1. dīrghañjīvitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1) · Śloka 1

അഥാതോ ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||

Adhikarana 2 (2) · Śloka 2

ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

ദീര്ഘം ജീവിതമന്വിച്ഛന്ഭരദ്വാജ ഉപാഗമത്| ഇന്ദ്രമുഗ്രതപാ ബുദ്ധ്വാ ശരണ്യമമരേശ്വരമ്||൩||

Adhikarana 4 (4-5) · Śloka 5

ബ്രഹ്മണാ ഹി യഥാപ്രോക്തമായുര്വേദം പ്രജാപതിഃ| ജഗ്രാഹ നിഖിലേനാദാവശ്വിനൌ തു പുനസ്തതഃ||൪|| അശ്വിഭ്യാം ഭഗവാഞ്ഛക്രഃ പ്രതിപേദേ ഹ കേവലമ്| ഋഷിപ്രോക്തോ ഭരദ്വാജസ്തസ്മാച്ഛക്രമുപാഗമത്||൫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

വിഘ്നഭൂതാ യദാ രോഗാഃ പ്രാദുര്ഭൂതാഃ ശരീരിണാമ്| തപോപവാസാധ്യയനബ്രഹ്മചര്യവ്രതായുഷാമ് ||൬|| തദാ ഭൂതേഷ്വനുക്രോശം പുരസ്കൃത്യ മഹര്ഷയഃ| സമേതാഃ പുണ്യകര്മാണഃ പാര്ശ്വേ ഹിമവതഃ ശുഭേ||൭||

Adhikarana 6 (8-14) · Śloka 15

അങ്ഗിരാ ജമദഗ്നിശ്ച വസിഷ്ഠഃ കശ്യപോ ഭൃഗുഃ| ആത്രേയോ ഗൌതമഃ സാങ്ഖ്യഃ പുലസ്ത്യോ നാരദോऽസിതഃ||൮|| അഗസ്ത്യോ വാമദേവശ്ച മാര്കണ്ഡേയാശ്വലായനൌ| പാരിക്ഷിര്ഭിക്ഷുരാത്രേയോ ഭരദ്വാജഃ കപിഞ്ജ(ഷ്ഠ)ലഃ||൯|| വിശ്വാമിത്രാശ്മരഥ്യൌ ച ഭാര്ഗവശ്ച്യവനോऽഭിജിത്| ഗാര്ഗ്യഃ ശാണ്ഡില്യകൌണ്ഡില്യൌ(ന്യൌ)വാര്ക്ഷിര്ദേവലഗാലവൌ||൧൦|| സാങ്കൃത്യോ ബൈജവാപിശ്ച കുശികോ ബാദരായണഃ| ബഡിശഃ ശരലോമാ ച കാപ്യകാത്യായനാവുഭൌ||൧൧|| കാങ്കായനഃ കൈകശേയോ ധൌമ്യോ മാരീചകാശ്യപൌ| ശര്കരാക്ഷോ ഹിരണ്യാക്ഷോ ലോകാക്ഷഃ പൈങ്ഗിരേവ ച||൧൨|| ശൌനകഃ ശാകുനേയശ്ച മൈത്രേയോ മൈമതായനിഃ| വൈഖാനസാ വാലഖില്യാസ്തഥാ ചാന്യേ മഹര്ഷയഃ||൧൩|| ബ്രഹ്മജ്ഞാനസ്യ നിധയോ ദ(യ)മസ്യ നിയമസ്യ ച| തപസസ്തേജസാ ദീപ്താ ഹൂയമാനാ ഇവാഗ്നയഃ||൧൪|| സുഖോപവിഷ്ടാസ്തേ തത്ര പുണ്യാം ചക്രുഃ കഥാമിമാമ്|൧൫|

Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 18

ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷാണാമാരോഗ്യം മൂലമുത്തമമ്||൧൫|| രോഗാസ്തസ്യാപഹര്താരഃ ശ്രേയസോ ജീവിതസ്യ ച| പ്രാദുര്ഭൂതോ മനുഷ്യാണാമന്തരായോ മഹാനയമ്||൧൬|| കഃ സ്യാത്തേഷാം ശമോപായ ഇത്യുക്ത്വാ ധ്യാനമാസ്ഥിതാഃ| അഥ തേ ശരണം ശക്രം ദദൃശുര്ധ്യാനചക്ഷുഷാ||൧൭|| സ വക്ഷ്യതി ശമോപായം യഥാവദമരപ്രഭുഃ|൧൮|

Adhikarana 8 (18-23) · Śloka 23

കഃ സഹസ്രാക്ഷഭവനം ഗച്ഛേത് പ്രഷ്ടും ശചീപതിമ്||൧൮|| അഹമര്ഥേ നിയുജ്യേയമത്രേതി പ്രഥമം വചഃ| ഭരദ്വാജോऽബ്രവീത്തസ്മാദൃഷിഭിഃ സ നിയോജിതഃ||൧൯|| സ ശക്രഭവനം ഗത്വാ സുരര്ഷിഗണമധ്യഗമ് | ദദര്ശ ബലഹന്താരം ദീപ്യമാനമിവാനലമ്||൨൦|| സോऽഭിഗമ്യ ജയാശീര്ഭിരഭിനന്ദ്യ സുരേശ്വരമ്| പ്രോവാച വിനയാദ്ധീമാനൃഷീണാം വാക്യമുത്തമമ്||൨൧|| വ്യാധയോ ഹി സമുത്പന്നാഃ സര്വപ്രാണിഭയങ്കരാഃ| തദ്ബ്രൂഹി മേ ശമോപായം യഥാവദമരപ്രഭോ||൨൨|| തസ്മൈ പ്രോവാച ഭഗവാനായുര്വേദം ശതക്രതുഃ| പദൈരല്പൈര്മതിം ബുദ്ധ്വാ വിപുലാം പരമര്ഷയേ||൨൩||

Adhikarana 9 (24) · Śloka 24

ഹേതുലിങ്ഗൌഷധജ്ഞാനം സ്വസ്ഥാതുരപരായണമ്| ത്രിസൂത്രം ശാശ്വതം പുണ്യം ബുബുധേ യം പിതാമഹഃ||൨൪||

Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26

സോऽനന്തപാരം ത്രിസ്കന്ധമായുര്വേദം മഹാമതിഃ| യഥാവദചിരാത് സര്വം ബുബുധേ തന്മനാ മുനിഃ||൨൫|| തേനായുരമിതം ലേഭേ ഭരദ്വാജഃ സുഖാന്വിതമ്| ഋഷിഭ്യോऽനധികം തച്ച ശശംസാനവശേഷയന്||൨൬||

Adhikarana 11 (27-29) · Śloka 29

ഋഷയശ്ച ഭരദ്വാജാജ്ജഗൃഹുസ്തം പ്രജാഹിതമ്| ദീര്ഘമായുശ്ചികീര്ഷന്തോ വേദം വര്ധനമായുഷഃ||൨൭|| മഹര്ഷയസ്തേ ദദൃശുര്യഥാവജ്ജ്ഞാനചക്ഷുഷാ| സാമാന്യം ച വിശേഷം ച ഗുണാന് ദ്രവ്യാണി കര്മ ച||൨൮|| സമവായം ച തജ്ജ്ഞാത്വാ തന്ത്രോക്തം വിധിമാസ്ഥിതാഃ| ലേഭിരേ പരമം ശര്മ ജീവിതം ചാപ്യനിത്വരമ് ||൨൯||

Adhikarana 12 (30-31) · Śloka 31

അഥ മൈത്രീപരഃ പുണ്യമായുര്വേദം പുനര്വസുഃ| ശിഷ്യേഭ്യോ ദത്തവാന് ഷഡ്ഭ്യഃ സര്വഭൂതാനുകമ്പയാ||൩൦|| അഗ്നിവേശശ്ച ഭേല(ഡ)ശ്ച ജതൂകര്ണഃ പരാശരഃ| ഹാരീതഃ ക്ഷാരപാണിശ്ച ജഗൃഹുസ്തന്മുനേര്വചഃ||൩൧||

Adhikarana 13 (32-40) · Śloka 40

ബുദ്ധേര്വിശേഷസ്തത്രാസീന്നോപദേശാന്തരം മുനേഃ| തന്ത്രസ്യ കര്താ പ്രഥമമഗ്നിവേശോ യതോऽഭവത്||൩൨|| അഥ ഭേലാദയശ്ചക്രുഃ സ്വം സ്വം തന്ത്രം കൃതാനി ച| ശ്രാവയാമാസുരാത്രേയം സര്ഷിസങ്ഘം സുമേധസഃ||൩൩|| ശ്രുത്വാ സൂത്രണമര്ഥാനാമൃഷയഃ പുണ്യകര്മണാമ്| യഥാവത്സൂത്രിതമിതി പ്രഹൃഷ്ടാസ്തേऽനുമേനിരേ||൩൪|| സര്വ ഏവാസ്തുവംസ്താംശ്ച സര്വഭൂതഹിതൈഷിണഃ| സാധു ഭൂതേഷ്വനുക്രോശ ഇത്യുച്ചൈരബ്രുവന് സമമ്||൩൫|| തം പുണ്യം ശുശ്രുവുഃ ശബ്ദം ദിവി ദേവര്ഷയഃ സ്ഥിതാഃ| സാമരാഃ പരമര്ഷീണാം ശ്രുത്വാ മുമുദിരേ പരമ്||൩൬|| അഹോ സാധ്വിതി നിര്ഘോഷോ ലോകാംസ്ത്രീനന്വവാ(നാ)ദയത്| നഭസി സ്നിഗ്ധഗമ്ഭീരോ ഹര്ഷാദ്ഭൂതൈരുദീരിതഃ||൩൭|| ശിവോ വായുര്വവൌ സര്വാ ഭാഭിരുന്മീലിതാ ദിശഃ| നിപേതുഃ സജലാശ്ചൈവ ദിവ്യാഃ കുസുമവൃഷ്ടയഃ||൩൮|| അഥാഗ്നിവേശപ്രമുഖാന് വിവിശുര്ജ്ഞാനദേവതാഃ| ബുദ്ധിഃ സിദ്ധിഃ സ്മൃതിര്മേധാ ധൃതിഃ കീര്തിഃ ക്ഷമാ ദയാ||൩൯|| താനി ചാനുമതാന്യേഷാം തന്ത്രാണി പരമര്ഷിഭിഃ| ഭ(ഭാ)വായ ഭൂതസങ്ഘാനാം പ്രതിഷ്ഠാം ഭുവി ലേഭിരേ||൪൦||

Adhikarana 14 (41) · Śloka 41

ഹിതാഹിതം സുഖം ദുഃഖമായുസ്തസ്യ ഹിതാഹിതമ്| മാനം ച തച്ച യത്രോക്തമായുര്വേദഃ സ ഉച്യതേ||൪൧||

Adhikarana 15 (42) · Śloka 42

ശരീരേന്ദ്രിയസത്ത്വാത്മസംയോഗോ ധാരി ജീവിതമ്| നിത്യഗശ്ചാനുബന്ധശ്ച പര്യായൈരായുരുച്യതേ||൪൨||

Adhikarana 16 (43) · Śloka 43

തസ്യായുഷഃ പുണ്യതമോ വേദോ വേദവിദാം മതഃ| വക്ഷ്യതേ യന്മനുഷ്യാണാം ലോകയോരുഭയോര്ഹിതമ് ||൪൩||

Adhikarana 17 (44) · Śloka 44

സര്വദാ സര്വഭാവാനാം സാമാന്യം വൃദ്ധികാരണമ്| ഹ്രാസഹേതുര്വിശേഷശ്ച, പ്രവൃത്തിരുഭയസ്യ തു||൪൪||

Adhikarana 18 (45) · Śloka 45

സാമാന്യമേകത്വകരം, വിശേഷസ്തു പൃഥക്ത്വകൃത്| തുല്യാര്ഥതാ ഹി സാമാന്യം, വിശേഷസ്തു വിപര്യയഃ||൪൫||

Adhikarana 19 (46-47) · Śloka 47

സത്ത്വമാത്മാ ശരീരം ച ത്രയമേതത്ത്രിദണ്ഡവത്| ലോകസ്തിഷ്ഠതി സംയോഗാത്തത്ര സര്വം പ്രതിഷ്ഠിതമ്||൪൬|| സ പുമാംശ്ചേതനം തച്ച തച്ചാധികരണം സ്മൃതമ്| വേദസ്യാസ്യ, തദര്ഥം ഹി വേദോऽയം സമ്പ്രകാശിതഃ||൪൭||

Adhikarana 20 (48) · Śloka 48

ഖാദീന്യാത്മാ മനഃ കാലോ ദിശശ്ച ദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹഃ| സേന്ദ്രിയം ചേതനം ദ്രവ്യം, നിരിന്ദ്രിയമചേതനമ്||൪൮||

Adhikarana 21 (49) · Śloka 49

സാര്ഥാ ഗുര്വാദയോ ബുദ്ധിഃ പ്രയത്നാന്താഃ പരാദയഃ| ഗുണാഃ പ്രോക്താഃ ...|൪൯|

Adhikarana 22 (49) · Śloka 49

...പ്രയത്നാദി കര്മ ചേഷ്ടിതമുച്യതേ||൪൯||

Adhikarana 23 (50) · Śloka 50

സമവായോऽപൃഥഗ്ഭാവോ ഭൂമ്യാദീനാം ഗുണൈര്മതഃ| സ നിത്യോ യത്ര ഹി ദ്രവ്യം ന തത്രാനിയതോ ഗുണഃ||൫൦||

Adhikarana 24 (51) · Śloka 51

യത്രാശ്രിതാഃ കര്മഗുണാഃ കാരണം സമവായി യത്| തദ്ദ്രവ്യം ...|൫൧|

Adhikarana 25 (51) · Śloka 51

...സമവായീ തു നിശ്ചേഷ്ടഃ കാരണം ഗുണഃ||൫൧||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

സംയോഗേ ച വിഭാഗേ ച കാരണം ദ്രവ്യമാശ്രിതമ്| കര്തവ്യസ്യ ക്രിയാ കര്മ കര്മ നാന്യദപേക്ഷതേ||൫൨||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

ഇത്യുക്തം കാരണം...|൫൩|

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

... കാര്യം ധാതുസാമ്യമിഹോച്യതേ| ധാതുസാമ്യക്രിയാ ചോക്താ തന്ത്രസ്യാസ്യ പ്രയോജനമ്||൫൩||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

കാലബുദ്ധീന്ദ്രിയാര്ഥാനാം യോഗോ മിഥ്യാ ന ചാതി ച| ദ്വയാശ്രയാണാം വ്യാധീനാം ത്രിവിധോ ഹേതുസങ്ഗ്രഹഃ||൫൪||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

ശരീരം സത്ത്വസഞ്ജ്ഞം ച വ്യാധീനാമാശ്രയോ മതഃ| തഥാ സുഖാനാം, യോഗസ്തു സുഖാനാം കാരണം സമഃ||൫൫||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

നിര്വികാരഃ പരസ്ത്വാത്മാ സത്ത്വഭൂതഗുണേന്ദ്രിയൈഃ| ചൈതന്യേ കാരണം നിത്യോ ദ്രഷ്ടാ പശ്യതി ഹി ക്രിയാഃ||൫൬||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 57

വായുഃ പിത്തം കഫശ്ചോക്തഃ ശാരീരോ ദോഷസങ്ഗ്രഹഃ| മാനസഃ പുനരുദ്ദിഷ്ടോ രജശ്ച തമ ഏവ ച||൫൭||

Adhikarana 33 (58) · Śloka 58

പ്രശാമ്യത്യൌഷധൈഃ പൂര്വോ ദൈവയുക്തിവ്യപാശ്രയൈഃ| മാനസോ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനധൈര്യസ്മൃതിസമാധിഭിഃ||൫൮||

Adhikarana 34 (59-61) · Śloka 61

രൂക്ഷഃ ശീതോ ലഘുഃ സൂക്ഷ്മശ്ചലോऽഥ വിശദഃ ഖരഃ| വിപരീതഗുണൈര്ദ്രവ്യൈര്മാരുതഃ സമ്പ്രശാമ്യതി||൫൯|| സസ്നേഹമുഷ്ണം തീക്ഷ്ണം ച ദ്രവമമ്ലം സരം കടു| വിപരീതഗുണൈഃ പിത്തം ദ്രവ്യൈരാശു പ്രശാമ്യതി||൬൦|| ഗുരുശീതമൃദുസ്നിഗ്ധമധുരസ്ഥിരപിച്ഛിലാഃ| ശ്ലേഷ്മണഃ പ്രശമം യാന്തി വിപരീതഗുണൈര്ഗുണാഃ||൬൧||

Adhikarana 35 (62) · Śloka 63

വിപരീതഗുണൈര്ദേശമാത്രാകാലോപപാദിതൈഃ| ഭേഷജൈര്വിനിവര്തന്തേ വികാരാഃ സാധ്യസമ്മതാഃ||൬൨|| സാധനം ന ത്വസാധ്യാനാം വ്യാധീനാമുപദിശ്യതേ|൬൩|

Adhikarana 36 (63) · Śloka 63

ഭൂയശ്ചാതോ യഥാദ്രവ്യം ഗുണകര്മാണി വക്ഷ്യതേ||൬൩||

Adhikarana 37 (64) · Śloka 64

രസനാര്ഥോ രസസ്തസ്യ ദ്രവ്യമാപഃ ക്ഷിതിസ്തഥാ| നിര്വൃത്തൌ ച വിശേഷേ ച പ്രത്യയാഃ ഖാദയസ്ത്രയഃ||൬൪||

Adhikarana 38 (65) · Śloka 65

സ്വാദുരമ്ലോऽഥ ലവണഃ കടുകസ്തിക്ത ഏവ ച| കഷായശ്ചേതി ഷട്കോऽയം രസാനാം സങ്ഗ്രഹഃ സ്മൃതഃ||൬൫||

Adhikarana 39 (66) · Śloka 1

സ്വാദ്വമ്ലലവണാ വായും, കഷായസ്വാദുതിക്തകാഃ| ജയന്തി പിത്തം, ശ്ലേഷ്മാണം കഷായകടുതിക്തകാഃ||൬൬|| (കട്വമ്ലലവണാഃ പിത്തം, സ്വാദ്വമ്ലലവണാഃ കഫമ്| കടുതിക്തകഷായാശ്ച കോപയന്തി സമീരണമ് ||൧||)|

Adhikarana 40 (67) · Śloka 67

കിഞ്ചിദ്ദോഷപ്രശമനം കിഞ്ചിദ്ധാതുപ്രദൂഷണമ്| സ്വസ്ഥവൃത്തൌ മതം കിഞ്ചിത്ത്രിവിധം ദ്രവ്യമുച്യതേ||൬൭||

Adhikarana 41 (68-73) · Śloka 74

തത് പുനസ്ത്രിവിധം പ്രോക്തം ജങ്ഗമൌദ്ഭിദപാര്ഥിവമ് | മധൂനി ഗോരസാഃ പിത്തം വസാ മജ്ജാऽസൃഗാമിഷമ്||൬൮|| വിണ്മൂത്രചര്മരേതോऽസ്ഥിസ്നായുശൃങ്ഗനഖാഃ ഖുരാഃ| ജങ്ഗമേഭ്യഃ പ്രയുജ്യന്തേ കേശാ ലോമാനി രോചനാഃ||൬൯|| സുവര്ണം സമലാഃ പഞ്ച ലോഹാഃ സസികതാഃ സുധാ| മനഃശിലാലേ മണയോ ലവണം ഗൈരികാഞ്ജനേ||൭൦|| ഭൌമമൌഷധമുദ്ദിഷ്ടമൌദ്ഭിദം തു ചതുര്വിധമ്| വനസ്പതിസ്തഥാ വീരുദ്വാനസ്പത്യസ്തഥൌഷധിഃ||൭൧|| ഫലൈര്വനസ്പതിഃ പുഷ്പൈര്വാനസ്പത്യഃ ഫലൈരപി| ഓഷധ്യഃ ഫലപാകാന്താഃ പ്രതാനൈര്വീരുധഃ സ്മൃതാഃ||൭൨|| മൂലത്വക്സാരനിര്യാസനാല(ഡ)സ്വരസപല്ലവാഃ| ക്ഷാരാഃ ക്ഷീരം ഫലം പുഷ്പം ഭസ്മ തൈലാനി കണ്ടകാഃ||൭൩|| പത്രാണി ശുങ്ഗാഃ കന്ദാശ്ച പ്രരോഹാശ്ചൌദ്ഭിദോ ഗണഃ|൭൪|

Adhikarana 42 (74-76) · Śloka 76

മൂലിന്യഃ ഷോഡശൈകോനാ ഫലിന്യോ വിംശതിഃ സ്മൃതാഃ||൭൪|| മഹാസ്നേഹാശ്ച ചത്വാരഃ പഞ്ചൈവ ലവണാനി ച| അഷ്ടൌ മൂത്രാണി സങ്ഖ്യാതാന്യഷ്ടാവേവ പയാംസി ച||൭൫|| ശോധനാര്ഥാശ്ച ഷഡ് വൃക്ഷാഃ പുനര്വസുനിദര്ശിതാഃ| യ ഏതാന് വേത്തി സംയോക്തും വികാരേഷു സ വേദവിത്||൭൬||

Adhikarana 43 (77-79) · Śloka 80

ഹസ്തിദന്തീ ഹൈമവതീ ശ്യാമാ ത്രിവൃദധോഗുഡാ| സപ്തലാ ശ്വേതനാമാ ച പ്രത്യക്ശ്രേണീ ഗവാക്ഷ്യപി||൭൭|| ജ്യോതിഷ്മതീ ച ബിമ്ബീ ച ശണപുഷ്പീ വിഷാണികാ| അജഗന്ധാ ദ്രവന്തീ ച ക്ഷീരിണീ ചാത്ര ഷോഡശീ||൭൮|| ശണപുഷ്പീ ച ബിമ്ബീ ച ച്ഛര്ദനേ ഹൈമവത്യപി| ശ്വേതാ ജ്യോതിഷ്മതീ ചൈവ യോജ്യാ ശീര്ഷവിരേചനേ||൭൯|| ഏകാദശാവശിഷ്ടാ യാഃ പ്രയോജ്യാസ്താ വിരേചനേ| ഇത്യുക്താ നാമകര്മഭ്യാം മൂലിന്യഃ...|൮൦|

Adhikarana 44 (80-85) · Śloka 86

...ഫലിനീഃ ശൃണു||൮൦|| ശങ്ഖിന്യഥ വിഡങ്ഗാനി ത്രപുഷം മദനാനി ച| ധാമാര്ഗവമഥേക്ഷ്വാകു ജീമൂതം കൃതവേധനമ്| ആനൂപം സ്ഥലജം ചൈവ ക്ലീതകം ദ്വിവിധം സ്മൃതമ്||൮൧|| പ്രകീര്യാ ചോദകീര്യാ ച പ്രത്യക്പുഷ്പാ തഥാऽഭയാ| അന്തഃകോടരപുഷ്പീ ച ഹസ്തിപര്ണ്യാശ്ച ശാരദമ്||൮൨|| കമ്പില്ലകാരഗ്വധയോഃ ഫലം യത് കുടജസ്യ ച| ധാമാര്ഗവമഥേക്ഷ്വാകു ജീമൂതം കൃതവേധനമ്||൮൩|| മദനം കുടജം ചൈവ ത്രപുഷം ഹസ്തിപര്ണിനീ| ഏതാനി വമനേ ചൈവ യോജ്യാന്യാസ്ഥാപനേഷു ച||൮൪|| നസ്തഃ പ്രച്ഛര്ദനേ ചൈവ പ്രത്യക്പുഷ്പാ വിധീയതേ| ദശ യാന്യവശിഷ്ടാനി താന്യുക്താനി വിരേചനേ||൮൫|| നാമകര്മഭിരുക്താനി ഫലാന്യേകോനവിംശതിഃ|൮൬|

Adhikarana 45 (86-87) · Śloka 88

സര്പിസ്തൈലം വസാ മജ്ജാ സ്നേഹോ ദിഷ്ടശ്ചതുര്വിധഃ ||൮൬|| പാനാഭ്യഞ്ജനബസ്ത്യര്ഥം നസ്യാര്ഥം ചൈവ യോഗതഃ| സ്നേഹനാ ജീവനാ വര്ണ്യാ ബലോപചയവര്ധനാഃ||൮൭|| സ്നേഹാ ഹ്യേതേ ച വിഹിതാ വാതപിത്തകഫാപഹാഃ|൮൮|

Adhikarana 46 (88-91) · Śloka 92

സൌവര്ചലം സൈന്ധവം ച വിഡമൌദ്ഭിദമേവ ച||൮൮|| സാമുദ്രേണ സഹൈതാനി പഞ്ച സ്യുര്ലവണാനി ച| സ്നിഗ്ധാന്യുഷ്ണാനി തീക്ഷ്ണാനി ദീപനീയതമാനി ച||൮൯|| ആലേപനാര്ഥേ യുജ്യന്തേ സ്നേഹസ്വേദവിധൌ തഥാ| അധോഭാഗോര്ധ്വഭാഗേഷു നിരൂഹേഷ്വനുവാസനേ||൯൦|| അഭ്യഞ്ജനേ ഭോജനാര്ഥേ ശിരസശ്ച വിരേചനേ| ശസ്ത്രകര്മണി വര്ത്യര്ഥമഞ്ജനോത്സാദനേഷു ച||൯൧|| അജീര്ണാനാഹയോര്വാതേ ഗുല്മേ ശൂലേ തഥോദരേ| ഉക്താനി ലവണാ(നി)...|൯൨|

Adhikarana 47 (92-104) · Śloka 105

... ന്യൂ(ഊ)ര്ധ്വം മൂത്രാണ്യഷ്ടൌ നിബോധ മേ||൯൨|| മുഖ്യാനി യാനി ദിഷ്ടാനി സര്വാണ്യാത്രേയശാസനേ| അവിമൂത്രമജാമൂത്രം ഗോമൂത്രം മാഹിഷം ച യത് ||൯൩|| ഹസ്തിമൂത്രമഥോഷ്ട്രസ്യ ഹയസ്യ ച ഖരസ്യ ച| ഉഷ്ണം തീക്ഷ്ണമഥോऽരൂക്ഷം കടുകം ലവണാന്വിതമ്||൯൪|| മൂത്രമുത്സാദനേ യുക്തം യുക്തമാലേപനേഷു ച| യുക്തമാസ്ഥാപനേ മൂത്രം യുക്തം ചാപി വിരേചനേ||൯൫|| സ്വേദേഷ്വപി ച തദ്യുക്തമാനാഹേഷ്വഗദേഷു ച| ഉദരേഷ്വഥ ചാര്ശഃസു ഗുല്മികുഷ്ഠികിലാസിഷു ||൯൬|| തദ്യുക്തമുപനാഹേഷു പരിഷേകേ തഥൈവ ച| ദീപനീയം വിഷഘ്നം ച ക്രിമിഘ്നം ചോപദിശ്യതേ||൯൭|| പാണ്ഡുരോഗോപസൃഷ്ടാനാമുത്തമം ശര്മ ചോച്യതേ| ശ്ലേഷ്മാണം ശമയേത് പീതം മാരുതം ചാനുലോമയേത്||൯൮|| കര്ഷേത് പിത്തമധോഭാഗമിത്യസ്മിന് ഗുണസങ്ഗ്രഹഃ| സാമാന്യേന മയോക്തസ്തു പൃഥക്ത്വേന പ്രവക്ഷ്യതേ||൯൯|| അവിമൂത്രം സതിക്തം സ്യാത് സ്നിഗ്ധം പിത്താവിരോധി ച| ആജം കഷായമധുരം പഥ്യം ദോഷാന്നിഹന്തി ച||൧൦൦|| ഗവ്യം സമധുരം കിഞ്ചിദ്ദോഷഘ്നം ക്രിമികുഷ്ഠനുത്| കണ്ഡൂം ച ശമയേത് പീതം സമ്യഗ്ദോഷോദരേ ഹിതമ്||൧൦൧|| അര്ശഃശോഫോദരഘ്നം തു സക്ഷാരം മാഹിഷം സരമ്| ഹാസ്തികം ലവണം മൂത്രം ഹിതം തു ക്രിമികുഷ്ഠിനാമ്||൧൦൨|| പ്രശസ്തം ബദ്ധവിണ്മൂത്രവിഷശ്ലേഷ്മാമയാര്ശസാമ്| സതിക്തം ശ്വാസകാസഘ്നമര്ശോഘ്നം ചൌഷ്ട്രമുച്യതേ||൧൦൩|| വാജിനാം തിക്തകടുകം കുഷ്ഠവ്രണവിഷാപഹമ്| ഖരമൂത്രമപസ്മാരോന്മാദഗ്രഹവിനാശനമ്||൧൦൪|| ഇതീഹോക്താനി മൂത്രാണി യഥാസാമര്ഥ്യയോഗതഃ|൧൦൫|

Adhikarana 48 (105-113) · Śloka 113

അതഃ ക്ഷീരാണി വക്ഷ്യന്തേ കര്മ ചൈഷാം ഗുണാശ്ച യേ||൧൦൫|| അവിക്ഷീരമജാക്ഷീരം ഗോക്ഷീരം മാഹിഷം ച യത്| ഉഷ്ട്രീണാമഥ നാഗീനാം വഡവായാഃ സ്ത്രിയാസ്തഥാ||൧൦൬|| പ്രായശോ മധുരം സ്നിഗ്ധം ശീതം സ്തന്യം പയോ മതമ്| പ്രീണനം ബൃംഹണം വൃഷ്യം മേധ്യം ബല്യം മനസ്കരമ്||൧൦൭|| ജീവനീയം ശ്രമഹരം ശ്വാസകാസനിബര്ഹണമ്| ഹന്തി ശോണിതപിത്തം ച സന്ധാനം വിഹതസ്യ ച||൧൦൮|| സര്വപ്രാണഭൃതാം സാത്മ്യം ശമനം ശോധനം തഥാ| തൃഷ്ണാഘ്നം ദീപനീയം ച ശ്രേഷ്ഠം ക്ഷീണക്ഷതേഷു ച||൧൦൯|| പാണ്ഡുരോഗേऽമ്ലപിത്തേ ച ശോഷേ ഗുല്മേ തഥോദരേ| അതീസാരേ ജ്വരേ ദാഹേ ശ്വയഥൌ ച വിശേഷതഃ ||൧൧൦|| യോനിശുക്രപ്രദോഷേഷു മൂത്രേഷ്വപ്രചുരേഷു ച| പുരീഷേ ഗ്രഥിതേ പഥ്യം വാതപിത്തവികാരിണാമ്||൧൧൧|| നസ്യാലേപാവഗാഹേഷു വമനാസ്ഥാപനേഷു ച| വിരേചനേ സ്നേഹനേ ച പയഃ സര്വത്ര യുജ്യതേ||൧൧൨|| യഥാക്രമം ക്ഷീരഗുണാനേകൈകസ്യ പൃഥക് പൃഥക്| അന്നപാനാദികേऽധ്യായേ ഭൂയോ വക്ഷ്യാമ്യശേഷതഃ||൧൧൩||

Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115

അഥാപരേ ത്രയോ വൃക്ഷാഃ പൃഥഗ്യേ ഫലമൂലിഭിഃ| സ്നുഹ്യര്കാശ്മന്തകാസ്തേഷാമിദം കര്മ പൃഥക് പൃഥക്||൧൧൪|| വമനേऽശ്മന്തകം വിദ്യാത് സ്നുഹീക്ഷീരം വിരേചനേ| ക്ഷീരമര്കസ്യ വിജ്ഞേയം വമനേ സവിരേചനേ||൧൧൫||

Adhikarana 50 (116-119) · Śloka 119

ഇമാംസ്ത്രീനപരാന് വൃക്ഷാനാഹുര്യേഷാം ഹിതാസ്ത്വചഃ| പൂതീകഃ കൃഷ്ണഗന്ധാ ച തില്വകശ്ച തഥാ തരുഃ||൧൧൬|| വിരേചനേ പ്രയോക്തവ്യഃ പൂതീകസ്തില്വകസ്തഥാ| കൃഷ്ണഗന്ധാ പരീസര്പേ ശോഥേഷ്വര്ശഃസു ചോച്യതേ||൧൧൭|| ദദ്രുവിദ്രധിഗണ്ഡേഷു കുഷ്ഠേഷ്വപ്യലജീഷു ച| ഷഡ്വൃക്ഷാഞ്ഛോധനാനേതാനപി വിദ്യാദ്വിചക്ഷണഃ||൧൧൮|| ഇത്യുക്താഃ ഫലമൂലിന്യഃ സ്നേഹാശ്ച ലവണാനി ച| മൂത്രം ക്ഷീരാണി വൃക്ഷാശ്ച ഷഡ് യേ ദിഷ്ടപയസ്ത്വചഃ||൧൧൯||

Adhikarana 51 (120-123) · Śloka 123

ഓഷധീര്നാമരൂപാഭ്യാം ജാനതേ ഹ്യജപാ വനേ| അവിപാശ്ചൈവ ഗോപാശ്ച യേ ചാന്യേ വനവാസിനഃ||൧൨൦|| ന നാമജ്ഞാനമാത്രേണ രൂപജ്ഞാനേന വാ പുനഃ| ഓഷധീനാം പരാം പ്രാപ്തിം കശ്ചിദ്വേദിതുമര്ഹതി||൧൨൧|| യോഗവിത്ത്വപ്യരൂപജ്ഞസ്താസാം തത്ത്വവിദുച്യതേ| കിം പുനര്യോ വിജാനീയാദോഷധീഃ സര്വഥാ ഭിഷക്||൧൨൨|| യോഗമാസാം തു യോ വിദ്യാദ്ദേശകാലോപപാദിതമ്| പുരുഷം പുരുഷം വീക്ഷ്യ സ ജ്ഞേയോ ഭിഷഗുത്തമഃ||൧൨൩||

Adhikarana 52 (124-125) · Śloka 125

യഥാ വിഷം യഥാ ശസ്ത്രം യഥാऽഗ്നിരശനിര്യഥാ| തഥൌഷധമവിജ്ഞാതം വിജ്ഞാതമമൃതം യഥാ||൧൨൪|| ഔഷധം ഹ്യനഭിജ്ഞാതം നാമരൂപഗുണൈസ്ത്രിഭിഃ| വിജ്ഞാതം ചാപി ദുര്യുക്തമനര്ഥായോപപദ്യതേ||൧൨൫||

Adhikarana 53 (126-133) · Śloka 133

യോഗാദപി വിഷം തീക്ഷ്ണമുത്തമം ഭേഷജം ഭവേത്| ഭേഷജം ചാപി ദുര്യുക്തം തീക്ഷ്ണം സമ്പദ്യതേ വിഷമ്||൧൨൬|| തസ്മാന്ന ഭിഷജാ യുക്തം യുക്തിബാഹ്യേന ഭേഷജമ്| ധീമതാ കിഞ്ചിദാദേയം ജീവിതാരോഗ്യകാങ്ക്ഷിണാ||൧൨൭|| കുര്യാന്നിപതിതോ മൂര്ധ്നി സശേഷം വാസവാശനിഃ| സശേഷമാതുരം കുര്യാന്നത്വജ്ഞമതമൌഷധമ്||൧൨൮|| ദുഃഖിതായ ശയാനായ ശ്രദ്ദധാനായ രോഗിണേ| യോ ഭേഷജമവിജ്ഞായ പ്രാജ്ഞമാനീ പ്രയച്ഛതി||൧൨൯|| ത്യക്തധര്മസ്യ പാപസ്യ മൃത്യുഭൂതസ്യ ദുര്മതേഃ| നരോ നരകപാതീ സ്യാത്തസ്യ സമ്ഭാഷണാദപി||൧൩൦|| വരമാശീവിഷവിഷം ക്വഥിതം താമ്രമേവ വാ| പീതമത്യഗ്നിസന്തപ്താ ഭക്ഷിതാ വാऽപ്യയോഗുഡാഃ||൧൩൧|| നതു ശ്രുതവതാം വേശം ബിഭ്രതാ ശരണാഗതാത്| ഗൃഹീതമന്നം പാനം വാ വിത്തം വാ രോഗപീഡിതാത്||൧൩൨|| ഭിഷഗ്ബുഭൂഷുര്മതിമാനതഃ സ്വഗുണസമ്പദി| പരം പ്രയത്നമാതിഷ്ഠേത് പ്രാണദഃ സ്യാദ്യഥാ നൃണാമ്||൧൩൩||

Adhikarana 54 (134) · Śloka 134

തദേവ യുക്തം ഭൈഷജ്യം യദാരോഗ്യായ കല്പതേ| സ ചൈവ ഭിഷജാം ശ്രേഷ്ഠോ രോഗേഭ്യോ യഃ പ്രമോചയേത്||൧൩൪||

Adhikarana 55 (135) · Śloka 135

സമ്യക്പ്രയോഗം സര്വേഷാം സിദ്ധിരാഖ്യാതി കര്മണാമ്| സിദ്ധിരാഖ്യാതി സര്വൈശ്ച ഗുണൈര്യുക്തം ഭിഷക്തമമ്||൧൩൫||

Adhikarana 56 (136-140) · Śloka 140

തത്ര ശ്ലോകാഃ- ആയുര്വേദാഗമോ ഹേതുരാഗമസ്യ പ്രവര്തനമ്| സൂത്രണസ്യാഭ്യനുജ്ഞാനമായുര്വേദസ്യ നിര്ണയഃ||൧൩൬|| സമ്പൂര്ണം കാരണം കാര്യമായുര്വേദപ്രയോജനമ്| ഹേതവശ്ചൈവ ദോഷാശ്ച ഭേഷജം സങ്ഗ്രഹേണ ച||൧൩൭|| രസാഃ സപ്രത്യയദ്രവ്യാസ്ത്രിവിധോ ദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹഃ| മൂലിന്യശ്ച ഫലിന്യശ്ച സ്നേഹാശ്ച ലവണാനി ച||൧൩൮|| മൂത്രം ക്ഷീരാണി വൃക്ഷാശ്ച ഷഡ് യേ ക്ഷീരത്വഗാശ്രയാഃ| കര്മാണി ചൈഷാം സര്വേഷാം യോഗായോഗഗുണാഗുണാഃ||൧൩൯|| വൈദ്യാപവാദോ യത്രസ്ഥാഃ സര്വേ ച ഭിഷജാം ഗുണാഃ| സര്വമേതത് സമാഖ്യാതം പൂര്വാധ്യായേ മഹര്ഷിണാ||൧൪൦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ സൂത്രസ്ഥാനേ ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയോ നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||