന്തി, തത്രാപി ഹേതുഗര്ഭമിതി വ്യാഖ്യേയമ്| ജീവിതപ്രദാതൃത്വാദായുര്വേദസ്യ പുണ്യതമത്വം ബോദ്ധവ്യം, യതശ്ചതുര്വര്ഗസാധനീഭൂതജീവിതപ്രദമേവ സര്വോത്തമം ഭവതി| ഉച്യതേ ച- “ന ഹി ജീവിതദാനാദ്ധി ദാനമന്യദ്വിശിഷ്യതേ” (ചി.അ.൧) ഇതി||൪൩||

Adhikarana 17 (44) · Śloka 44

സര്വദാ സര്വഭാവാനാം സാമാന്യം വൃദ്ധികാരണമ്| ഹ്രാസഹേതുര്വിശേഷശ്ച, പ്രവൃത്തിരുഭയസ്യ തു||൪൪||

സമ്പ്രത്യായുര്വേദാഭിധേയതയാ സൂത്രിതേ സാമാന്യാദൌ സാമാന്യസ്യ പ്രഥമസൂത്രിതത്വാത്തഥാ സാമാന്യജ്ഞാനമൂലത്വാച്ചായുര്വേദപ്രതിപാദ്യസ്യ ഹേത്വാദേഃ സാമാന്യമേവാഗ്രേ നിര്ദിശതി- സര്വദേത്യാദി| സര്വദാ സര്വസ്മിന് കാലേ നിത്യഗേ ചാവസ്ഥികേ ച| സര്വഭാവാനാമിത്യത്ര സര്വശബ്ദഃ കൃത്സ്നവാചീ; ഭവന്തി സത്താമനുഭവന്തീതി ഭാവാ ദ്രവ്യഗുണകര്മാണീത്യര്ഥഃ, നതു ഭവന്ത്യുത്പദ്യന്ത ഇതി ഭാവാഃ; തഥാ സതി പൃഥിവ്യാദിപരമാണൂനാം നിത്യാനാം സാമാന്യസ്യ പാര്ഥിവദ്വ്യണുകാദിവൃദ്ധം കാര്യമസങ്ഗൃഹീതം സ്യാത്| സാമാന്യം ച “സാമാന്യമേകത്വകരം” ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണമ്| വൃദ്ധിഃ ആധിക്യം, തത്കാരണം വൃദ്ധികാരണമ്| ഏതച്ച സാമാന്യം സാമാന്യവതോ മാംസദ്രവ്യാദേര്വൃദ്ധികാരണസ്യ ലക്ഷണത്വേന വൃദ്ധികാരണമിത്യുക്തമ്| യതോ ന സാമാന്യം മാംസത്വാദിജാതിരൂപം വൃദ്ധൌ കാരണം ഭവതി, തഥാഹി സതി സാമാന്യം മാംസത്വരൂപം യഥാ വര്ധകേ ഭോജ്യരൂപേ മാംസേऽസ്തി തഥാ ശരീരധാതുരൂപേ വര്ധനീയേऽപ്യസ്തി, തതശ്ച നിത്യം മാംസത്വസമ്ബന്ധാദമാംസാദാനാമപി മാംസേന വര്ധിതവ്യം; തസ്മാദ്വൃദ്ധികാരണലക്ഷണത്വേന സാമാന്യം വൃദ്ധികാരണമിത്യുക്തമ്| അത ഏവ വൈശേഷികേऽപ്യുക്തം- “ത്രയാണാമകാര്യത്വമകാരണത്വം ച” ഇതി| അത്ര ത്രയാണാമിതി സാമാന്യവിശേഷസമവായാനാമ്| യേ തു സമാനമേവ സാമാന്യമിതി കൃത്വാ ദ്രവ്യാദ്യേവ സാമാന്യശബ്ദേനാഭിദധതി, തേഷാം മതേ “സാമാന്യം ച വിശേഷം ച” (സൂ.അ.൧) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോക്തസ്യ സാമാന്യസ്യ ന കിഞ്ചിദനേനോക്തം സ്യാദിത്യസമ്ബന്ധാര്ഥത്വം പ്രകരണസ്യ സ്യാത്| ഏതച്ച വൃദ്ധികാരണത്വം സാമാന്യസ്യ ന ലക്ഷണം, കിം തര്ഹ്യായുര്വേദോപയോഗിനാ ധര്മേണ നിര്ദേശഃ; ലക്ഷണം തു “സാമാന്യമേകത്വകരമ്” ഇതി കരിഷ്യതി| ഏവം ദ്രവ്യാദാവപി ചോദ്ദേശാനന്തരം നിര്ദേശം കരിഷ്യതി “ഖാദീന്യാത്മാ” ഇത്യാദിനാ, തതോ ലക്ഷണം “യത്രാശ്രിതാഃ കര്മഗുണാ” ഇത്യാദിനാ കരിഷ്യതി| സാമാന്യസ്യ ച വൃദ്ധികാരണത്വം ഹ്യസതി വിരോധികാരണേ ബോദ്ധവ്യം, തേനാമലകാദിഗതാനാമമ്ലത്വാദീനാം പിത്തഗതാമ്ലത്വാദ്യവര്ധകത്വമാമലകഗതശിശിരത്വപ്രഭാവവിരോധിത്വാദുപപന്നമ്| ഏവമന്യത്രാപി ത്രിദോഷഹരദ്രവ്യേ ബോദ്ധവ്യമ്| ഇഹ ച സാമാന്യസ്യ വൃദ്ധികാരണത്വമിത്യുച്യതേ, നതു സാമാന്യമേവ വൃദ്ധികാരണമിത്യുച്യതേ, തേനാസമാനാദപി ഘൃതാന്മേധായാ വഹ്നേശ്ച വൃദ്ധിഃ പ്രഭാവാദേവോപപന്നാ, യദുക്തം- “ഘൃതമഗ്നിമേധേ കരോതി” ഇതി; തഥാ ചിന്തയാ വാതവൃദ്ധിഃ, തഥാ സങ്കല്പാദ്വൃഷ്യപാദയുഗലേപാച്ച ശുക്രവൃദ്ധിരിത്യാദി പ്രഭാവാദുപപന്നമ്| സാമാന്യം ചേഹ വൃദ്ധികാരണമിത്യുച്യമാനേ സമാനസ്യേതി ഗമ്യതേ, ന ഹി ശോണിതം പ്രതി മാംസത്വം സാമാന്യം, കിന്തു വ്യാവൃത്തബുദ്ധിജനകത്വാദ്വിശേഷ ഏവ| അഥ വൈശേഷികോക്താനാമന്ത്യവിശേഷാണാമിഹ ശാസ്ത്രേ ചികിത്സായാമനുപയുക്തത്വാത്തദ്വിശേഷധര്മവ്യാവര്തകത്വയോഗാത് സാമാന്യവിശേഷാനേവ ഹ്രാസകാരണത്വേനാഹ- ഹ്രാസഹേതുരിത്യാദി| അത്രാപി സര്വദാ സര്വഭാവാനാമിതി യോജനീയമ്| ഹ്രാസഃ അപചയഃ| വിശിഷ്യതേ വ്യാവര്തത ഇതി വിശേഷഃ| സാമാന്യമേവ ഗവേധുകത്വം മാംസാദീന് പ്രതി വിശേഷഃ; ഗവേധുകോ ഹി ഗവേധുകത്വേന ഗവേധുകവ്യക്ത്യന്തരാപേക്ഷയാ സമാനഃ, മാംസാപേക്ഷയാ വ്യാവൃത്തത്വാദ്വിശേഷഃ; ന ഹി മാംസേ ഗവേധുകത്വമസ്തി| ഏവം മാംസത്വം മാംസാന്തരാപേക്ഷയാऽനുഗതത്വാത് സാമാന്യം, ശോണിതാദ്യപേക്ഷയാ തു മാംസാനാം വ്യാവൃത്തത്വാദ്വിശേഷ ഏവ| അത്രാപി ഹ്രാസഹേതുത്വം ഹ്രാസഹേതുദ്രവ്യാദിലക്ഷണത്വേന സാമാന്യവജ്ജ്ഞേയം; തഥാ ഹ്രാസഹേതുത്വമപ്യസതി വിരോധകേ സാമാന്യോക്തന്യായേന ജ്ഞേയം; തേന മന്ദകനികുചാദീനാം വാതാദിവിരുദ്ധാനാമപി സ്നിഗ്ധത്വാദീനാം വാതാദ്യശമകത്വം ദ്രവ്യസ്യാപഥ്യത്വപ്രഭാവാദേവ ജ്ഞേയമ്| വിശേഷശ്ചേഹ വിരുദ്ധവിശേഷോऽഭിപ്രേതഃ; തേ(യേ)നോത്തരത്ര വിരുദ്ധവിശേഷമേവ ഹ്രാസഹേതുതയാ തത്ര തത്രോപദേക്ഷ്യതി; യഥാ- “വൃദ്ധിഃ സമാനൈഃ സര്വേഷാം വിപരീതൈര്വിപര്യയഃ” (വാ.സൂ.അ.൧) ഇതി, തഥാ “വിപരീതഗുണൈര്ദേശമാത്രാകാലോപപാദിതൈഃ” (സൂ.അ.൧) ഇത്യാദി, തഥാ വിപരീതഗുണൈര്ദ്രവ്യൈര്മാരുതഃ സമ്പ്രശാമ്യതി (സൂ.അ.൧) ഇത്യാദി, തഥാ ജതൂകര്ണേऽപ്യുക്തം- “സമാനൈഃ സര്വഭാവാനാം വൃദ്ധിര്ഹാനിര്വിപര്യയാത്” ഇതി| അവിരുദ്ധവിശേഷസ്തു യദ്യപി ഹ്രാസേ വൃദ്ധൌ വാऽപ്യകാരണം, യഥാ- പൃഥിവ്യാ അനുഷ്ണാശീതസ്പര്ശോ വാതസ്യ ശൈത്യം ന വര്ധയതി നാപി ഹ്രാസയതി, തഥാऽപ്യഗ്നിക്ഷീയമാണാനാം ധാതൂനാമസമാനത്വേനാജനകത്വാദ്ധ്രാസകാരണമി(മേ)വ ഭവതി; യതോऽസമാനദ്രവ്യോപയോഗേ സതി ഹ്രാസോ വിനശ്വരാണാം ഭാവാനാമാപൂരകഹേത്വഭാവാദുപലഭ്യത ഏവ; യഥാ- വഹതോ ജലസ്യ പൂര്വദേശസേതുനോത്തരദേശജലസ്യ ഹ്രാസഃ| ഏവമ്ഭൂതം ചാവിരുദ്ധവിശേഷോപയോഗേऽപി ഹ്രാസം പശ്യതാऽऽചാര്യേണ സാമാന്യേനൈവേഹോക്തം ഹ്രാസഹേതുര്വിശേഷ ഇതി| ചശബ്ദഃ സര്വഭാവാനാമിതി സമുച്ചിനോതി| അഥ കിമസമ്ബദ്ധാവപി സാമാന്യവിശേഷൌ വൃദ്ധിഹ്രാസകാരണം നേത്യാഹ - പ്രവൃത്തിരുഭയസ്യ ത്വിതി| ‘കാരണം’ ഇതി ശേഷഃ| ഉഭയസ്യ സാമാന്യസ്യ വിശേഷസ്യ ച, പ്രവൃത്തിഃ പ്രവര്തനം ശരീരേണാഭിസമ്ബന്ധ ഇതി യാവത്; ഏവമ്ഭൂതാ പ്രവൃത്തിഃ ധാതുസാമാന്യവിശേഷയോര്വൃദ്ധിഹ്രാസേ കാരണമിത്യര്ഥഃ| തുശബ്ദോऽവധാരണേ; തേന നാസമ്ബദ്ധൌ സാമാന്യവിശേഷൌ സ്വകാര്യം കുരുത ഇതി ദര്ശയതി| കിംവാ പ്രവൃത്തിഃ ഉചിതാ ധാതുപ്രവൃത്തിര്ധാതുസാമ്യമിതി യാവത്, സാ ഉഭയസ്യ സാമാന്യസ്യ വിശേഷസ്യ ച ‘കാര്യാ’ ഇതി ശേഷഃ| തേന കേവലസമാനോപയോഗാദ്ധാതുവൃദ്ധ്യാ ധാതുവൈഷമ്യം , കേവലവിശേഷോപയോഗാച്ച ധാതുക്ഷയാദ്ധാതുവൈഷമ്യം, യുഗപത്സമാനവിശിഷ്ടദ്രവ്യോപയോഗാത് പ്രവൃത്തിര്ധാതുസാമ്യരൂപാ ഭവതീത്യുക്തം ഭവതി| തുശബ്ദഃ പൂര്വപക്ഷാദേകദ്രവ്യോപയോഗലക്ഷണാദ്വ്യാവര്തയതി||൪൪||

Adhikarana 18 (45) · Śloka 45

സാമാന്യമേകത്വകരം, വിശേഷസ്തു പൃഥക്ത്വകൃത്| തുല്യാര്ഥതാ ഹി സാമാന്യം, വിശേഷസ്തു വിപര്യയഃ||൪൫||

അഥ കിംലക്ഷണം തത് സാമാന്യം കിംലക്ഷണോ വാ സ വിശേഷ ഇത്യാഹ- സാമാന്യമിത്യാദി| ഏകത്വകരമിതി ഏകത്വബുദ്ധികരം, സാമാന്യം യദനേകാസു ഭിന്നദേശകാലാസു ഗവാദിവ്യക്തിഷു ‘അയം ഗൌരയം ഗൌഃ’ ഇത്യാദിപ്രകാരാ ഏകാകാരാ ബുദ്ധിസ്തത് സാമാന്യമ്| ന ഹി ഭിന്നാസു വ്യക്തിഷ്വഭിന്നം സാമാന്യമേകരൂപം വിനാऽഭ്രാന്താ ഏകാകാരാ ബുദ്ധിര്ഭവതീതി ഭാവഃ| യത്രാപി ച ‘അയം പാചകോऽയം പാചകഃ’ ഇതി, തഥാ അയം ‘ശുക്ലോऽയം ശുക്ലഃ’ ഇത്യാദൌ ക്രിയാഗുണാദിസാമാന്യാദേകരൂപാ ബുദ്ധിസ്തത്രാപി സാമാന്യമേകക്രിയാഗുണാദിഗതമേകരൂപാധ്യവസായേ ഹേതുഃ| ന ഹ്യേകസ്മിന് പാചകേ യാ ക്രിയാ സാ പാചകാന്തരേऽപി, കിന്തര്ഹി തജ്ജാതീയാ| അതഃ ക്രിയാസാമാന്യം തത്രാപ്യേകത്വാധ്യവസായേ കാരണമ്| വിശേഷലക്ഷണം- പൃഥക്ത്വകൃദിതി|- വ്യാവൃത്തബുദ്ധികൃത്; തേന യദ്ഗോവ്യക്ത്യന്തരാപേക്ഷയൈകബുദ്ധികര്തൃതയാ ഗോത്വം സാമാന്യം, തദേവ ഗോത്വമശ്വാദ്യപേക്ഷയാ വ്യാവൃത്തബുദ്ധികര്തൃത്വാദശ്വാദീന് പ്രതി വിശേഷ ഇത്യുക്തം ഭവതി| തേന മാംസത്വം മാംസം പ്രതി മാംസാന്തരാപേക്ഷയാ സമാനത്വാദ്വൃദ്ധികാരണം ഭവതി, തദേവ തു മാംസത്വം വാതം പ്രതി വിശേഷരൂപതയാ ഹ്രാസഹേതുര്ഭവതി; ശോണിതാദീന് പ്രതി ത്വവിരോധിവിശേഷത്വേന ന തഥാ ഹ്രാസകാരണം, ഗുണസാമാന്യാത്തു വര്ധകമപി മാംസം ശോണിതാദീനാം ഭവതി| കഥമനേകാസു വ്യക്തിഷു സാമാന്യമേകബുദ്ധിമവ്യഭിചാരിണീം കരോതീത്യാഹ- തുല്യാര്ഥതാ ഹീത്യാദി| തുല്യാര്ഥതാ ഏകസാമാന്യരൂപാര്ഥാനുയോഗിതാ| ഏതേന യസ്മാദ്ഭിന്നാസു വ്യക്തിഷു സാമാന്യമേകരൂപസമ്ബന്ധമസ്തി , തതസ്തദനേകാര്ഥാവലമ്ബാ സത്യപി വ്യക്തിഭേദേ ഏകബുദ്ധിര്യുക്തേതി ഭാവഃ| വിശേഷസ്തു വിപര്യയ ഇതി അതുല്യാര്ഥതാ ഹി വിശേഷത്വം , തേന ഗോഗജയോരതുല്യഗോത്വഗജത്വരൂപാര്ഥയോഃ പൃഥഗ്ബുദ്ധിര്യുക്തൈവേതി ദര്ശിതം ഭവതി| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി യത്- ത്രിവിധം സാമാന്യം, വിശേഷശ്ച ത്രിവിധഃ; യഥാ- ദ്രവ്യഗോചരഃ, ഗുണഗോചരഃ, കര്മഗോചരശ്ച; തത്ര സര്വദേത്യാദിനാ ദ്രവ്യസാമാന്യമുച്യതേ; സാമാന്യമേകത്വകരമിത്യനേന ഗുണസാമാന്യം; യഥാ- പയഃശുക്രയോര്ഭിന്നജാതീയയോരപി മധുരത്വാദിഗുണസാമാന്യം തത്രൈകതാം കരോതി, ഏവം വിശേഷേऽപ്യുദാഹാര്യം; തുല്യാര്ഥതേത്യാദിനാ തു കര്മസാമാന്യം നിഗദ്യതേ, ആസ്യാരൂപം ഹി കര്മ ന ശ്ലേഷ്മണാ സമാനമപി തു പാനീയാദികഫസമാനദ്രവ്യാര്ഥക്രിയാകാരിത്വാത് കഫവര്ധകരൂപതയാ ആസ്യാऽപി കഫസമാനേത്യുച്യതേ; ഏവം സ്വപ്നാദാവപി കര്മണി ബോദ്ധവ്യമ്| തദേതദ്ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രേണൈവ ദൂഷിതം; യതഃ സര്വദേത്യാദിനൈവ ലക്ഷണേന ത്രിവിധിമപി സാമാന്യം ലഭ്യതേ, തേനാസ്മിന് പക്ഷേ സാമാന്യമേകത്വകരമിത്യാദ്യവാച്യം സ്യാദിതി കൃത്വാ| അന്യേ തു പശ്യന്തി- യത്ത്രിവിധം സാമാന്യമ്- അത്യന്തസാമാന്യം, മധ്യസാമാന്യമ്, ഏകദേശസാമാന്യം ച; തത്ര സര്വദേത്യാദിനാऽത്യന്തസാമാന്യമുച്യതേ, സാമാന്യമേകത്വകരമിത്യനേന മധ്യസാമാന്യം, തുല്യാര്ഥതാ ഹീത്യാദിനൈകദേശസാമാന്യം ഏതദപി ത്രൈവിധ്യകഥനം നാതിപ്രയോജനമസങ്ഗതലക്ഷണം ചേതി നാതിശ്രദ്ധാകരമ്| കേചിത് സാമാന്യം ദ്വിവിധമിച്ഛന്തി- ഉഭയവൃത്തി, തഥൈകവൃത്തി ച; തത്ര മാംസം മാംസവര്ധകമ്, ഉഭയവൃത്തിസാമാന്യാത്; മാംസത്വം ഹി പോഷ്യേ പോഷകേ ച ഗതത്വാദുഭയവൃത്തി; ഏകവൃത്തി തു യഥാ- ഘൃതമഗ്നികരം, തഥാ ധാവനാദികര്മ വാതകരം, തഥാऽऽസ്യാദി കഫകരമ്; ഏതദ്ധി സര്വം ന വര്ധനീയേന സമാനം, കിന്തു പ്രഭാവാദ്വര്ധകം; പ്രഭാവശ്ച ഘൃതത്വധാവനത്വാദിരേവ; സ ചൈകവൃത്തിസാമാന്യരൂപഃ, തേനാത്രാപി സാമാന്യമേവ വൃദ്ധികാരണമിതി ബ്രുവതേ| അസ്മിംസ്തു പക്ഷേऽനുഭയവൃത്തിസാമാന്യം വിശേഷ ഏവ ഭവതി, തഥാ സമാനമസമാനം ച വൃദ്ധികാരണം ഭവതീതി ന കിഞ്ചിത് സാമാന്യസ്യോക്തം സ്യാത്| അസ്മന്മതേ തു സാമാന്യം വൃദ്ധൌ കാരണമേവ ഭവതീതി സാമാന്യം വൃദ്ധികാരണത്വേന നിയമ്യതേ; ന തു വൃദ്ധിഃ സാമാന്യകാരണികൈവേതി നിയമ്യതേ, തേനാസമാനാദപി വൃദ്ധിര്ഭവതി നിര്ദോഷാ| യത്തൂച്യതേ- കര്മസാമാന്യം നേഹ തന്ത്രേ വൃദ്ധികാരണമസ്തി, യതോ ന ധാവനേന വായുഃ സമാന ഇതി; അത ഏവാചാര്യേണ ദ്രവ്യസാമാന്യമുക്തം “മാംസമാപ്യായതേ മാംസേന” (ശാ.അ.൬) ഇത്യാദിനാ, തഥാ “സമാനഗുണാനാമാഹാരവികാരാണാമുപയോഗഃ” (ശാ.അ.൬) ഇത്യാദിനാ ഗുണസാമാന്യമുക്തം; നൈവം കര്മസാമാന്യമുക്തം, വചനം ഹി “കര്മാപി ച യദ്യസ്യ ധാതോര്വൃദ്ധികരം തത്തദാസേവ്യമ്” (ശാ.അ.൬) ഇതി; ന തത്ര സാമാന്യോപഗ്രഹഃ കൃതഃ| അത്ര ബ്രൂമഃ- കര്മണാം പ്രായഃ പ്രഭാവേണൈവ വൃദ്ധിഹേതുത്വാത് സാമാന്യാനുപഗ്രഹഃ കൃതഃ, ന തു കര്മസാമാന്യാഭാവാത്; യതഃ ക്രിയാവതോ വാതസ്യ ക്രിയാവതാ വ്യായാമാദിയുക്തേന ശരീരേണ വൃദ്ധിഃ ക്രിയതേ, നിഷ്ക്രിയതയാ ചാസ്യ വാതസ്യ ഹ്രാസഃ| സ്വപ്നാദയസ്തു “സംയോഗേ ച വിഭാഗേ ച” ഇത്യനേന വക്ഷ്യമാണലക്ഷണേനാനുക്താ അപി ശാസ്ത്രവ്യവഹാരാത് കര്മശബ്ദേനോച്യതേ| തത്ര സ്വപ്നഃ സ്വകാരണാദേവ ചീയമാനസ്യ കഫസ്യ ക്ഷയകാരണശരീരപരിസ്പന്ദാദിനിരോധകത്വേന വൃദ്ധികര ഉച്യതേ, ന തു സ്വപ്നഃ സാക്ഷാച്ഛ്ലേഷ്മവൃദ്ധിം കരോതി| ഏവമാസ്യാദാവപി ചിന്തനീയമ്| യത്ര ത്വേവം കാരണം ചിന്തയിതും ന പാര്യതേ തത്ര പ്രഭാവ ഏവ വര്ണനീയഃ| നനു മാംസം മാംസം വര്ധയതി സാമാന്യാത്, വിശേഷാച്ച വാതം ക്ഷപയതി, തത് കഥം യുഗപദ്വിരുദ്ധാര്ഥദ്വയകര്തൃത്വം മാംസസ്യ; ന ഹി ദേവദത്തോ യദൈവ കുമ്ഭം കരോതി തദൈവ കാണ്ഡമപി| നൈവം, ക്രിയാവതാമയം ധര്മോ നാക്രിയാവതാമിതി ; തഥാഹി- ശബ്ദോ യുഗപദനേകാനേവ ശബ്ദാനേകകാലമാരഭതേ, തഥാऽഗ്നിഃ പ്രകാശദാഹൌ യുഗപത് കരോതി; അത ഏവോക്തമാചാര്യേണ- “തസ്മാദ്ഭേഷജം സമ്യഗവചാര്യമാണം യുഗപദൂനാതിരിക്താനാം ധാതൂനാം സാമ്യകരം ഭവതി; അധികമപകര്ഷതി, ന്യൂനമാപ്യായയതി” (ശാ.അ.൬) ഇതി| യദുച്യതേ- ക്ഷീയമാണധാതോര്വൃദ്ധസ്യ തഥാ ബഹുദോഷസ്യ സമാനഗുണോऽപ്യാഹാരോ ന വൃദ്ധിഹേതുഃ, തഥാ ഗ്രീഷ്മേ ച മധുരാദിനാ സമാനേനാപി ന കഫാഭിവൃദ്ധിരിത്യാദി; തത്ര പ്രതിബന്ധകാനാം ജരാ-ബഹുദോഷത്വ-ഗ്രീഷ്മോഷ്ണത്വാദീനാം വിദ്യമാനത്വാന്ന സാമാന്യം വര്ധകമ്; അസതി ച വിരോധകേ സാമാന്യം വൃദ്ധികാരണമിതി സിദ്ധാന്തഃ; തേന ന കാചിത് ക്ഷതിഃ| കിംവാ വൃദ്ധാദീനാം സമാനേനാഹാരേണ ക്രിയത ഏവ വൃദ്ധിഃ; പരമതിബലവതാ ക്ഷയഹേതുനാऽऽധീയമാനക്ഷയേ പുരുഷേ സാ വൃദ്ധിര്നോപലഭ്യതേ| അത്ര ച ദ്രവ്യസാമാന്യമേവ ധാതൂനാം ദ്രവ്യരൂപാണാം വര്ധകം ന ഗുണസാമാന്യം, ഗുണാനാം ദ്രവ്യാനാരമ്ഭകത്വാത്| ഗുണസാമാന്യാത്തു തദ്ഗുണാശ്രയം ദ്രവ്യമനുമീയതേ; തച്ച ദ്രവ്യം ധാതുവര്ധകം ഭവതി, യഥാ- രൂക്ഷാദീന് ഗുണാന് ദൃഷ്ട്വാ ചിത്രകോ വായ്വധികോ യോऽനുമിതഃ, സ ച ചിത്രക ഉപയുക്തോ വാതം വര്ധയതി, ഗുണാസ്തു ഗുണാനേവ ജനയന്തോऽഭിവര്ധയന്തി| സാമാന്യം ച വൃദ്ധികാരണലക്ഷണം ന സാക്ഷാദ്വൃദ്ധികാരണമിതി പ്രാഗേവോക്തമ്; ഏവം വിശേഷേऽപി| അയം ച സാമാന്യവിശേഷവാദോ ഗ്രന്ഥവിസ്തരഭയാദായുര്വേദോപയുക്തധര്മമാത്രേണോക്തഃ; വിസ്തരസ്ത്വസ്യ വൈശേഷികേ ബോദ്ധവ്യഃ||൪൫||

Adhikarana 19 (46-47) · Śloka 47

സത്ത്വമാത്മാ ശരീരം ച ത്രയമേതത്ത്രിദണ്ഡവത്| ലോകസ്തിഷ്ഠതി സംയോഗാത്തത്ര സര്വം പ്രതിഷ്ഠിതമ്||൪൬|| സ പുമാംശ്ചേതനം തച്ച തച്ചാധികരണം സ്മൃതമ്| വേദസ്യാസ്യ, തദര്ഥം ഹി വേദോऽയം സമ്പ്രകാശിതഃ||൪൭||

സമ്പ്രതി സാമാന്യവിശേഷാവഭിധായ, ഉദ്ദേശക്രമാനുരോധാദ്ഗുണേऽഭിധാതവ്യേ, ഗുണേഷു പ്രധാനഭൂതമായുര്വേദോപകാര്യം സത്ത്വാത്മശരീരസംയോഗം വക്തുമാഹ- സത്ത്വമിത്യാദി; കിംവാ സാമാന്യവിശേഷാഭ്യാമേവ ഹേതുലിങ്ഗൌഷധാനി ദര്ശിതാനി, സാമാന്യവിശേഷവത ഏവ സര്വത്ര കാരണത്വാല്ലിങ്ഗത്വാച്ചൈതാവദേവ വിചാര്യമാണം തന്ത്രം ഭവതി, അധികരണം ച നോക്തമ്, അതഃ സത്ത്വാദിമേലകം ഹേത്വാദ്യധികരണമാഹ- സത്ത്വമിത്യാദി| സത്ത്വം മനഃ| ചശബ്ദഃ സമുച്ചയേ| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ സങ്ഖ്യായാം ലബ്ധായാം ത്രയമിതി പദം മിലിതാനാമേവ ഗ്രഹണാര്ഥമ്| ഏതദിത്യനന്തരോക്തനിര്ദേശഃ| ത്രിദണ്ഡഃ പരസ്പരസംയോഗവിധൃതഃ കുമ്ഭാദിധാരകസ്തദ്വത്| ഏതേന യഥാ ത്രിദണ്ഡേऽന്യതമാപായേ നാവസ്ഥാനം, തഥാ സത്ത്വാദീനാമന്യതമാപായേऽപി ന ലോകസ്ഥിതിരിത്യുക്തം ഭവതി| ലോകത ആലോകത ഇതി ലോകഃ, തേനേഹ ജങ്ഗമോ ഭൂതഗ്രാമ ഉച്യതേ| സംയോഗാത്തിഷ്ഠതീതി പരസ്പരോപഗ്രാഹകാത് സംയോഗാത് സ്വാര്ഥക്രിയാം കുര്വന്ന വിശകലിതം ഭവതി| അത്ര തു പൃഥഗിന്ദ്രിയഗ്രഹണം ന കൃതം, ശരീരഗ്രഹണേനൈവ ഗൃഹീതത്വാത്| തത്ര സര്വം പ്രതിഷ്ഠിതമിതി തസ്മിംല്ലോകേ കര്മഫലാദി വ്യവസ്ഥിതം; യദ്വക്ഷ്യതി- “അത്ര കര്മഫലം ചാത്ര ജ്ഞാനം ചാത്ര പ്രതിഷ്ഠിതമ്| അത്ര മോഹഃ സുഖം ദുഃഖം ജീവിതം മരണം സ്വതാ” (ശാ.അ.൧) ഇതി| സ പുമാനിതി തത് സത്ത്വാദിത്രയം പുമാനിതി ഭണ്യതേ| തത്ര യദ്യപി സത്ത്വാദിത്രയം നപുംസകലിങ്ഗം, തഥാऽപി പുമാനിതി വക്ഷ്യമാണലിങ്ഗഗ്രഹണാത് ‘സ’ ഇതി പുംലിങ്ഗനിര്ദേശഃ; യഥാ- “ണേരണൌ യത്കര്മ ണൌ ചേത് സ കര്താനാധ്യാനേ” (പാ.അ.൧പാ.൩സൂ.൬൭) ഇത്യാദൌ| കിഞ്ചൈതദിതി യദ്യപി വര്തമാനനിര്ദേശഃ കൃതസ്തഥാऽപി തസ്യൈവ ‘സ’ ഇത്യതീതനിര്ദിശോऽപി സര്വനാമ്നാം സര്വകാലനിര്ദേശാദേവാവിരുദ്ധോ മന്തവ്യഃ| വദന്തി ഹി ലാക്ഷണികാഃ- “പ്രത്യക്ഷേ ച പരോക്ഷേ ച സാമീപ്യേ ദൂര ഏവ ച| ഏതേഷ്വര്ഥേഷു വിദ്വദ്ഭിഃ സര്വനാമ പ്രയുജ്യതേ” ഇതി| ചേതനമിതി ജ്ഞാനവത്| തച്ചാധികരണം സ്മൃതം തന്ത്രസ്യേത്യത്ര ഹേതുമാഹ- തദര്ഥം ഹീത്യാദി| തദര്ഥമിതി തദുപകാരാര്ഥമ്; ഏതേന തദുദ്ദിശ്യ പ്രവൃത്തിരധികരണാര്ഥാ നാധാരാര്ഥേതി ദര്ശയതി| അത്ര സത്ത്വമാദൌ കൃതം, തദധീനത്വാദാത്മശരീരക്രിയായാഃ; യദുക്തം- “അചേതനം ക്രിയാവച്ച മനശ്ചേതയിതാ പരഃ| യുക്തസ്യ മനസാ തസ്യ നിര്ദിശന്ത്യാത്മനഃ ക്രിയാമ്” (ശാ.അ.൧) ഇതി| പൂര്വം ശരീരേത്യാദിനാऽऽയുരുക്തം, സത്ത്വമാത്മേത്യാദിനാ തു തന്ത്രാധികരണഭൂതപുരുഷ ഉച്യത ഇതി ന പൌനരുക്ത്യമ്| അത്ര ചാത്മഗ്രഹണേന ബുദ്ധ്യഹങ്കാരാദീനാം ഗ്രഹണം, ശരീരഗ്രഹണേനേന്ദ്രിയാണാമര്ഥാനാം ച ശരീരസമ്ബദ്ധാനാം ഗ്രഹണം വ്യാഖ്യേയമ്||൪൬-൪൭||

Adhikarana 20 (48) · Śloka 48

ഖാദീന്യാത്മാ മനഃ കാലോ ദിശശ്ച ദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹഃ| സേന്ദ്രിയം ചേതനം ദ്രവ്യം, നിരിന്ദ്രിയമചേതനമ്||൪൮||

സമ്പ്രതി ഗുണാഭിധാനം ക്രമപ്രാപ്തമുല്ലങ്ഘ്യ ദ്രവ്യാണി നിര്ദിശതാ ഗുണാധാരതയാ ദ്രവ്യസ്യ പ്രാധാന്യമുച്യതേ; സൂത്രേ ച “സാമാന്യം ച വിശേഷം ച” ഇത്യാദൌ ഗുണാനാദൌ നിര്ദിശതാ ഗുണാനാമേവ രസാദീനാം പ്രായഃ ശാസ്ത്രേ കാര്മുകത്വമുപദര്ശ്യതേ; അത ഏവാത്രേയഭദ്രകാപ്യീയേ (സൂ.അ.൨൬) മധുരാദിരസദ്വാരാ സര്വഗുണാന് കര്മാണി ച ദ്രവ്യസ്യ വക്ഷ്യതി; കിഞ്ച സര്വപ്രധാനം യജ്ജീവിതം തദേവ സംയോഗഗുണരൂപമിത്യഗ്രേ തത്ര ഗുണഗ്രഹണം, സ ച സംയോഗഗുണഃ സത്ത്വമാത്മേത്യാദിനാ പ്രഥമമുക്ത ഏവ; വിശേഷഗുണേഷു തു ദ്രവ്യം പ്രധാനമിതി ദ്രവ്യമുച്യതേ- ഖാദീനീത്യാദി| ഖാദീനീത്യാദാവാത്മാ കസ്മാത് പ്രധാനഭൂതോऽപി പ്രഥമം നോക്തഃ? ഉച്യതേ- ശരീരസ്യേഹ വ്യാധ്യാരോഗ്യാധികരണതയാ പ്രധാനത്വാത്തദാരമ്ഭകാനി ഖാദീന്യേവോച്യന്തേ നാത്മാ, തസ്യ നിര്വികാരത്വാത്; വചനം ഹി “നിര്വികാരഃ പരസ്ത്വാത്മാ” (സൂ.അ.൧) ഇത്യാദി; ഖാദീനി ച “മഹാഭൂതാനി ഖം വായുരഗ്നിരാപഃ ക്ഷിതിസ്തഥാ” (ശാ.അ.൧) ഇത്യനേന ക്രമേണോക്താനി ഭൂതാന്യനാഗതാവേക്ഷണേനോച്യന്തേ | ആത്മാദീനാം ച യഥാഭ്യര്ഹിതസ്യ പൂര്വനിര്ദേശഃ| ദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹ ഇതി കരചരണഹരീതകീത്രിവൃതാദ്യസങ്ഖ്യേയഭേദഭിന്നസ്യ കാര്യദ്രവ്യസ്യ കാരണദ്വാരാ സങ്ക്ഷേപ ഇത്യര്ഥഃ| സര്വകാര്യദ്രവ്യാണാമപി വ്യവസ്ഥാമാഹ- സേന്ദ്രിയമിത്യാദി| നിരിന്ദ്രിയമിത്യത്ര നിഃശബ്ദോऽഭാവേ, നിര്മക്ഷികമിതിവത്| അത്ര സേന്ദ്രിയം ചേതനമിത്യേവാവതൈവാര്ഥാപത്ത്യാ നിരിന്ദ്രിയമചേതനമിതി ലബ്ധേऽപി പുനസ്തദ്വചനമേവമ്ഭൂതാര്ഥാപത്തേരനൈകാന്തികത്വാദ്ബോദ്ധവ്യമ്| യഥാ നവജ്വരേ ദിവാസ്വപ്നാദി നിഷിദ്ധം, അര്ഥാജ്ജീര്ണേ ജ്വരേ തദാപദ്യേത , ന ചൈവം; തത്ര തേഷാം ദിവാസ്വപ്നാദീനാം നിഷിദ്ധത്വാത്; തസ്മാത്ത്രിവിധശിഷ്യബുദ്ധിഹിതതയോഹ്യമപി സാക്ഷാദേവോച്യതേ; വദന്തി ഹി ന്യായവിദോ- “വ്യാഖ്യാനാദ്വരം കരണമ്” ഇതി| യദ്യപി ചാത്മൈവ ചേതനോ ന ശരീരം, നാപി മനഃ, യദുക്തം- “ചേതനാവാന് യതശ്ചാത്മാ തതഃ കര്താ നിരുച്യതേ” (ശാ.അ.൧) ഇതി, തഥാऽപി സലിലൌഷ്ണ്യവത് സംയുക്തസമവായേന ശരീരാദ്യപി ചേതനമ്| ഇദമേവ ചാത്മനശ്ചേതനത്വം യദിന്ദ്രിയയോഗേ സതി ജ്ഞാനശാലിത്വം, ന കേവലസ്യാത്മനശ്ചേതനത്വം ; യദുക്തം- “ആത്മാ ജ്ഞഃ, കരണൈര്യോഗാജ്ജ്ഞാനം ത്വസ്യ പ്രവര്തതേ” (ശാ.അ.൧) ഇതി| അത്ര സേന്ദ്രിയത്വേന വൃക്ഷാദീനാമപി ചേതനത്വം ബോദ്ധവ്യം; തഥാഹി- സൂര്യഭക്തായാ യഥാ യഥാ സൂര്യോ ഭ്രമതി തഥാ തഥാ ഭ്രമണാദ്ദൃഗനുമീയതേ, തഥാ ലവലീ മേഘസ്തനിതശ്രവണാത് ഫലവതീ ഭവതി, ബീജപൂരകമപി ശൃഗാലാദിവസാഗന്ധേനാതീവ ഫലവദ്ഭവതി, ചൂതാനാം ച മത്സ്യവസാസേകാത് ഫലാഢ്യതയാ രസനമനുമീയതേ, അശോകസ്യ ച കാമിനീപാദതലാഹതിസുഖിനഃ സ്തബകിതസ്യ സ്പര്ശനാനുമാനം; സ്മൃതിശ്ചാനുമാനം ദ്രഢയതി, യഥാ- “യോऽഭിവാദിതവിപ്രസ്തു നാശിഷം സമ്പ്രയച്ഛതി| ശ്മശാനേ ജായതേ വൃക്ഷോ ഗൃധ്രകങ്കോപസേവിതഃ” ഇതി; തഥാ “വൃക്ഷഗുല്മം ബഹുവിധം തത്രൈവ തൃണജാതയഃ| തമസാऽധര്മരൂപേണ ച്ഛാദിതാഃ കര്മഹേതുനാ|| അന്തഃസഞ്ജ്ഞാ ഭവന്ത്യേതേ സുഖദുഃഖസമന്വിതാഃ| ഏതദന്താശ്ച ഗതയോ ബ്രഹ്മാദ്യാഃ സമുദാഹൃതാഃ” (മനുസ്മൃതി അ.൧) ഇതി| തഥാ തന്ത്രകാരശ്ച വാനസ്പത്യാനൂകാന് പ്രാണിനോ വക്ഷ്യതി; തേനാഗമസംവലിതയാ യുക്ത്യാ ചേതനാ വൃക്ഷാഃ||൪൮||

Adhikarana 21 (49) · Śloka 49

സാര്ഥാ ഗുര്വാദയോ ബുദ്ധിഃ പ്രയത്നാന്താഃ പരാദയഃ| ഗുണാഃ പ്രോക്താഃ ...|൪൯|

സമ്പ്രതി ഗുണാന്നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- സാര്ഥാ ഇത്യാദി| അനേന ത്രിവിധാ അപി വൈശേഷികാഃ സാമാന്യാ ആത്മഗുണാശ്ചോദ്ദിഷ്ടാഃ| തത്രാര്ഥാഃ ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഃ| യദുക്തമ്- “അര്ഥാഃ ശബ്ദാദയോ ജ്ഞേയാ ഗോചരാ വിഷയാ ഗുണാഃ” (ശാ.അ.൧) ഇതി| ഏതേ ച വൈശേഷികാഃ; യത ആകാശസ്യൈവ ശബ്ദഃ പ്രാധാന്യേന, വായോരേവ സ്പര്ശഃ പ്രാധാന്യേന, ഏവമഗ്ന്യാദിഷു രൂപാദയഃ| അന്യഗുണാനാം ചാന്യത്ര ദര്ശനം ഭൂതാന്തരാനുപ്രവേശാത് | വചനം ഹി- “വിഷ്ടം ഹ്യപരം പരേണ” (ന്യാ.ദ.അ.൩ആ.൧സൂ.൬൬) ഇതി| ഗുര്വാദയസ്തു ഗുരുലഘുശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷമന്ദതീക്ഷ്ണസ്ഥിരസരമൃദുകഠിനവിശദപിച്ഛിലശ്ലക്ഷ്ണഖരസ്ഥൂലസൂക്ഷ്മസാന്ദ്രദ്രവാ വിംശതിഃ| ഏതേ ച സാമാന്യഗുണാഃ, പൃഥിവ്യാദീനാം സാധാരണത്വാത്| ഏതേ യജ്ജഃപുരുഷീയേ പ്രായ ആയുര്വേദോപയുക്തത്വാത് പരാദിഭ്യഃ പൃഥക് പഠിതാഃ| ബുദ്ധിഃ ജ്ഞാനമ്; അനേന ച സ്മൃതിചേതനാധൃത്യഹങ്കാരാദീനാം ബുദ്ധിവിശേഷാണാം ഗ്രഹണമ്| പ്രയത്നോऽന്തേ യേഷാം നിര്ദേശേ തേ പ്രയത്നാന്താഃ; ഏതേന ചേച്ഛാദ്വേഷസുഖദുഃഖപ്രയത്നാനാം ഗ്രഹണമ്| വചനം ഹി- “ഇച്ഛാ ദ്വേഷഃ സുഖം ദുഃഖം പ്രയത്നശ്ചേതനാ ധൃതിഃ| ബുദ്ധിഃ സ്മൃതിരഹങ്കാരോ ലിങ്ഗാനി പരമാത്മനഃ” (ശാ.അ.൧) ഇതി| ഇഹ ചേതനാദീനാം ബുദ്ധിഗ്രഹണേനൈവ ഗ്രഹണം, ശാരീരേ തു ചേതനാദീനാമപി പൃഥഗാത്മഗമകത്വേന പൃഥക് പാഠഃ| ഏതച്ച തത്രൈവ വ്യാകരണീയമ്| പരാദയോ യഥാ- “പരാപരത്വേ യുക്തിശ്ച സങ്ഖ്യാ സംയോഗ ഏവ ച| വിഭാഗശ്ച പൃഥക്ത്വം ച പരിമാണമഥാപി ച|| സംസ്കാരോऽഭ്യാസ ഇത്യേതേ ഗുണാഃ പ്രോക്താഃ പരാദയഃ|” (സൂ.അ.൨൬) ഇതി| ഏതേ ച സാമാന്യഗുണാ അപി നാത്യുപയുക്തത്വാത്തഥാ ബുദ്ധിപ്രാധാന്യാച്ചാന്തേ പ്രോക്താഃ| പ്രോക്താ ഇതി പ്രകര്ഷേണ വിശേഷഗുണത്വാദിനോക്താഃ|൪൯|-

Adhikarana 22 (49) · Śloka 49

...പ്രയത്നാദി കര്മ ചേഷ്ടിതമുച്യതേ||൪൯||

ക്രമാഗതം കര്മ നിര്ദിശതി- പ്രയത്നാദീത്യാദി| പ്രയതനം പ്രയത്നഃ കര്മൈവാദ്യമാത്മനഃ; യഥാ- “തുല്യാസ്യപ്രയത്നം സവര്ണമ്” (പാ.അ.൧പാ.൧സൂ.൯) ഇത്യത്ര വ്യാഖ്യാതമ്| ആദിശബ്ദഃ പ്രകാരവാചീ| തേന സംസ്കാരഗുരുത്വാദിജന്യകൃത്സ്നക്രിയാവരോധഃ| യദ്യപി ചേഷ്ടിതം പ്രാണിവ്യാപാര ഉച്യതേ, തഥാऽപീഹ സാമാന്യേന ക്രിയാ വിവക്ഷിതാ| ചേഷ്ടിതപദേനൈവ സര്വകര്മലാഭേ സിദ്ധേ വമനാദികര്മനിഷേധേ ച സിദ്ധേ പ്രയത്നാദീതി പദം സുസൂക്ഷ്മപ്രയത്നരൂപകര്മവ്യാപിത്വദ്യോതനാര്ഥമ് | അന്യേ തു പ്രയത്നാദീതി പ്രയത്നകാരണമിതി ബ്രുവതേ, പ്രയത്നഗ്രഹണം ച കാരണോപലക്ഷണം വദന്തി; തേന ഗുരുത്വാദികാര്യസ്യാപി കര്മണോ ഗ്രഹണമിതി| പ്രയത്നശബ്ദശ്ചായുര്വേദേऽപി കര്മവചനോ ദൃശ്യതേ; “പ്രവൃത്തിസ്തു ചേഷ്ടാ കാര്യാര്ഥാ, സൈവ ക്രിയാ പ്രയത്നഃ കാര്യസമാരമ്ഭശ്ച” (വി.അ.൮) ഇതി വചനാത്||൪൯||

Adhikarana 23 (50) · Śloka 50

സമവായോऽപൃഥഗ്ഭാവോ ഭൂമ്യാദീനാം ഗുണൈര്മതഃ| സ നിത്യോ യത്ര ഹി ദ്രവ്യം ന തത്രാനിയതോ ഗുണഃ||൫൦||

സമവായമാഹ- സമവായ ഇത്യാദി| സമവായസ്യ ചായം നിര്ദേശ ഏവ ലക്ഷണമ്| തേനോത്തരത്ര ദ്രവ്യാദിലക്ഷണേ പുനരസ്യ ലക്ഷണം ന കര്തവ്യമ്| സമവായ ഇതി ലക്ഷ്യനിര്ദേശഃ, അപൃഥഗ്ഭാവ ഇതി ലക്ഷണമ്; അപൃഥഗ്ഭാവഃ അയുതസിദ്ധിഃ, സഹൈവാവസ്ഥാനമിതി യാവത്| യഥാ- അവയവാവയവിനോഃ, ഗുണഗുണിനോഃ, കര്മകര്മവതോഃ, സാമാന്യസാമാന്യവതോഃ; നഹ്യവയവാദീന് വിരഹയ്യാവയവ്യാദയ ഉപലഭ്യന്തേ| അപൃഥഗ്ഭാവമേവ വിശേഷയന്നാഹ- ഭൂമ്യാദീനാം ഗുണൈര്മത ഇതി| ഭൂമ്യാദീനാം ഭൂമിപ്രകാരാണാം; ഭൂമിശ്ച ഭൂയസാമാധേയാനാമാധാരാ, തേനാധാരത്വോദാഹരണാര്ഥമുക്താ; യതോ ഭൂമേരര്ഥാഃ സര്വേ ഗുര്വാദിപരാദ്യാശ്ച ഗുണാസ്തഥാ ചാവയവിസാമാന്യക(ധ)ര്മാണ്യപ്യാധേയാനി, നേതരദ്രവ്യേ യഥോക്തസര്വാധേയസമ്പത്തിഃ| ഏതേന ഭൂമ്യാദീനാമിത്യാധാരാണാം, ഗുണൈരിതി അപ്രധാനൈരാധേയൈഃ; ആധേയോ ഹ്യാധാരാപേക്ഷയാऽപ്രധാനമ്, അപ്രധാനേ ച ഗുണശബ്ദോ യഥാ- ഗുണീഭൂതോऽയമിതി, അപ്രധാനമിത്യര്ഥഃ; തേനാധാരാണാമാധേയൈര്യോऽപൃഥഗ്ഭാവഃ സ സമവായഃ ഇതി| തേന പൃഥിവീത്വഗന്ധവത്ത്വയോരപൃഥക്സിദ്ധയോരപ്യാധാരാധേയഭാവാഭാവാന്ന സമവായ ഇത്യുക്തം ഭവതി| അത ഏവോക്തം വൈശേഷികേ യത്- “അയുതസിദ്ധാനാമാധാര്യാധാരഭൂതാനാം യഃ സമ്ബന്ധ ഇഹേതിപ്രത്യയഹേതുഃ സ സമവായഃ” (പ.ധ.സം.ദ്രവ്യപദാര്ഥനിരൂപണ) ഇതി| സ നിത്യ ഇതി സമവായോऽവിനാശീ| സത്യപി സമവായിനാം ദ്രവ്യാണാം നാശേ സമവായോ ന വിനശ്യതി| അത്ര ഹേതുമാഹ- യത്ര ഹീത്യാദി| യത്ര ദ്രവ്യം നിയതം നിത്യം, യഥാ- ആകാശം, ന തത്ര നിത്യ ആകാശേऽനിയതോ വിനാശീ ഗുണഃ, ‘കശ്ചിത്’ ഇതി ശേഷഃ| ഏവം മന്യതേ- നിത്യേ വ്യോമ്നി പരിമാണമപി താവന്നിത്യം, തഥാ ദ്രവ്യത്വമപ്യാകാശഗതം നിത്യം, തഥാ നിത്യയോരാകാശതദ്ഗുണയോഃ സമവായലക്ഷണഃ സമ്ബന്ധോऽപി നിത്യ ഏവ| ഏവം തത്ര സമവായസ്യ നിത്യത്വേ സിദ്ധേ ഏകരൂപത്വാത് സമവായസ്യാന്യത്രാപി നിത്യത്വമേവ| ന ചാശ്രയദ്രവ്യനാശേ സമവായവിനാശഃ| യഥാ- ഗോവ്യക്തിവിനാശേऽപി ഗോത്വസ്യ സാമാന്യസ്യ ന വിനാശഃ| നിത്യസ്യൈവ സമവായസ്യ തേ തേ പാര്ഥിവദ്രവ്യാദയസ്തത്ര തത്ര വ്യഞ്ജകാ ഭവന്തി സാമാന്യസ്യേവ വ്യക്തയഃ| അന്യൈസ്തു നിത്യാനിത്യഭേദേന ദ്വിവിധഃ സമവായോ വ്യാഖ്യാതഃ; അയം ച ഗ്രന്ഥോ ഭൂമ്യാദീനാം ഗുണൈരേവ യഃ സമ്ബന്ധസ്തസ്യൈവ യഥാശ്രുതസ്യ പ്രതിപാദക ഇതി വ്യാഖ്യാതം; തത്തു ന വ്യാപകം നാപി വൈശേഷികമതാനുയായീതി നേഹ പ്രപഞ്ചിതമ്||൫൦||

Adhikarana 24 (51) · Śloka 51

യത്രാശ്രിതാഃ കര്മഗുണാഃ കാരണം സമവായി യത്| തദ്ദ്രവ്യം ...|൫൧|

ദ്രവ്യലക്ഷണമാഹ- യത്രേത്യാദി| യത്രാശ്രിതാ യത്ര സമവേതാഃ, കര്മ ച ഗുണാശ്ച കര്മഗുണാഃ| കാരണം സമവായി യദിതി സമവായി കാരണം യത്, ദ്രവ്യമേവ ഹി ദ്രവ്യഗുണകര്മണാം സമവായികാരണമ്| സമവായികാരണം ച തദ് യത് സ്വസമവേതം കാര്യം ജനയതി; ഗുണകര്മണീ തു ന സ്വസമവേതം കാര്യം ജനയതഃ, അതോ ന തേ സമവായികാരണേ| ഏതത്കര്മവത്ത്വം ഹി ദ്രവ്യസ്യ ഗുണാദിപഞ്ചപദാര്ഥവ്യാവൃത്തിമാത്രലക്ഷണകഥനം, ന തു സജാതീയവ്യാപകവിജാതീയവ്യാവര്തകലക്ഷണകഥനം; യേന കര്മസമവായോ നാകാശാദീനാം വര്തതേ , തേന ലക്ഷണാനുഗതം വിജാതീയവ്യാവൃത്തം ദ്രവ്യസ്യ ലക്ഷണം ഗുണവത്ത്വം സമവായികാരണത്വം ച ബോദ്ധവ്യമ്| യദു(ത്തൂ)ത്പന്നമാത്രം ദ്രവ്യം പ്രഥമക്ഷണേ നിര്ഗുണം, തദപി ദ്വിതീയക്ഷണാവശ്യമ്ഭാവിഗുണവത്തയാ തദ്യോഗ്യത്വാദ്ഗുണവദേവേതി മന്തവ്യമ്| വൈശേഷികേऽപ്യുച്യതേ- ക്രിയാവദ്ഗുണവത് സമവായികാരണം ദ്രവ്യമ് (വൈ.ദ.അ.൧സൂ.൧൫) ഇതി| തത്രാപി ച യഥേഹ വ്യാഖ്യാതം തഥൈവ വ്യാഖ്യാതമ്| ൫൧|-

Adhikarana 25 (51) · Śloka 51

...സമവായീ തു നിശ്ചേഷ്ടഃ കാരണം ഗുണഃ||൫൧||

ഗുണലക്ഷണമാഹ- സമവായീത്യാദി| സമവായീതി സമവായാധേയഃ; തേന വ്യാപകദ്രവ്യേഭ്യോ നിഷ്ക്രിയേഭ്യ ആകാശാദിഭ്യോ ഗുണസ്യ വ്യാവൃത്തിഃ; നഹ്യാകാശാദയഃ സമവായാധേയാഃ| നിര്ഗതശ്ചേഷ്ടായാഃ നിശ്ചേഷ്ടഃ; ചേഷ്ടാനിര്ഗത്യാ ചേഹ ചേഷ്ടാശൂന്യത്വം തഥാ ചേഷ്ടാവ്യതിരിക്തത്വം ചോച്യതേ; തേന ചേഷ്ടാരൂപാത് കര്മണോ വ്യാവൃത്തിഃ, തഥാ ക്രിയാധാരത്വയോഗേഭ്യോ മൂര്തദ്രവ്യേഭ്യോ വ്യാവൃത്തിഃ സിദ്ധാ; ഗുണസ്യ കാരണമിത്യനേന ചാകാരണേഭ്യഃ സാമാന്യവിശേഷസമവായേഭ്യോ വ്യാവൃത്തിഃ സിദ്ധാ| കാരണത്വം തു വിഭുദ്രവ്യപരിമാണാന്ത്യാവയവിരൂപാദിഷു ലക്ഷണീയേഷു ഗുണേഷു നാസ്തി, തേന ഭാഗാസിദ്ധം ലക്ഷണം സ്യാത്, അതഃ കാരണത്വേനേഹ ഭാവരൂപകാരണാവ്യഭിചാരി സാമാന്യവത്ത്വം ലക്ഷണതയാ ബോദ്ധവ്യമ്| തച്ച സാമാന്യവത്ത്വം സര്വഗുണവ്യാപകം സാമാന്യാദിവ്യാവര്തകം ച, സാമാന്യാദീനാം സാമാന്യവത്ത്വാഭാവാത്| അഥവാ വിഭുദ്രവ്യപരിമാണാന്ത്യാവയവിരൂപാദ്യന്തരാണാം കാരണത്വദര്ശനാദ്വിഭുദ്രവ്യപരിമാണാന്ത്യാവയവിരൂപാദാവപി കാരണത്വയോഗ്യത്വമസ്ത്യേവേതി ന ഭാഗാസിദ്ധതാ കാരണത്വസ്യ; കിംവാ യോഗിപ്രത്യക്ഷജ്ഞാനഹേതുതയാ വിഭുദ്രവ്യപരിമാണാദീനാമപി കാരണത്വം ബോദ്ധവ്യമ്| ഏവമ്ഭൂതം ച കാരണത്വം യദ്യപി സാമാന്യാദിഷ്വപി ക്വചിദനുഗമ്യതേ, തഥാऽപി ‘സമവായീ തു’ ഇതി പദേന സമവായാധാരതാ തഥാ സമവായാധേയതാ ച യുഗപദ്വിപക്ഷിതാ; തേന സമവായകേവലാധാരസ്യ വിഭുദ്രവ്യസ്യ തഥാ സമവായകേവലാധേയസ്യ സാമാന്യാദേശ്ച വ്യുദാസഃ സിദ്ധോ ഭവതി||൫൧||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

സംയോഗേ ച വിഭാഗേ ച കാരണം ദ്രവ്യമാശ്രിതമ്| കര്തവ്യസ്യ ക്രിയാ കര്മ കര്മ നാന്യദപേക്ഷതേ||൫൨||

കര്മലക്ഷണമാഹ- സംയോഗ ഇത്യാദി| സംയോഗേ ച വിഭാഗേ ച യുഗപത് കാരണമ്| തേന സംയോഗേ ഉത്തരദേശസംയോഗകാരകേ വിഭാഗാകാരണേ, തഥാ വിഭാഗേ ച വിഭാഗജവിഭാഗമാത്രകാരണേ സംയോഗാകാരണേ വ്യാവൃത്തിഃ സിദ്ധാ| ദ്രവ്യമാശ്രിതമിതി സ്വരൂപമാത്രകഥനം വ്യാഖ്യേയം, ദ്രവ്യവ്യാവൃത്തിസ്തു ‘കര്മ നാന്യദപേക്ഷതേ’ ഇത്യനേനൈവ സിദ്ധാ | അസ്യായമര്ഥോ യത്- കര്മ ഉത്പന്നം സ്വാശ്രയസ്യ ദ്രവ്യസ്യ പൂര്വദേശവിഭാഗേ ഉത്തരദേശസംയോഗേ ച കര്തവ്യേ നാന്യത്കാരണം പശ്ചാത്കാലഭാവ്യപേക്ഷതേ; ദ്രവ്യം തു യദ്യപി സംയോഗവിഭാഗകാരണം യുഗപദ്ഭവതി, തഥാऽപി തദുത്പന്നം സദ്യദാ കര്മയുക്തം ഭവതി തദൈവ സംയോഗവിഭാഗകാരണം സ്യാത് ; കര്മ തൂത്പന്നം കരോത്യേവ പരം സംയോഗവിഭാഗൌ ന തു കാരണാന്തരം പശ്ചാദ്ഭാവ്യപേക്ഷതേ, സംയോഗവിഭാഗാശ്രയപ്രത്യാസത്തിം ത്വപേക്ഷതേ, സാ ച പൂര്വസിദ്ധൈവേതി ന ചരമഭാവികാരണാന്തരാപേക്ഷതാ കര്മണഃ| അഥ കര്മശബ്ദേന വമനാദീനാം തഥാऽദൃഷ്ടസ്യ തഥാ ക്രിയായാശ്ചാഭിധീയമാനത്വാത് കസ്യ കര്മണ ഇദം ലക്ഷണമിത്യത ആഹ- കര്തവ്യസ്യ ക്രിയാ കര്മേതി| ഏതേന ക്രിയാരൂപസ്യ കര്മണ ഇദം ലക്ഷണം നാദൃഷ്ടാദേരിതി||൫൨||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

ഇത്യുക്തം കാരണം...|൫൩|

പ്രകരണമുപസംഹരതി- ഇതീത്യാദി| ഇതി സമാപ്തൌ; തേനൈതാവദേവ സാമാന്യാദിഷട്കം സര്വസ്യൈവ കാര്യജാതസ്യ കാരണം, നാന്യത് കാരണമസ്തി|൫൩|-

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

... കാര്യം ധാതുസാമ്യമിഹോച്യതേ| ധാതുസാമ്യക്രിയാ ചോക്താ തന്ത്രസ്യാസ്യ പ്രയോജനമ്||൫൩||

കാരണം സാമാന്യേനാഭിധായായുര്വേദോപയുക്തം കാര്യമാഹ- കാര്യമിത്യാദി| ധാതുസാമ്യമ് ആരോഗ്യം; വക്ഷ്യതി ഹി- “വികാരോ ധാതുവൈഷമ്യം സാമ്യം പ്രകൃതിരുച്യതേ| സുഖസഞ്ജ്ഞകമാരോഗ്യമ്” (സൂ.അ.൯) ഇത്യാദി| ഇഹേത്യായുര്വേദേ; തേനാന്യത്രാന്യദപി ഘടാദി കാര്യമുച്യതേ| ഇഹ തു കിമിതി തത് കാര്യം നോച്യത ഇത്യാഹ- ധാതുസാമ്യേത്യാദി| ചകാരോ ഹേതൌ| ധാതുസാമ്യക്രിയൈവ യസ്മാദായുര്വേദപ്രയോജനം, തസ്മാദായുര്വേദേ ധാതുസാമ്യമേവ കാര്യമുച്യതേ പ്രയോജനം കഥ്യതേ; അന്യത്ത്വവിവക്ഷിതത്വാത്തഥാऽപ്രധാനത്വാച്ച നേഹ കാര്യത്വേനോച്യതേ||൫൩||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

കാലബുദ്ധീന്ദ്രിയാര്ഥാനാം യോഗോ മിഥ്യാ ന ചാതി ച| ദ്വയാശ്രയാണാം വ്യാധീനാം ത്രിവിധോ ഹേതുസങ്ഗ്രഹഃ||൫൪||

സമ്പ്രതി സാമാന്യേന കാരണമുക്തം തദായുര്വേദോപയുക്തദ്വാരേണ വക്തവ്യം; തത്ര വ്യാധികാരണമേവ താവദഗ്രേऽഭിധീയതേ- കാലേത്യാദിനാ സൂത്രക്രമാനുരോധാത്| സൂത്രണം ഹി “ഹേതുലിങ്ഗൌഷധജ്ഞാനമ്” (സൂ.അ.൧) ഇതി| കാലഃ ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണഃ, ബുദ്ധിഃ പ്രജ്ഞാ, ഇന്ദ്രിയാര്ഥാഃ ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാസ്തത്സഹചരിതാനി ദ്രവ്യഗുണകര്മാണീന്ദ്രിയദ്വാരോപയുജ്യമാനാനി ച; തേഷാം കാലാദീനാം യോഗഃ സമ്ബന്ധഃ| തസ്യ വിശേഷണത്രയം- മിഥ്യാ ന ചാതി ചേതി| തേന കാലാദീനാം മിഥ്യായോഗഃ, നച യോഗഃ അയോഗ ഇത്യര്ഥഃ, അതി ച യോഗഃ അതിയോഗ ഇത്യര്ഥഃ| ദ്വയാശ്രയാണാമിതി മനഃശരീരാശ്രയാണാമ്| ഏതച്ച മനഃശരീരാധിഷ്ഠാനത്വം പൃഥങ്മിലിതം ച ബോദ്ധവ്യമ്| ത്രിവിധ ഇത്യയോഗാതിയോഗമിഥ്യായോഗരൂപഃ| ഹേതുസങ്ഗ്രഹഃ ഹേതുസങ്ക്ഷേപഃ| ഏതേ ച കാലാദീനാമതിയോഗായോഗമിഥ്യായോഗാസ്തിസ്രൈഷണീയേ “തത്രാതിപ്രഭാവതാം” (സൂ.അ.൧൧) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന സുവ്യക്തം വാച്യാ ഇതി നേഹ വിവ്രിയന്തേ| കാലഗ്രഹണം ത്വിഹാദൌ കൃതം, കാലസ്യ ദുഷ്പരിഹാരത്വാത്| തദനു ബുദ്ധിരുച്യതേ, ബുദ്ധ്യപരാധസ്യൈവേന്ദ്രിയാര്ഥാതിയോഗാദിഹേതുത്വാത്; വക്ഷ്യതി ഹി- “പ്രജ്ഞാപരാധാദ്ധ്യഹിതാനര്ഥാന് പഞ്ച നിഷേവതേ” (സൂ.അ.൨൮) ഇതി; ഏവം ച യദ്യപ്യസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗഃ പ്രജ്ഞാപരാധേ പ്രവിശതി, തഥാऽപി പ്രത്യാസന്നകാരണത്വാദസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗേനൈവായം പൃഥക് തന്ത്രേ സൂച്യതേ, പ്രജ്ഞാപരാധസ്ത്വസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗവ്യതിരിക്തകായവാങ്മനഃക്രിയാപരാധേ വര്തതേ| അത്ര ചാധര്മോऽപി വ്യാധിഹേതുരസ്തി, യദുക്തം- “ക്രിയാഘ്നാഃ കര്മജാ രോഗാഃ” (ശാ.അ.൧) ഇത്യാദി; തസ്യ ചാധര്മസ്യ കാലഗ്രഹണേനൈവ ഗ്രഹണം കേചിന്മന്യന്തേ; തന്ന, തിസ്രൈഷണീയേ പ്രജ്ഞാപരാധേനൈവാധര്മഗ്രഹണാത്| തത്ര ഹി, അനൃതവചനാഭിധ്യാദിവാങ്മനോമിഥ്യായോഗരൂപഃ പ്രജ്ഞാപരാധവിശേഷ ഉക്തഃ; നത്വനൃതവചനാദീനാം സ്വരൂപേണ വ്യാധികര്തൃത്വം, കിന്ത്വധര്മോത്പാദാവാന്തരവ്യാപാരാണാമേവ; തേന പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവാധര്മോത്പാദാവാന്തരവ്യാപാരഃ കര്മജരോഗേഷു കാരണം, യാഗ ഇവ ധര്മോത്പാദാവാന്തരവ്യാപാരഃ സ്വര്ഗേ| യത്തൂച്യതേ- കാലപരിണാമജായമാനത്വാത് കര്മജവികാരാണാം കാലജത്വം, യദുക്തം- “കാലസ്യ പരിണാമേന ജരാമൃത്യുനിമിത്തജാഃ| രോഗാഃ സ്വാഭാവികാ ദൃഷ്ടാഃ സ്വഭാവോ നിഷ്പ്രതിക്രിയഃ” (ശാ.അ.൧) ഇതി; തന്ന, തഥാ സത്യസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗജസ്യാപി കിഞ്ചിത്കാലപരിണാമജായമാനസ്യ കാലജത്വം സ്യാത്| നച കാലാതിയോഗാദ്യഭിധായിഗ്രന്ഥേ തിസ്രൈഷണീയേ കര്മാവരോധഃ കഥമപി പ്രതിഭാതി| കതിധാപുരുഷീയേ തു “ധീധൃതിസ്മൃതിവിഭ്രംശഃ സമ്പ്രാപ്തിഃ കാലകര്മണാമ്| അസാത്മ്യേന്ദ്രിയസംയോഗാ വിജ്ഞേയാ രോഗഹേതവഃ” (ശാ.അ.൧) ഇത്യഭിധായ സ്വാഭാവികാനാം രോഗാണാം തഥാ കര്മജാനാം ച കാലജ ഏവാവരോധഃ കൃതഃ| ഉക്തം ഹി തത്ര- “കാലസ്യ പരിണാമേന ജരാമൃത്യുനിമിത്തജാഃ| രോഗാഃ സ്വാഭാവികാ ദൃഷ്ടാഃ സ്വഭാവോ നിഷ്പ്രതിക്രിയഃ” (ശാ.അ.൧) ഇതി, തഥാ “നിര്ദിഷ്ടം ദൈവസഞ്ജ്ഞം തു കര്മ യത് പൌര്വദൈഹികമ്| ഹേതുസ്തദപി കാലേന രോഗാണാമുപലഭ്യതേ” (ശാ.അ.൧) ഇതി| അത്രാപി ബുദ്ധിമിഥ്യായോഗരൂപഃ പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവ രോഗജനകകര്മകാരണമ്| കാലവിശേഷപ്രാപ്ത്യാ തു യേഷാം വ്യാധീനാമാഗമോ ഭവതി, തേ കാലമിഥ്യാദിയോഗജന്യാ വാ ഭവന്തു, അസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥപ്രജ്ഞാപരാധജന്യാ വാ; സര്വ ഏവാവിശേഷേണ കാലകൃതാഭിവ്യക്തിമാത്രപരിഗ്രഹണാത്തത്ര കാലസമ്പ്രാപ്തിജന്യാ ഇത്യുക്താ ഗദാഃ| തഥാഹി- തത്ര സന്തതാദിജ്വരാ അപി കാലജന്യാ ഏവോക്താഃ| വചനം ഹി- “സന്തതഃ സതതോऽന്യേദ്യുസ്തൃതീയകചതുര്ഥകൌ| സ്വേ സ്വേ കാലേ പ്രവര്തന്തേ കാലേ ഹ്യേഷാം ബലാഗമഃ” (ശാ.അ.൧) ഇതി| നച സന്തതാദൌ കാലസ്യ മിഥ്യായോഗാദയഃ കാരണത്വേനോപലഭ്യന്തേ, കിന്തര്ഹ്യസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗപ്രജ്ഞാപരാധാവേവ; തഥാ സ്വാഭാവികേഷു ച രോഗേഷു ന കാലമിഥ്യായോഗാദയഃ കാരണത്വേനോപലഭ്യന്തേ; തസ്മാന്ന തത്ര കാലമിഥ്യായോഗാദിജന്യാഃ കാലജത്വേനാചാര്യസ്യാഭിപ്രേതാഃ, കിന്തു കാലാഭിവ്യഞ്ജനീയാഃ കാലജാഃ; അത ഏവ ച തത്ര “സമ്പ്രാപ്തിഃ കാലകര്മണാമ്” (ശാ.അ.൧) ഇതി പഠിതം നതു “കാലോ മിഥ്യാ ന ചാതി ച” ഇതി പഠിതമ് | കിഞ്ച തത്രാപി കാലമഭിധായാപി കര്മണാമിതി പദം പൃഥക് പഠിത്വാ കാലേ ജാതഃ കര്മജഃ പൃഥഗേവ സൂചിതഃ| കിഞ്ച, ഉന്മാദനിദാനേ സാക്ഷാദേവാചാര്യേണ കര്മജസ്യ പ്രജ്ഞാപരാധജത്വമുക്തമ്| വചനം ഹി- “പ്രജ്ഞാപരാധാത് സമ്ഭൂതേ വ്യാധൌ കര്മജ ആത്മനഃ| നാഭിശംസേദ്ബുധോ ദേവാന്ന പിതൃൗന്ന ച രാക്ഷസാന്” (നി.അ.൭) ഇതി| ജനപദോദ്ധ്വംസനീയേऽപ്യുക്തം- “തസ്യമൂലമധര്മഃ, തന്മൂലം ചാസത്കര്മ പൂര്വകൃതം, തയോര്യോനിഃ പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവ” (വി.അ.൩)| (തദേവം കര്മാപേക്ഷദ്വയമുപദര്ശിതം,) ബലാബലം തു വിദ്വാംസഃ സ്വയമേവ നിര്ലോചയിഷ്യന്തി| ഇദം ത്വത്ര ചിന്ത്യതാം- സ്വാഭാവികാനാം ക്ഷുത്പിപാസാദീനാം തഥാ കാലസമ്യഗ്യോഗേऽപി ജായമാനാനാം ദോഷചയപ്രകോപാണാം ക്വ പ്രവേശോ ഭവതു; ന താവത് കാലജേ, യതഃ കാലോ ഹി തത്ര സമ്യഗ്യുക്ത ഏവ, കാലസമ്യഗ്യോഗശ്ച ന വ്യാധികാരണമിതി സിദ്ധാന്തഃ; അഥ കാലപ്രതിനിയതസ്തത്രാസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗ ഏവ കാരണമിഷ്യതേ, തഥാऽപ്യേവം സതി കാലമിഥ്യായോഗാദാവപ്യസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗ ഏവ കാരണമിതി വക്തും പാര്യതേ; തസ്മാദസ്മിന്മാര്ഗേ ഏവം ബുദ്ധിര്വലതേ - യത്- സഹജാനാം വികാരാണാം നിഷ്പ്രതിക്രിയത്വേനേഹായോഗാദിജന്യത്വേനാവരോധോ ന കൃത ഏവ, കാലസ്വഭാവജാ അപി സഹജാ ഏവ; യാ ത്വത്ര പ്രതിക്രിയാ കാലസ്വഭാവജാനാമനാഗതാനാം ഭാവാനാം സത്ത്വഗുണദ്രവ്യസേവാദിരൂപാ തഥാ സ്വാഭാവികാനാം ച ക്ഷുത്പിപാസാജരാദീനാം കാലഭോജനരസായനാദിരൂപാ, തസ്യാ അകരണേ സതി കാലസ്വഭാവജസ്യ രോഗസ്യ പ്രാദുര്ഭാവഃ പ്രജ്ഞാപരാധജന്യ ഏവ, ഉചിതേ ഹി കാലേ കര്തവ്യാകരണം പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവ; ഉക്തം ഹി കതിധാപുരുഷീയേऽപി പ്രജ്ഞാപരാധസങ്ഗ്രഹേ- “കര്മകാലാതിപാതശ്ച മിഥ്യാരമ്ഭശ്ച കര്മണാമ്” (ശാ.അ.൧) ഇതി| അന്യേ തു മിഥ്യായോഗാദിശൂന്യകാലവിദ്യമാനത്വേന കാല ഏവാവരോധ ഏഷാം വികാരാണാമിതി കതിധാപുരുഷീയേ വക്ഷ്യമാണഗ്രന്ഥസ്യ യഥാശ്രുതാര്ഥപരിഗ്രഹാദ്വര്ണയന്തി| നചേതി ചകാരാദ്ധീനയോഗം ഗൃഹ്ണാതി| വക്ഷ്യതി ഹി- “മിഥ്യാതിഹീനലിങ്ഗേഭ്യോ യോ വ്യാധിരുപജായതേ” (ശാ.അ.൧) ഇതി| ഹീനയോഗസ്യ തു സാക്ഷാദപഠനമയോഗപ്രഭേദത്വാത്; സ്വല്പയോഗേ(ഗോ)ऽപ്യയോഗോ ഭവതി, യഥൈകതണ്ഡുലാഭ്യവഹാരേऽനശനമുച്യതേ||൫൪||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

ശരീരം സത്ത്വസഞ്ജ്ഞം ച വ്യാധീനാമാശ്രയോ മതഃ| തഥാ സുഖാനാം, യോഗസ്തു സുഖാനാം കാരണം സമഃ||൫൫||

ദ്വയാശ്രയാണാമിത്യനേനോക്തമാശ്രയം ദര്ശയതി- ശരീരമിത്യാദി| അത്ര ശരീരമാദൌ കൃതം, ശരീരരോഗാധികാരേണൈവാസ്യ തന്ത്രസ്യ പ്രവൃത്തത്വാത്| സത്ത്വസഞ്ജ്ഞശബ്ദേന മന ഉച്യതേ; കിംവാ സത്ത്വശബ്ദേനൈവ മനസി ലബ്ധേ സഞ്ജ്ഞാശബ്ദേനാത്മശരീരസമ്ബദ്ധം മന ഉച്യതേ, ശരീരാദ്യസമ്ബന്ധസ്യ മനസോ വ്യാധ്യനാശ്രയത്വാത്| അസമാസേന ച പൃഥഗപി ശരീരമനസോര്വ്യാധ്യാശ്രയത്വം ദര്ശയതി| യതഃ കുഷ്ഠാദയഃ ശാരീരാ ഏവ, കാമാദയസ്തു മാനസാഃ, ഉന്മാദാദയശ്ച ദ്വയാശ്രയാഃ| ആരോഗ്യസ്യാശ്രയം ഹേതും ചാഹ- തഥാ സുഖാനാമിത്യാദി| സുഖാനാമിതി ആരോഗ്യാണാമ്| വചനം ഹി- “സുഖസഞ്ജ്ഞകമാരോഗ്യം വികാരോ ദുഃഖമേവ തു” (സൂ.അ.൯) ഇതി| തഥേതി ശരീരം മനശ്ച, തത്ര ശരീരരോഗാഭാവരൂപസ്യാരോഗ്യസ്യ ശരീരമാശ്രയഃ, മാനസരോഗാഭാവസ്യ തു മനഃ| യോഗസ്തു സമഃ കാലബുദ്ധീന്ദ്രിയാര്ഥാനാം സമ്യഗ്യോഗരൂപസ്തഥാ സുഖാനാമാരോഗ്യാണാം കാരണമ്| സുഖാനാമിതി സുഖപദാഭിധേയാനാം ച രോഗാഭാവാനാം ബഹുത്വം നിഷേധ്യരോഗബഹുത്വാദേവ ബോദ്ധവ്യമ്| ഇദമേവ ഹ്യഭാവാനാം ബഹുത്വം യന്നിഷേധ്യഭാവബഹുത്വമ്| നനു “ആയുര്വേദാഗമോ ഹേതുഃ” (സൂ.അ.൧) ഇത്യാദാവധ്യായാര്ഥസങ്ഗ്രഹേ വ്യാധ്യാശ്രയോ ന സങ്ഗൃഹീതഃ, തത് കിമിദമനാര്ഷം? ന, ഹേതവശ്ചേത്യനേന വ്യാധ്യാശ്രയരൂപസ്യാപി ഹേതോസ്തത്ര സങ്ഗ്രഹണമ്||൫൫||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

നിര്വികാരഃ പരസ്ത്വാത്മാ സത്ത്വഭൂതഗുണേന്ദ്രിയൈഃ| ചൈതന്യേ കാരണം നിത്യോ ദ്രഷ്ടാ പശ്യതി ഹി ക്രിയാഃ||൫൬||

സത്ത്വമാത്മാ ശരീരം ചേതി വചനേന ത്രയമുപാത്തമ്, അത്ര ശരീരമനസീ വ്യാധ്യാശ്രയതയോക്തേ , ആത്മനസ്തു കാ വ്യവസ്ഥേത്യാഹ- നിര്വികാര ഇത്യാദി| നിര്വികാരോ നിര്വികൃതിഃ, തേന നീരോഗത്വമാത്മനഃ| പര ഇതി സൂക്ഷ്മഃ ശ്രേഷ്ഠോ വാ, തേന സത്ത്വശരീരാത്മമേലകരൂപോ യ ആത്മശബ്ദേനോച്യതേ തം വ്യാവര്തയതി; യദുക്തം- “സംയോഗപുരുഷസ്യേഷ്ടോ വിശേഷോ വേദനാകൃതഃ” (ശാ.അ.൧) ഇതി| സംയോഗേऽപി ചാത്മാദീനാം മനസ്യേവ വേദനാ ഭവതി, സാ തു മനഃസംയുക്തേ ആത്മന്യപി സമ്ബദ്ധേത്യുച്യതേ, തേന “നിര്വ്യഥേ ചാന്തരാത്മനി” (സൂ.അ.൨൨) ഇതി വചനം നിര്വ്യഥേ മനസീതി സ്യാത് ; തഥാ ശരീരാദാവപ്യാത്മശബ്ദോ വര്തതേ, തദ്വ്യവച്ഛേദാര്ഥം പര ഇതി പദമ്| ഉക്തം ഹ്യന്യത്ര- “ബ്രഹ്മേന്ദ്രവായ്വഗ്നിമനോധൃതീനാം ധര്മസ്യ കീര്തേര്യശസഃ ശ്രിയശ്ച| തഥാ ശരീരസ്യ ശരീരിണശ്ച സ്യാദ്ദ്വാദശസ്വിങ്ഗിത ആത്മശബ്ദഃ” ഇതി| നനു, യദ്യാത്മാ നിര്വികാരസ്തത് കിം ജ്ഞാനരൂപോऽപ്യസ്യ വികാരോऽസ്തി വാ നാസ്തീത്യാഹ- സത്ത്വേത്യാദി| സത്ത്വം മനഃ, ഭൂതഗുണാഃ ശബ്ദാദയഃ, ഇന്ദ്രിയാണി ചക്ഷുരാദീനി, ഏതൈഃ കരണഭൂതൈശ്ചൈതന്യേ കാരണം ഭവത്യാത്മാ| ചൈതന്യം ചാത്മനി ജായതേ വ്യജ്യതേ വാ| അത ഏവ ച സത്ത്വാദീനാം ജ്ഞാനകാരണാനാം സര്വത്രാസമ്ഭവാത് സര്വഗതേऽപ്യാത്മനി ന സര്വത്ര പ്രദേശേ ജ്ഞാനം ഭവതി| നനു യദി ചൈതന്യവാനാത്മാ, തദാ കദാചിജ്ജ്ഞാനവാന് കദാചിദജ്ഞ ഇത്യനിത്യഃ സ്യാദിത്യാഹ- നിത്യ ഇതി| നിത്യസ്യാപ്യാത്മനോ ജ്ഞാനമനിത്യം; നച ധര്മാനിത്യത്വേ ധര്മിണോऽപ്യനിത്യത്വം, നഹ്യാകാശഗുണശബ്ദാനിത്യത്വേऽപ്യാകാശസ്യാപ്യനിത്യത്വമിതി ഭാവഃ| നിത്യത്വം ചാത്മനഃ പൂര്വാപരാവസ്ഥാനുഭൂതാര്ഥപ്രതിസന്ധാനാത്; നഹ്യനിത്യേ ജ്ഞാതരി പൂര്വാനുഭൂതമര്ഥമുത്തരോ ജ്ഞാതാ പ്രതിസന്ധത്തേ ; നഹി ദേവദത്തബുദ്ധമര്ഥം യജ്ഞദത്തോऽവഗതത്വേന പ്രതിസന്ദധാതി| നനു, ദൃശ്യതേ ജ്ഞാനവതഃ സുഖോപലബ്ധാവനുരാഗലക്ഷണോ വികാരസ്തഥാ ദുഃഖോപലബ്ധൌ ച ദ്വേഷലക്ഷണഃ, തത് കഥം സുഖദുഃഖോപലബ്ധാവയമാത്മാ നിര്വികാര ഇത്യാഹ- ദ്രഷ്ടാ പശ്യതി ഹി ക്രിയാ ഇതി| ദ്രഷ്ടാ സാക്ഷീ; തേന യതിര്യഥാ പരമശാന്തഃ സാക്ഷീ സഞ്ജഗതഃ ക്രിയാഃ സര്വാഃ പശ്യന്ന രാഗദ്വേഷാദിനാ യുജ്യതേ, തഥാऽऽത്മാऽപി സുഖദുഃഖാദ്യുപലഭമാനോऽപി ന രാഗാദിനാ യുജ്യതേ; ദൃശ്യമാനരാഗാദിവികാരസ്തു മനസി, പ്രാകൃതബുദ്ധൌ വാ സാങ്ഖ്യദര്ശനപരിഗ്രഹാദ്ഭവതീതി ഭാവഃ| സാങ്ഖ്യമതേ ച മനഃശബ്ദേന ബുദ്ധിരന്തഃകരണം ച ഗൃഹ്യതേ||൫൬||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 57

വായുഃ പിത്തം കഫശ്ചോക്തഃ ശാരീരോ ദോഷസങ്ഗ്രഹഃ| മാനസഃ പുനരുദ്ദിഷ്ടോ രജശ്ച തമ ഏവ ച||൫൭||

സമ്പ്രതി വികാരാശ്രയം തഥാ വികാരസ്യ വ്യവഹിതം ച ഹേതുമഭിധായ പ്രത്യാസന്നം ദോഷരൂപഹേതുമാഹ- വായുരിത്യാദി| അത്ര പ്രധാനത്വാദഗ്രേ വായുരുക്തഃ, പ്രാധാന്യം ചാശുഭൂരിദാരുണവികാരകര്തൃത്വാത്; വചനം ഹി- ‘ആശുകാരീ മുഹുശ്ചാരീ’ (സു. നി. അ. ൧) ഇതി; തഥാ അശീതിം വാതജാന് വികാരാന്, ചത്വാരിംശത് പിത്തവികാരാന്, വിംശതിം ച കഫജാന് വക്ഷ്യതി ഹി മഹാരോഗാധ്യായേ (സൂ. അ. ൨)| വാതമനു പിത്തം പ്രധാനം, ശരീരമൂലഭൂതാഗ്നിഹേതുത്വാത്തഥാ കഫാധികവികാരകര്തൃത്വാത്തഥാ കഫാപേക്ഷയാ ചാശുകാരിത്വാത്| അസമാസകരണം തു പൃഥഗപി വായ്വാദീനാം രോഗകര്തൃത്വോപദര്ശനാര്ഥമ്| ശാരീര ഇതി മാനസദോഷവ്യവച്ഛേദാര്ഥമ്| സങ്ഗ്രഹ ഇതി “ദ്വ്യുല്ബണൈകോല്ബണൈഃ ഷട് സ്യുര്ഹീനമധ്യാധികൈശ്ച ഷട്” (സൂ.അ.൧൭) ഇത്യാദിവക്ഷ്യമാണപ്രപഞ്ചസ്യ സങ്ക്ഷേപഃ| നനു, ശോണിതസ്യാപി ദോഷത്വാന്നായം സങ്ഗ്രഹഃ സാധുഃ, യതോ രക്തസ്യാപി വാതാദിവദ്വിശിഷ്ടഹേതുലക്ഷണവികാരചികിത്സിതനിര്ദേശഃ കൃതഃ; തത്ര ഹേതുനിര്ദേശോ യഥാ- “കാലേ ചാനവസേചനാത്” (സൂ.അ.൨൪/൯) ഇത്യാദി, ലക്ഷണം ച യഥാ- “തപനീയേന്ദ്രഗോപാഭം പദ്മാലക്തകസന്നിഭമ്” (സൂ.അ.൨൪/൨൨) ഇത്യാദി, രക്തവികാരാശ്ച രക്താര്ശഃപ്രദരരക്തപിത്താദയ ഉക്താഃ, ഉപക്രമശ്ച “സ്രാവണം ശോണിതസ്യ തു” (സൂ.അ.൨൪/൧൮) ഇത്യാദിനോക്തഃ, തഥാ ദോഷസഞ്ജ്ഞാ ച ചരകേ കൃതാ, യദുക്തം- “കഫേ വാതേ ജിതപ്രായേ പിത്തം ശോണിതമേവ വാ| യദി കുപ്യതി വാതസ്യ ക്രിയമാണേ ചികിത്സിതേ|| യഥോല്ബണസ്യ ദോഷസ്യ തത്ര കാര്യം ഭിഷഗ്ജിതമ്” (ചി.അ.൫/൨൭) ഇതി; തഥാ ച തന്ത്രാന്തരേऽപി ശല്യേ ശോണിതം ദോഷത്വേനോക്തം- “തൈരേതൈഃ ശോണിതചതുര്ഥൈഃ” (സു.സൂ.അ.൨൧) ഇതി വചനാത്| നൈവം, ദോഷോ ഹി സ്വതന്ത്രദൂഷണാത്മക ഉച്യതേ; യതോ ന വാതാദയോ വൃദ്ധാഃ കിഞ്ചിദപേക്ഷ്യ ദൂഷയന്തി കിന്തു സ്വത ഏവ, ശോണിതം തു ദുഷ്ടവാതാദിസംസര്ഗമപേക്ഷ്യൈവ ദൂഷകം ഭവതി, ന ഹി ശോണിതം വികൃതവാതാദിസമ്ബന്ധമന്തരേണ വികൃതം ഭവതി; സര്വദാ വാതാദിജനകൈരേവ ശോണിതദുഷ്ടേഃ; തഥാ സര്വദാ വാതാദിലക്ഷണയുക്തസ്യൈവ ശോണിതസ്യ ദുഷ്ടത്വാത്; യശ്ച ഹേത്വാദിവിശേഷ ഉക്തഃ സ വാതാദിയുക്തസ്യൈവ ശോണിതസ്യ ഭവതി; തേന വാതാദയ ഏവ തത്രാപി ദൂഷണാത്മകാഃ, ശോണിതം തു സ്വപ്രമാണാതിരിക്തമപി ദൂഷ്യമേവ; ന ച ദൂഷ്യസ്യ ഹേത്വാദയോ വിശിഷ്ടാ ന ഭവന്തി, യതോ മാംസാദീനാമപി ഹേത്വാദിവിശേഷോऽസ്തി; യഥാ മാംസദുഷ്ടൌ- “മാംസവാഹീനി ദുഷ്യന്തി ഭുക്ത്വാ ച സ്വപതാം ദിവാ” (വി.അ.൫) ഇത്യാദി വക്ഷ്യതി; മാംസദുഷ്ടിലക്ഷണം “ശൃണു മാംസപ്രദോഷജാന്” (സൂ.അ.൨൮) ഇത്യാദിനാ വിവിധാശിതപീതീയേ വക്ഷ്യതി യാന് വികാരാസ്തേ ജ്ഞേയാഃ, യത ഏതാനേവ മാംസദോഷവികാരാന് സ്രോതോവിമാനേ മാംസദുഷ്ടിലക്ഷണത്വേനാതിദേശാദഭിധാസ്യതി, ദുഷ്ടമാംസവികാരാശ്ചാധിമാംസാര്ബുദാദയ ഉക്താഃ; ഉപക്രമശ്ച “മാംസജാനാം തു സംശുദ്ധിഃ ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികര്മ ച” (സൂ.അ.൨൮) ഇത്യുക്തഃ| തസ്മാദ്ദൂഷ്യാധികാരേ ദോഷകൃതേ കാര്യേ ദൂഷ്യേണ വ്യപദേശഃ- രക്തജോऽയം, മാംസജോऽയമിത്യാദി; യഥാ- സ്നേഹാധാരേണ വഹ്നിനാ ദഗ്ധേ സ്നേഹദഗ്ധ ഇതി വ്യപദേശഃ| ദോഷസഞ്ജ്ഞാ തു പീഡാകര്തൃത്വസാമാന്യാദദോഷേऽപി സ്യാത് ; യഥാ- “സ്വയം പ്രവൃത്തം തം ദോഷമുപേക്ഷേത ഹിതാശനൈഃ” (ചി.അ.൫/൪൬) ഇത്യത്ര പുരീഷമേവ ദോഷത്വേനോക്തമ്| സുശ്രുതേ തു ശോണിതസ്യ ദോഷത്വം വ്രണേഷു പ്രായഃ ശോണിതദുഷ്ടിദര്ശനാദുപചരിതമേവോക്തമ്| യതഃ പ്രദേശാന്തരേ വ്രണപ്രശ്നേ വാതാദയസ്ത്രയ ഏവ തത്രാപ്യുക്താഃ- “വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണ ഏവ ദേവസമ്ഭവഹേതവോ ഭവന്തി” (സു.സൂ.അ.൨൧) ഇത്യാദിനാ| കിഞ്ച യദി ശോണിതം ദോഷഃ സ്യാത്തദാ വാതാദിവത്പ്രകൃത്യാരമ്ഭകം സ്യാത്, നചാരഭതേ; തസ്മാത്ത്രയ ഏവ ദോഷാ ഇതി സിദ്ധമ്| മാനസദോഷമാഹ- മാനസഃ പുനരിത്യാദി| പുനഃശബ്ദോऽവധാരണേ, തേന മാനസ ഉദ്ദിഷ്ട ഏവ പരം ന ശാരീരദോഷവത് പ്രപഞ്ചിതഃ, മാനസദോഷാണാമസ്മിംസ്തന്ത്രേ കായചികിത്സാരൂപേऽപ്രാസ്താവികത്വാദിതി ഭാവഃ| ആദൌ രജ ഉക്തം പ്രാധാന്യാത്; വചനം ഹി- “നാരജസ്കം തമഃ പ്രവര്തതേ” (വി.അ.൬) ഇതി| ഏവശബ്ദേന സത്ത്വാഖ്യഗുണസ്യാദോഷത്വമവധാരയതി, സത്ത്വം ഹ്യവികാരി||൫൭||

Adhikarana 33 (58) · Śloka 58

പ്രശാമ്യത്യൌഷധൈഃ പൂര്വോ ദൈവയുക്തിവ്യപാശ്രയൈഃ| മാനസോ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനധൈര്യസ്മൃതിസമാധിഭിഃ||൫൮||

സമ്പ്രതി ദോഷപ്രശമകാരണമാഹ- പ്രശാമ്യതീത്യാദി| പൂര്വ ഇതി ശാരീരഃ| ദോഷഗ്രഹണേന തജ്ജന്യാ വ്യാധയോऽപി ഗൃഹ്യന്തേ, വികൃതദോഷാദനന്യത്വാദ്വ്യാധീനാമ്| ദൈവമദൃഷ്ടം, തദാശ്രിത്യ യദ്വ്യാധിപ്രതീകാരം കരോതി തദ്ദൈവവ്യപാശ്രയം ബലിമങ്ഗലാദി; ഏതച്ച പ്രഥമമുക്തം സദ്യോऽക്ലേശേന ച വ്യാധിപ്രശമകത്വാത്| യുക്തിഃ യോജനാ; ശരീരഭേഷജയോര്ഹിതോ യോ യോഗസ്തദപേക്ഷം സംശോധനസംശമനാദി യുക്തിവ്യപാശ്രയമുച്യതേ| ജ്ഞാനമ് അധ്യാത്മജ്ഞാനം, വിജ്ഞാനം ശാസ്ത്രജ്ഞാനം , ധൈര്യമ് അനുന്നതിശ്ചേതസഃ, സ്മൃതിഃ അനുഭൂതാര്ഥസ്മരണം, സമാധിഃ വിഷയേഭ്യോ നിവര്ത്യാത്മനി മനസോ നിയമനമ്||൫൮||

Adhikarana 34 (59-61) · Śloka 61

രൂക്ഷഃ ശീതോ ലഘുഃ സൂക്ഷ്മശ്ചലോऽഥ വിശദഃ ഖരഃ| വിപരീതഗുണൈര്ദ്രവ്യൈര്മാരുതഃ സമ്പ്രശാമ്യതി||൫൯|| സസ്നേഹമുഷ്ണം തീക്ഷ്ണം ച ദ്രവമമ്ലം സരം കടു| വിപരീതഗുണൈഃ പിത്തം ദ്രവ്യൈരാശു പ്രശാമ്യതി||൬൦|| ഗുരുശീതമൃദുസ്നിഗ്ധമധുരസ്ഥിരപിച്ഛിലാഃ| ശ്ലേഷ്മണഃ പ്രശമം യാന്തി വിപരീതഗുണൈര്ഗുണാഃ||൬൧||

സമ്പ്രതി ശരീരരോഗാധികാരപ്രവൃത്തത്വാദസ്യ തന്ത്രസ്യ ശാരീരരോഗജനകവാതാദിലക്ഷണം ഭേഷജം ചാഹ- രൂക്ഷ ഇത്യാദി| പ്രധാനത്വാദഗ്രേ വായോരഭിധാനമ്| രൂക്ഷാദീനാം ജ്യായസ്ത്വാദഭിധാനം, തേന ദാരുണാദയോऽപി ഗുണാ ബോദ്ധവ്യാഃ; രൂക്ഷത്വം ച വായാവധികം, സ്നേഹസാധ്യത്വാദ്വായോഃ; അതോ രൂക്ഷത്വമഗ്രേऽഭിഹിതമ്| യദ്യപി വൈശേഷികേऽനുഷ്ണാശീതോ വായുഃ, തഥാऽപീഹ ശീതേന വൃദ്ധിദര്ശനാദുഷ്ണേന ച പ്രശമദര്ശനാത്തഥാ കേവലവാതാരബ്ധേ രോഗേ ശീതദര്ശനാച്ച ശീത ഏവ വായുഃ; യച്ച പിത്തയുക്തസ്യോഷ്ണത്വം, തദ്യോഗവാഹിത്വാത്; യഥാ പാഷാണസ്യ യേന ദ്രവ്യേണ ശീതേനോഷ്ണേന വാ യോഗോ ഭവതി തദ്ഗുണാനുവിധാനം, തഥാ വായോരപി| വിപരീതാ വാതഗുണപ്രതിപക്ഷാ ഗുണാ യസ്യ തദ്വിപരീതഗുണം; ഗുണശബ്ദേന ചേഹ ധര്മവാചിനാ രസവീര്യവിപാകപ്രഭാവാഃ സര്വ ഏവ ഗൃഹ്യന്തേ, തേന പ്രഭാവാദപി യദ്വാതവിപരീതം തദപി ഗൃഹ്യതേ| അന്യേ ത്വേകവിപരീതശബ്ദലോപാദ്വിപരീതം വിപരീതഗുണം ച ഗ്രാഹയന്തി; തേന വിപരീതഗ്രഹണാത് പ്രഭാവവിപരീതം ഗൃഹ്യതേ, ഗുണവൈപരീത്യാദ്വിപാകാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| നനു വിപരീതഗുണഭൂയിഷ്ഠൈരപി വാതാദീനാം പ്രശമോ ഭവതി, യതോ ന ഹി സര്വം ഭേഷജം വാതാദീനാം സര്വാത്മനാ വിരുദ്ധം ഭവതി; ഉക്തം ഹി- “വിരുദ്ധഗുണസന്നിപാതേ ഹി ഭൂയസാऽല്പമവജീയതേ” (വി.അ.൧) ഇതി; തത് കിമിതി വിരുദ്ധഗുണഭൂയിഷ്ഠസ്യാഗ്രഹണമ്? ഉച്യതേ- വിരുദ്ധഗുണഭൂയിഷ്ഠസ്യാപി വിപരീതഗുണശബ്ദേനൈവ ഗ്രഹണാത്| വിപരീതഗുണഭൂയിഷ്ഠേऽപി യേ വിപരീതാ അല്പാ അബലാ വാ ഗുണാസ്തേ സ്വകാര്യാകര്തൃത്വാദവ്യപദേശ്യാ ഏവ; കിംവാ സര്വഥാ വിപരീതഗുണൈരധികാ പ്രശസ്താ ച ശാന്തിര്ഭവതി, അത ഏവ സമ്പ്രശബ്ദൌ ശീഘ്രസമ്യക്പ്രശമാര്ഥാഭിധായകൌ കൃതൌ; വിപരീതഗുണഭൂയിഷ്ഠൈര്ന തഥാ ശാന്തിര്ഭവതി, അത ഏവ സമ്പ്രശബ്ദാഭ്യാം ന തത് സാക്ഷാദുക്തമ്| ഏവം ച വ്യാഖ്യാനം പിത്തശ്ലേഷ്മണോരപി കര്തവ്യമ്| സസ്നേഹമിതി ഈഷത്സ്നേഹം, തേന പിത്തേ സര്പിഷഃ സ്നിഗ്ധസ്യ ഭേഷജത്വമുപപന്നമ്| അമ്ലരസതാ ചേഹ പിത്തസ്യോച്യതേ, അപ്തേജഃസമാരബ്ധത്വാത് പിത്തസ്യ; സുശ്രുതേ തു കടുത്വമേവ പിത്തസ്യോക്തമ്, അമ്ലതാ ച വിദഗ്ധസ്യ പിത്തസ്യോക്താ| യദുക്തം- “വിദഗ്ധം ചാമ്ലമേവ ച” (സു.സൂ.അ.൨൧) ഇതി| ഏവം സസ്നേഹതായാമപി പിത്തസ്യ സുശ്രുതസ്വരസോ നാസ്തി| ഏതച്ച സ്നിഗ്ധത്വമമ്ലത്വം ച ജലാനലാരബ്ധത്വാത് പിത്തസ്യോപപന്നമേവ, സുശ്രുതേ തു തേജോരൂപപിത്താഭിപ്രായേണൈവ തന്നിരസ്തം ഭവതി| ശ്ലേഷ്മണോ വിപരീതഗുണൈര്ഗുണാനാം പ്രശമ ഉച്യതേ, ന പുനഃ ശ്ലേഷ്മണഃ പ്രശമോऽഭിധീയതേ; കസ്മാദേവമുച്യതേ? ഗുണപ്രശമനേന ച ഗുണിപ്രശമോ ഗുണവൃദ്ധ്യാ ച ഗുണിവൃദ്ധിര്ഭവതീതി സൂചനാര്ഥമ്| യത ഉഷ്ണേന ശീതപ്രശമേ ക്രിയമാണേ ശീതാധാരസ്യോദകഭാഗസ്യാവശ്യമേവ പ്രശമഃ ക്രിയതേ||൫൯-൬൧||

Adhikarana 35 (62) · Śloka 63

വിപരീതഗുണൈര്ദേശമാത്രാകാലോപപാദിതൈഃ| ഭേഷജൈര്വിനിവര്തന്തേ വികാരാഃ സാധ്യസമ്മതാഃ||൬൨|| സാധനം ന ത്വസാധ്യാനാം വ്യാധീനാമുപദിശ്യതേ|൬൩|

വിപരീതഗുണൈരപ്യല്പമാത്രൈസ്തഥാऽവിപരീതദേശകാലാദിപ്രതിബദ്ധൈശ്ച ന പ്രശമോ ഭവതീത്യാഹ- വിപരീതേത്യാദി| ദേശോ ഭൂമിരാതുരശ്ച, മാത്രാ അനപായിപരിമാണം, കാലോ നിത്യഗഃ ഋത്വാദിരാവസ്ഥികോ ബാല്യാദിശ്ച; ദേശാദ്യപേക്ഷയാ യഥോചിതത്വേന കല്പിതോ ദേശമാത്രാകാലോപപാദിതഃ| ഉപപാദിതൈരിതി ചൌരാദികോ ണിച്; കിംവാ വൈദ്യേനോപപാദിതൈഃ| അത്ര ദേശഗ്രഹണാദ്ബലശരീരാഹാരസാത്മ്യസത്ത്വപ്രകൃതീനാം ഗ്രഹണം, കാലഗ്രഹണാദ്വയസോऽപി ഗ്രഹണം, ദോഷസ്തു പ്രശമനീയതയൈവ ഗൃഹീതഃ, ഭേഷജം തു സാക്ഷാദേവോക്തമ്; ഏവം ദോഷഭേഷജദേശകാലബലശരീരാഹാരസാത്മ്യസത്ത്വപ്രകൃതിവയസാം പരീക്ഷ്യാണാം ദശവിധാനാം സര്വേഷാമേവ ഗ്രഹണം ഭവതി| സാധ്യത്വേന പ്രാമാണികാനാം സമ്മതാഃ സാധ്യസമ്മതാഃ; ഏതേനാജ്ഞേനാജ്ഞാനാദ്യേ സാധ്യത്വേന ഗൃഹീതാസ്തേ നിരാക്രിയന്തേ| യത്തു സമ്യഗ്ഗ്രഹണേന യാപ്യയാപനമുച്യതേ തന്നാതിസുന്ദരം, വിനിവര്തന്ത ഇതി വചനാത്; ന ച യാപ്യയാപനം വിനിവൃത്തിഃ| അസാധ്യേ ഭേഷജനിവൃത്തിമാഹ- സാധനമിത്യാദി| നന്വസാധ്യാനാമപി സാധനം ദൃഷ്ടം, യതോऽരിഷ്ടവാംസ്താവദവശ്യം മൃത്യുഗൃഹീതത്വേനാസാധ്യഃ; യദുക്തം- “അരിഷ്ടം ചാപി തന്നാസ്തി യദ്വിനാ മരണം ഭവേത്| മരണം ചാപി തന്നാസ്തി യന്നാരിഷ്ടപുരഃസരമ്” (ഇം.അ.൨); ഉത്പന്നാരിഷ്ടസാധനം ച സുശ്രുതേ പ്രോക്തം- “ധ്രുവം ത്വരിഷ്ടേ മരണം ബ്രാഹ്മണൈസ്തത് കിലാമലൈഃ| രസായനതപോജപ്യതത്പരൈര്വാ നിവാര്യതേ” (സു.സൂ.അ.൨൮) ഇതി; തഥാ ചാഹ ഭഗവാനഗസ്ത്യഃ- “രസായനതപോജപ്യയോഗസിദ്ധൈര്മഹാത്മഭിഃ| കാലമൃത്യുരപി പ്രാജ്ഞൈര്ജീയതേ നാലസൈര്നരൈഃ” ഇതി; തഥാऽന്യത്രാപ്യുക്തം- “ജാതാऽരിഷ്ടോऽപി ജീവതി” ഇതി| അത്രാഹുരേകേ- ദ്വിവിധമരിഷ്ടം നിയതമനിയതം ച; തത്ര യന്നിയതം തദസാധ്യമേവ, അത ഏവോക്തം “ന ത്വരിഷ്ടസ്യ ജാതസ്യ നാശോऽസ്തി മരണാദൃതേ” (ഇം.അ.൨); അത്ര ജാതസ്യേതി വചനാന്നിയതസ്യേതി ഗമ്യതേ; യത്ത്വനിയതമരിഷ്ടം തത്പ്രതി സുശ്രുതാഗസ്ത്യവചനയോരര്ഥവത്താ| ചരകേऽപ്യനിയതമരിഷ്ടമുക്തം; യഥാ- സംശയപ്രാപ്തമാത്രേയോ ജീവിതം തസ്യ മന്യതേ (ഇം.അ.൯) ഇതി| അന്യേ തു ബ്രുവതേ- സംശയപ്രാപ്തമിതി ഉക്തിഭേദമാത്രമത്ര; തേന സര്വാരിഷ്ടം മാരകമേവാസതി രസായനാദൌ, രസായനതപഃപ്രഭൃതയസ്തു പ്രഭാവാതിശയയോഗാദിതരക്രിയയാऽസാധ്യമപി സാധയന്തി; തച്ചാരിഷ്ടനിവാരണം വിരലേഷ്വേവ പുരുഷാതിശയേഷു നന്ദികേശ്വരാദിഷു ദൃഷ്ടം, ന സര്വപുരുഷൈസ്തച്ഛക്യമതോ ജാതാരിഷ്ടാനാമസാധ്യതൈവ തന്ത്രേ പ്രോച്യതേ| യത്തു കൈശ്ചിദുച്യതേ- നിയതായുഷോ മൃത്യുരരിഷ്ടപൂര്വോ ഭവതി, അനിയതായുഷസ്ത്വരിഷ്ടം വിനൈവ മൃത്യുര്ഭവതി| തന്ന, “മരണം ചാപി തന്നാസ്തി യന്നാരിഷ്ടപുരഃസരമ്” (ഇം.അ.൨) ഇതി വചനാത്| യദുച്യതേ- അനിയതായുഷഃ സത്യപി രിഷ്ടപ്രാദുര്ഭാവേ സമ്യക്ക്രിയോപപാദനാജ്ജീവിതേന ഭവിതവ്യം, യതോऽനിയതായുഷഃ പുരുഷകാരാപരാധാദേവ പരം മൃത്യുര്ഭവതി, സമ്യക്ക്രിയായാം ച പുരുഷകാരാപരാധോ നാസ്തി| തന്ന, നഹ്യനിയതായുഷഃ സര്വദൈവ പുരുഷകാരസാധ്യാഃ, കിന്തു യഥോചിതകാലക്രിയമാണസ്വസ്ഥാതുരഹിതസേവാരൂപപുരുഷകാരസാധ്യാഃ; തേന യഥോചിതകാലേ ഹിതാസേവനാദസാധ്യത്വയുക്തേ വ്യാധൌ രിഷ്ടേ ജാതേ കിം ഭേഷജമതീതകാലക്രിയമാണമപക്രാന്തേ സലില ഇവ സേതുബന്ധഃ കരിഷ്യതീതി| തസ്മാദസാധ്യാനാം സാധനം നോപദിശ്യത ഇതി സാധു||൬൨||-

Adhikarana 36 (63) · Śloka 63

ഭൂയശ്ചാതോ യഥാദ്രവ്യം ഗുണകര്മാണി വക്ഷ്യതേ||൬൩||

കിമേതാന്യേവ ഗുണകര്മാണി, ഉതാപരാണ്യപീത്യാഹ- ഭൂയശ്ചേത്യാദി| ഗുണാനാം കര്മാണി ഗുണകര്മാണി| യഥാദ്രവ്യമിതി യസ്മിന് യസ്മിന് ദ്രവ്യേ യദ്യദ്ഗുണകര്മ തത്തത്തസ്മിംസ്തസ്മിന് ദ്രവ്യേऽന്നപാനാദൌ കൃത്സ്നേ വാ തന്ത്രേ വക്ഷ്യതേ ‘ആചാര്യ’ ഇതി ശേഷഃ; വക്ഷ്യതേ ഇതി ബ്രൂഞോ വചിരാദേശാത് പ്രയോഗഃ| കിംവാ യഥാദ്രവ്യമിതി യഥാഹേതും; തദ്യഥാ- ഗുരുഖരകഠിനാദിഗുണബഹുലം പാര്ഥിവദ്രവ്യം, തേഷാം ച പാര്ഥിവാനാം ഗുണാനാം കര്മ ഉപചയസങ്ഘാതഗൌരവാദീതി||൬൩||

Adhikarana 37 (64) · Śloka 64

രസനാര്ഥോ രസസ്തസ്യ ദ്രവ്യമാപഃ ക്ഷിതിസ്തഥാ| നിര്വൃത്തൌ ച വിശേഷേ ച പ്രത്യയാഃ ഖാദയസ്ത്രയഃ||൬൪||

സമ്പ്രതി ദോഷാനഭിധായ തത്പ്രശമനപ്രധാനാന് രസാന് വക്തുമുദ്യതോ രസലക്ഷണപൂര്വകം രസോത്പത്തിക്രമമാഹ- രസനാര്ഥ ഇത്യാദി| രസ്യത ആസ്വാദ്യത ഇതി രസഃ| രസനാര്ഥ ഇതി ജിഹ്വാഗ്രാഹ്യഃ| ഏതച്ച ഷണ്ണാമപി രസാനാമനുഗതം രൂപാദിഷു ച വ്യാവൃത്തത്വാത് സാധുലക്ഷണമ്| തസ്യേതി രസസ്യ| ദ്രവ്യമിതി ആധാരകാരണമ്| ദ്രവ്യശബ്ദോ ഹ്യാധാരകാരണവാചീ; യഥാ- “പഞ്ചേന്ദ്രിയദ്രവ്യാണി” (സൂ.അ.൮) ഇതി| ക്ഷിതിസ്തഥേതി യഥാ ആപ ആധാരകാരണം തഥാ ക്ഷിതിരപി| ‘അപ്ക്ഷിതീ’ ഇതി വക്തവ്യേ ക്ഷിതിസ്തഥേതിവചനാത് ക്ഷിതേരാധാരകാരണത്വമമുഖ്യമിതി ദര്ശയതി| യേനാപോ ഹി നിസര്ഗേണ രസവത്യഃ| തഥാ ഹ്യാത്രേയഭദ്രകാപ്യീയേ “സൌമ്യാഃ ഖല്വാപഃ” (സൂ.അ.൨൬) ഇത്യാദിനാ ജല ഏവ രസസ്യ വ്യക്തിരിതി ദര്ശയതി| സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “തസ്മാദാപ്യോ രസഃ” (സു.സൂ.അ.൪൨) ഇതി| ക്ഷിതിസ്ത്വപാമേവ രസേന നിത്യാനുഷക്തേന രസവതീത്യുച്യതേ| യതോ നിത്യഃ ക്ഷിതിജലസമ്ബന്ധഃ; വചനം ഹി- “വിഷ്ടം ഹ്യപരം പരേണ” (ന്യാ.ദ.൩/൧/൬൦) ഇതി| അസ്യാര്ഥഃ- ഖവായ്വഗ്നിജലക്ഷിതീനാമുത്തരോത്തരേ ഭൂതേ പൂര്വപൂര്വഭൂതസ്യ നിത്യമനുപ്രവേശഃ, തത്കൃതശ്ച ഖാദിഷു ഗുണോത്കര്ഷഃ| രസസ്യ കിം വ്യക്താവപ്ക്ഷിതീ കാരണം കിംവാ വിശേഷേ ഇത്യാഹ- നിര്വൃത്താവിത്യാദി| നിര്വൃത്തൌ ചേതി അഭിവ്യക്തൌ| ഏതേന രസോऽഭിവ്യജ്യമാനോ ജലക്ഷിത്യാധാര ഏവ വ്യജ്യത ഇതി ദര്ശയതി| ചകാരാദ്വിശേഷേऽപി മധുരാദിലക്ഷണേ അപ്ക്ഷിതീ പ്രത്യയൌ| തേന “സോമഗുണാതിരേകാന്മധുരഃ, പൃഥിവ്യഗ്നിഗുണാതിരേകാദമ്ലഃ” (സൂ.അ.൨൬) ഇത്യാദിനാ ജലപൃഥിവ്യോരപി വിശേഷകാരണത്വം വക്ഷ്യമാണമുപപന്നമ്| വിശേഷേ ച പ്രത്യയാഃ ഖാദയ ഇതി മധുരാദിവിശേഷനിര്വൃത്തൌ നിമിത്തകാരണം ഖവായ്വനലാഃ, ന ത്വാധാരകാരണഭൂതാഃ| ഖാദയ ഇത്യനേനൈവ ത്രിത്വേ ലബ്ധേ പുനസ്ത്രയ ഇതി വചനം തേഷാമേവ വ്യസ്തസമസ്താനാമപി പ്രത്യയത്വദര്ശനാര്ഥമ്; അത ഏവ വ്യസ്തസമസ്താകാശാദിസംസര്ഗഭേദാദ്രസാനാം മധുരതരമധുരതമാദ്യവാന്തരഭേദ ഉപപന്നഃ| വിശേഷേ ചേതി ചകാരാദഭിവ്യക്താവപ്യാകാശാദീനാം നിമിത്തകാരണത്വം ദര്ശയതി| വക്ഷ്യതി ഹി- താസ്ത്വന്തരീക്ഷാദ്ഭ്രശ്യമാനാ ഭ്രഷ്ടാശ്ച പഞ്ചമഹാഭൂതവികാരഗുണസമന്വിതാ ജങ്ഗമസ്ഥാവരാണാം ഭൂതാനാം മൂര്തീരഭിപ്രീണയന്തി; താസു ഷഡഭിമൂര്ച്ഛന്തി രസാഃ (സൂ.അ.൨൬) ഇതി| അന്യേ തു വിശേഷേ ചേതി ചകാരം ഖാദയശ്ചേത്യത്ര യോജയന്തി; തേന ചകാരാത് കാലോऽപി വിശേഷേऽഭിവ്യക്തൌ ച കാരണം ലഭ്യതേ| സാക്ഷാത്തു കാലസ്യാവചനേന ഖാദിഭ്യോऽപ്യപകൃഷ്ടം കാലസ്യ കാരണത്വം ദര്ശ്യതേ| കിംവാ രസസ്യാപോ ദ്രവ്യം ക്ഷിതിസ്തഥേതി പൂര്വവദേവ; നിര്വൃത്തൌ ചേതി ക്ഷിതിരേവ നിര്വൃത്താവഭിവ്യക്തൌ പ്രത്യയോ നാപഃ; യത ആപോ ഹ്യവ്യക്തരസാ ഏവ, ക്ഷിതിസമ്ബന്ധാദേവ ച രസോऽഭിവ്യക്ത ഉപലഭ്യതേ| ഉക്തം ച- “ജങ്ഗമസ്ഥാവരാണാം ഭൂതാനാം മൂര്തീരഭിപ്രീണയന്തി, താസു ഷഡഭിമൂര്ച്ഛന്തി രസാഃ” (സൂ.അ.൨൬) ഇതി| തേന പാര്ഥിവദ്രവ്യസമ്ബന്ധാദേവാപാം രസോ വ്യജ്യതേ, നാന്യഥാ| വിശേഷേ ചേതി ചകാരാദപ്ക്ഷിതീ വിശേഷേ കാരണേ| യദ്യപി ചാപ്ക്ഷിതീ വിശേഷേ കാരണേ, തഥാऽപി “സോമഗുണാതിരേകാന്മധുരഃ”- (സൂ.അ.൨൬) ഇത്യാദൌ തു ഖാദയ ഏവ തഥാ സന്നിവിശന്തി യഥാ സോമോऽതിരിക്തോ ഭവതി, തേന തത്രാപ്യൂനത്വേന സന്നിവിഷ്ടാഃ ഖാദയ ഏവ വിശേഷഹേതവ ഇതി| യദ്യപിചാഭിവ്യക്തിര്മധുരാദിവിശേഷരഹിതാ ക്വചിദ്ഭവതി, തഥാऽപി സാമാന്യേന സര്വത്ര യദഭിവ്യക്തയേऽനുഗതം കാരണമുപലഭ്യതേ ക്ഷിതിരൂപം ജലക്ഷിതിരൂപം വാ തദഭിവ്യക്തികാരണം; യദനുഗമാത്തു മധുരാദിവിശേഷോപലബ്ധിസ്തദ്വിശേഷകാരണമുച്യതേ||൬൪||

Adhikarana 38 (65) · Śloka 65

സ്വാദുരമ്ലോऽഥ ലവണഃ കടുകസ്തിക്ത ഏവ ച| കഷായശ്ചേതി ഷട്കോऽയം രസാനാം സങ്ഗ്രഹഃ സ്മൃതഃ||൬൫||

രസവിശേഷാനാഹ- സ്വാദുരിത്യാദി| അത്ര സര്വപ്രാണിനാമിഷ്ടത്വാദാദൌ മധുര ഉക്തഃ; തദനു ച പ്രാണ്യഭീഷ്ടോത്കര്ഷക്രമേണൈവാമ്ലാദിനിര്ദേശക്രമോ ബോദ്ധവ്യഃ| ഷട്ക ഇതി പുനഃ സങ്ഖ്യാകരണം പരവാദിമതസപ്തസങ്ഖ്യത്വാദിനിഷേധാര്ഥമ്| അയം സങ്ഗ്രഹ ഇത്യനേനാവാന്തരഭേദബഹുത്വം തഥാ വക്ഷ്യമാണരസസംസര്ഗബഹുത്വം ച ദര്ശയതി||൬൫||

Adhikarana 39 (66) · Śloka 1

സ്വാദ്വമ്ലലവണാ വായും, കഷായസ്വാദുതിക്തകാഃ| ജയന്തി പിത്തം, ശ്ലേഷ്മാണം കഷായകടുതിക്തകാഃ||൬൬|| (കട്വമ്ലലവണാഃ പിത്തം, സ്വാദ്വമ്ലലവണാഃ കഫമ്| കടുതിക്തകഷായാശ്ച കോപയന്തി സമീരണമ് ||൧||)|

രസാനാമുപയുക്തതരം കാര്യമാഹ- സ്വാദ്വമ്ലേത്യാദി| അത്ര ച വായോര്നീരസസ്യാപി രസസഹചരിതസ്നിഗ്ധത്വാദിഗുണൈര്വിപരീതൈഃ പ്രശമോ ജ്ഞേയഃ| ഏവം മധുരരസസ്യാപി ശ്ലേഷ്മണോऽമ്ലലവണാഭ്യാം സ്നിഗ്ധത്വാഭിഷ്യന്ദിത്വാദിസഹചരിതഗുണയോഗാദേവ വൃദ്ധിഃ| അത്ര ച യേ പ്രശമകത്വേന രസാ വാതാദീനാം നോക്താസ്തേ വര്ധകാ ബോദ്ധവ്യാഃ| യദാഹ വാഗ്ഭടഃ- “തത്രാദ്യാ മാരുതം ഘ്നന്തി ത്രയസ്തിക്താദയഃ കഫമ്| കഷായതിക്തമധുരാഃ പിത്തമന്യേ തു കുര്വതേ” (വാ.സൂ.അ.൧) ഇതി| രസകര്മാതിദേശേനൈവ ഗുണവീര്യവിപാകാനാമപി കര്മനിര്ദേശഃ കൃത ഏവ| യതോ മധുരാദിരസേനൈവ സര്വഗുണാന് വീര്യവിപാകാംശ്ച നിര്ദേക്ഷ്യത്യാത്രേയഭദ്രകാപ്യീയേ- “തത്ര സ്വാദുഃ” (സൂ.അ.൨൬) ഇത്യാദിനാ; തഥാ “കടുതിക്തകഷായാണാം വിപാകഃ പ്രായശഃ കടുഃ” (സൂ.അ.൨൬); തഥാ “അമ്ലോऽമ്ലം പച്യതേ സ്വാദുര്മധുരം ലവണസ്തഥാ” (സൂ.അ.൨൬) തഥാ “ശീതം വീര്യേണ യദ്ദ്രവ്യം മധുരം രസപാകയോഃ| തയോരമ്ലം യദുഷ്ണം ച യച്ചോഷ്ണം കടുകം തയോഃ” (സൂ.അ.൨൬) ഇത്യാദിനാ||൬൬||

Adhikarana 40 (67) · Śloka 67

കിഞ്ചിദ്ദോഷപ്രശമനം കിഞ്ചിദ്ധാതുപ്രദൂഷണമ്| സ്വസ്ഥവൃത്തൌ മതം കിഞ്ചിത്ത്രിവിധം ദ്രവ്യമുച്യതേ||൬൭||

അതോऽവശിഷ്ടം ദ്രവ്യകാര്യം പ്രഭാവകൃതം വക്തും പ്രഭാവഭേദേന ദ്രവ്യഭേദമാഹ- കിഞ്ചിദിത്യാദി| കിഞ്ചിദിതി ന സര്വമ്| ദോഷസ്യ ദോഷയോര്ദോഷാണാം വാ പ്രശമനം ദോഷപ്രശമനമ്| ദോഷഗ്രഹണേന ദുഷ്ടാ രസാദയോऽപി ഗൃഹ്യന്തേ| തേന ദ്രവ്യമഹിമ്നാ യദ്ദോഷാണാം ദുഷ്ടാനാം രസാദീനാം ധാതൂനാം വാ ശമകമാമലകദുരാലഭാദി തദ്ഗൃഹ്യതേ| ആമലകം ഹി ശിവത്വാത്ത്രിദോഷഹരം; ദുരാലഭാ ചാപി വാതപിത്തശ്ലേഷ്മഹരീ| യദ്യപി ചാമലകസ്യ “ഹന്തി വാതം തദമ്ലത്വാത്” (സു.സൂ.അ.൪൬) ഇത്യാദിനാ ഗുണദ്വാരാ ത്രിദോഷഹരത്വമുച്യതേ, തഥാऽപി തത്പ്രഭാവബൃംഹിതമേവ ബോദ്ധവ്യമ്| യതസ്തത്രാമ്ലത്വാദിനാ പിത്താദികോऽപി യുജ്യതേ, സ ത്വാമലകപ്രഭാവാന്ന ഭവതി| ധാതുപ്രദൂഷണമിതി വാതാദീനാം സമത്വേന ശരീരധാരണാത്മകാനാം തഥാ രസാദീനാം ച ദൂഷണം കിഞ്ചിത്, യഥാ- യവകമന്ദകവിഷാദി| സുഷ്ഠു അവതിഷ്ഠതേ നീരോഗത്വേനേതി സ്വസ്ഥഃ, തസ്യ വൃത്തിഃ സ്വസ്ഥരൂപതയാऽനുവര്തനം, തത്ര സ്വസ്ഥവൃത്തൌ മതമഭിമതം പൂജിതമിതി യാവത്| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ ത്രിത്വേ ലബ്ധേ ത്രിവിധഗ്രഹണം നിയമാര്ഥമ്| തേന സംശോധനസംശമനാദീനാമനേകവിധാനാമപ്യത്രൈവാവരോധഃ| രസായനവാജീകരണേ തു സ്വസ്ഥവൃത്തിമാത്ര ഏവ| യദുക്തം- “സ്വസ്ഥസ്യോജസ്കരം യത്തു തദ്വൃഷ്യം തദ്രസായനമ്” (ചി.അ.൧പാ.൧) ഇതി| പ്രതിപാദേ കിഞ്ചിദ്ഗ്രഹണം ദോഷഹരത്വാദികര്മണാം വിഭിന്നദ്രവ്യാശ്രയിത്വോപദര്ശനാര്ഥമ്; ഏകകിഞ്ചിദ്ഗ്രഹണേ ത്വേകമേവ ദ്രവ്യം ദോഷഹരം ധാതുപ്രദൂഷകം സ്വസ്ഥവൃത്തിമതം ച സ്യാത്, ന ച തദഭിമതമ്| നനു, സ്വസ്ഥവൃത്തിമതാനാം രക്തശാലിഷഷ്ടികയവാദീനാം ദോഷപ്രശമനത്വമപി ദൃശ്യതേ, യതോ വക്ഷ്യതി തത്ര തത്ര രക്തശാല്യാദീനാം ജ്വരാദൌ പ്രയോഗം; തഥാ പ്രകൃതിശരീരദേശകാലമാത്രാഭി(ദി)യുക്തം ദോഷപ്രശമനമപി ദോഷകരം ഭവതി, യഥാ- ആമലകമതിമാത്രമഗ്നിമാന്ദ്യായേത്യാദി ജ്ഞേയം; തഥാ ധാതുപ്രദൂഷണമപി ദോഷശമനം ദൃശ്യതേ, യഥാ- വിഷമുദരഹരം, തഥാ യദേവ മന്ദകാദി ദോഷകരം തദേവ ക്ഷീണദോഷം പ്രതി ദോഷവൃദ്ധ്യാ സാമ്യാപാദനേന ദോഷപ്രശമനം ഭവതി; തദേവമവ്യവസ്ഥിതത്വാത് കിഞ്ചിദ്ദോഷപ്രശമനമിത്യാദി വിരുദ്ധമ്| അത്രോച്യതേ- സ്വസ്ഥവൃത്തിമതം രക്തശാല്യാദി ദോഷപ്രശമനമപി ഭവതി, പരം തത് പ്രായഃ സ്വസ്ഥവൃത്തിഹിതത്വാത് സ്വസ്ഥവൃത്തിമതത്വേന ഗൃഹ്യതേ| വചനം ഹി- “സ്വസ്ഥസ്യോര്ജസ്കരം യത്തു തദ്വൃഷ്യം തദ്രസായനമ്| പ്രായഃ, പ്രായേണ രോഗാണാം ദ്വിതീയം ശമനേ ഹിതമ്|| പ്രായഃശബ്ദോ വിശേഷാര്ഥ ഉഭയം ഹ്യുഭയാര്ഥകൃത്” (ചി.അ.൧) ഇതി| ദോഷപ്രശമനാനി ദ്രവ്യാണി വിഗുണപ്രകൃത്യാദിപ്രതിബന്ധകാഭാവേ ദോഷപ്രശമനമാചരന്ത്യേവ, പ്രതിബന്ധകസദ്ഭാവേ തു ന കുര്വന്തി, ന ചൈതാവതാ തേഷാം സ സ്വഭാവോ ന ഭവതി; നഹ്യഗ്നിര്മന്ത്രാദിപ്രതിബന്ധാത് കദാചിന്ന ദഹതീതി ദാഹകത്വേന നോപദിശ്യതേ; ഏവം ധാതുപ്രദൂഷകസ്യാപി കദാചിദ്ധാതുപ്രശമകത്വം നിമിത്താന്തരയോഗാദ്ഭവന്ന ധാതുപ്രദൂഷകസ്വരൂപതാം ഹന്തി, യഥാ സലിലസ്യാഗ്നിസമ്ബന്ധാദുഷ്ണത്വമ്| തസ്മാദ്യദ്യസ്യ പ്രായികമനന്യോപാധികൃതം ച രൂപം, തേനൈവ വ്യപദേശോ യുക്തഃ| യച്ച മന്ദകാദീനാം ക്ഷീണദോഷവര്ധകത്വേന ദോഷപ്രശമകത്വം തദ്വിദ്യമാനമപി കാദാചിത്കത്വാത്തഥാ ഹ്യുത്തരകാലം ദോഷാവഹത്വാച്ച ന വ്യപദിശ്യതേ ദോഷപ്രശമകത്വേന| നനു, യദ്യപ്യേവം തഥാऽപി യദേകദോഷഹരമപരദോഷകരം യഥാ മരിചം ശ്ലേഷ്മഹരം പിത്തകരം ചേത്യാദി ബഹുദ്രവ്യജാതം തത് കുത്ര പ്രവിശതു? അത്രൈകേ വദന്തി- യദുഭയാത്മകം തദ്ദോഷഹരം ദോഷകരം ച, നചൈതാവതാ ദ്രവ്യത്രിത്വക്ഷതിഃ; യതോ ന വാതാദിസംസര്ഗജവ്യാധിസദ്ഭാവേ വാതാദിജന്യത്വേന യത്ത്രൈവിധ്യം രോഗാണാമുച്യതേ തത് ഖണ്ഡിതം ഭവതി; കിംവാ മരിചാദീനാം യദുഭയകര്തൃത്വം ന തദ്ദ്രവ്യപ്രഭാവകൃതം, കിം തര്ഹി രസാദികൃതം, തേന ന ദ്രവ്യപ്രഭാവപ്രസ്താവേ തദുദാഹരണീയം; നച കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യം താദൃശമസ്തി യത് പ്രഭാവാദേവ കിഞ്ചിദ്ദോഷം കരോതി കിഞ്ചിച്ഛമയതീതി ന ദോഷപ്രശമനത്വാദിപ്രഭാവം പ്രതി നിയമഃ; അയമേവ ച പക്ഷഃ സാധുഃ| നനു ‘കിഞ്ചിദ്ദോഷപ്രശമനം കിഞ്ചിദ്ദോഷപ്രദൂഷണമ്’ ഇതി വാ ക്രിയതാം, ‘കിഞ്ചിദ്ധാതുപ്രശമനം കിഞ്ചിദ്ധാതുപ്രദൂഷണമ്’ ഇതി വാ| നൈവം, തഥാ സതി ദോഷശബ്ദസ്യ മുഖ്യവൃത്ത്യാ വാതാദിഷ്വേവ വൃത്തിത്വാത്തഥാ ധാതുശബ്ദസ്യ ച രസാദിവൃത്തിത്വാദുഭയഗ്രഹണം ന പ്രാപ്യതേ; ഉഭയപദോപാദാനേന ദ്വയം നിപുണകാരീ തന്ത്രകാരോ ദൂഷണത്വധാരണത്വയോഗപരിഗ്രഹാദ്ദോഷപ്രശമനേന ദുഷ്ടരസാദിപ്രശമനമപി ഭേഷജം വിവിധാശിതപീതീയാദിവക്ഷ്യമാണം, തഥാ ധാതുപ്രദൂഷണേന വാതാദിപ്രദൂഷകമപി നിദാനാദിവക്ഷ്യമാണം ഗ്രാഹയതി| പ്രശബ്ദോऽത്ര പ്രകാരേ; തേന പ്രകാരേണ മൃദുമധ്യാദിനാ പ്രകോപണം, തഥാ പ്രകാരേണ സംശോധനസംശമനാദിനാ ശമനമുച്യതേ; കിംവാ ധാത്വര്ഥാനുവൃത്താവേവ ഇമൌ പ്രശബ്ദൌ, യഥാ- ‘ച്യുതാംശഃ പരിധാവതി’ ഇത്യത്ര ധാവതീത്യര്ഥഃ| ആദൌ ദോഷപ്രശമനഗ്രഹണം തസ്യൈവേഹാഭിപ്രേതത്വാത്| നനു സ്വസ്ഥവൃത്തിമതം ദ്രവ്യം ഭാവിദോഷഹരത്വേന ദോഷപ്രശമനമേവ| നൈവം, നഹി സ്വാസ്ഥ്യാനുവൃത്തിജനകത്വാദ്ദോഷനിവൃത്തികരം ദോഷഹരണമുച്യതേ, കിം തര്ഹി സമധാതൂനാമവര്ധകത്വേനാക്ഷയകരത്വേന ച രസാദിസ്രോതസാം ചാനുഗുണത്വേന ധാതുസാമ്യാനുവൃത്തികരമുച്യതേ| വചനം ഹി- “പഥ്യം പഥോऽനപേതം യത്” (സൂ.അ.൨൫) ഇതി||൬൭||

Adhikarana 41 (68-73) · Śloka 74

തത് പുനസ്ത്രിവിധം പ്രോക്തം ജങ്ഗമൌദ്ഭിദപാര്ഥിവമ് | മധൂനി ഗോരസാഃ പിത്തം വസാ മജ്ജാऽസൃഗാമിഷമ്||൬൮|| വിണ്മൂത്രചര്മരേതോऽസ്ഥിസ്നായുശൃങ്ഗനഖാഃ ഖുരാഃ| ജങ്ഗമേഭ്യഃ പ്രയുജ്യന്തേ കേശാ ലോമാനി രോചനാഃ||൬൯|| സുവര്ണം സമലാഃ പഞ്ച ലോഹാഃ സസികതാഃ സുധാ| മനഃശിലാലേ മണയോ ലവണം ഗൈരികാഞ്ജനേ||൭൦|| ഭൌമമൌഷധമുദ്ദിഷ്ടമൌദ്ഭിദം തു ചതുര്വിധമ്| വനസ്പതിസ്തഥാ വീരുദ്വാനസ്പത്യസ്തഥൌഷധിഃ||൭൧|| ഫലൈര്വനസ്പതിഃ പുഷ്പൈര്വാനസ്പത്യഃ ഫലൈരപി| ഓഷധ്യഃ ഫലപാകാന്താഃ പ്രതാനൈര്വീരുധഃ സ്മൃതാഃ||൭൨|| മൂലത്വക്സാരനിര്യാസനാല(ഡ)സ്വരസപല്ലവാഃ| ക്ഷാരാഃ ക്ഷീരം ഫലം പുഷ്പം ഭസ്മ തൈലാനി കണ്ടകാഃ||൭൩|| പത്രാണി ശുങ്ഗാഃ കന്ദാശ്ച പ്രരോഹാശ്ചൌദ്ഭിദോ ഗണഃ|൭൪|

സമ്പ്രത്യന്യഥാ ദ്രവ്യഭേദമാഹ- തത് പുനരിത്യാദി| തദിതി ദ്രവ്യമ്| ഗച്ഛതീതി ജങ്ഗമമ്, ഉദ്ഭിദ്യ പൃഥിവീം ജായത ഇതി ഔദ്ഭിദം വൃക്ഷാദി, ഉക്തപ്രകാരദ്വയാതിരിക്തഃ പൃഥിവീവികാരഃ പാര്ഥിവമ്| സംസ്വേദജസ്യേഹ ക്രിമ്യാദേര്ജങ്ഗമേऽവരോധഃ, കുകുണ്ഡകാദേശ്ച ഔദ്ഭിദേ| ഇഹ ച ദ്രവ്യശബ്ദേന പാര്ഥിവദ്രവ്യമേവോച്യതേ; തേന ജലാനിലാഗ്ന്യാദീനാമഗ്രഹണാദവ്യാപ്തിര്ന വാച്യാ| ജങ്ഗമശബ്ദേന ജങ്ഗമപ്രഭവം ഗോരസമധ്വാദ്യപി ഗ്രാഹ്യമ്| ഏവമൌദ്ഭിദപാര്ഥിവയോരപി ഗ്രഹണം വാച്യമ്| രോചനാ ഗോരോചനാ| ഏതച്ച മധ്വാദി പ്രായ ഉപയോഗിത്വാത് പ്രാധാന്യാദുക്തം; തേനാണ്ഡബസ്ത്യാദീനാം ച ഗ്രഹണം ബോദ്ധവ്യമ്| യദ്യപി ജങ്ഗമാനന്തരം ബഹുപ്രപഞ്ചത്വേന പ്രധാനത്വാദൌദ്ഭിദമുപദിഷ്ടം, തഥാऽപ്യബഹുവക്തവ്യത്വാത് പാര്ഥിവമേവ ജങ്ഗമാനന്തരം വിവ്രിയതേ; തദനു ബഹുവക്തവ്യമൌദ്ഭിദമ്| സുവര്ണമിത്യാദി| പഞ്ച ലോഹാ ഇതി താമ്രരജതത്രപുശീസകൃഷ്ണലോഹാനാം ഗ്രഹണമ്| സമലാ ഇതി മലശബ്ദേന ശിലാജതൂനി ലോഹമലരൂപാണി ഗൃഹ്യന്തേ, തച്ച സുശ്രുതദര്ശനാത് സുവര്ണരജതാദിഭവം ഷഡ്വിധമേവ ഗൃഹ്യതേ; സുശ്രുതേ ഹി ഷഡ്വിധമേവ ശിലാജതൂക്തമ്, ഇഹ തു രസായനേ ചതുര്വിധമുക്തം- “ചതുര്ഭ്യോ ധാതുഭ്യസ്തസ്യ സമ്ഭവഃ| ഹേമ്നോऽഥ രജതാത്താമ്രാദ്വരം കൃഷ്ണായസാദപി” (ചി.അ.൧) ഇതി വചനാത്| ഏതച്ച വചനം രസായനാധികാരിതാം ചതുര്വിധസ്യ ശിലാജതുനോ ദര്ശയതി, നതു ഷഡ്വിധശിലാജതുപ്രതിഷേധപരമിതി ന സുശ്രുതേന സമം വിരോധഃ| കിംവാ സുവര്ണം നിര്മലം, സമലാസ്തു രജതതാമ്രത്രപുശീസലോഹാഃ (ഇതി മിലിത്വാ പഞ്ച ലോഹാഃ|) ശിലാജതുപാഷാണപങ്കപ്രഭൃതീനാം തു ഗ്രഹണമുദ്ദിഷ്ടശബ്ദേന സൂചിതമ്; ഉദ്ദേശോ ഹ്യല്പകഥനമ്| സുധാ ഗാങ്ഗേയികാ| ആലം ഹരിതാലമ്| അഞ്ജനം സൌവീരാഞ്ജനമ്| ഫലൈര്വനസ്പതിരിതി വിനാപുഷ്പൈഃ ഫലൈര്യുക്താ വടോദുമ്ബരാദയഃ| യദുക്തം ഹാരീതേ- “തേഷാമപുഷ്പാഃ ഫലിനോ വനസ്പതയ ഇതി സ്മൃതാഃ” ഇതി| പുഷ്പൈര്വാനസ്പത്യഃ ഫലൈരപീതി പുഷ്പാനന്തരം ഫലഭാജ ഇത്യര്ഥഃ| ഫലസ്യ പാകാദന്തോ വിനാശോ യേഷാം തിലമുദ്ഗാദീനാം തേ ഫലപാകാന്താഃ; അത്ര കേചിത് ഫലപാകാന്താഃ പാകാന്താശ്ചൌഷധ്യ ഇതി വദന്തി; തേന വിനാऽപി ഫലം പാകേനൈവാന്തോ യേഷാം ദൂര്വാദീനാം തേऽപി ഗൃഹ്യന്തേ| പ്രതാനശബ്ദേന ലതാ ഗുല്മാശ്ച ഗൃഹ്യന്തേ| യദുക്തം ഹാരീതേന- “ലതാ ഗുല്മാശ്ച വീരുധഃ” ഇതി| മൂലത്വഗിത്യാദൌ നിര്യാസോ ലാക്ഷാസര്ജരസാദിഃ| ഔദ്ഭിദോ ഗണ ഇത്യൌദ്ഭിദസമുദ്ഭൂതോ ഗണഃ||൬൮-൭൩||-

Adhikarana 42 (74-76) · Śloka 76

മൂലിന്യഃ ഷോഡശൈകോനാ ഫലിന്യോ വിംശതിഃ സ്മൃതാഃ||൭൪|| മഹാസ്നേഹാശ്ച ചത്വാരഃ പഞ്ചൈവ ലവണാനി ച| അഷ്ടൌ മൂത്രാണി സങ്ഖ്യാതാന്യഷ്ടാവേവ പയാംസി ച||൭൫|| ശോധനാര്ഥാശ്ച ഷഡ് വൃക്ഷാഃ പുനര്വസുനിദര്ശിതാഃ| യ ഏതാന് വേത്തി സംയോക്തും വികാരേഷു സ വേദവിത്||൭൬||

സമ്പ്രത്യത്രൈവ ജങ്ഗമൌദ്ഭിദപാര്ഥിവദ്രവ്യേ യത് പ്രശസ്തം തദാഹ- മൂലിന്യ ഇത്യാദി| മൂലം പ്രശസ്തതമം യാസാം താ മൂലിന്യഃ; ഏവം ഫലിന്യോऽപി| ഷോഡശേതി ച്ഛേദഃ| മഹാസ്നേഹാ ഇതി ക്ഷീരമാംസാദീനാമപി സ്നേഹതയാ സ്നേഹാധ്യായേ വക്ഷ്യമാണത്വേന തേഷു സര്പിരാദീനാം ഭൂരിസ്നേഹവത്ത്വേന മഹത്ത്വമ്| പഞ്ചൈവ ലവണാനീതി വിമാനേ (വി.അ.൮) വക്ഷ്യമാണലവണബഹുത്വേ പഞ്ചാനാമേവ പ്രശസ്തത്വേന ദര്ശനാര്ഥമ്| ഏവം മൂത്രാദിഷ്വപി പ്രാധാന്യമുന്നേയം സജാതീയേഷു| വേദവിദിതി ആയുര്വേദവിത്||൭൪-൭൬||

Adhikarana 43 (77-79) · Śloka 80

ഹസ്തിദന്തീ ഹൈമവതീ ശ്യാമാ ത്രിവൃദധോഗുഡാ| സപ്തലാ ശ്വേതനാമാ ച പ്രത്യക്ശ്രേണീ ഗവാക്ഷ്യപി||൭൭|| ജ്യോതിഷ്മതീ ച ബിമ്ബീ ച ശണപുഷ്പീ വിഷാണികാ| അജഗന്ധാ ദ്രവന്തീ ച ക്ഷീരിണീ ചാത്ര ഷോഡശീ||൭൮|| ശണപുഷ്പീ ച ബിമ്ബീ ച ച്ഛര്ദനേ ഹൈമവത്യപി| ശ്വേതാ ജ്യോതിഷ്മതീ ചൈവ യോജ്യാ ശീര്ഷവിരേചനേ||൭൯|| ഏകാദശാവശിഷ്ടാ യാഃ പ്രയോജ്യാസ്താ വിരേചനേ| ഇത്യുക്താ നാമകര്മഭ്യാം മൂലിന്യഃ...|൮൦|

ഹസ്തിദന്തീത്യാദി| ഹസ്തിദന്തീ ബൃഹത്ഫലാ ഗോഡുമ്ബാ, ‘ഇയമേവ നാഗദന്തീ ഭണ്യതേ’ ഇത്യേകേ| ഹൈമവതീ വചാ| ശ്യാമാ ശ്യാമമൂലാ ത്രിവൃത്| അധോഗുഡാ പ്രദ്ധദാരകഃ| സപ്തലാ ചര്മകഷാ| ശ്വേതനാമാ ശ്വേതാऽപരാജിതാ| പ്രത്യക്ശ്രേണീ ദന്തീ| ബിമ്ബീ ഓഷ്ഠോപമഫലാ| ശണപുഷ്പീ ഘണ്ടാരവാ| വിഷാണികാ ആവര്തനീ| അജഗന്ധാ ‘ഫോകാന്ദീ’ ഇതി ഖ്യാതാ| ദ്രവന്തീ ദന്ത്യേവ ചീരിതപത്രാ| ക്ഷീരിണീ ദുഗ്ധികാ| മൂലിനീനാം വമനാദിവിനിയോഗമാഹ- ശണപുഷ്പീത്യാദി||൭൭-൭൯||-

Adhikarana 44 (80-85) · Śloka 86

...ഫലിനീഃ ശൃണു||൮൦|| ശങ്ഖിന്യഥ വിഡങ്ഗാനി ത്രപുഷം മദനാനി ച| ധാമാര്ഗവമഥേക്ഷ്വാകു ജീമൂതം കൃതവേധനമ്| ആനൂപം സ്ഥലജം ചൈവ ക്ലീതകം ദ്വിവിധം സ്മൃതമ്||൮൧|| പ്രകീര്യാ ചോദകീര്യാ ച പ്രത്യക്പുഷ്പാ തഥാऽഭയാ| അന്തഃകോടരപുഷ്പീ ച ഹസ്തിപര്ണ്യാശ്ച ശാരദമ്||൮൨|| കമ്പില്ലകാരഗ്വധയോഃ ഫലം യത് കുടജസ്യ ച| ധാമാര്ഗവമഥേക്ഷ്വാകു ജീമൂതം കൃതവേധനമ്||൮൩|| മദനം കുടജം ചൈവ ത്രപുഷം ഹസ്തിപര്ണിനീ| ഏതാനി വമനേ ചൈവ യോജ്യാന്യാസ്ഥാപനേഷു ച||൮൪|| നസ്തഃ പ്രച്ഛര്ദനേ ചൈവ പ്രത്യക്പുഷ്പാ വിധീയതേ| ദശ യാന്യവശിഷ്ടാനി താന്യുക്താനി വിരേചനേ||൮൫|| നാമകര്മഭിരുക്താനി ഫലാന്യേകോനവിംശതിഃ|൮൬|

ശങ്ഖിനീ ശ്വേതബുഹ്നാ(ധ്ന)| ക്ലീതകം യഷ്ടീമധു; അസ്യ തു യദ്യപി സുശ്രുതേ മൂലം പ്രശസ്തം, മൂലേനൈവ വ്യവഹാരഃ, തഥാऽപി വിരേചനം പ്രതി യഷ്ടീമധുദ്വയസ്യാപി ഫലമേവ പ്രശസ്തം ജ്ഞേയമ്| ധാമാര്ഗവഃ പീതഘോഷകഃ| ഇക്ഷ്വാകുഃ തിക്താലാബുഃ| ജീമൂതോ ഘോഷകഭേദഃ| കൃതവേധനം ജ്യോത്സ്നികാ| പ്രകീര്യോദകീര്യേ കരഞ്ജദ്വയമ്| പ്രത്യക്പുഷ്പാ അപാമാര്ഗഃ| അന്തഃകോടരപുഷ്പീ നീലബുധ്നാ| ഹസ്തിപര്ണീ മോരടഃ, അസ്യാശ്ച ശരത്കാലഭവമേവ ഫലം ഗ്രാഹ്യം; അത ഉക്തം- ഹസ്തിപര്ണ്യാശ്ച ശാരദമിതി| കമ്പില്ലകം ഗുണ്ഡാരോചനികാ| ആരഗ്വധസ്യ യദ്യപി സുശ്രുതേ പത്രം പ്രധാനമുക്തം, തഥാऽപീഹ ഫലം ഗൃഹ്യതേ പ്രധാനതമത്വാത്| ധാമാര്ഗവമിത്യാദിനാ പഞ്ചകര്മവിനിയോഗ ഉച്യതേ| നസ്തഃ പ്രച്ഛര്ദന ഇതി ശിരോവിരേചനേ||൮൦-൮൫||-

Adhikarana 45 (86-87) · Śloka 88

സര്പിസ്തൈലം വസാ മജ്ജാ സ്നേഹോ ദിഷ്ടശ്ചതുര്വിധഃ ||൮൬|| പാനാഭ്യഞ്ജനബസ്ത്യര്ഥം നസ്യാര്ഥം ചൈവ യോഗതഃ| സ്നേഹനാ ജീവനാ വര്ണ്യാ ബലോപചയവര്ധനാഃ||൮൭|| സ്നേഹാ ഹ്യേതേ ച വിഹിതാ വാതപിത്തകഫാപഹാഃ|൮൮|

മഹാസ്നേഹേഷു സര്പിരാദൌ പഠിതം, പ്രാധാന്യാത്; വചനം ഹി- “നാന്യഃ സ്നേഹസ്തഥാ കശ്ചിത് സംസ്കാരമനുവര്തതേ| യഥാ സര്പിരതഃ സര്പിഃ സര്വസ്നേഹോത്തമം മതമ്” (നി.അ.൧) ഇതി||൮൬-൮൭||-

Adhikarana 46 (88-91) · Śloka 92

സൌവര്ചലം സൈന്ധവം ച വിഡമൌദ്ഭിദമേവ ച||൮൮|| സാമുദ്രേണ സഹൈതാനി പഞ്ച സ്യുര്ലവണാനി ച| സ്നിഗ്ധാന്യുഷ്ണാനി തീക്ഷ്ണാനി ദീപനീയതമാനി ച||൮൯|| ആലേപനാര്ഥേ യുജ്യന്തേ സ്നേഹസ്വേദവിധൌ തഥാ| അധോഭാഗോര്ധ്വഭാഗേഷു നിരൂഹേഷ്വനുവാസനേ||൯൦|| അഭ്യഞ്ജനേ ഭോജനാര്ഥേ ശിരസശ്ച വിരേചനേ| ശസ്ത്രകര്മണി വര്ത്യര്ഥമഞ്ജനോത്സാദനേഷു ച||൯൧|| അജീര്ണാനാഹയോര്വാതേ ഗുല്മേ ശൂലേ തഥോദരേ| ഉക്താനി ലവണാ(നി)...|൯൨|

ലവണേഷു യദ്യപി സൈന്ധവം പ്രധാനം, യതോ വക്ഷ്യതി- “സൈന്ധവം ലവണാനാമ്” (സൂ.അ.൨൫) ഇത്യഗ്ര്യാധികാരേ, തഥാऽപി സൌവര്ചലസ്യ രോചനത്വപ്രകര്ഷാത്തഥാ സൈന്ധവമനു പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥമഗ്രേ പാഠഃ| ഔദ്ഭിദമ് ഔത്കാരികാലവണം, കേചിച്ഛാമ്ഭരിലവണമാഹുഃ| സാമുദ്രം ദക്ഷിണസമുദ്രഭവം ‘കരകച’ ഇതി ഖ്യാതമ്| അഭ്യഞ്ജന ഇതി സ്നേഹാഭ്യങ്ഗേ| വര്ത്യര്ഥമിതി ഫലവര്ത്യര്ഥമ്||൮൮-൯൧||-

Adhikarana 47 (92-104) · Śloka 105

... ന്യൂ(ഊ)ര്ധ്വം മൂത്രാണ്യഷ്ടൌ നിബോധ മേ||൯൨|| മുഖ്യാനി യാനി ദിഷ്ടാനി സര്വാണ്യാത്രേയശാസനേ| അവിമൂത്രമജാമൂത്രം ഗോമൂത്രം മാഹിഷം ച യത് ||൯൩|| ഹസ്തിമൂത്രമഥോഷ്ട്രസ്യ ഹയസ്യ ച ഖരസ്യ ച| ഉഷ്ണം തീക്ഷ്ണമഥോऽരൂക്ഷം കടുകം ലവണാന്വിതമ്||൯൪|| മൂത്രമുത്സാദനേ യുക്തം യുക്തമാലേപനേഷു ച| യുക്തമാസ്ഥാപനേ മൂത്രം യുക്തം ചാപി വിരേചനേ||൯൫|| സ്വേദേഷ്വപി ച തദ്യുക്തമാനാഹേഷ്വഗദേഷു ച| ഉദരേഷ്വഥ ചാര്ശഃസു ഗുല്മികുഷ്ഠികിലാസിഷു ||൯൬|| തദ്യുക്തമുപനാഹേഷു പരിഷേകേ തഥൈവ ച| ദീപനീയം വിഷഘ്നം ച ക്രിമിഘ്നം ചോപദിശ്യതേ||൯൭|| പാണ്ഡുരോഗോപസൃഷ്ടാനാമുത്തമം ശര്മ ചോച്യതേ| ശ്ലേഷ്മാണം ശമയേത് പീതം മാരുതം ചാനുലോമയേത്||൯൮|| കര്ഷേത് പിത്തമധോഭാഗമിത്യസ്മിന് ഗുണസങ്ഗ്രഹഃ| സാമാന്യേന മയോക്തസ്തു പൃഥക്ത്വേന പ്രവക്ഷ്യതേ||൯൯|| അവിമൂത്രം സതിക്തം സ്യാത് സ്നിഗ്ധം പിത്താവിരോധി ച| ആജം കഷായമധുരം പഥ്യം ദോഷാന്നിഹന്തി ച||൧൦൦|| ഗവ്യം സമധുരം കിഞ്ചിദ്ദോഷഘ്നം ക്രിമികുഷ്ഠനുത്| കണ്ഡൂം ച ശമയേത് പീതം സമ്യഗ്ദോഷോദരേ ഹിതമ്||൧൦൧|| അര്ശഃശോഫോദരഘ്നം തു സക്ഷാരം മാഹിഷം സരമ്| ഹാസ്തികം ലവണം മൂത്രം ഹിതം തു ക്രിമികുഷ്ഠിനാമ്||൧൦൨|| പ്രശസ്തം ബദ്ധവിണ്മൂത്രവിഷശ്ലേഷ്മാമയാര്ശസാമ്| സതിക്തം ശ്വാസകാസഘ്നമര്ശോഘ്നം ചൌഷ്ട്രമുച്യതേ||൧൦൩|| വാജിനാം തിക്തകടുകം കുഷ്ഠവ്രണവിഷാപഹമ്| ഖരമൂത്രമപസ്മാരോന്മാദഗ്രഹവിനാശനമ്||൧൦൪|| ഇതീഹോക്താനി മൂത്രാണി യഥാസാമര്ഥ്യയോഗതഃ|൧൦൫|

അവിമൂത്രമിത്യാദൌ സ്ത്രീമൂത്രമേവ പ്രശസ്തമിതി ലിങ്ഗപരിഗ്രഹാദ്ദര്ശയതി; യതഃ സ്ത്രീണാം ലഘ്വങ്ഗത്വാന്മൂത്രമപി ലഘു; വചനം ഹി- “ലാഘവം ജാതിസാമാന്യേ സ്ത്രീണാം പുംസാം ച ഗൌരവമ്” (സൂ.അ.൨൭) ഇതി| യത്തൂച്യതേ- പുംസാം മൂത്രം ശുക്രസമ്ബന്ധാദ്ഗുരു; തന്ന, ശുക്രസമ്ബന്ധസ്യ സ്ത്രീണാമപി ശുക്രവത്ത്വേന തുല്യത്വാത്; വചനം ഹി- “യദാ നാരീ ഹി നാര്യാ തു മൈഥുനായോപപദ്യതേ| മുഞ്ചതഃ ശുക്രമന്യോऽന്യമനസ്ഥിസ്തത്ര ജായതേ ” ഇത്യാദി; നപുംസകമൂത്രം ത്വമങ്ഗലത്വാന്ന ഗൃഹ്യതേ| അഗദേഷ്വിത്യനേനാഗദപ്രയോഗയൌഗികത്വം, വിഷഘ്നമിത്യനേന ച കേവലസ്യൈവ വിഷഹന്തൃത്വമിതി ന പൌനരുക്ത്യമ്| ശര്മ ചോച്യത ഇതി ആരോഗ്യരൂപസുഖകര്തൃത്വാത്| അധോഭാഗമിതി അധോമാര്ഗേണ പിത്തം കര്ഷേത്; കിംവാ യദേവാധോഗതം പിത്തം തദേവ വിരേചയതി നോര്ധ്വഗമ്| യഥാസാമര്ഥ്യയോഗത ഇതി യാദൃശഃ ശക്തിയോഗോ മൂത്രാണാം തഥാ||൯൨-൧൦൪||-

Adhikarana 48 (105-113) · Śloka 113

അതഃ ക്ഷീരാണി വക്ഷ്യന്തേ കര്മ ചൈഷാം ഗുണാശ്ച യേ||൧൦൫|| അവിക്ഷീരമജാക്ഷീരം ഗോക്ഷീരം മാഹിഷം ച യത്| ഉഷ്ട്രീണാമഥ നാഗീനാം വഡവായാഃ സ്ത്രിയാസ്തഥാ||൧൦൬|| പ്രായശോ മധുരം സ്നിഗ്ധം ശീതം സ്തന്യം പയോ മതമ്| പ്രീണനം ബൃംഹണം വൃഷ്യം മേധ്യം ബല്യം മനസ്കരമ്||൧൦൭|| ജീവനീയം ശ്രമഹരം ശ്വാസകാസനിബര്ഹണമ്| ഹന്തി ശോണിതപിത്തം ച സന്ധാനം വിഹതസ്യ ച||൧൦൮|| സര്വപ്രാണഭൃതാം സാത്മ്യം ശമനം ശോധനം തഥാ| തൃഷ്ണാഘ്നം ദീപനീയം ച ശ്രേഷ്ഠം ക്ഷീണക്ഷതേഷു ച||൧൦൯|| പാണ്ഡുരോഗേऽമ്ലപിത്തേ ച ശോഷേ ഗുല്മേ തഥോദരേ| അതീസാരേ ജ്വരേ ദാഹേ ശ്വയഥൌ ച വിശേഷതഃ ||൧൧൦|| യോനിശുക്രപ്രദോഷേഷു മൂത്രേഷ്വപ്രചുരേഷു ച| പുരീഷേ ഗ്രഥിതേ പഥ്യം വാതപിത്തവികാരിണാമ്||൧൧൧|| നസ്യാലേപാവഗാഹേഷു വമനാസ്ഥാപനേഷു ച| വിരേചനേ സ്നേഹനേ ച പയഃ സര്വത്ര യുജ്യതേ||൧൧൨|| യഥാക്രമം ക്ഷീരഗുണാനേകൈകസ്യ പൃഥക് പൃഥക്| അന്നപാനാദികേऽധ്യായേ ഭൂയോ വക്ഷ്യാമ്യശേഷതഃ||൧൧൩||

പ്രായശോ മധുരമിതി പ്രാധാന്യേന മധുരമ്| തേന ക്ഷീരമുഷ്ട്രീണാമീഷല്ലവണം തഥാ ഛാഗം കഷായമിത്യാദൌ രസാന്തരസ്യാപ്രാധാന്യേനാനുബന്ധോऽപി ക്ഷീരേ ഭവതീതി ദര്ശയതി| പ്രായശ ഇതി ബൃംഹണം സ്നിഗ്ധമിത്യേതാഭ്യാം തഥാ ശീതമിത്യനേന ച സമ്ബധ്യതേ; തേനൌഷ്ട്രസ്യ രൂക്ഷോഷ്ണത്വാഭിധാനം ന വിരോധി| സ്തന്യമിതി സ്തന്യവൃദ്ധികരമ്| മനസ്കരമിതി പ്രഭാവാദോജസ്കരത്വാച്ച; ഓജോവൃദ്ധ്യാ ഹി തദനുവിധായിനോ മനസോऽപി സ്വകര്മസാമര്ഥ്യം ഭവതി| ഏതദേവ ച നിത്യസ്യേഹ മനസഃ കരണം യന്മനസഃ പ്രകര്ഷബുദ്ധ്യുത്കര്ഷാദിഗുണകരണമ്| ഹന്തി ശോണിതപിത്തമിതി അവസ്ഥാവിശേഷാപന്നമേവ ശോണിതപിത്തം ഹന്തി| വചനം ഹി- “കഷായയോഗൈര്വിവിധൈര്യഥോക്തൈര്ദീപ്തേऽനലേ ശ്ലേഷ്മണി നിര്ജിതേ ച| യദ്രക്തപിത്തം പ്രശമം ന യാതി തത്രാനിലഃ സ്യാദനു, തത്ര കാര്യമ്|| ഛാഗം പയഃ സ്യാത് പരമം പ്രയോഗേ ഗവ്യം ശൃതം പഞ്ചഗുണേ ജലേ വാ” (ചി.അ.൪) ഇതി| ഏവം ച യദുച്യതേ- അധോഭാഗേ രക്തപിത്തേ സരത്വാത് ക്ഷീരമയൌഗികമ്, ഊര്ധ്വഗേ ച കഫകര്തൃതയാऽയൌഗികമിതി, തന്നിരസ്തമ്| സര്വപ്രാണഭൃതാം സാത്മ്യമിത്യത്ര സര്വശബ്ദശ്ചികിത്സ്യതയാ പ്രകൃതസര്വമനുഷ്യേഷ്വേവ വര്തതേ, തേന ക്ഷീരസ്യ സംസ്വേദജാദിപ്രാണ്യസാത്മ്യത്വം നോദ്ഭാവനീയം; കിംവാ സര്വശബ്ദോऽയം ഭൂരിവചനഃ||൧൦൫-൧൧൩||

Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115

അഥാപരേ ത്രയോ വൃക്ഷാഃ പൃഥഗ്യേ ഫലമൂലിഭിഃ| സ്നുഹ്യര്കാശ്മന്തകാസ്തേഷാമിദം കര്മ പൃഥക് പൃഥക്||൧൧൪|| വമനേऽശ്മന്തകം വിദ്യാത് സ്നുഹീക്ഷീരം വിരേചനേ| ക്ഷീരമര്കസ്യ വിജ്ഞേയം വമനേ സവിരേചനേ||൧൧൫||

ഫലമൂലിഭിരിതി പൃഥക്ശബ്ദയോഗാദപാദാനേ തൃതീയാ| അശ്മന്തകോ മാലുയാസദൃശപത്രോ വൃക്ഷഃ||൧൧൪-൧൧൫||

Adhikarana 50 (116-119) · Śloka 119

ഇമാംസ്ത്രീനപരാന് വൃക്ഷാനാഹുര്യേഷാം ഹിതാസ്ത്വചഃ| പൂതീകഃ കൃഷ്ണഗന്ധാ ച തില്വകശ്ച തഥാ തരുഃ||൧൧൬|| വിരേചനേ പ്രയോക്തവ്യഃ പൂതീകസ്തില്വകസ്തഥാ| കൃഷ്ണഗന്ധാ പരീസര്പേ ശോഥേഷ്വര്ശഃസു ചോച്യതേ||൧൧൭|| ദദ്രുവിദ്രധിഗണ്ഡേഷു കുഷ്ഠേഷ്വപ്യലജീഷു ച| ഷഡ്വൃക്ഷാഞ്ഛോധനാനേതാനപി വിദ്യാദ്വിചക്ഷണഃ||൧൧൮|| ഇത്യുക്താഃ ഫലമൂലിന്യഃ സ്നേഹാശ്ച ലവണാനി ച| മൂത്രം ക്ഷീരാണി വൃക്ഷാശ്ച ഷഡ് യേ ദിഷ്ടപയസ്ത്വചഃ||൧൧൯||

പൂതീകഃ കണ്ടകീകരഞ്ജഃ| തില്വകോ ലോധ്രഃ; തസ്യ തരുരിതി വിശേഷണേന പട്ടികാലോധ്രം വ്യുദസ്യതി, ശാബരലോധ്രം ച മഹാപ്രമാണം തരുശബ്ദയോഗ്യം ഗ്രാഹയതി; കിംവാ തരുവിശേഷണേന ബാലം ലോധ്രം വ്യുദസ്യതി| ഷഡ്വൃക്ഷാഞ് ശോധനാനിത്യത്ര യദ്യപി കൃഷ്ണഗന്ധായാഃ പഞ്ചകര്മണ്യനഭിധാനാന്ന ശോധനത്വം, തഥാऽപി ബാഹ്യാലേപനേന ബഹിഃസ്ഥിതദോഷസംശോധനത്വം ബോദ്ധവ്യം; കിംവാ അപിശബ്ദാത് കൃഷ്ണഗന്ധായാ അശോധനത്വമപി സൂച്യതേ||൧൧൬-൧൧൯||

Adhikarana 51 (120-123) · Śloka 123

ഓഷധീര്നാമരൂപാഭ്യാം ജാനതേ ഹ്യജപാ വനേ| അവിപാശ്ചൈവ ഗോപാശ്ച യേ ചാന്യേ വനവാസിനഃ||൧൨൦|| ന നാമജ്ഞാനമാത്രേണ രൂപജ്ഞാനേന വാ പുനഃ| ഓഷധീനാം പരാം പ്രാപ്തിം കശ്ചിദ്വേദിതുമര്ഹതി||൧൨൧|| യോഗവിത്ത്വപ്യരൂപജ്ഞസ്താസാം തത്ത്വവിദുച്യതേ| കിം പുനര്യോ വിജാനീയാദോഷധീഃ സര്വഥാ ഭിഷക്||൧൨൨|| യോഗമാസാം തു യോ വിദ്യാദ്ദേശകാലോപപാദിതമ്| പുരുഷം പുരുഷം വീക്ഷ്യ സ ജ്ഞേയോ ഭിഷഗുത്തമഃ||൧൨൩||

ഉക്താനാമോഷധീനാം യോഗജ്ഞാനസ്യ പ്രാധാന്യം ദര്ശയന്നാഹ- ഓഷധീരിത്യാദി| പരാം പ്രാപ്തിമിതി ഉത്കൃഷ്ടം വ്യാധിശരീരാദ്യപേക്ഷം സമ്യഗ്യോഗമ്| യോഗോ വ്യാധിശരീരാദ്യപേക്ഷാ സമ്യഗ്യോജനാ ഭേഷജസ്യ| സര്വഥേതി നാമരൂപയോഗൈഃ| യോഗമേവ വിശിഷ്ടം ദര്ശയന്നാഹ- യോഗമിത്യാദി| ദേശകാലോപപാദിതമിതി ദേശകാലകൃതമ്| പുരുഷം പുരുഷം വീക്ഷ്യേതി വീപ്സായാം, പ്രതിപുരുഷം പ്രകൃത്യാദിഭേദേന യോഗസ്യ പ്രായോ ഭേദോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| പുരുഷശബ്ദേന ചേഹ സംയോഗപുരുഷോऽഭിപ്രേതഃ||൧൨൦-൧൨൩||

Adhikarana 52 (124-125) · Śloka 125

യഥാ വിഷം യഥാ ശസ്ത്രം യഥാऽഗ്നിരശനിര്യഥാ| തഥൌഷധമവിജ്ഞാതം വിജ്ഞാതമമൃതം യഥാ||൧൨൪|| ഔഷധം ഹ്യനഭിജ്ഞാതം നാമരൂപഗുണൈസ്ത്രിഭിഃ| വിജ്ഞാതം ചാപി ദുര്യുക്തമനര്ഥായോപപദ്യതേ||൧൨൫||

യോഗസ്യൌഷധജ്ഞാനാധീനത്വാദൌഷധാജ്ഞാനസ്യ മഹാനര്ഥകാരിതാം ബഹുഭിര്ദൃഷ്ടാന്തൈര്ദര്ശയതി- യഥാ വിഷമിത്യാദി| വിഷാദിബഹുദൃഷ്ടാന്തേനാജ്ഞാതം ഭേഷജം കിഞ്ചിദ്വിഷവത് സഞ്ജ്ഞാനാശം കൃത്വാ മാരയതി, കിഞ്ചിച്ച ശസ്ത്രവന്മര്മച്ഛേദം കൃത്വാ മാരയതി, കിഞ്ചിച്ചാഗ്നിവത് സ്ഫോടാദികം കൃത്വാ മാരയതി, കിഞ്ചിച്ചാശനിവത് സദ്യോ മാരയതീതി ദര്ശയതി| നാമരൂപഗുണൈരിത്യനേന ത്രിത്വേ ലബ്ധേ പുനസ്ത്രിഭിരിതി വചനമേകൈകജ്ഞാനപ്രതിഷേധാര്ഥം; തേന ത്രിഭിരേവ മിലിതൈര്ജ്ഞാതം ഭേഷജം പ്രശസ്തമിതി ദര്ശയതി||൧൨൪-൧൨൫||

Adhikarana 53 (126-133) · Śloka 133

യോഗാദപി വിഷം തീക്ഷ്ണമുത്തമം ഭേഷജം ഭവേത്| ഭേഷജം ചാപി ദുര്യുക്തം തീക്ഷ്ണം സമ്പദ്യതേ വിഷമ്||൧൨൬|| തസ്മാന്ന ഭിഷജാ യുക്തം യുക്തിബാഹ്യേന ഭേഷജമ്| ധീമതാ കിഞ്ചിദാദേയം ജീവിതാരോഗ്യകാങ്ക്ഷിണാ||൧൨൭|| കുര്യാന്നിപതിതോ മൂര്ധ്നി സശേഷം വാസവാശനിഃ| സശേഷമാതുരം കുര്യാന്നത്വജ്ഞമതമൌഷധമ്||൧൨൮|| ദുഃഖിതായ ശയാനായ ശ്രദ്ദധാനായ രോഗിണേ| യോ ഭേഷജമവിജ്ഞായ പ്രാജ്ഞമാനീ പ്രയച്ഛതി||൧൨൯|| ത്യക്തധര്മസ്യ പാപസ്യ മൃത്യുഭൂതസ്യ ദുര്മതേഃ| നരോ നരകപാതീ സ്യാത്തസ്യ സമ്ഭാഷണാദപി||൧൩൦|| വരമാശീവിഷവിഷം ക്വഥിതം താമ്രമേവ വാ| പീതമത്യഗ്നിസന്തപ്താ ഭക്ഷിതാ വാऽപ്യയോഗുഡാഃ||൧൩൧|| നതു ശ്രുതവതാം വേശം ബിഭ്രതാ ശരണാഗതാത്| ഗൃഹീതമന്നം പാനം വാ വിത്തം വാ രോഗപീഡിതാത്||൧൩൨|| ഭിഷഗ്ബുഭൂഷുര്മതിമാനതഃ സ്വഗുണസമ്പദി| പരം പ്രയത്നമാതിഷ്ഠേത് പ്രാണദഃ സ്യാദ്യഥാ നൃണാമ്||൧൩൩||

യോഗം സ്തൌതി- യോഗാദപീത്യാദി| വിഷം ച സമ്യഗ്യോഗാദ്ഭേഷജം ഭവതീതി “തിലം ദദ്യാദ്വിഷസ്യ തു” (ചി.അ.൧) ഇത്യാദിപ്രയോഗേ ബോദ്ധവ്യമ്| ന കേവലമാതുരേണൈവാഭിഷജോ ഭേഷജം നാദേയം, കിന്തു ഭിഷജാऽപി യുക്തിബാഹ്യേന ഭേഷജമാതുരായ ന ദേയമിത്യാഹ- ദുഃഖിതായേത്യാദി||൧൨൬-൧൩൩||

Adhikarana 54 (134) · Śloka 134

തദേവ യുക്തം ഭൈഷജ്യം യദാരോഗ്യായ കല്പതേ| സ ചൈവ ഭിഷജാം ശ്രേഷ്ഠോ രോഗേഭ്യോ യഃ പ്രമോചയേത്||൧൩൪||

അഥ സമ്യഗ്യുക്തസ്യ ഭേഷജസ്യ കിം ലക്ഷണം കിംവാ ഉപാദേയസ്യ ശ്രേഷ്ഠവൈദ്യസ്യ ലക്ഷണമിത്യാഹ- തദേവേത്യാദി| രോഗേഭ്യോ യഃ പ്രമോചയേദിത്യനേന ച ജ്ഞാനപൂര്വം ഭേഷജപ്രയോഗേണ രോഗഹാരകത്വമുച്യതേ; തേന യാദൃച്ഛികസിദ്ധ്യാ കുവൈദ്യവ്യവഹാരോ ന വാച്യഃ; യാദൃച്ഛികസിദ്ധൌ ഹി വൈദ്യോ ന രോഗപ്രമോക്ഷേ കാരണം, കിന്തു ഘുണാക്ഷരന്യായേന ദൈവാഗതോ ഭേഷജസ്യ സമ്യഗ്യോഗ ഇതി||൧൩൪||

Adhikarana 55 (135) · Śloka 135

സമ്യക്പ്രയോഗം സര്വേഷാം സിദ്ധിരാഖ്യാതി കര്മണാമ്| സിദ്ധിരാഖ്യാതി സര്വൈശ്ച ഗുണൈര്യുക്തം ഭിഷക്തമമ്||൧൩൫||

കഥമാരോഗ്യാത് സമ്യഗ്യോഗോ ഭേഷജസ്യ ജ്ഞായതേ ഇത്യാഹ- സമ്യക്പ്രയോഗമിത്യാദി| സര്വേഷാമിത്യനേനാന്യേഷാമപി കര്മണാം പ്രതിമാകരണാദീനാം സിദ്ധിഃ സമ്യഗ്യോഗം തത്കാരണതാം ഖ്യാപയതി; ന ഹ്യസമ്യക്പ്രയുക്തേ കാരണേ സമ്യക് കാര്യം ഭവതി| സിദ്ധിരാഖ്യാതീതി ഉക്താ പ്രാതിനിയമികീ സിദ്ധിഃ, ന യാദൃച്ഛികീ| സര്വൈര്ഗുണൈരിതി ശ്രുതേ പര്യവദാതത്വാദിഭിഃ ഖുഡ്ഡാകചതുഷ്പാദ (സൂ.അ.൧൦) വക്ഷ്യമാണൈഃ||൧൩൫||

Adhikarana 56 (136-140) · Śloka 140

തത്ര ശ്ലോകാഃ- ആയുര്വേദാഗമോ ഹേതുരാഗമസ്യ പ്രവര്തനമ്| സൂത്രണസ്യാഭ്യനുജ്ഞാനമായുര്വേദസ്യ നിര്ണയഃ||൧൩൬|| സമ്പൂര്ണം കാരണം കാര്യമായുര്വേദപ്രയോജനമ്| ഹേതവശ്ചൈവ ദോഷാശ്ച ഭേഷജം സങ്ഗ്രഹേണ ച||൧൩൭|| രസാഃ സപ്രത്യയദ്രവ്യാസ്ത്രിവിധോ ദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹഃ| മൂലിന്യശ്ച ഫലിന്യശ്ച സ്നേഹാശ്ച ലവണാനി ച||൧൩൮|| മൂത്രം ക്ഷീരാണി വൃക്ഷാശ്ച ഷഡ് യേ ക്ഷീരത്വഗാശ്രയാഃ| കര്മാണി ചൈഷാം സര്വേഷാം യോഗായോഗഗുണാഗുണാഃ||൧൩൯|| വൈദ്യാപവാദോ യത്രസ്ഥാഃ സര്വേ ച ഭിഷജാം ഗുണാഃ| സര്വമേതത് സമാഖ്യാതം പൂര്വാധ്യായേ മഹര്ഷിണാ||൧൪൦||

തത്ര ശ്ലോകാ ഇതി തന്ത്രകാരസ്യ രീതിരിയം യത്- യത്രോക്തമര്ഥം സങ്ഗ്രഹേണാഭിധത്തേ തത്ര ‘തത്ര ശ്ലോകാ’ ഇതി കരോതി; യത്ര തൂക്താദനധികമുച്യതേ തത്ര ‘ഭവതി ചാത്ര’ ഇതി കരോതി; ന ചാസ്യ നിഷ്പ്രയോജനത്വം, തന്ത്രധര്മത്വാത്| അധ്യായോക്തമര്ഥമധ്യായാന്തേ സങ്ഗ്രഹേണാഭിധത്തേ- ആയുര്വേദാഗമ ഇത്യാദിനാ| സങ്ഗ്രഹകഥനം ച പൂര്വോക്താര്ഥസ്യ സങ്ക്ഷേപേണ ഗ്രഹണാര്ഥം തഥാ ദുര്ജ്ഞാനപ്രതിഷേധാര്ഥം ച| യതോ യത്കിഞ്ചിദത്ര ദുര്ജ്ഞാനം സ്യാത്തദിഹ പ്രതിപാദിതാര്ഥസംവാദേനാവധാര്യതേ| വചനം ഹി- “ഗദ്യോക്തോ യഃ പുനഃ ശ്ലോകൈരര്ഥഃ സമനുഗീയതേ| തദ്വ്യക്തിവ്യവസായാര്ഥം ദ്വിരുക്തിഃ സാ ന ഗര്ഹ്യതേ” (നി.അ.൧) ഇതി| അത്ര ച ഗദ്യോക്ത ഇതി വിസ്തരോക്തോപലക്ഷണമ്| തേന ശ്ലോകോക്തസ്യാപ്യാരഗ്വധീയാദ്യര്ഥസ്യ പുനഃ ശ്ലോകേന സങ്ഗ്രഹണമവിരുദ്ധമ്| വ്യക്തിഃ സ്പഷ്ടതാ, വ്യവസായഃ അവധാരണമ്| ആഗമ ഇതി “ദീര്ഘഞ്ജീവിതമന്വിച്ഛന്” ഇത്യാദിനാ, ഹേതുരിതി ആയുര്വേദാഗമഹേതുഃ, സ ച “വിഘ്നഭൂതാ യദാ രോഗാ” ഇത്യാദിനാ രോഗപ്രാദുര്ഭാവ ഉക്തഃ; കിംവാ “ദീര്ഘഞ്ജീവിതമന്വിച്ഛന്” ഇത്യാദിശ്ലോകോ വിശേഷേണായുര്വേദാഗമസ്യ തഥാऽऽയുര്വേദാഗമഹേതോശ്ച പിണ്ഡസൂത്രരൂപഃ, “ബ്രഹ്മണാ ഹി” ഇത്യാദിഗ്രന്ഥസ്ത്വായുര്വേദാഗമപ്രതിപാദകഃ, ഹേതുപ്രതിപാദകസ്തു “വിഘ്നഭൂതാ” ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോ യഥോക്ത ഏവ| ആഗമസ്യ പ്രവര്തനമിതി ഇന്ദ്രാദാനീയ ഭരദ്വാജേന മര്ത്യലോകേ പ്രവര്തനമായുര്വേദഗ്രഹണപര്യന്തമ്| സൂത്രണമിത്യായുര്വേദതന്ത്രകരണമഗ്നിവേശാദീനാമ്| അഭ്യനുജ്ഞാനമിതി “താനി ചാനുമതാനി” ഇത്യാദി| ശേഷം സുഗമമ്||൧൩൬-൧൪൦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ സൂത്രസ്ഥാനേ ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയോ നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികാഖ്യായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയോ നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||